Vishnutattvavinirnaya: Difference between revisions

Line 3:

== प्रथमः परिच्छेदः ==

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = VTN

~~| chapter_num~~ = 1

</div>

~~| title~~ = प्रथमः परिच्छेदः

}}

<p>सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।</p>

~~{{Bhashyam~~

<p>नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥</p>

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

</div>

| id = VTN_C01_B001

~~| text =~~

~~सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।~~

~~नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥~~

<p>विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः ।</p>

}}

<p>साधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

| id = VTN_C01_B002

~~| text~~ =

विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः ।

साधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B003~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् ।

मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥

Line 41:

Line 27:

<span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)</span> इति च कठश्रुतिः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदाः’</span> इति च पिप्पलादश्रुतिः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B004~~

~~| text =~~

न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् ।

}}

<p>न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>अपौरुषेयत्वात् वेदस्य ।</p>

| id = VTN_C01_B005

</div>

~~| text~~ =

अपौरुषेयत्वात् वेदस्य ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B006~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४)</span> इति तद्गृहीतत्वाच्च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B007~~

~~| text =~~

न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B008~~

~~| text =~~

~~यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B009~~

~~| text =~~

न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B010~~

~~| text =~~

न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B011~~

~~| text =~~

न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः ।

}}

<p>न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B012~~

</div>

~~| text =~~

~~अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे~~ न ~~किञ्चित् कल्प्यम्~~ ।

}}

<p>न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी ।</p>

~~| id = VTN_C01_B013~~

</div>

~~| text =~~

~~अपौरुषेयत्वं~~ च ~~स्वत एव सिद्धम्~~ । ~~वेदकर्तृरप्रसिद्धेः~~ । ~~अप्रसिद्धौ~~ च ~~(तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम्~~ । ~~अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव~~ ।

}}

<p>न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B014~~

</div>

~~| text =~~

न च ~~लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम्~~ । ~~तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात्~~ ।

}}

<p>अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B015~~

</div>

~~| text =~~

न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् ।

}}

<p>न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -</p>

| id = VTN_C01_B016

~~| text~~ =

न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् ।

वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥

<p>वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् ।</p>

| id = VTN_C01_B017

</div>

~~| text =~~

~~प्रामाण्यं च स्वतः~~ एव । ~~अन्यथाऽनवस्थानात् ।~~

}}

<p>न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B018~~

</div>

~~| text =~~

~~न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य~~ । ~~बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां~~ स्वत एव ~~सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य~~ ।

}}

<p>दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।</p>

<p>॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B019~~

</div>

~~| text =~~

न ~~चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति~~ वाच्यम् । ~~आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात्~~ ।

}}

<p>न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B020~~

</div>

~~| text =~~

~~दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम्~~ । ~~प्रामाण्यं~~ च ~~स्वत एव सिद्धम्~~ ।

~~॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥~~

<p>न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव ।</p>

~~| id = VTN_C01_B021~~

</div>

~~| text =~~

~~न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम्~~ ; तदेवेदं ~~वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात्~~ ।

}}

<p>अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B022~~

</div>

~~| text =~~

न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः ।

}}

<p>तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् ।</p>

| id = ~~VTN_C01_B023~~

</div>

~~| text =~~

सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B024~~

~~| text =~~

न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

~~| id = VTN_C01_B025~~

~~| text =~~

कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B026~~

~~| text =~~

अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B027~~

~~| text =~~

न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B028~~

~~| text =~~

~~तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B029~~

~~| text =~~

अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B030~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः ।

Line 264:

Line 142:

<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥

कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B031~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।

सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥

तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’</span>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B032~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः ।

जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥

Line 286:

Line 156:

यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः ।

श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’</span>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B033~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।

चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥

Line 300:

Line 166:

अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥

नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।</p>

| id = VTN_C01_B034

~~| text~~ =

न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।

<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः ।

आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे ।

<p>आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे ।</p>

न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।

<p>न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B035~~

~~| text =~~

न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B036~~

~~| text =~~

अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् ।

~~॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B037~~

~~| text =~~

न ~~केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम्~~ । ~~सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः~~ ।

}}

<p>न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B038~~

<p>॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥</p>

~~| text =~~

</div>

‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ~~‘कार्यान्विते~~ एव ~~व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम्~~ ।

}}

<p>न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B039~~

</div>

~~| text =~~

‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य ।

}}

<p>‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः ।</p>

| id = VTN_C01_B040

</div>

~~| text =~~

तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः ।

}}

<p>उक्तं च नारदीये-</p>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

| id = VTN_C01_B041

~~| text~~ =

उक्तं च नारदीये-

<span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् ।

सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥

<p>सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥</p>

सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः ।

<p>सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः ।</p>

प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥

<p>प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् ।</p>

| id = VTN_C01_B042

</div>

~~| text =~~

न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् ।

}}

<p>‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B043~~

</div>

~~| text =~~

‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् ।

}}

<p>प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B044~~

</div>

~~| text =~~

‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् ।

}}

<p>न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते ।</p>

~~| id = VTN_C01_B045~~

</div>

~~| text =~~

~~प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे~~ च ~~भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य~~ । ~~तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे~~ च~~) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात्~~ ।

}}

<p>‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा ।</p>

<p>आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥</p>

<p>बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा ।</p>

<p>द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः ।</p>

<p>तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।</p>

~~| id = VTN_C01_B046~~

<p>ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥</p>

~~| text =~~

<p>बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् ।</p>

<p>अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥</p>

<p>प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् ।</p>

<p>उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥</p>

</div>

~~प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम्~~ । ~~विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः~~ । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् ।

}}

<p>यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् ।</p>

<p>सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥</p>

<p>यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् ।</p>

<p>युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥</p>

<p>तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका ।</p>

<p>पृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति ।</p>

~~| id = VTN_C01_B047~~

<p>सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥</p>

~~| text =~~

<p>प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् ।</p>

<p>दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥</p>

<p>व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् ।</p>

<p>तथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥</p>

<p>प्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥</p>

</div>

न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः ।

}}

<p>विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा ।</p>

<p>उपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥</p>

<p>जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् ।</p>

<p>जनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् ।</p>

<p>निग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते ।</p>

~~| id = VTN_C01_B048~~

<p>दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥</p>

~~| text =~~

<p>एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् ।</p>

<p>अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥</p>

<p>एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः ।</p>

<p>द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥</p>

</div>

~~सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम्~~ । ~~न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात्~~ । ~~बहुप्रमाणविरोधे~~ च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते ।

}}

<p>एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् ।</p>

<p>क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥</p>

<p>झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता ।</p>

<p>अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च ।</p>

~~| id = VTN_C01_B049~~

</div>

~~| text =~~

~~‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा~~ ।

~~आगमोऽदुष्टवाक्यं~~ च ~~स्वदृक् चानुभवः स्मृतः~~ ॥

<p>प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा ।</p>

~~बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा~~ ।

<p>अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥</p>

~~द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः~~ ।

<p>अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च ।</p>

~~तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः~~ ॥

<p>विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥</p>

}}

<p>स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च ।</p>

<p>दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् ।</p>

<p>विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् ।</p>

<p>अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)।</p>

<p>उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः ।</p>

<p>उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥</p>

<p>प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् ।</p>

<p>याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B050~~

</div>

~~| text =~~

~~याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः~~ ।

~~ज्ञानं~~ च ~~द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥~~

<p>सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् ।</p>

~~बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम्~~ ।

</div>

~~अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥~~

~~प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम्~~ ।

~~उपजीव्यविरोधे तु~~ न ~~प्रामाण्यममुष्य च ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव ।</p>

~~| id = VTN_C01_B051~~

<p>अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।</p>

~~| text =~~

</div>

~~यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् ।~~

~~सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥~~

<p>तथा चोक्तं भगवता-</p>

~~यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् ।~~

~~युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥~~

~~तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका ।~~

~~पृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

| id = ~~VTN_C01_B052~~

~~| text =~~

~~प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति ।~~

~~सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥~~

~~प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् ।~~

~~दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥~~

~~व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् ।~~

~~तथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥~~

~~प्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B053~~

~~| text =~~

~~विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा ।~~

~~उपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥~~

~~जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् ।~~

~~जनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् ।~~

~~निग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B054~~

~~| text =~~

~~अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते ।~~

~~दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥~~

~~एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् ।~~

~~अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥~~

~~एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः ।~~

~~द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

~~| id = VTN_C01_B054~~

~~| text =~~

~~एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् ।~~

~~क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥~~

~~झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता ।~~

~~अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B055~~

~~| text =~~

~~आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B056~~

~~| text =~~

~~प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा ।~~

~~अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥~~

~~अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च ।~~

~~विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥~~

~~स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च ।~~

~~दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् ।~~

~~विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् ।~~

~~अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)।~~

~~उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः ।~~

~~उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥~~

~~प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् ।~~

~~याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।~~

~~॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B057~~

~~| text =~~

अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B058~~

~~| text =~~

सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B059~~

~~| text =~~

न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव ।

अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B060~~

~~| text =~~

तथा चोक्तं भगवता-

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span>

<p>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span>

<p>यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।

अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span>

<p>अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span>

<p>स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।

एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति ।

<p>एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।

अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।

<p>अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् ।

उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे ।

<p>उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।</p>

| id = VTN_C01_B061

~~| text~~ =

युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि ।

नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः ।

<p>नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id">‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् ।

मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते ।

<p>मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते ।</p>

मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।

<p>मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण ।

नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः ।

<p>नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः ।

<p>यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।

भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् ।

<p>भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः ।

बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे ।

<p>बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।

आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च ।

<p>आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः ।

कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च ।

<p>कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।</p>

| id = VTN_C01_B062

~~| text~~ =

प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् ।

तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः ।

<p>तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span>

<p>स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span></p>

इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।

<p>इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B063~~

~~| text =~~

न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B064~~

~~| text =~~

स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B065~~

~~| text =~~

~~यदि~~ न ~~स्वरूपं भेदः~~, ~~तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते~~ च ~~वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात्~~ । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता ।

}}

<p>न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B066~~

</div>

~~| text =~~

न च ~~युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः~~ । ~~यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव,~~ तथा ~~स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव~~ । ~~‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात्~~ । ~~विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः~~ । ~~न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात्~~ । ~~तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव~~ ।

~~॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥~~

<p>यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव ।</p>

~~| id = VTN_C01_B067~~

<p>॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥</p>

~~| text =~~

</div>

यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) ।

}}

<p>यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् ।</p>

| id = VTN_C01_B068

</div>

~~| text =~~

न च ~~परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति~~ वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् ।

}}

<p>न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते ।</p>

~~| id = VTN_C01_B069~~

</div>

~~| text =~~

न च ~~असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम्~~ । ~~अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात्~~ । ~~न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः~~ । ~~प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः~~ ।

}}

<p>कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B068~~

</div>

~~| text =~~

अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते ।

}}

<p>न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)</span> ॥1॥</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

| id = ~~VTN_C01_B069~~

~~| text =~~

कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B070~~

~~| text =~~

कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

~~| id = VTN_C01_B071~~

~~| text =~~

न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)</span> ॥1॥

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B072~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३)</span> ॥2॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B073~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)</span> ॥3॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B074~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२)</span> ॥4॥

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२)</span> ॥5॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B075~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।

यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> ॥6॥

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)</span> ॥7॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B076~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२)</span> ॥8॥

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘पुरुषं सोम्योतं हस्तगृहीतमानयन्ति अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोनृताभिसन्धोनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते अथ हन्यते अथ स यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्यभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते’ (छां.उ.६.१६.१-२)</span> ॥

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ एवमेव खलु सोम्य आचार्यवान् पुरुषो वेद’</span> ॥9॥ इति स्थाननवकेऽपि भेद एव दृष्टान्ताभिधानात् ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B077~~

~~| text =~~

नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)</~~span~~> इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)</span> इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् ।</p>

| id = ~~VTN_C01_B078~~

</div>

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१)</span> इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B079~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)</span> इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)</span> इति सूत्रात् ।

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः ।

Line 797:

Line 467:

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति ।

स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’</span> इति च ॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B080~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’</span> इति श्रुतेः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B081~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् ।

स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥

Line 817:

Line 479:

संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥

तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B082~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मना’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति संसारिणः पुनः प्रवेशो न युक्तः । अतस्तत्र जीवशब्देन परमात्मैवाभिहितः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B083~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते ।

<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।

अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’</span> इति च भारते ।

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B084~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)</span> इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)</span> इत्युक्तत्वात् । धानासु तु <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)</span> इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)</span> इत्यत्र <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)</span> इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः ।

आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B085~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’</span> इत्यत्र च <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’</span> इति तद्वशत्वमेवोक्तम् ।

‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् ।

जानाति ग्रस्तकरणस्तेन वेत्ति न किञ्चन ॥’ इति ।

‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B086~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।

शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥

Line 873:

Line 515:

यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥

कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’</span> इति मोक्षधर्मे ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B087~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा ।

यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥

Line 887:

Line 525:

भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥

वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’</span> इति च परमोपनिषदि ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B088~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः ।

विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥

Line 899:

Line 533:

अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥

वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B089~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२)</span> इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते ।

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः’(मु.उ.१.२.१०)</span> इत्यादिवत् श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B090~~

~~| text =~~

दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</~~span~~> इत्यादिसृष्टिकथनम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B091~~

~~| text =~~

न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B092~~

~~| text =~~

प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति ~~व्यपदेशः~~ । ~~कारणे~~ च ~~पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति~~ । ~~‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति~~ । ~~एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि~~ । ~~सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति~~ ।

}}

<p>दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिसृष्टिकथनम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते ।</p>

~~| id = VTN_C01_B093~~

</div>

~~| text =~~

~~तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं~~ <~~span~~ class="gr-~~reference gr-ref-Chandogyopanishat-id~~">~~‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)~~<~~/span~~> ~~इत्यादिना~~ । ~~अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात्~~ । ~~‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात्~~ । ~~न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि~~ । ~~सादृश्यमेव हि तेषाम्~~ । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)</~~span~~> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)</~~span~~> इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् ।

}}

<p>प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)</span> इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)</span> इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् ।</p>

| id = ~~VTN_C01_B094~~

</div>

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४)</span> इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B095~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८),</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६),</span>

Line 967:

Line 573:

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)</span> इत्यादेश्च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B096~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः ।

स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥

Line 985:

Line 587:

सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’</span> इति च ।

<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B097~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।

प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥

Line 999:

Line 597:

विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥

प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।</span>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B098~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि ।

भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥

Line 1,012:

Line 606:

सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः ।

विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’</span> इति च नारायणश्रुतिः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B099~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४ )</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्’(ऐ.ब्रा.आ-२,अ-२,ख-४.१२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘योसावादित्ये(य एव आदित्ये) पुरुषः(पुरुषो दृष्यते) सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’(छां.४.११.१)</span> इत्यादौ तु अन्तर्याम्यपेक्षया ।

<span class="gr-reference gr-ref-Taitattiriyaopanishat-id">‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(ब्रह्मवल्लि.२७)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(ऐ.ब्रा.२.३.८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakabrahmana-id">‘तस्योपनिषदहमिति’(बृ.ब्रा.५)</span>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः ।</p>

| id = VTN_C01_B100

<p>त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥</p>

~~| text~~ =

<p>सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः ।</p>

<p>युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥</p>

‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः ।

<p>सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि ।</p>

त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥

<p>स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥</p>

सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः ।

<p>तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि ।</p>

युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥

<p>वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।</p>

सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि ।

<p>तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।</p>

स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥

तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि ।

वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।

तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् ।

<p>अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न चासत्यो भेदः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</p>

| id = ~~VTN_C01_B101~~

</div>

~~| text =~~

~~न चासत्यो भेदः ।~~ <~~span~~ class="~~gr-reference gr-ref-Rigveda-~~id~~">‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)</span> । <span class~~="~~gr-reference gr-ref-Rigveda-id~~">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।</span> <span class="~~gr-reference gr-ref-Shruti-id~~">‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’<~~/span~~> ~~इत्यादिश्रुतिभ्यः ।~~

}}

<p>न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span></p>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B102~~

~~| text =~~

न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् ।

यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥

<p>यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् ।

<p>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८)</span> इत्यादि च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B103~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> इति तद्धर्माणामप्यनुच्छित्तेः प्रस्तुतत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापिबन्’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’(बृ.उ.६.५.१२(४.५.१३))</span> इति सञ्ज्ञानाशस्य दोषत्वेवोक्तत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति ह्याक्षेप एव ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।</p>

| id = VTN_C01_B104

~~| text~~ =

न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः ।

स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः ।

<p>स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B105~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । <span class="gr-reference gr-ref-Krishnayajurvedataittiriyaaranyaka-id">‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति ।

अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१))</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B106~~

~~| text =~~

स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</~~span~~> इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् ।</p>

| id ~~= VTN_C01_B107~~

</div>

~~| text =~~

न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।

<p>न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु ।

एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥

<p>एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥</p>

न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः ।

<p>न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः ।</p>

स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।

<p>स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B108~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)</span> इत्यादि च <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’</span> इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः ।

प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥

Line 1,124:

Line 678:

<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते ।

तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B109~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे ।

पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥

Line 1,137:

Line 687:

अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।</span>

अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>तथैव युक्तिविरुद्धं च । न तावदेकजीववादो युज्यते । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते । स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते । न च बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते ।</p>

| id = VTN_C01_B110

</div>

~~| text =~~

~~तथैव युक्तिविरुद्धं च~~ । न ~~तावदेकजीववादो युज्यते~~ । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न ~~हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते~~ । ~~स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते~~ । न च ~~बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते~~ ।

}}

<p>स्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति ।</p>

<p>शिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B111~~

</div>

~~| text =~~

स्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति ।

शिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः ।

<p>न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।</p>

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id~~ = ~~VTN_C01_B112~~

~~| text =~~

स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

| id = VTN_C01_B113

~~| text~~ =

न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।

<span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।

मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span>

<p>मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span></p>

इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।

<p>इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।</p>

न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।

<p>न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>अन्यथा हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’ इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः ।</p>

| id = VTN_C01_B114

</div>

~~| text~~ =

अन्यथा हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’ इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B115~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा ।

जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥</span>

Line 1,198:

Line 724:

मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥

तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-</p>

| id = VTN_C01_B116

~~| text~~ =

मैत्रेयीशाखायां च ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-

<span class="gr-reference gr-ref-Maitrayanyupanishat-id">‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।

भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति ।

<p>भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति ।</p>

आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।

<p>आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B117~~

~~| text =~~

भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B118~~

~~| text =~~

स्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B119~~

~~| text =~~

~~न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः~~ । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति ।

}}

<p>भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>स्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः ।</p>

~~| id = VTN_C01_B120~~

</div>

~~| text =~~

~~आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन~~ न ~~दृश्येत~~ । न हि ~~शुक्तेर्भेेदेन रजतं~~ दृश्यते ~~भ्रान्तौ~~ । ~~न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ~~ । ~~न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः~~ ।

}}

<p>न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्येत । न हि शुक्तेर्भेेदेन रजतं दृश्यते भ्रान्तौ । न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ । न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः ।</p>

~~| id = VTN_C01_B121~~

</div>

~~| text =~~

न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः ।

}}

<p>न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः ।</p>

| id = VTN_C01_B122

</div>

~~| text =~~

न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः ।

}}

<p>ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः ।</p>

~~| id = VTN_C01_B123~~

</div>

~~| text =~~

~~ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते~~ ।

}}

<p>बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च ।</p>

| id = ~~VTN_C01_B124~~

</div>

~~| text =~~

~~न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B125~~

~~| text =~~

बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

~~| id = VTN_C01_B126~~

~~| text =~~

आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B128~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना ।

न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥</span>

Line 1,302:

Line 780:

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते ।

न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B129~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।

सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B130~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् ।

सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’</span> इति च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् ।</p>

| id = VTN_C01_B131

</div>

~~| text =~~

यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । ~~उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात्~~ । न च ~~तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य~~ । ~~आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात्~~ ।

}}

<p>इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः ।</p>

~~| id = VTN_C01_B132~~

</div>

~~| text =~~

इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् ।

}}

<p>अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

| id = ~~VTN_C01_B133~~

~~| text =~~

शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

~~| id = VTN_C01_B134~~

~~| text =~~

अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B135~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः ।

अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥

ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’</span> इति वत्सश्रुतेः

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे ।</p>

| id = VTN_C01_B133

</div>

~~| text~~ =

न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B134~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः ।

सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः ।

अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> इति स्कान्दे ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>न च मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम् । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते ।</p>

| id = VTN_C01_B135

</div>

~~| text =~~

न च ~~मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम्~~ । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते ।

}}

<p>न च प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं च ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति ।</p>

~~| id = VTN_C01_B136~~

</div>

~~| text =~~

न च ~~प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः~~ । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । ~~प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं~~ च ~~ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम्~~ ।

}}

<p>आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C01~~

<p>उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् ।</p>

| id = ~~VTN_C01_B137~~

</div>

~~| text =~~

न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

~~| id = VTN_C01_B138~~

~~| text =~~

आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B139~~

~~| text =~~

उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B140~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः ।

पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span> इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B139~~

~~| text =~~

किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B140~~

~~| text =~~

न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B141~~

~~| text =~~

देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् ।

किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_B142~~

~~| text =~~

~~उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः~~ । ~~न चानादिकर्मभेदाद्भेदः~~ । ~~औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ~~ च ~~तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात्~~ । ~~अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते~~ । ~~अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम्~~ ।

}}

<p>किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B143~~

</div>

~~| text =~~

~~सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि~~ न ~~दृष्टेति~~ न तस्य ~~शास्त्रगम्यत्वम्~~ । ~~अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम्~~ । ~~नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति~~ ।

}}

<p>देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् ।</p>

<p>किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः । न चानादिकर्मभेदाद्भेदः । औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B144~~

</div>

~~| text =~~

न ~~च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम्~~ । ~~अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव~~ । ~~अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः~~ । ~~न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम्~~ ।

}}

<p>सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि न दृष्टेति न तस्य शास्त्रगम्यत्वम् । अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति ।</p>

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C01

<p>न च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम् । अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव । अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः । न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम् ।</p>

~~| id = VTN_C01_B145~~

</div>

~~| text =~~

अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते ।

<p>अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते ।</p>

<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् ।

वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि ।

<p>वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि ।</p>

अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥

<p>अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C01~~

~~| id = VTN_C01_author_note~~

~~| text =~~

॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥

<div class="gr-author-note">॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥</div>

~~| extra_class = gr-author-note~~

}}

== द्वितीयः परिच्छेदः ==

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = VTN

<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः परिच्छेदः</p>

~~| chapter_num~~ = 2

</div>

~~| title~~ = द्वितीयः परिच्छेदः

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C02~~

| id = VTN_C02_B001

~~| text~~ =

<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः ।

लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥</span>

Line 1,523:

Line 900:

<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः ।

सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’</span> इति स्कान्दे ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C02~~

~~| id = VTN_C02_B002~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ ।

Line 1,546:

Line 919:

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।

नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C02~~

~~| id = VTN_C02_B005~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्’(३.९)</span> इत्यत्राप्यपरमस्तीत्येवार्थः । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘तेनेदं पूर्णं..(पुरुषेण सर्वम्॥) ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्।’(३.९-१०)</span> इति वाक्यशेषविरोधात् । ‘तेनेदम्’ इत्युक्तमेव ‘तत’ इति परामृश्यते । अन्यथा ‘यस्मात् परं न’ इत्युक्तिविरोधात् ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C02~~

~~| id = VTN_C02_B006~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) ।

यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’</span>

इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C02~~

~~| id = VTN_C02_B007~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः ।

देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥</span>

Line 1,577:

Line 938:

मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> इति परमश्रुतेश्च ॥

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥

}}

</div>

== तृतीयः परिच्छेदः ==

~~{{Adhyaya~~

~~| document_id~~ = VTN

<p class="adhyaya-trans">तृतीयः परिच्छेदः</p>

~~| chapter_num~~ = 3

</div>

~~| title~~ = तृतीयः परिच्छेदः

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C03~~

| id = VTN_C03_B001

~~| text~~ =

<span class="gr-reference gr-ref-Paramopanishat-id">‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् ।

स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B002~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः ।

स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’</span>

Line 1,606:

Line 957:

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः ।

अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥</span>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = ~~VTN_C03~~

<p>ब्रह्मोवाच ।</p>

| id = VTN_C03_B003

~~| text~~ =

ब्रह्मोवाच ।

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते ।

किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span>

<p>किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा ।

तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span>

<p>तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः ।

क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span>

<p>क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः ।

मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span>

<p>मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span></p>

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् ।

प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।

<p>प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B004~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते ।

अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु ।

भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’</span> इति महो(परमो)पनिषदि ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B 005~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् ।

व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥</span>

Line 1,649:

Line 988:

व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥

विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B006~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)</span>

<span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।

एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’</span> इत्यादिश्रुतेश्च ॥

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B007~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता ।

इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥

गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B008~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः ।

निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते ।

मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा ।

तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B009~~

~~| text =~~

<span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-Atharvanopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२))</span> इत्यादि च ॥

<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् ।

गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’</span> इति पाद्मे ।

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B010~~

~~| text =~~

~~अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् ।~~

}}

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id = VTN_C03~~

~~| id = VTN_C03_B011~~

~~| text =~~

यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।

वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥

<p>अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् ।</p>

}}

</div>

~~{{Bhashyam~~

~~| verse_id~~ = VTN_C03

<p>यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</p>

~~| id = VTN_C03_B012~~

<p>वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥</p>

~~| text =~~

</div>

स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे ।

प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥

<p>स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे ।</p>

इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥

<p>प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥</p>

}}

<p>इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥</p>

</div>

[[Category:Sanskrit Documents]]

[[Category:Vishnutattvavinirnaya]]

@@ Line 3: / Line 3: @@
 == प्रथमः परिच्छेदः ==
-{{Adhyaya
+<div class="adhyaya-block" data-doc="VTN" data-chap="1">
-| document_id  = VTN
+<p class="adhyaya-trans">प्रथमः परिच्छेदः</p>
-| chapter_num  = 1
+</div>
-| title        = प्रथमः परिच्छेदः
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B001" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।</p>
-{{Bhashyam
+<p>नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥</p>
-| verse_id = VTN_C01
+</div>
-| id = VTN_C01_B001
-| text =
-सदागमैकविज्ञेयं समतीतक्षराक्षरम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B002" data-verse="VTN_C01">
-नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम् ॥
+<p>विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः ।</p>
-}}
+<p>साधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B002
-| text =
-विशेषणाणि यानीह कथितानि सदुक्तिभिः ।
-साधयिष्यामि तान्येव क्रमात् सज्जनसंविदे ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B003
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B003" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ऋगाद्या भारतं चैव पञ्चरात्रमथाखलिम् ।
 मूलरामायणं चैव पुराणं चैतदात्मकम् ॥
@@ Line 41: / Line 27: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Kathakopanishat-id">‘नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ’(कठ.१.२.९)</span> इति च कठश्रुतिः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘नेन्द्रियाणि नानुमानं वेदा ह्येवैनं वेदयन्ति तस्मादाहुर्वेदाः’</span> इति च पिप्पलादश्रुतिः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B004
-| text =
-न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B004" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चैतेषां वचनानामेवाप्रामाण्यम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B005" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अपौरुषेयत्वात् वेदस्य ।</p>
-| id = VTN_C01_B005
+</div>
-| text =
-अपौरुषेयत्वात् वेदस्य ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B006
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B006" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः’(छां.उ.७.१.४)</span> इति तद्गृहीतत्वाच्च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B007
-| text =
-न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B008
-| text =
-यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B009
-| text =
-न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B010
-| text =
-न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B011
-| text =
-न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B007" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चापौरुषेयं वाक्यमेव नास्तीति वाच्यम् । तदभावे सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B008" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>यस्य तौ नाभिमतौ नासौ समयी, समयप्रयोजनाभावात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B012
+</div>
-| text =
-अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B009" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च तेन लोकोपकारः । धर्माद्यभावज्ञाने परस्परहिंसादिना अपकारस्यैव प्राप्तेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B010" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चोपकारेण तस्य प्रयोजनम्, अदृष्टाभावात् । अतो धर्माद्यभावं वदता स्वसमयस्याऽनर्थक्यमङ्गीकृतमेवेति नासौ समयी ।</p>
-| id = VTN_C01_B013
+</div>
-| text =
-अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B011" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च पौरुषेयेण वाक्येन तत्सिद्धिः । अज्ञानविप्रलम्भयोः प्राप्तेः । न च तदर्थत्वेन सर्वज्ञः कल्प्येत । अन्यत्राऽदृष्टस्य सर्वज्ञत्वस्य कल्पनम्, तस्याविप्रलम्भकत्वकल्पनम् , तस्य तत्कृतत्वकल्पनं चेति कल्पनागौरवप्राप्तेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B012" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अपौरुषेयवाक्याङ्गीकारे न किञ्चित् कल्प्यम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B014
+</div>
-| text =
-न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B013" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>अपौरुषेयत्वं च स्वत एव सिद्धम् । वेदकर्तृरप्रसिद्धेः । अप्रसिद्धौ च (तत्) कर्तुस्तत्कल्पने कल्पनागौरवम् । अकल्पने चाकर्तृत्वं सिद्धमेव ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B014" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च लौकिकवाक्यवत् सकर्तृकत्वम् । तस्य अकर्तृकत्वप्रसिद्ध्यभावात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B015
+</div>
-| text =
-न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B015" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च केनचित् कृत्वा वेद इत्युक्तं वेदसमम्, परम्पराभावात् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B016" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -</p>
-| id = VTN_C01_B016
-| text =
-न च स्वयम्प्रतिभातवेदैः दृष्टमवेदवाक्यं भवति । परम्परासिद्धवेदवाक्यनुसारित्वात् । वेदद्रष्टॄणामुक्तगुणवत्वाच्च तेषाम् । उक्तं च ब्रह्माण्डे -
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘विंशल्लक्षणतोनूनः तपस्वी बहुवेदवित् ।
- वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥
+<p>वेद इत्येव यं पश्येत् स वेदो ज्ञानदर्शनात् ’</span> ॥इति ॥</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B017" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B017
+</div>
-| text =
-प्रामाण्यं च स्वतः एव । अन्यथाऽनवस्थानात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B018" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B019" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B018
+</div>
-| text =
-न चोक्तयुक्त्यधीनत्वं प्रामाण्यस्य । बुद्धिदोषनिरासमात्रकारणत्वाद् युक्तीनाम् । अदुष्टबुद्धीनां स्वत एव सिद्धत्वातच्च प्रामाण्यस्य ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B020" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।</p>
+<p>॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B021" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B019
+</div>
-| text =
-न चाऽकाङ्क्षायामेव प्रमाणान्तरापेक्षत्वादनवस्थाभाव इति वाच्यम् । आकाङ्क्षाया एव बुद्धिदोषात्मकत्वात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B022" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B023" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B020
+</div>
-| text =
-दुष्टबुद्धीनामेवाप्रामाण्यशङ्केति परतोऽप्रामाण्यम् । प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B024" data-verse="VTN_C01">
-॥ इति प्रामाण्यस्वतस्त्ववादः ॥
+<p>न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B025" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव ।</p>
-| id = VTN_C01_B021
+</div>
-| text =
-न चोच्चारणकाल एव वर्णानामुत्पत्तिरिति वाच्यम् ; तदेवेदं वचनमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B026" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B027" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B022
+</div>
-| text =
-न च सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वाच्यम् । ‘सोऽयं देवदत्तः’ इत्यादेरपि तथात्वप्राप्तेः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B028" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B029" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B023
+</div>
-| text =
-सर्वक्षणिकत्वं वदताऽपि बौद्धेन ‘सेयं दिक्’ इत्यादिप्रत्यभिज्ञायाः न भ्रान्तित्वं वाच्यम् ; पञ्चस्कन्धेभ्योऽन्यत्वात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B024
-| text =
-न च दिश एव भ्रान्तिकल्पिताः ; विज्ञानशून्ययोरपि साम्यात् । न च आदित्योदयादिनैव दिक्कल्पना ; अन्धकारेऽपि दिङ्मात्रप्रतीतेः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B025
-| text =
-कादाचित्कभ्रान्तिरेवाऽदित्योदयादिदर्शनान्निवर्तते । सा च विज्ञानशून्ययोरपि भवतीति तेषां मतम् ; वादिविप्रतिपत्तेः । अतो दिशः स्थिरा एवेति सिद्ध्यति शून्यवदेव ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B026
-| text =
-अतस्तद्वद्वेदस्यापि स्थैर्यं सिद्धम् ; तदेवेदं वाक्यमिति प्रत्यभिज्ञानात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B027
-| text =
-न चानुमानादीनामागमं विना प्रामाण्यं धर्मादिषु ; तदगोचरत्वात् । अतोऽपौरुषेयवाक्येनैव धर्मादिसिद्धेः सर्ववादिनामपि तदङ्गीकार्यम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B028
-| text =
-तत्प्रामाण्यं च स्वत एव सिद्धम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B029
-| text =
-अप्रामाण्यस्य च परतस्त्वानङ्गीकारे दुष्टेन्द्रियादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं न स्यात् । तदनङ्गीकारे चानुभवविरोधः । अतः प्रामाण्यं स्वतः परतोऽप्रामाण्यमिति (च) सिद्धम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B030
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B030" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.७५.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्ययानित्यया स्तौमि ब्रह्म तत्परमं पदम्’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘श्रुतिर्वाव नित्या अनित्या वाव स्मृतयो याश्चान्याः वाचः’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विज्ञेयं परमं ब्रह्म ज्ञापिका परमा श्रुतिः ।
@@ Line 264: / Line 142: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद् ब्रह्म विष्टितं तावती वाक् ॥
 कश्छन्दसां योगमावेद धीरः को धिष्ण्यां प्रतिवाचं पपाद।’(ऋ.सं.१०.११४.९-१०)</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B031
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B031" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नित्या वेदाः समस्ताश्च शाश्वता विष्णुबुद्धिगाः ।
   सर्गे सर्गेऽमुनेवैत उद्गीर्यन्ते तथैव च ॥
 तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैस्तैः स्वरैरेव नान्यथा ॥’</span>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B032
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B032" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अतः श्रुतित्वमेतासां श्रुता एव यतोऽखिलैः ।
 जन्मान्तरे श्रुतास्तास्तु वासुदेवप्रसादतः ॥
@@ Line 286: / Line 156: @@
 यतस्ता हरिणा दृष्टाः श्रुता एवापरैः जनैः ।
 श्रुतयो दृष्टयश्चेति तेनोच्यन्ते पुरातनैः ॥’</span>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B033
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B033" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तदुत्पत्तिवचश्चैव भवेत् व्यक्तिमपेक्ष्य तु ।
   चेतनस्य जनिर्यद्वदुच्यते सर्वलौकिकैः ॥
@@ Line 300: / Line 166: @@
   अवान्तराभिमानानां देवानां वा व्यपेक्षया ॥
   नानित्यत्वात् कुतस्तेषामनित्यत्वं स्थिरात्मनाम् ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B034" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।</p>
-| id = VTN_C01_B034
-| text =
-न चानित्यत्वे श्रुतिर्वेद इत्यादि विशेषशब्दो उपपद्यते(युज्यते) ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘वेदास्ते नित्यविन्नत्वात् श्रुतयश्चाखिलैः श्रुतेः ।
-आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे ।
+<p>आम्नायोऽनन्यथापाठादीशबुद्धिस्थिताः सदा ॥’</span> इति महावाराहे ।</p>
-न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।
+<p>न च नित्यत्वं विना वेदानां दर्शनव्यवहारो युज्यते ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B035
-| text =
-न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B036
-| text =
-अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् ।
-॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B037
-| text =
-न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B035" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च वर्णपदानामनित्यत्वं वक्तुं युक्तम् । सर्वज्ञत्वादीश्वरस्य तद्बुद्धौ सर्वदा प्रतीयमानत्वात् । न च घटादिवत् संस्कारमात्रत्वं वक्तुं युक्तम् । प्रत्यभिज्ञाविरोधस्योक्तत्वात् । पुराणानामप्यन्यथा शब्दरचनमेवानित्यत्वम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B036" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अत आकाशगुणे शब्दे व्यज्यमाना वर्णादयस्तत्क्रमात्मको वेदश्च नित्य एवेति सिद्धम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B038
+<p>॥ इति वर्णनित्यत्ववादः ॥</p>
-| text =
+</div>
-‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B037" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न केवलसिद्धेऽर्थे व्युत्पत्त्यभावादप्रामाण्यम् । सिद्धान्वित एव व्युत्पत्तिगृहीतेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B038" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>‘इयं माता’, ‘अयं पिता’ इत्यादौ अङ्गुलिप्रसारणादिपूर्वकनिर्देशेनैव हि तज्जानाति । ‘कार्यान्विते एव व्युत्पत्तिः’इति वदतः कार्यस्य कार्यान्वयाभावात् कल्पनागौरवम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B039
+</div>
-| text =
-‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B039" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>‘इयं माता’, ‘अयं पिता’, ‘सुरूपोऽसि’ इत्यादौ सिद्धमात्रज्ञापनेन पर्यवसितत्वात् वाक्यस्य ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B040" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः ।</p>
-| id = VTN_C01_B040
+</div>
-| text =
-तस्य तत्र प्रामाण्यानुभवाच्च । न च कुत्रचित् सिद्धज्ञापनादन्यत् वाक्यस्य प्रयोजनं दृष्टम्। ज्ञात्वैव हीष्टसाधनतां प्रवर्तते; निवर्तते च विपर्ययेण । अतः सिद्ध एव सर्ववाक्यानां प्रामाण्यं सिद्धम् । प्रसिद्धं च व्याकरणनिरुक्त्यादीनां सिद्धमात्रे प्रामाण्यं सर्ववादिनाम् । तदनङ्गीकारे च सर्वशाब्दव्यवहारासिद्धिः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B041" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>उक्तं च नारदीये-</p>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B041
-| text =
-उक्तं च नारदीये-
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahavarahapurana-id">‘सर्वज्ञं सर्वकर्तारं नारायणमनामयम् ।
-सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥
+<p>सर्वोत्तमं ज्ञापयन्ति महातात्पर्यमत्र हि ॥</p>
-सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः ।
+<p>सर्वेषामपि वेदानाम् इतिहासपुराणयोः ।</p>
-प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥
+<p>प्रमाणानां च सर्वेषां तदर्थं चान्यदुच्यते ॥’</span> इति ॥</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B042" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B042
+</div>
-| text =
-न च जीवेश्वराभेद एव तात्पर्यमागमस्य ; तत्र प्रमाणाभावात् । न च जीवेश्वरभेदः सिद्ध इत्यनुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् ; आगमं विना ईश्वरस्यैव असिद्धेः । न च अनुमानात् तत्सिद्धिः ; विपर्ययेणापि अनुमातुं शक्यत्वात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B043" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B044" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B043
+</div>
-| text =
-‘विमतं सकर्तृकं कार्यत्वात्, घटवत्’ इत्युक्ते ‘विमतं विकर्तृकं अस्मत्संमतकर्तृरहितत्वात्, आत्मवत्’ इत्यनुमानविरोधात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B045" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B046" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B044
+</div>
-| text =
-‘अकार्यत्वम्’ उपाधिरित्युक्ते ‘शरीरिजन्यत्वम्’ इतरत्रापि उपाधिः इत्युत्तरम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B047" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B048" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते ।</p>
-| id = VTN_C01_B045
+</div>
-| text =
-प्रत्यक्षानुमानसिद्धत्वे च भेदस्य तद्विरोधादेवाप्रामाण्यमभेदागमस्य । तेनाभेदागमस्याप्रामाण्याभावे (तेनाभेदवाक्यास्याप्रामाण्याभावे च) नानुवादकत्वं भेदवाक्यानाम् । न हि बलवतोऽनुवादकत्वम् ; दार्ढ्यहेतुत्वात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B049" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा ।</p>
+<p>आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥</p>
+<p>बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा ।</p>
+<p>द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः ।</p>
+<p>तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B050" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।</p>
-| id = VTN_C01_B046
+<p>ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥</p>
-| text =
+<p>बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् ।</p>
+<p>अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥</p>
+<p>प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् ।</p>
+<p>उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥</p>
+</div>
-प्रत्यक्षादेरागमस्य प्राबल्येऽपि नोपजीव्यप्रमाणविरोधे प्रामाण्यम् । विषयाभावे स्वस्यैवाप्रामाण्यप्राप्तेः । तेनैव ह्यनुमानादिनाऽऽगमस्य विषयः सिद्ध्यति तत्पक्षेऽपि । अनुमानेन ह्यनुवादित्वपक्ष ईश्वरो बोद्धव्यः, प्रत्यक्षेण च आगमः । अतस्तयोर्विरोधे प्रामाण्यं न स्यात् । अनुमानसिद्धेश्वराच्च भेदोऽनुभवतः एव सिद्धो जीवस्य ; असर्वकर्तृत्वेनानुभवात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B051" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् ।</p>
+<p>सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥</p>
+<p>यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् ।</p>
+<p>युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥</p>
+<p>तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका ।</p>
+<p>पृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B052" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति ।</p>
-| id = VTN_C01_B047
+<p>सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥</p>
-| text =
+<p>प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् ।</p>
+<p>दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥</p>
+<p>व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् ।</p>
+<p>तथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥</p>
+<p>प्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥</p>
+</div>
-न चानुभवविरोधे आगमस्य प्रामाण्यम् ; आगमप्रामाण्यानुभवस्याप्यप्रामाण्यप्राप्तेः । बहुप्रमाणसंवादश्च दार्ढ्यहेतुरेव ; बहूनां वचने तस्यैव दर्शने च दार्ढ्यस्यैव दृष्टेः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B053" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा ।</p>
+<p>उपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥</p>
+<p>जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् ।</p>
+<p>जनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् ।</p>
+<p>निग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B054" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते ।</p>
-| id = VTN_C01_B048
+<p>दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥</p>
-| text =
+<p>एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् ।</p>
+<p>अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥</p>
+<p>एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः ।</p>
+<p>द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥</p>
+</div>
-सर्वाविवादस्थल एव कथञ्चिदनुवादकत्वम् । न चात्र सर्वाविवादः, एकत्ववादिनामेव विवाददर्शनात् । बहुप्रमाणविरोधे च एकस्याप्रामाण्यं दृष्टं शुक्तिरजतादौ । न च दोषजन्यत्वादेव दुर्बलत्वमिति विरोधः । बहुप्रमाणविरुद्धानां दोषजन्यत्वनियमात् । दोषजन्यत्वं च बलवत्प्रमाणविरोधादेव ज्ञायते ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B054" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् ।</p>
+<p>क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥</p>
+<p>झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता ।</p>
+<p>अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B055" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च ।</p>
-| id = VTN_C01_B049
+</div>
-| text =
-‘अदुष्टमिन्द्रियं त्वक्षं तर्कोऽदुष्टस्तथाऽनुमा ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B056" data-verse="VTN_C01">
-आगमोऽदुष्टवाक्यं च स्वदृक् चानुभवः स्मृतः ॥
+<p>प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा ।</p>
-बलवत्प्रमाणतश्चैव ज्ञेया दोषा न चान्यथा ।
+<p>अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥</p>
-द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः ।
+<p>अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च ।</p>
-तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सः ॥
+<p>विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥</p>
-}}
+<p>स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च ।</p>
+<p>दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् ।</p>
+<p>विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् ।</p>
+<p>अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)।</p>
+<p>उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः ।</p>
+<p>उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥</p>
+<p>प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् ।</p>
+<p>याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
+<p>॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B057" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B050
+</div>
-| text =
-याथार्थ्यमेव प्रामाण्यं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B058" data-verse="VTN_C01">
-ज्ञानं च द्विविधं बाह्यं तथाऽनुभवरूपकम् ॥
+<p>सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् ।</p>
-बल्येवानुभवस्तत्र निर्दोषं त्वक्षजादिकम् ।
+</div>
-अनुप्रमाणतां याति तथाऽक्षादित्रयं ततः ॥
-प्राबल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् ।
-उपजीव्यविरोधे तु न प्रामाण्यममुष्य च ॥
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B059" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव ।</p>
-| id = VTN_C01_B051
+<p>अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।</p>
-| text =
+</div>
-यामाहुरनुमां केचित् (त्र्या)त्रियाद्यवयवात्मिकाम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B060" data-verse="VTN_C01">
-सा व्यर्था, नोपपत्त्या हि विना साऽपि प्रमाणताम् ॥
+<p>तथा चोक्तं भगवता-</p>
-यात्यतो युक्तिरेवैका प्रमाणमनुमात्मकम् ।
-युक्तिः प्रतिज्ञारूपा च हेतुदृष्टान्तरूपिका ॥
-तथोपनयरूपा च परा निगमनात्मिका ।
-पृथक् पृथक् प्रमाणत्वं याति युक्तितयैव तु ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B052
-| text =
-प्रतिज्ञा हेतुगर्भैव पृथक् प्रामाण्यमेष्यति ।
-सिद्धत्वेन प्रतिज्ञाया हेतुर्मानं पृथग् भवेत् ॥
-प्रतिज्ञावयवत्वात्तु स्वातन्त्र्येणैव मानताम् ।
-दृष्टान्तो यात्युपनयो व्याप्तिमाश्रित्य केवलम् ॥
-व्याप्तिस्तु केवलाऽपि स्यात् प्रमाणं नियमाश्रयात् ।
-तथा निगमनं चोपसंहारैकस्वरूपतः ॥
-प्रामाण्यं यात्यनुभवो ज्ञापयत्युपपत्तिताम् ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B053
-| text =
-विरोधश्च तथाऽधिक्यं न्यूनताऽसङ्गतिस्तथा ।
-उपपत्तिदोषा विज्ञेया विरोधश्च स्वतोऽन्यतः ॥
-जनकस्यात्ययो जातिः स्वस्य वाऽन्यस्य वा भवेत् ।
-जनकं प्रमाणमुद्दिष्टं स्वस्यार्थस्य प्रकाशनात् ।
-निग्रहा एत एव स्युः संवादानुक्तिसंयुताः ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B054
-| text =
-अर्थतः प्राप्तिरेवार्थापत्तिरित्यभिधीयते ।
-दृष्ट्वा सदृशमेवान्यं पूर्वदृष्टे तु वस्तुनि ॥
-एतत्सदृशताज्ञानमुमानं प्रकीर्तितम् ।
-अभावस्य परिज्ञानं द्विविधं समुदाहृतम् ॥
-एकं तत्रानुभवतो योग्यस्यानुपलब्धितः ।
-द्वितीयमपि विज्ञेयमं सुखाद्ये च घटादिके ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B054
-| text =
-एकं प्रत्यक्षरूपं स्यात् द्वितीयमनुमात्मकम् ।
-क्वचिद् घटाद्यभावोऽपि प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥
-झटित्येव परिज्ञानान्न लिङ्गोद्भवता मता ।
-अर्थापत्तिश्चोपमा च ह्यनुमाभेद एव तु ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B055
-| text =
-आगमो द्विविधो ज्ञेयो नित्योनित्यस्तथैव च ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B056
-| text =
-प्रत्यक्षं त्रिविधं ज्ञेयमैश्वरं यौगिकं तथा ।
-अयोगिकं चेति तथा सर्वमक्षात्मकं मतम् ॥
-अक्षाणि च स्वरूपाणि नित्यज्ञानात्मकानि च ।
-विष्णोः श्रियस्तथैवोक्तान्यन्येषां द्विविधानि तु ॥
-स्वरूपाणि च भिन्नानि भिन्नानि त्रिविधानि च ।
-दैवासुराणि मध्यानीत्येतत्प्रत्यक्षमीरितम् ।
-विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति कीर्तितम् ।
-अक्षयं पुरुषस्याक्षं स्वरूपे मुख्यमेव तु (तत्)।
-उपचारस्तदन्यत्र सृष्टावुपचयो यतः ।
-उपपत्तिस्वरूपत्वादनुमा सम्भवादिकम् ॥
-प्रत्यक्षागममाहात्म्यादनुमानं प्रमाणताम् ।
-याति, नैवान्यथा, तस्य नियतत्वं क्वचिद्भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।
-॥ इति ब्रह्मतर्कव्याख्या ॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B057
-| text =
-अत्र चोपजीव्यत्वेन प्रमाणप्राबल्याद्भेद एव तात्पर्यं युक्तम् । कथञ्चानुवादकत्वं भेदस्य प्रमाणेनासिद्धौ । सिद्धौ च कथमभेदवाक्यस्याबाधः । न चाप्रमाणसिद्धेनानुवादकत्वं प्रमाणस्य भवति । दुर्बलत्वे च भेदप्रमाणस्याभासत्वात् । न भेदवाक्यानामनुवादित्वम् । अतश्च भेदवाक्यानामेव प्राबल्यम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B058
-| text =
-सर्वप्रमाणविरुद्धवचनानामेव प्राबल्याङ्गीकारे ‘इदं वाऽग्रे नैव किञ्चनाऽसीत् । असतः सदजायत’ इत्यादीनामेवाविचारेण प्रतीयमानस्यार्थस्य सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् तत्र सर्वागमानां महातात्पर्यं प्रसज्येत । न च तत्र युक्तिविरोध इति वाच्यम् । तस्मिन् पक्षे युक्तिविरुद्धत्वेनाननुवादित्वमिति गुण एव स्यात् । युक्तिसिद्धत्वे ह्यनुवादित्वं स्यात् । अतः प्रमाणसिद्धत्वे तदपलापायुक्तेः, अप्रमाणसिद्धत्वे च प्रमाणस्य अनुवादित्वाभावाच्च न भेदवाक्यानां दौर्बल्यम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B059
-| text =
-न च प्रमाणबहुत्वे दौर्बल्यम् । दार्ढ्यमेव हि बहुवाक्यसंवादे दृष्टम् । तथा सति अभ्यासादेरप्यप्रामाण्यहेतुत्वं स्यात् । अभ्यासस्य च तात्पर्यलिङ्गत्वं सर्वेषां सिद्धम् । तदनङ्गीकारे तत्पक्षेऽपि नवकृत्वः ‘तत्त्वमसि’ इत्यभ्यासस्यानुवादकत्वेनाप्रामाण्यं स्यात् । प्रथमवाक्येनैव यस्यासिद्धं तदर्थमपरमित्युक्ते प्रत्यक्षादिना भेदो येनानिश्चितस्तदर्थमपरं वाक्यमित्युत्तरम् । तस्मात् बहुप्रमाणसंवादित्वे प्राबल्यमेव ।
-अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे तात्पर्यं वाक्यस्य । किन्तु विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B060
-| text =
-तथा चोक्तं भगवता-
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
-क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span>
+<p>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
-यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span>
+<p>यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
-अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span>
+<p>अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
-स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span>
+<p>स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
-एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति ।
+<p>एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥’(भा.गी.१५.१६-२०)</span> इति ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।
-अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।
+<p>अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥’</span> इति पैङ्गिश्रुतिः ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahavaraha-id">‘मुख्यं च सर्ववेदानां तात्पर्यं श्रीपतेः परम् ।
- उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे ।
+<p>उत्कर्षे तु तदन्यत्र तात्पर्यं स्यादवान्तरम् ॥’</span> इति महावाराहे ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B061" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।</p>
-| id = VTN_C01_B061
-| text =
-युक्तं च विष्णोः सर्वोत्तमत्त्व(त्कर्षे) एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् । मोक्षो हि सर्वपुरुषार्थोत्तमः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘धर्मार्थकामाः सर्वेऽपि न नित्या मोक्ष एव हि ।
-नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः ।
+<p>नित्यस्तस्मात् तदर्थाय यतेत मतिमान् नरः ॥’</span> इति भाल्लवेयश्रुतिः ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahabaharata-id">‘अनित्यत्वात् सदुःखत्वान्न धर्माद्याः परं सुखम् ।
-मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते ।
+<p>मोक्ष एव परानन्दः संसारे परिवर्तताम् ॥’</span> इति च भारते ।</p>
-मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।
+<p>मोक्षश्च विष्णुप्रसादेन विना न लभ्यते ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्य प्रसादात् परमार्तिरूपादस्मात् संसारान्मुच्यते नापरेण ।
-नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः ।
+<p>नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभिः कर्मपाशादमुष्मात् ॥’</span> इति नारायणश्रुतिः ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन ।
-यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः ।
+<p>यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् ॥’(कठ.१.२.२३)</span> इति कठश्रुतिः ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
-भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् ।
+<p>भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥’(भ.गी.१२.७)</span> इति भगवद्वचनम् ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः ।
-बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे ।
+<p>बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट् ॥’</span> इति स्कान्दे ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुः ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः ।
-आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च ।
+<p>आनन्दश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः ॥’</span> इति च ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘बन्धको भवपाशेन भवपाशाच्च मोचकः ।
-कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च ।
+<p>कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुरेव न संशयः ॥’</span> इति च ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B062" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।</p>
-| id = VTN_C01_B062
-| text =
-प्रीतिश्च गुणोत्कर्षज्ञानादेव विशेषतो दृष्टा ; नाभेदज्ञानात् । अभेदज्ञानादप्रीतिरेवोत्तमानां भवति । घातयन्ति हि राजानो राजाऽहमिति वदन्तम् । ददाति च सर्वमभिप्रेतं गुणोत्कर्षं वदतः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘न तादृशी प्रीतिरीड्यस्य विष्णोर्गुणोत्कर्षज्ञातरि यादृशी स्यात् ।
-तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः ।
+<p>तत्प्रीणनान्मोक्षमाप्नोति सर्वस्ततो वेदास्तत्पराः सर्व एव ॥’</span> इति सौपर्णश्रुतिः ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
- स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span>
+<p>स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥(भ.गी.१५.१९)</span></p>
-इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।
+<p>इति गुणोत्कर्षज्ञानादेव परमा प्रीतिर्भगवता स्वयमेवाभिहिता । अतो विष्णोः गुणोत्कर्ष एव सर्वश्रुतिस्मृतीनां महातात्पर्यम् । न चाभेदे तात्पर्यमित्यत्र किञ्चिन्मानम् ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B063
-| text =
-न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B064
-| text =
-स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B065
-| text =
-यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B063" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च विशेषणविशेष्यतया भेदसिद्धिः । विशेषणविशेष्यभावश्च भेदापेक्षः ; धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदसिद्धिः, भेदापेक्षं च धर्मिप्रतियोगित्वमित्यन्योन्याऽश्रयतया भेदस्यायुक्तिः, पदार्थस्वरूपत्वात् भेदस्य । न च धर्मिप्रतियोग्यपेक्षया भेदस्यास्वरूपत्वम् ; ऐक्यवत् स्वरूपस्यैव तथात्वम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B064" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>स्वरूपसिद्धावपि तदसिद्धिश्च जीवेश्वरैक्यं वदतः सिद्धैव । भेदस्तु स्वरूपदर्शन एव सिद्धः । प्रायः सर्वतो विलक्षणं हि पदार्थस्वरूपं दृश्यते । ‘अस्य भेदः’ इति तु ‘पदार्थस्य स्वरूपम्’ इतिवत् ।</p>
-| id = VTN_C01_B066
+</div>
-| text =
-न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B065" data-verse="VTN_C01">
-॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥
+<p>यदि न स्वरूपं भेदः, तदा पदार्थे दृष्टे प्रायः सर्वतो वैलक्ष्ण्यं तस्य न ज्ञायेत । अज्ञाते च वैलक्षण्ये आत्मनि घट इत्यपि संशयः(यादिः) स्यात् । न हि कश्चित् तथा संशयं करोति । ज्ञात्वैव प्रायः सर्वतो वैलक्षण्यं कस्मिश्चिदेव सदृशे संशयं करोति । न ह्यात्मनि ‘अहं देवदत्तो न वा’ इति कस्यचित् संशयो भवति । सामान्यतः सर्ववैलक्षण्ये ज्ञात एव घटत्वादिज्ञानम् । अतो नान्योन्याश्रयता ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B066" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्दोषः । यथा युगपदेव दीपसहस्रदर्शने सामान्यतः सर्वे ज्ञायन्त एव, तथा स्यात् । एकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषस्तैरप्यङ्गीकृत एव । ‘नेति नेति’ इत्यत्र सर्ववैलक्षण्याङ्गीकारात् । विशेषानङ्गीकारे च पुनरुक्तेः । न च घटाद् वैलक्षण्यमेव पटाद् वैलक्षण्यम् ; अनुभवविरोधात् । तस्मात् भेददर्शनं युक्तमेव ।</p>
-| id = VTN_C01_B067
+<p>॥ इति भेदवादप्रकरणम् ॥</p>
-| text =
+</div>
-यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B067" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>यच्च प्रमाणदृष्टानामपि पदार्थानां मिथ्यात्वकल्पनं तच्च प्रमाणविरुद्धत्वादेव प्रकाशतस्करत्वम् । न हि प्रमाणदृष्टस्य तर्कबाध्यत्वम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धानां तर्काभासत्वनियमात् । शुक्त्यादेः रजतादिप्रतीतेरपि बलवत्प्रत्यक्षविरुद्धत्वादेव भ्रमत्वं न तर्कमात्रात् । तर्कमात्रतः(त्रेण) प्रत्यक्षबाधने भूतचतुष्टयस्याबादेः पृथिवीत्वादृष्टेः पृथिव्या अपि पृथिवीत्वं न स्यात् । अतो न तर्कमात्रत एव दृष्टस्य भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । अतः सर्वभेदनिरासकतर्कस्य सर्वश्रुतिस्मृतिप्रत्यक्षानुमानविरुद्धत्वात् नितरामाभासत्वम् (एव) ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B068" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B068
+</div>
-| text =
-न च परमार्थतो भेदाभावः व्यावहारिकः सोऽस्तीति वाच्यम् । सदसद्वैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । ‘असतः ख्यात्ययोगात्’इति वदतः असतः ख्यातिरभूत्, न वा । यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् न तथाऽपि । न चासतो वैलक्षण्यं तत्प्रतीतिं विना ज्ञायते । न च शुक्ते रजतत्वं सद्वलिक्षणम् । ‘असदेव रजतं प्रत्यभात्' इत्यनुभवात् । न च प्रतीतत्वादसत्त्वाभावः । असतः सत्त्वप्रतीतिः सतोऽसत्त्वप्रतीतिरित्यन्यथाप्रतीतेरेव भ्रान्तित्वात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B069" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B068" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते ।</p>
-| id = VTN_C01_B069
+</div>
-| text =
-न च असतो भ्रान्तावपि प्रतीतिर्नास्तीति वाच्यम् । अनिर्वचनीयपरमार्थत्वस्य असत एव दृष्ट्यङ्गीकारात् । न च तदपि अनिर्वाच्यम्, अनवस्थितेः । प्रथमानिर्वचनीयासिद्ध्या सर्वासिद्धिरिति मूलक्षतिः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B069" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B070" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B068
+</div>
-| text =
-अनिर्वचनीयत्वे रजतस्यानिर्वचनीयमिदं रजतमिति बाधकज्ञानमुत्पद्येत। मिथ्याशब्दस्त्वभाववाची । न च सदसद्वलिक्षणं नामस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । अनुभवविरोधश्च तत्पक्षे । सदसतोर्द्वयोरेव सर्वैरनुभूयमानत्वात् । अतोऽनिर्वचनीयाभावादसतः प्रतीत्यनङ्गीकारात् प्रतीयमानत्वाच्च भेदस्य सत्त्वप्राप्तेर्नाद्वितीयत्वं युज्यते ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B071" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)</span> ॥1॥</p>
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B069
-| text =
-कथं च श्रुतिसिद्धौ जीवपरमात्मभेदो निराक्रियते । मिथ्यावादित्वे च श्रुतेः कथमैक्यस्य सत्यत्वम् । कथं चैवंवादिनां वेदवादित्वम् । वेदोक्तस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारादेव ह्यवेदवादित्वं बौद्धादीनामपि । अतो विष्णोः सर्वोत्तमत्व एव महातात्पर्यं सर्वागमानाम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B070
-| text =
-कथञ्च जीवपरमात्मैक्ये सर्वश्रुतीनां तात्पर्यं युज्यते, सर्वप्रमाणविरुद्धत्वात् । तथा हि- अनुभवविरोधः । न हि ‘अहं सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः, निर्दुःखः, निर्दोषः’ इति वा कस्यचिदनुभवः । अस्ति च तद्विपर्ययेणानुभवः । न च मिथ्यानुभवोऽयम् । तद्विपरीतप्रमाणाभावात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B071
-| text =
-न चाभेदे कश्चिदागमः । सन्ति च भेदे सर्वागमाः । तथाहि - ‘अतत्त्वमसि’ इति नवकृत्व उपदेशः सदृष्टान्तकः । न चायमम् अभेदोपदेशः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धः दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपाश्रयते ।’(छां.उ.६.८.२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वा प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः’ (छां.उ.६.८.४)</span> ॥1॥
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B072
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B072" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसानां समवहारमेकतां गमयन्ति । ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वा प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यत् भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’(छां.उ.६.९.१-३)</span> ॥2॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B073
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B073" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमाः सोम्य नद्यः पुरस्तात् प्राच्यः स्यन्दन्ते पश्चात् प्रतीच्यस्ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । स समुद्र एव भवति । ता यथा तत्र (न विवेकं  लभन्ते) न विदुरियमहमस्मीयमहमस्मीति । एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तत्तदा भवन्ति।’ (छां.उ.६.१०.१-२)</span> ॥3॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B074
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B074" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘...स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति । अस्य यदैकां शाखां जीवो जहाति अथ सा शुष्यति...’ (छां.उ.६.११.१-२)</span> ॥4॥
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘न्यग्रोधफलमत आहरेति इदं भगव इति भिन्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किञ्चन भगव इति । तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति..’ (छां.उ.६.१२.१-२)</span> ॥5॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B075
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B075" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">लवणमेतदुदकेऽवधाय मा प्रातरुपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तं होवाच यद्दोषा लवणमेतदुदकेऽवधा अङ्ग तदाहरेति । तद्धावमृश्य न विवेद ।
   यथा विलीनमेवाङ्ग अस्यान्तादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । मध्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अन्त्यादाचामेति । कथमिति । लवणमिति । अभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति । तद्ध तथा चकार । तच्छश्वत् संवर्तते । तं होवाच अत्र वाव किल (त)सत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति’ (छां.उ.६.१३.१-२)</span> ॥6॥
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योभिनद्धाक्षमानीय तं ततोतिजने विसृजेत्....’ (छां.उ.६.१४.१)</span> ॥7॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B076
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B076" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अथ यदाऽस्य वाङ् मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावन्न विजानाति’ (छां.उ.६.१५.२)</span> ॥8॥
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘पुरुषं सोम्योतं हस्तगृहीतमानयन्ति अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति । स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोनृताभिसन्धोनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यते अथ हन्यते अथ स यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्यभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यते अथ मुच्यते’ (छां.उ.६.१६.१-२)</span> ॥
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ एवमेव खलु सोम्य आचार्यवान् पुरुषो वेद’</span> ॥9॥ इति स्थाननवकेऽपि भेद एव दृष्टान्ताभिधानात् ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B077
-| text =
-नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)</span> इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B077" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>नहि शकुनिसूत्रयोः, नानावृक्षरसानां, नदीसमुद्रयोः, जीववृक्षयोः, अणिम-धानयोः, लवणोदकयोः, गन्धारपुरुषयोः, अज्ञप्राणादिनियामकयोः स्तेनापहार्ययोश्चैक्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पत्स्यामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.९.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सत आगम्य न विदुः सत आगच्छाम इहे इति । त इह व्याघ्रो वा सिंहो वा’(छां.उ.६.१०.२)</span> इति भेदापरिज्ञानेनानर्थवचनाच्च । न हि गृहादागतस्य गृहे प्रविष्टस्य च तदैक्यम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B078
+</div>
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B078" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ताः समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति स समुद्र एव भवति’(छां.उ.६.१०.१)</span> इत्यत्रापि भेद एव उच्यते । अन्यथा ‘तास्समुद्र एव भवन्ति’ इति व्यपदेशः स्यात् । अतो नद्यः समुद्रादागच्छन्ति तं प्रविशन्ति च । समुद्रस्तु स एव, नैतासां समुद्रत्वं भवतीत्यर्थः । न हि भिन्नानां नदीजलपरमाणूनां समुद्राणुभिरैक्यं युज्यते । तथासति महाजनसमितौ प्रविष्टानां द्वित्राणां तदैक्यं स्यात् । न च तद्युज्यते भेदेनानुभवात् ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B079
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B079" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वं ह्यपीतो भवति’(छां.उ.६.८.१)</span> इत्यत्रापि ‘स्व’ इति परमात्मनोऽभिधानम् । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘स्वात्मना चोत्तरयोः’(ब्र.सू.२.३.२१)</span> इति सूत्रात् ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्वातन्त्र्यात् स्व इति प्रोक्तः आत्मायं चाततत्वतः ।
@@ Line 797: / Line 467: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘स्रष्टृत्वादाश्रयात्वाच्च मुक्तानां च प्रति प्रति ।
 स्थापनाच्च विभुर्विष्णुरन्यः संसारिणो मतः ॥’</span> इति च ॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B080
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B080" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि’(छां.उ.६.३.२)</span> इति <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि ‘जीव’शब्देन परमात्माभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘जीव इति भगवतोऽनिरुद्धस्याख्या’</span> इति श्रुतेः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B081
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B081" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विष्णुर्जीव इति प्रोक्तः सततं प्राणधारणात् ।
 स प्रविश्य शरीरं च स्थावरं जङ्गमं तथा ॥
@@ Line 817: / Line 479: @@
 संसारिणं भ्रामयति सदैवान्यत्वलक्षणम् ॥
 तेनायं मोदते नित्यं वृक्षावस्थां गतोऽपि सन् ॥’</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B082
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B082" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तत्तेज ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ता आप ऐक्षन्त’ (छां.उ.६.२.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘इमास्तिस्रो देवता’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति पूर्वमेव चेतनत्वसिद्धेः <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अनेन जीवेनात्मना’ (छां.उ.६.३.२)</span> इति संसारिणः पुनः प्रवेशो न युक्तः । अतस्तत्र जीवशब्देन परमात्मैवाभिहितः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B083
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B083" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति’(छां.उ.६.११.१)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दोदितः स एव । पेपीयमानो मोदमानस्तु संसारी । न हि चेतनादन्यस्य मोदभोगादिकं युज्यते ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">(शरीरमेवायतनं सुखस्य दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ॥म.भा.१२.१९४.१८)‘सुखस्य चाप्यायतनं शरीरं दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।
 अचेतनं प्राकृतमेतदाहुर्भोक्ता तयोश्चेतनकः शरीरी ॥’</span> इति च भारते ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते’(छां.उ.६.११.३)</span> इत्यत्रापि जीवशब्दः परे । न हि संसारिणो मुख्यतः प्राणधारकत्वं युज्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘ब्रह्मणा त्यक्तदेहस्तु मृत इत्युच्यते नरः’</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B084
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B084" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यं वै सोम्य एतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न (अस्य सोम्यैषोणिम्न) एवं महान् न्यग्रोधस्तिष्ठति’(छां.उ.६.१२.२)</span> इत्यत्रापि अणिमशब्देन पर एवाभिहितः । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्माऽतत्त्वमसि श्वेतकेतो’(छां.उ.६.१२.३)</span> इत्युक्तत्वात् । धानासु तु <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘अण्व्य इवेमा धाना’(छां.उ.६.१२.१)</span> इति स्त्रीलिङ्गप्रयोगात् इवशब्दाच्च नाणिमात्वम् । न च ता ‘न निभालयसे’ । ‘ऐतदात्म्यम्’ इत्येतदीयम् । ‘स आत्मा’ इत्यात्मशब्दश्च पर एव । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्’(ब्र.सू.१.३.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘नानुमानमतच्छब्दात्’(ब्र.सू.१.३.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘प्राणभृच्च’(ब्र.सू.१.३.४)</span> इत्यत्र <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तमेवैकं जानथ आत्मानम्’(मु.उ.२.२.५)</span> इति स्वशब्दपर्यायात्मशब्दात् न प्रकृतिजीवावभिधीयेते । किन्तु पर एवेति भगवता व्यासेनाभिहितम् । अत आत्मशब्दस्तस्मिन्नेव मुख्यः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘आततत्वाच्च मातृत्वादात्मेति परमो हरिः ।
 आत्माभासास्तदन्ये ये न ह्येतेषां तता गुणाः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B085
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B085" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तेजः परस्यां देवतायां तावन्न जानाति’</span> इत्यत्र च <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यदास्य प्राणादीन् परो ग्रसति तदा न जानाति, यदा ददाति तदा जानाति’</span> इति तद्वशत्वमेवोक्तम् ।
 ‘यदा प्राणान् ददतीशस्तदा चेतनकोखलिम् ।
 जानाति ग्रस्तकरणस्तेन वेत्ति न किञ्चन ॥’ इति ।
 ‘अपहार्षीत् स्तेयमकार्षीत्’ इत्यत्र च अन्याभिमतस्यैव वस्तुनोऽपहार्यत्वात् भेद एवायं दृष्टान्तः । अन्यं सन्तं परमात्मानं स्वयमिति मन्यमानः स्तेन एवेति । न हि स्वकीयं परित्यजन् स्तेनो भवति ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B086
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B086" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।
   शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथा वादबलाज्जनाः ॥
@@ Line 873: / Line 515: @@
 यतः स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोर्थतः ॥
   कथमस्मि स इत्येव सम्बन्धः स्यादसंहितः ॥’</span> इति मोक्षधर्मे ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B087
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B087" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा यथा ।
 यथा नद्यः समुद्रश्च शुद्धोदलवणे यथा ॥
@@ Line 887: / Line 525: @@
 भेदेन मन्ददृष्टीनां दृश्यते प्रेरकोपि सन् ॥
 वैलक्षण्यं तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेन्यथा ॥’</span> इति च परमोपनिषदि ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B088
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B088" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘प्रेरकः सर्व(भूतानां)जीवानां प्राणधीचोदिता च सः ।
 विष्णुः संसारिणोऽन्यो यस्तमविज्ञाय मूढधीः ॥
@@ Line 899: / Line 533: @@
 अतः संसारपदवीं याति जीवेशयोः सदा ॥
 वैलक्षण्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते बद्ध्यतेऽन्यथा ॥’</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B089
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B089" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वान् वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय’(छां.६.१.२)</span> इति, आत्मनोऽन्यमनूचानत्वादिगुणप्रदं परमविज्ञाय स्तब्धस्य पराधीनत्वज्ञापनेन स्तब्धतां निरस्य तन्निष्ठा ह्यत्रोपदिश्यते ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिवादिप्रसिद्धमपि निराक्रियते । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः’(मु.उ.१.२.१०)</span> इत्यादिवत् श्रुतितात्पर्यापरिज्ञानप्राप्तं च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B090
-| text =
-दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिसृष्टिकथनम् ।  एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B091
-| text =
-न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B092
-| text =
-प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B090" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>दर्शितं च ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचित् ब्रूयुरनैपुणाः’ इति । तद्वशत्वज्ञापनार्थं च <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छां.उ.६.२.१)</span> इत्यादिसृष्टिकथनम् ।  एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं च प्राधान्यात् किञ्चित् सादृश्यात् कारणत्वाच्च । न तु तदन्यस्य मिथ्यात्वात् । न हि सत्यज्ञानेन मिथ्याज्ञानं भवति ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B091" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इत्युच्यते । विरोधात् तयोः ज्ञानयोः । नेदं रजतमित्यरजतज्ञो हि शुक्तिज्ञो भवति । रजतज्ञश्चेन्न शुक्तिज्ञः । न हि तज्ज्ञस्तदभावज्ञो भवति । तदभावस्य तज्ज्ञानपूर्वकत्वं चान्यत्र तस्य सत्त्वादेव दृष्टम् । तदनङ्गीकारे तदेव न युज्यते ।</p>
-| id = VTN_C01_B093
+</div>
-| text =
-तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)</span> इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)</span> इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B092" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>प्रधानज्ञानादप्रधानस्य ज्ञातवद्व्यपदेशोऽस्त्येव । यथा प्रधानपुरुषाणां ज्ञानाह्वाननाशनैः ‘ग्रामो ज्ञातः, आहूतो, नाशितः’ इति व्यपदेशः । कारणे च पितरि ज्ञाते ‘पुत्रो ज्ञातः’ इति । ‘जानाम्येनमस्य पुत्रोऽयम्’ इति व्यपदेश इति । एवमत्राप्येतत्सृष्टं सर्वमित्यादि । सादृश्याच्चैकस्त्रीज्ञानादन्यस्त्रीज्ञानमिति ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B093" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>तदेव सादृश्यमत्रापि विवक्षितं <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्यात्’ (छां.उ.६.१.४)</span> इत्यादिना । अन्यथा ‘एक’शब्दः ‘पिण्ड’शब्दश्च व्यर्थः स्यात् । ‘मृदा विज्ञातया’ इत्येतावता पूर्णत्वात् । न हि एकमृत्पिण्डात्मकान्यन्यमृण्मयानि । सादृश्यमेव हि तेषाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यथा सोम्यैकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्’(छां.उ.६.१.६)</span> इत्यादिकमपि व्यर्थं स्यात् । न हि एकमण्यात्मकमन्यल्लोहमयम् । न चैकनखनिकृन्तनात्मकं सर्वं कार्ष्णायसम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B094
+</div>
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B094" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्’(छां.उ.६.१.४)</span> इत्यत्र च, वाच नाम्नामारम्भणं विकारः, अविकृतं नित्यं नामधेयं मृत्तिकेत्येवेत्येतद्वचनं(त्यादिवैदिकमेव एतद्वचनं) सत्यमिति श्रुत्यर्थः । न च वाचारम्भणशब्दोऽपि मिथ्यात्वे प्रसिद्धः । वाचारम्भणमात्रमिति चाश्रुतकल्पना । तस्मिन् पक्षे ‘नामधेय’शब्द ‘इतिशब्दश्च व्यर्थः स्यात् । अतो न कुत्रापि जगतो मिथ्यात्वमुच्यते ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B095
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B095" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूः याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधात् शाश्वतीभ्यः समाभ्यः’(ई.उ.८),</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यच्चिकेत सत्यमित् तन्न मोघं वसुस्पार्हमुत जेतोत दाता ।’(ऋ.सं.१०.५५.६),</span>
@@ Line 967: / Line 573: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
 प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥’(भ.गी.१६.९)</span> इत्यादेश्च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B096
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B096" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनित्यत्वविकारित्वपारतन्त्र्यादिरूपतः ।
   स्वप्नादिसाम्यं जगतो न तु बोधनिवर्त्यता ॥
@@ Line 985: / Line 587: @@
 सत्यस्य सत्यं स विभुरिन्द्रचापस्य सूर्यवत् ॥’</span> इति च ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।’(बृ.उ.४.१.२० )</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B097
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B097" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘महामायेत्यविद्येति नियतिर्मोहिनीति च ।
 प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त कथ्यते ॥
@@ Line 999: / Line 597: @@
 विष्णोः प्रज्ञप्तिरेवेका शब्दैरेतैरुदीर्यते ॥
 प्रज्ञप्तिरूपो हि हरिः सा च स्वानन्दलक्षणा ॥’ इति च ।</span>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B098
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B098" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वे वेदा हरेर्भेदं सर्वस्माज्ज्ञापयन्ति हि ।
 भेदः स्वातन्त्र्यसार्वज्ञ्यसर्वैश्वर्यादिकश्च सः ॥
@@ Line 1,012: / Line 606: @@
 सर्वव्यावृत्ततामेव नेति नेत्यादिका श्रुतिः ।
 विष्णोरतो वदेदन्या अपि सर्वा न संशयः ॥’</span> इति च नारायणश्रुतिः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B099
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B099" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘अहं ब्रह्मास्मि’(बृ.उ.३.५.४ )</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘तद्योहं सोसौ योसौ सोहम्’(ऐ.ब्रा.आ-२,अ-२,ख-४.१२)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘योसावादित्ये(य एव आदित्ये) पुरुषः(पुरुषो दृष्यते) सोऽहमस्मि स एवाहमस्मि’(छां.४.११.१)</span> इत्यादौ तु अन्तर्याम्यपेक्षया ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Taitattiriyaopanishat-id">‘स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः’(ब्रह्मवल्लि.२७)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyabrahmana-id">‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(ऐ.ब्रा.२.३.८)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakabrahmana-id">‘तस्योपनिषदहमिति’(बृ.ब्रा.५)</span>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B100" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः ।</p>
-| id = VTN_C01_B100
+<p>त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥</p>
-| text =
+<p>सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः ।</p>
+<p>युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥</p>
-‘अहंनामा हरिर्नित्यमहेयत्वात् प्रकीर्तितः ।
+<p>सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि ।</p>
-त्वं चासौ प्रतियोगित्वात् परोक्षत्वात् स इत्यपि ॥
+<p>स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥</p>
-सर्वान्तर्यामिणि हरावस्मच्छब्दविभक्तयः ।
+<p>तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि ।</p>
-युष्मच्छब्दगताश्चैव सर्वास्तच्छब्दगा अपि ॥
+<p>वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।</p>
-सर्वशब्दगताश्चैव वचनान्यखिलान्यपि ।
+<p>तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।</p>
-स्वतन्त्रत्वात् प्रवर्तन्ते व्यावृत्तेप्यखिलात् सदा ॥
-तत्सम्बन्धात्तु जीवेषु तत्सम्बन्धादचित्स्वपि ।
-वर्तन्त उपचारेण तिङ्पदान्यखिलान्यपि ।
-तस्मात् सर्वगतो विष्णुरेको भिच्च ततो बहुः ॥’ इति नारायणश्रुतिः ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
- अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् ।
+<p>अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥’(भ.गी.१८.२०)</span> इति भगवद्वचनम् ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B101" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चासत्यो भेदः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।</p>
-| id = VTN_C01_B101
+</div>
-| text =
-न चासत्यो भेदः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यमेनमनु विश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः’(ऋ.सं.४.१७.५)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवो यज्ञेषु विप्रराज्ये’(ऋ.सं.८.३.४)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सत्य आत्मा सत्यो जीवः सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा । मैवारुवण्यो मैवारुवण्यो मैवारुवण्यः’।</span> <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘आत्मा हि परमस्वतन्त्रः सर्ववित् सर्वशक्तिः परमसुखः परमो जीवस्तु तद्वशोल्पज्ञोल्पशक्तिः आर्तो अल्पकः’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B102" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span></p>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B102
-| text =
-न चावान्तरसत्यत्वमिदम् । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोश्नुुते सर्वान् कामान् सह । ब्रह्मणा विपश्चिता ।’(तै.आ.८.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयामात्मानमुपसङ्क्रम्य इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् । एतत् सामगायन्नास्ते ।’(भृगुवल्ली.१४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्मान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उत्वः ॥’(ऋ.सं.१०.७१.११)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘परं ज्योतिरूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।’(छां.उ.८.३.४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वा’(छां.उ.८.१२.३)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत् तत् केन कं जिघ्रेत् तत् केन कं विजानीयात् येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयात्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति’(कठ.उ.२.१.१५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’(मुण्डक.उ.४.६(२.२.५))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.५.३(३.१.३))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नासः उपकक्षास उ त्वे हृदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥(ऋ.सं.१०.७१.७)’</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ईशमाश्रित्य तिष्ठन्ति मुक्ताः संसारसागरात् ।
-यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥
+<p>यथेष्टभोगभोक्तारो ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ॥’</span> इत्यादि मोक्षानन्तरं भेदश्रुतिभ्यः ॥</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
-सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् ।
+<p>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२)</span> इति भगवद्वचनम् ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं जगद्य्वापारवर्जम् ओं’(ब्र.सू.४.४.१७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च ओं’(ब्र.सू.४.४.१८)</span> इत्यादि च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B103
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B103" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> इति तद्धर्माणामप्यनुच्छित्तेः प्रस्तुतत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘अत्रैव मा भगवान् मोहान्तमापिबन्’(बृ.उ.६.५.१३(४.५.१४))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न प्रेत्य सञ्ज्ञाऽस्ति’(बृ.उ.६.५.१२(४.५.१३))</span> इति सञ्ज्ञानाशस्य दोषत्वेवोक्तत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं पश्येत्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति ह्याक्षेप एव ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B104" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B104
-| text =
-न हि भोगाभावो <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘विज्ञातारमरे केन विजानीयाद्’(बृ.उ.४(२).४.१४)</span> इति विज्ञातुरविज्ञानं चापेक्षितम् ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अहमित्येव यो वेद्यः स जीव इति कीर्तितः ।
- स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः ।
+<p>स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः ॥’</span> इति च परमश्रुतिः ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘मग्नस्य हि परेज्ञाने किं न दुःखतरं भवेत् ।’(म.भा.१२.३०७.८३)</span> इति मोक्षधर्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘न तु तद् द्वितीयमस्ति’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति च । यत्तद् ब्रह्म द्वैतत्वेन न पश्यति तदेव द्वितीयं नेत्याह । <span class="gr-reference gr-ref-Brihadaranyakopanishat-id">‘ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् (यत्ततोऽन्यत् विभक्तत्वेनैव पश्येत्)’(बृ.उ.६(४).३.२३)</span> इति वाक्यशेषात् । ‘न हि द्रष्टुर्दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते’ इति हेतोश्च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B105
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B105" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेव्यये सर्व एकीभवन्ति’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यत्रापि एकीभावो मत्यैक्यं क्षीराब्ध्यादिस्थित-तद्रूपापेक्षया स्थानैक्यं वा । <span class="gr-reference gr-ref-Krishnayajurvedataittiriyaaranyaka-id">‘कामेन मे काम आगात् । हृदयात् हृदयं मृत्योः । यदमीषामदः प्रियः तदैतूप मामभि ॥’(कृ.य.तै.आ.३.१५)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्ममत्यनुकूला मे मतिर्मुक्तौ भविष्यति ।
   अतः प्रायोऽनुकूलत्वमिदानीमपि मे स्थितम् ॥’</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘येनाऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम्’(मुण्डक.उ.५.६(३.१.६))</span> <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति’(ब्रह्मवल्लि.२७(८.१))</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B106
-| text =
-स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B106" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>स्वरूपैक्यभिप्राये कर्माणि विज्ञानमयश्च इति न युज्यते । न हि तत्पक्षेपि कर्मणां ब्रह्मैक्यं मुक्तावस्ति । निवृत्त्यभिप्राये पञ्चदशकलानामपि समत्वात् । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७))</span> इत्यन्यासां कलानां गमनमुक्त्वा कर्मणा विज्ञानात्मनश्चैकीभावकथनं व्यर्थं स्यात् । विशेषाभावात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B107
+</div>
-| text =
-न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B107" data-verse="VTN_C01">
+<p>न च ज्ञाननिवृत्तस्य रजतस्य शुक्त्या एकीभावव्यवहारोस्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘परेव्यये’(मुण्डक.उ.६.७(३.२.७)</span> इत्यधिकरणत्वकथनं च भेदज्ञापकम् । अन्यथा ‘पर एव भवन्ति’ इति निर्देशः स्यात् ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवस्य परमैक्यं तु बुद्धिसारूप्यमेव तु ।
-एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥
+<p>एकस्थाननिवसो वा व्यक्तिस्थानमपेक्ष्य सः ॥</p>
-न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः ।
+<p>न स्वरूपैकता तस्य मुक्तस्यापि विरूपतः ।</p>
-स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
+<p>स्वातन्त्र्यपूर्णतेऽल्पत्वपारतन्त्र्ये विरूपता ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B108
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B108" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति’(मुण्डक.उ.६.९(३.२.९)</span> इत्यादि च <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सम्पूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत्’</span> इतिवत् बृंहितो भवतीत्यर्थः । न हि ब्राह्मणपूजकः स एव ब्राह्मणो भवति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्माणि जीवा सर्वेऽपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः ।
 प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः ॥
@@ Line 1,124: / Line 678: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते ।
   तद्यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B109
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B109" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यथाऽपियन्ति तेजांसि महातेजसि भास्करे ।
 पृथक् पृथक् स्थितान्यह्नि स्वरूपैरपि सर्वशः ॥
@@ Line 1,137: / Line 687: @@
 अप्ययोऽयं समुद्दिष्टो न स्वरूपैकता क्वचित् ॥’ इति नारायणश्रुतौ ।</span>
 अतः सर्वागमविरुद्धमेव जीवपरमैक्यम् ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B110" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>तथैव युक्तिविरुद्धं च । न तावदेकजीववादो युज्यते । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते । स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते । न च बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते ।</p>
-| id = VTN_C01_B110
+</div>
-| text =
-तथैव युक्तिविरुद्धं च । न तावदेकजीववादो युज्यते । एकाज्ञानपरिकल्पितत्वे च सर्वस्य ‘सर्वमिदं परिकल्पितम्’ इति जानतः पुनः शिष्यादिबोधनं न युज्यते । न हि ‘स्वप्नोऽयम्’ इति निश्चित्य स्वाप्नपुत्रदायार्थं यतते । स्वप्ने तु स्वप्नत्वाज्ञानादेव यतते । न च बहूनां दृश्यमानत्वादस्य ‘अज्ञानपरिकल्पितमिदम्’ इति निश्चयो युज्यते ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B111" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>स्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति ।</p>
+<p>शिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B112" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B111
+</div>
-| text =
-स्वप्ने तु प्रबोधानन्तरमेकस्यावशिष्टत्वात् निश्चयः । न चात्र तथाऽस्ति । ‘तस्य तस्य तथा तथा प्रतिपत्तव्यम्’ इत्यङ्गीकारे वस्तुनि विकल्पासम्भवादकल्पितमित्येव स्यात् । न च तथा प्रतिपत्तव्यमित्यत्र प्रमाणमस्ति ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B113" data-verse="VTN_C01">
-				शिष्याज्ञानपरिकल्पितमित्यङ्गीकारे तस्यैवाऽचार्यभावे स्वयमेव कल्पितो भवतीति सम्यग् ग्रन्थाधिगमस्यानर्थहेतुत्वं स्यात् । न च कस्यचिन्मुक्तिः । ग्रन्थाधिगमे तस्यैव स्वशिष्याज्ञानपरिकल्पितत्वप्राप्तेः ।
+<p>न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।</p>
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B112
-| text =
-स चैकजीवो यदि भेदवादी भवति तस्य तत्रैव दार्ढ्यान्न कदाचिद्भेदनिवृत्तिरिति न कस्यापि मुक्तिः स्यात् । तेन यथा कल्पि तं तथैव भवतीति तेन एकजीववादिनां नित्यनिरयकल्पने स एव स्यात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B113
-| text =
-न च एकजीवाज्ञानपरिकल्पितं समस्तमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः ।
-मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span>
+<p>मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ॥’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span></p>
-इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।
+<p>इत्यस्य च अयमर्थः- ‘प्रपञ्चो यदि विद्येत = भवेत = उत्पद्येत, तर्हि निवर्तेत। न च निवर्तते, तस्मादनादिरेवायम् । प्रकृष्टः पञ्चविधो भेदः प्रपञ्चः । न चाविद्यमानोऽयम्, मायामात्रत्वात् । ‘माया’ इति भगवत्प्रज्ञा, सैव मानत्राणकर्त्री यस्य तन्मायामात्रम् । परमेश्वरेण ज्ञातत्वात्, रक्षितत्वाच्च न द्वैतं भ्रान्तिकल्पितम्’ इत्यर्थः ।</p>
-न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।
+<p>न हीश्वरस्य भ्रान्तिः । तर्हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यपदेशः कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतं परमार्थतः’(माण्डूक्य.उ.२.९)</span> इति । परमार्थापेक्षया हि अद्वैतम् । सर्वस्मादुत्तमः अर्थः स एक एवेत्यर्थः ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B114" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>अन्यथा हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’  इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः ।</p>
-| id = VTN_C01_B114
+</div>
-| text =
-अन्यथा हि <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘अद्वैतः सर्वभावानाम्’(माण्डूक्य.उ.२.२)</span> इति व्यर्थं स्यात् । सर्वभावानां मध्ये तस्य एकस्याद्वैतत्वमित्युक्ते समाधिकराहित्यमेवोक्तं स्यात् । अन्येषां सर्वभावानां च समाधिकभावः । <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित्’ (माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इति वाक्यशेषाच्च न कल्पितत्वमस्येति ज्ञायते । निवर्तते इत्यङ्गीकारे ‘निवर्तेत, विद्येत’  इति च प्रसङ्गरूपेण कथनं ‘यदि’शब्दौ च न युज्यते । ‘विद्येत’ इत्यस्य च उत्पत्त्यर्थानङ्गीकारे ‘यद्यदस्ति तत्तन्निवर्तते’ इति व्याप्त्यभावात् ‘निवर्तेत’ इति न युज्यते । अतः प्रपञ्चस्य अनादिनित्यत्वपरमिदं वाक्यम् । अत <span class="gr-reference gr-ref-Mandukyopanishat-id">‘उपदेशादयं वादोऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते’(माण्डूक्य.उ.२.१०)</span> इत्याह । अज्ञात एव द्वैतं न विद्यते । अज्ञानिनां पक्ष एव द्वैतं न विद्यत इत्यर्थः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B115
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B115" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘जीवेश्वरभिदाचैव जडेश्वरभिदा तथा ।
 जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ॥</span>
@@ Line 1,198: / Line 724: @@
   मतं हि ज्ञानिनामेतन्मितं त्रारातं च विष्णुना ॥
 तस्मात् सत्यमिति प्रोक्तं परमो हरिरेव तु ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B116" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>मैत्रेयीशाखायां च  ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-</p>
-| id = VTN_C01_B116
-| text =
-मैत्रेयीशाखायां च  ‘अथ ज्ञानोपसर्गाः’ इत्युक्त्वा ‘अथ ये चान्ये मिथ्यातर्कैः दृष्टान्तैः कुहकेन्द्रजालैः वैदिकेषु परिस्थातुमिच्छन्ति तैः सह न संवसेत् प्राकाश्या ह्येते तस्करा अस्वर्ग्या’ इति ह्याह-
 <span class="gr-reference gr-ref-Maitrayanyupanishat-id">‘नैरात्म्यवादकुहकैर्मिथ्यादृष्टान्तहेतुभिः ।
- भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति ।
+<p>भ्राम्यन् लोको न जानाति वेदविद्यान्तरं तु यत् ॥’(मैत्रायण्युपनिषत्.७.८)</span> इति ।</p>
-आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।
+<p>आत्मसम्बन्धि किमपि नास्तीति वादो नैरात्म्यवादः ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B117
-| text =
-भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B118
-| text =
-स्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B119
-| text =
-न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B117" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>भ्रान्तिकल्पितत्वे च जगतः, सत्यं जगद्द्वयमपेक्षितम् । न हि सत्यशुक्तेः, सत्यरजतस्य, तयोः सादृश्यस्य चाभावे भ्रान्तिर्भवति ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B118" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>स्वप्नेऽपि वासनारूपं सत्यमेव जगन्मनसि स्थितं बहिःष्टत्वेन दृश्यते । देहात्मनोरपि एकदेशस्थत्वादिसादृश्यमस्त्येव । ‘शङ्खः पीतः’, ‘नभो नीलम्’ इत्यादिष्वपि पीतादयोऽन्यत्र विद्यन्त एव । तत्सादृश्यञ्च द्रव्यत्वादिकं किञ्चित् शङ्खादीनां चास्त्येव । अतो न कुत्रापि सदृशसत्यवस्तुद्वयं विना भ्रमः ।</p>
-| id = VTN_C01_B120
+</div>
-| text =
-आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्येत । न हि शुक्तेर्भेेदेन रजतं दृश्यते भ्रान्तौ । न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ ।  न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B119" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न चाऽत्मन्यनात्मभ्रमः क्वापि दृष्टः । न हि कश्चित् ‘अहमहं न भवामि’ इति भ्रान्तो दृश्यते । ‘आत्मन्यनात्मभ्रमः एवायं प्रपञ्चः’ इति तैरुच्यते । तं विनैव अनात्मन्यात्मभ्रमकल्पनेऽनात्मनः सत्यत्वं स्यात् । तदा चाद्वितीयत्वकल्पनेऽनात्मैवस्ति । नाऽत्मेति भवति ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B120" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>आत्माज्ञानात्मकत्वे च जगत आत्मनो भिन्नत्वेन न दृश्येत । न हि शुक्तेर्भेेदेन रजतं दृश्यते भ्रान्तौ । न चैकमेव युगपद् बहुधा दृश्यते भ्रान्तौ ।  न चाऽत्मनि भेदभ्रमः क्वपि दृष्टः ।</p>
-| id = VTN_C01_B121
+</div>
-| text =
-न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B121" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च कुत्रापि मिथ्योपाधिकृतो भेदो दृष्टः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B122" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः ।</p>
-| id = VTN_C01_B122
+</div>
-| text =
-न च ज्ञानाज्ञानयोरपि मिथ्याकल्पितत्वं दृष्टम् । तद्विषयस्यैवन्यथात्वं भ्रान्तौ । एवमाद्यनन्तयुक्तिविरुद्धोऽयं पक्षः ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B123" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B124" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः ।</p>
-| id = VTN_C01_B123
+</div>
-| text =
-ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B125 " data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B126 " data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च ।</p>
-| id = VTN_C01_B124
+</div>
-| text =
-न च सत्यत्वाङ्गीकारे कश्चिद् दोषः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B125
-| text =
-बहुजीवादिपक्षेऽपि भेदस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारे एते दोषाः भवन्त्येव । मिथ्योपाधिकृतं हि तेषामपि बहुत्वम् । न च मिथ्योपाधिकृतो भेदः क्वपि दृष्टः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B126
-| text =
-आत्मनि अनात्मकल्पनारूप्तवात् मिथ्योपाधिरेव न युज्यते । मायामयी सृष्टिरपि तत्सदृशस्यान्यस्य विद्यमानत्व एव दृष्टा । द्रव्यत्वादिसादृश्ययुक्तं किञ्चिदधिष्ठानमाश्रित्यैव च ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B128
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B128" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अधिष्टानं च सदृशं तथ्य(सत्य)वस्तुद्वयं विना ।
 न भ्रान्तिर्भवति क्वपि स्वप्नमायादिकेष्वपि ॥</span>
@@ Line 1,302: / Line 780: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘चतुरङ्गबलत्वादिकल्पनं भ्रम इष्यते ।
 न भ्रान्तिकल्पितं विश्वमतो विष्णुबलाश्रितम् ॥’</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B129
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B129" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">न च मायाविना माया दृश्यते विश्वमीश्वरः ।
 सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् ॥’</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B130
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B130" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अपरोक्षदृशो मिथ्यादर्शनं न क्वचित् भवेत् ।
 सर्वापरोक्षविद्विष्णुः विश्वदृक् तन्न तन्मृषा ॥’</span> इति च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B131" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B131
+</div>
-| text =
-यदि चैकमेव ब्रह्मोपाधिभेदात् संसरति मुच्यते च तदा संसारिणां सर्वदा विद्यमानत्वात् सर्वदा संसार्येव ब्रह्म । अतस्तद्भावोऽपि न मुक्तिः सर्वदोपाधिसम्बद्धत्वात् तस्य । न च शुद्धस्य नोपाधिसम्बन्ध इति वाच्यम् । उपाधिसम्बद्धस्योपाधिसम्बन्धकल्पने अनवस्थाप्रसङ्गात् । न च तेनैव सम्बन्धेन सम्बद्धस्य । आत्माश्रयत्वप्रसङ्गात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B132" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B133" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः ।</p>
-| id = VTN_C01_B132
+</div>
-| text =
-इतश्च मिथ्योपाधिर्न युज्यते । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, अज्ञानं विना मिथ्यात्वासिद्धेः । न च मिथ्योपाधिं विनाऽज्ञानसिद्धिः । मिथ्योपाधिभिन्नस्यैव अज्ञत्वात् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B134" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B133
-| text =
-शुद्धस्यैवाज्ञत्वे मुक्तस्याप्यज्ञत्वप्रसक्तेः । स्वाभाविकत्वात् सत्यत्वात् सद्वितीयत्वप्रसक्तेश्च । स्वाभाविकस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारादनिवृत्तिप्रसक्तेश्च । सत्यस्य च अनिवृत्तिरिति हि तत्पक्षः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B134
-| text =
-अतश्चान्योन्याश्रयता । अज्ञानसिद्धौ मिथ्योपाधिसिद्धिः, मिथ्योपाधिसिद्धौ जीवसिद्धिः, जीवसिद्धौ तदाश्रयाज्ञानसिद्धिः इति चक्रकं वा । न च शुद्धमेव भ्रान्त्याऽज्ञमिति युक्तम् । अज्ञानसिद्धौ भ्रमसिद्धिः, तत्सिद्धौ अज्ञानसिद्धिः इत्यन्योन्याश्रयत्वम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B135
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B135" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">अनागता अतीताश्च यावन्तः सहिताः क्षणाः ।
 अतीतानागताश्चैव यावन्तः परमाणवः ॥
 ततोऽप्यनन्तगुणिता जीवानां राशयः पृथक् ॥’</span> इति वत्सश्रुतेः
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B133" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे ।</p>
-| id = VTN_C01_B133
+</div>
-| text =
-न संसारिणां परिसमाप्तिरस्मत्पक्षे ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B134
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B134" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">परमाणुप्रदेशेऽपि ह्यनन्ताः प्राणिराशयः ।
 सूक्ष्मत्वादीशशक्त्यैव स्थूला अपि हि संस्थिताः ॥</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">सहस्रयोजनसभां प्रभावाद्विश्वकर्मणः ।
 अनन्ता राशयोऽनन्ताः प्रजानामधिसंस्थिताः ॥’</span> इति स्कान्दे ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B135" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम् । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते ।</p>
-| id = VTN_C01_B135
+</div>
-| text =
-न च मिथ्यावस्तुनो दुर्घटत्वमेव भूषणम् । दृष्टस्य वस्तुनो मिथ्यात्वकल्पनस्य दृष्टिसकाशात् बलवत्प्रमाणयुक्त्यपेक्षत्वात् । तदभावे सत्यत्वं दृष्ट्यैव सिद्ध्यति । न ह्यन्नादिकं भोग्यं दृष्ट्वा भोक्तुं सत्यत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षते । किन्तु ‘नेदमन्नम्’ इति केनचिदुक्ते कथमिदमन्नत्वेन दृश्यमानमन्नं न भवतीति प्रमाणान्तरमपेक्षते ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B136" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>न च प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं च ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B137" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति ।</p>
-| id = VTN_C01_B136
+</div>
-| text =
-न च प्रत्यक्षदृष्टस्य ततो बलवत्प्रत्यक्षमागमं विनानुमानादिनैव बाधो दृष्टः । दूरस्थवृक्षह्रस्वत्वादौ प्रत्यक्षापटुत्वस्यैव निश्चितत्वात् युक्त्या तत्र दीर्घत्वनिश्चयः । प्रत्यक्षस्य हि दूरे मन्दग्राहित्वं परिमाणादावन्यथात्वं च ततो बलवत्प्रत्यक्षेणैव निश्चितम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B138" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B139" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B137
+</div>
-| text =
-न च जगत्प्रत्यक्षस्य मिथ्यात्वेन केनापि प्रमाणेन निश्चितम् । विशेषतश्च ज्ञानाज्ञानसुखदुःखात्मभेदादिविषयस्यानुभवस्य न मिथ्यात्वं दृष्टम् । अतश्च संसारस्य सत्यत्वात् सत्यस्य चानिवृत्त्यङ्गीकारान्न मोक्षः स्यात् । अनुभवसिद्धस्य बलवदनुभवं विना युक्तित एव मिथ्यात्वङ्गीकारे आत्मनोऽपि मिथ्यात्वं स्यात् । युक्तिश्च सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वाङ्गीकारात् । द्विधाकल्पने कल्पनागौरवमिति ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B138
-| text =
-आत्माधिष्ठान(स्य)भ्रमस्यैवादृष्टेः तस्याधिष्ठानत्वमपि न युज्यते । दुर्घटत्वस्य च भूषणत्वे दुर्घटमप्यात्ममिथ्यात्वं स्यादेव । प्रतीतेरप्यविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । तस्याश्च दुर्घटत्वस्य भूषणत्वात् सत्यस्य च युक्त्यपेक्षत्वात् ‘घटादीनां द्रष्टृत्वम्, आत्मनो जडत्वम्, द्रष्टुरभावेऽपि च प्रतीतिः, अधिष्ठानं विनैव भ्रमः’ इत्यादि विरुद्धं सर्वमपि स्यात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B139
-| text =
-उपाधिभेदाङ्गीकारे हस्तपादाद्युपाधिभेदेऽपि तद्गतसुखदुःखादिभोक्तुर्यथा भेदो न प्रतीयते एवमेव शरीरादिभेदेऽपि भोक्तुर्भेदो न दृश्यते । सर्वदेहगतसुखदुःखादिकमेकेनैव भुज्येत । यथा च एकाङ्गुल्याद्यपगमेऽपि न मुक्तिः, एवमेकोपाध्यपगमेऽपि तस्यैवानन्तोपाधिसम्बद्धत्वान्न मुक्तिः स्यात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B140
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B140" data-verse="VTN_C01">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">उद्यतायुधदोर्दण्डाः पतितास्वशिरोक्षिभिः ।
 पश्यन्तः पातयन्ति स्म कबन्धा अप्यरीन् युधि ॥’</span> इति भारतवचनान्न विश्लेषाद्विशेषः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B139
-| text =
-किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B140
-| text =
-न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B141
-| text =
-देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् ।
-किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_B142
-| text =
-उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः । न चानादिकर्मभेदाद्भेदः । औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B139" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>किञ्चोपाधिरात्मन एकदेशं ग्रसति उत सर्वमात्मानम् । एकदेशाङ्गीकारे सावयवत्वात् । सावयवस्य चानित्यत्वं तैरङ्गीकृतम् । सर्वग्रसे च नोपाधिः भेदकः स्यात् । उपाधिकृतांशकल्पने तदुपाधिकृतत्वे आत्माश्रयत्वम् । उपाध्यन्तरकल्पनेऽनवस्था ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B140" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न चेश्वरस्य सर्वगतत्वादौपाधिकभेदो ब्रह्मणा भवति । न हि देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदो दृष्टः । सर्वोपाधिगत्वाच्च एकस्यैश्वरस्य भेदस्य मिथ्यात्वाद्ध(च्च ह)स्तपादादिभेदेऽपि भोक्तुरेकत्ववत् सर्वसुखदुःखादिभोक्तृत्वमीश्वरस्यैव स्यात् ।</p>
-| id = VTN_C01_B143
+</div>
-| text =
-सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि न दृष्टेति न तस्य शास्त्रगम्यत्वम् । अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B141" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>देशतः कालतश्चापरिच्छिन्नयोरौपाधिकभेदाभावादेव दुःखिनोऽन्यत् शुद्धं ब्रह्म न सिद्ध्यति । अतः ‘स्वाभाविकः संसारः’ इत्यनिवृत्तिरेव स्यात् ।</p>
+<p>किञ्च विशिष्टस्य शुद्धस्य वा संसारः । शुद्धस्य संसार इत्युक्ते स्वाव्याहतिः । विशिष्टस्येत्युक्ते विशिष्टोऽन्यः स एव वा । स एव चेदुक्तो दोषः । अन्यश्चेन्नित्योऽनित्यो वा । अनित्यश्चेन्नाश एव तस्य न मोक्षः । नित्यत्वे च भेदस्य सत्यत्वम्, मोक्षेऽपि तस्य भावात् । स्वरूपमात्रस्याभेदः उपाधिभिन्न एवेत्यङ्गीकारे स्वरूपमेव उपाधिसम्बद्धमिति न तस्य शुद्धत्वम् । अशुद्धस्वभावस्य न कदाचित् शुद्धत्वमिति च तत्पक्षः ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B142" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>उपाधिमिथ्यात्वाङ्गीकारे चान्योन्याश्रयत्वादि(दयो) दोषा उक्ताः । न चानादिकर्मभेदाद्भेदः । औपाधिकभेदसिद्धौ कर्मभेदसिद्धिः, तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वात् । अतोऽनन्तदोषदुष्टत्वात् ग्रन्थबहुत्वं स्यादित्येवोपरम्यते । अतः सर्वप्रमाणविरुद्धत्वान्नाभेदे श्रुतितात्पर्यम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B144
+</div>
-| text =
-न च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम् । अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव । अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः । न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B143" data-verse="VTN_C01">
-}}
+<p>सर्वशब्दावाच्यस्य लक्षणाऽपि न दृष्टेति न तस्य शास्त्रगम्यत्वम् । अतोऽवाच्यत्वादज्ञेयत्वात् शून्यमेव तदिति प्राप्तम् । नच स्वेनापि ज्ञेयत्वं तैरुच्यते । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति ।</p>
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B144" data-verse="VTN_C01">
-| verse_id = VTN_C01
+<p>न च स्वरूपमन्यद्वा ज्ञेयं ज्ञातारं च विना ज्ञानं दृष्टम् । अतो ज्ञातृज्ञेयाभावात् ज्ञानस्यापि शून्यतैव । अतः शून्यवादान्न कश्चित् विशेषः । न च ज्ञातृज्ञेयरहितं ज्ञानं क्वापि दृष्टम् ।</p>
-| id = VTN_C01_B145
+</div>
-| text =
-अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C01_B145" data-verse="VTN_C01">
+<p>अप्राप्ताच्चेश्वरभेदस्य नाभेदे श्रुतितात्पर्यं युज्यते ।</p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">‘सर्वोत्तमं सर्वदोषव्यपेतं गुणैरशेषैः पूर्णमन्यं समस्तात् ।
- वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि ।
+<p>वैलक्षण्याज्ज्ञापयितुं प्रवृत्ताः सर्वे वेदा मुख्यतो नैव चान्यत् ॥’</span> इति महोपनिषदि ।</p>
-अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥
+<p>अतः सर्वागमैरेव सर्वस्मात् भिन्नत्वेन सर्वस्माद्विशिष्टत्वेन च विज्ञेयो भगवान् नारायण इति सिद्धम् ॥</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C01
-| id = VTN_C01_author_note
-| text =
-॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥
+<div class="gr-author-note">॥इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः प्रथमः परिच्छेदः ॥</div>
-| extra_class = gr-author-note
-}}
 == द्वितीयः परिच्छेदः ==
-{{Adhyaya
+<div class="adhyaya-block" data-doc="VTN" data-chap="2">
-| document_id  = VTN
+<p class="adhyaya-trans">द्वितीयः परिच्छेदः</p>
-| chapter_num  = 2
+</div>
-| title        = द्वितीयः परिच्छेदः
+<div class="bhashya" id="VTN_C02_B001" data-verse="VTN_C02">
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C02
-| id = VTN_C02_B001
-| text =
 <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">ब्रह्मा शिवः सुराद्याश्च शरीरक्षरणात् क्षराः ।
 लक्ष्मीरक्षरदेहत्वादक्षरा तत्परो हरिः ॥</span>
@@ Line 1,523: / Line 900: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘ब्रह्मशेषसुपर्णेशशक्रसूर्यगुहादयः ।
 सर्वे क्षरा अक्षरा तु श्रीरेका तत्परो हरिः ॥’</span> इति स्कान्दे ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C02
-| id = VTN_C02_B002
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C02_B002" data-verse="VTN_C02">
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ॥(ऋ.सं.१०.१२५.५)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वा उ ।
@@ Line 1,546: / Line 919: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न चशङ्करः ।
   नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः॥’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C02
-| id = VTN_C02_B005
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C02_B005" data-verse="VTN_C02">
 <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘यस्मात् परं नापरमस्ति किञ्चित्’(३.९)</span> इत्यत्राप्यपरमस्तीत्येवार्थः । अन्यथा <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘तेनेदं पूर्णं..(पुरुषेण सर्वम्॥) ततो यदुत्तरतरं तदरूपमनामयम्।’(३.९-१०)</span> इति वाक्यशेषविरोधात् । ‘तेनेदम्’ इत्युक्तमेव ‘तत’ इति परामृश्यते । अन्यथा ‘यस्मात् परं न’ इत्युक्तिविरोधात् ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C02
-| id = VTN_C02_B006
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C02_B006" data-verse="VTN_C02">
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ।’</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘‘तस्यैव सर्वनामानि व्यतिरिक्तस्य सर्वतः(शः) ।
   यः स्वतन्त्रः सदैवैकः स विष्णुः परमो मतः ॥’</span>
 इत्यादि श्रुतिभ्योऽन्यनामान्यस्यैवेति नान्येषां सर्वेश्वरत्वादिकमुच्यते । सर्ववेदेष्वप्यस्यादोषवचनादादावभावावचनाच्च तद्वचनाच्चान्येषां  सर्वेषां वेदेषु सर्वेषु । तेषां सर्वनामत्वानुक्तेश्च ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C02
-| id = VTN_C02_B007
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C02_B007" data-verse="VTN_C02">
 <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">‘उत्पत्तिर्वासुदेवस्य प्रादुर्भावो न चापरः ।
 देहोत्पत्तिस्तदन्येषां ब्रह्मादीनां तदीरणात् ॥</span>
@@ Line 1,577: / Line 938: @@
   मुख्योत्पत्तिस्तदन्येषां प्रादुर्भावो हरेर्जनिः ॥’</span> इति परमश्रुतेश्च ॥
 इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः द्वितीयः परिच्छेदः ॥
-}}
+</div>
 == तृतीयः परिच्छेदः ==
-{{Adhyaya
+<div class="adhyaya-block" data-doc="VTN" data-chap="3">
-| document_id  = VTN
+<p class="adhyaya-trans">तृतीयः परिच्छेदः</p>
-| chapter_num  = 3
+</div>
-| title        = तृतीयः परिच्छेदः
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B001" data-verse="VTN_C03">
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B001
-| text =
 <span class="gr-reference gr-ref-Paramopanishat-id">‘वर्जितः सर्वदोषैर्यो गुणसर्वस्वमूर्तिमान् ।
   स्वतन्त्रो यद्वशाः सर्वे स विष्णुः परमो मतः ॥’</span> इति परमोपनिषदि ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B002
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B002" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘नित्यपूर्णाखलिगुणो विदोषः सर्वदैव यः ।
 स्वतन्त्रः स परो (परमो) विष्णुर्जन्ममृत्यादिवर्जितः ॥’</span>
@@ Line 1,606: / Line 957: @@
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">एष मे संशयो ब्रह्मन् हृदि शल्य इवार्पितः ।
   अनुद्धार्योऽपरैर्मत्यैः सूक्तिशक्त्या तमुद्धर ॥</span>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B003" data-verse="VTN_C03">
-| verse_id = VTN_C03
+<p>ब्रह्मोवाच ।</p>
-| id = VTN_C03_B003
-| text =
-ब्रह्मोवाच ।
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">स्त्रीपुंमलाभियोगात्मदेहो विष्णोर्न जायते ।
-  किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span>
+<p>किन्तु निर्दोषचैतन्यसुखां नित्यां स्वकां तनुम् ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">प्रकाशयति सैवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा ।
- तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span>
+<p>तथाऽप्यसुरमोहाय परेषां च क्वचित् क्वचित् ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दुःखाज्ञानभ्रमादीन् स दर्शयेच्छुद्धसद्गुणः ।
- क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span>
+<p>क्व व्रणादि क्व चाज्ञानं स्वतन्त्राचिन्त्यसद्गुणे ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">दोर्लभ्यायैव मौक्षस्य दर्शयेत् तान्यजो हरिः ।
- मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span>
+<p>मिथ्यादर्शनदोषेण तेन मुक्तिं न यान्ति च ॥</span></p>
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">तमो यान्ति च तेनैव तस्माद्दोषविवर्जितम् ।
- प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।
+<p>प्रादुर्भावगतं चैव जानीयाद्विष्णुमञ्जसा ॥’</span> इति ब्रह्माण्डे ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B004
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B004" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">गुणक्रियादयो विष्णोः स्वरूपं नान्यदिष्यते ।
   अतो मिथोऽपि भेदो न तेषां क्वचित् कदाचन ॥</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishat-id">स्वरूपेऽपि विशेषोऽस्ति स्वरूपत्ववदेव तु ।
   भेदाभावेऽपि तेनैव व्यवहारश्च सर्वतः ॥’</span> इति महो(परमो)पनिषदि ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B  005
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B  005" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">अभिन्नत्वमभेदश्च यथा भेदविवर्जितम् ।
 व्यवहार्यं पृथक् च स्यादेवं सर्वे गुणाः हरेः ॥</span>
@@ Line 1,649: / Line 988: @@
   व्यवहार्यं विशेषेण दुस्तर्कबलतो हरेः ॥
   विशेषोऽपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहकताऽस्य च ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B006
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B006" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘एकमेवाद्वितीयं तत् ’(छां.उ.६.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘नेह नानास्ति किञ्चन’(कठ.२.१.११)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति।’ (कठ.२.१.१०)</span>
 <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।
   एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तानेवानु विधावति ॥(कठ.२.१.१४)’</span> इत्यादिश्रुतेश्च ॥
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B007
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B007" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘देशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता ।
 इत्यादिषु स्वसम्बन्धो यथैव गुणरूपिणः ॥
 गुणित्वं गुणभोक्तृत्वं स्याद् विष्णोस्तच्च स स्वयम् ॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B008
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B008" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Paramashruti-id">विष्णुं सर्वगुणैः पूर्णं ज्ञात्वा संसारवर्जितः ।
 निर्दुःखानन्दभुङ् नित्यं तत्समीपे स मोदते ।
 मुक्तानां चाश्रयो विष्णुरधिकोधिपतिस्तथा ।
 तद्वशा एव ते सर्वे सर्वेदैव स ईश्वरः ॥’</span> इति परमश्रुतिः ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B009
-| text =
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B009" data-verse="VTN_C03">
 <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-Atharvanopanishat-id">‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.४.६(२.२.५))</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’(ब्रह्मवल्लि.२(तै.उ.२.२))</span> इत्यादि च ॥
 <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नृपाद्या शतधृत्यन्ताः मुक्तिगा उत्तरोत्तरम् ।
 गुणैः सर्वै शतगुणा मोदन्त इति हि श्रुतिः ॥’</span> इति पाद्मे ।
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B010
-| text =
-अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् ।
-}}
-{{Bhashyam
-| verse_id = VTN_C03
-| id = VTN_C03_B011
-| text =
-यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B010" data-verse="VTN_C03">
-वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥
+<p>अतो निश्शेषदोषवर्जितः पूर्णानन्तगुणो नारायण इति सिद्धम् ।</p>
-}}
+</div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B011" data-verse="VTN_C03">
-| verse_id = VTN_C03
+<p>यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</p>
-| id = VTN_C03_B012
+<p>वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥</p>
-| text =
+</div>
-स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे ।
+<div class="bhashya" id="VTN_C03_B012" data-verse="VTN_C03">
-प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥
+<p>स्वतन्त्रायाखिलेशाय निर्दोषगुणरूपिणे ।</p>
-इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥
+<p>प्रेयसे मे सुपूर्णाय नमो नारायणाय ते ॥</p>
-}}
+<p>इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः श्रीमद्विष्णुतत्त्वविनिर्णयः तृतीयः परिच्छेदः ॥</p>
+</div>
 [[Category:Sanskrit Documents]]
 [[Category:Vishnutattvavinirnaya]]