Bhagavadgitatatparya/Vyakhya/Nyayadeepika: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
= गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका = | = गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitatatparya|Bhagavadgitatatparya]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Bhagavadgitatatparya|Bhagavadgitatatparya]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Bhagavadgitatatparya" data-slug="Nyayadeepika"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Bhagavadgitatatparya" data-slug="Nyayadeepika"> | ||
== | == अध्यायः 1 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C01_I01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | <div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमोऽध्यायः</h4> | ||
<div class="shloka-block"> | <div class="shloka-block"> | ||
| Line 40: | Line 35: | ||
नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम एव कर्तव्य इति भावः । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।</p> | नारायणस्यैव समस्तगुणसम्पूर्णत्वेनाशेषदोषदूरत्वेन निखिलप्रार्थितप्रदानसामर्थ्यादितरेषां तत्प्रसादासादितशक्तिमत्त्वात्तत्प्रणाम एव कर्तव्य इति भावः । सम्पूर्णमिति गुणानां प्रत्येकं पूर्णतामाह । विवर्जितमिति च दोषवर्जनस्य निःशेषताम् । समस्तगीतासु भगवद्गीतायाः प्राधान्यज्ञापनाय गीतेत्येवोक्तम् । ‘मुख्यस्य निर्विशेषेण शब्दः’ इति स्मृतेः । स्वयमेव गीताभाष्यस्य कृतत्वात् किं पुनरारम्भेणेत्यतस्तात्पर्यमित्युक्तम् । व्याख्यातत्वेऽपि गीतायास्तदर्थस्य शिष्याणां बुध्द्यारोहार्थं शब्दानुकरणाद्यन्तरेण पुनस्तात्पर्यमेवोच्यत इति भावः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 53: | Line 48: | ||
<span class="shloka-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</span> | <span class="shloka-line">वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I02_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I02"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेकेषु ग्रन्थेषु विद्यमानेषु को विशेषो गीताया येन तस्या एव तात्पर्यमुच्यते । अपि च, भारतमध्यगतत्वाद्गीतायाः कुतस्तस्या एव पृथक् तात्पर्यमुच्यत इत्यतो भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वाद्युक्तं तदन्तर्गतगीताया एव तात्पर्यकथनम् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वनेकेषु ग्रन्थेषु विद्यमानेषु को विशेषो गीताया येन तस्या एव तात्पर्यमुच्यते । अपि च, भारतमध्यगतत्वाद्गीतायाः कुतस्तस्या एव पृथक् तात्पर्यमुच्यत इत्यतो भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वाद्युक्तं तदन्तर्गतगीताया एव तात्पर्यकथनम् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">भारतेऽपि गीताया उत्तमत्वात्तस्याः पृथक्तात्पर्यकथनं चोपपन्नमिति परिहारमभिप्रेत्य भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं, भारतेऽपि गीताया एव उत्तमत्वमेव कुत इत्यतस्तत्पुराणवचनेन साधयति | <p class="gr-vyakhya-para">भारतेऽपि गीताया उत्तमत्वात्तस्याः पृथक्तात्पर्यकथनं चोपपन्नमिति परिहारमभिप्रेत्य भारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वं, भारतेऽपि गीताया एव उत्तमत्वमेव कुत इत्यतस्तत्पुराणवचनेन साधयति | ||
| Line 68: | Line 59: | ||
भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।</p> | भारतज्ञानादप्याञ्जस्येन गीतादिज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्युक्तं भारतेऽपि गीतादेरुत्तमत्वमिति भावः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 81: | Line 72: | ||
<span class="shloka-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</span> | <span class="shloka-line">भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गीतानामसहस्रसमानशास्त्रान्तरज्ञानस्याप्याञ्जस्येन मोक्षहेतुत्वात् को विशेषो गीतादेरित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">गीतानामसहस्रसमानशास्त्रान्तरज्ञानस्याप्याञ्जस्येन मोक्षहेतुत्वात् को विशेषो गीतादेरित्यत आह | ||
| Line 129: | Line 116: | ||
पञ्चममिति ॥</p> | पञ्चममिति ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 143: | Line 130: | ||
<span class="shloka-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</span> | <span class="shloka-line">तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं गीतातात्पर्यकथनस्य युक्ततां प्रसाध्य, श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन्नादावेव अशेषगीताप्रतिपाद्यमर्थं सङ्क्षेपेण दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">एवं गीतातात्पर्यकथनस्य युक्ततां प्रसाध्य, श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन्नादावेव अशेषगीताप्रतिपाद्यमर्थं सङ्क्षेपेण दर्शयति | ||
| Line 219: | Line 202: | ||
भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।</p> | भक्त्या चेति संयोज्यम् । कर्तव्यत्याज्यत्वाभ्यां धर्माधर्मत्व इति भावः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 233: | Line 216: | ||
<span class="shloka-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</span> | <span class="shloka-line">शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रवणादिरूपस्वविहितवृत्त्यैव परोक्षापरोक्षज्ञानसिद्धेस्तत्साधनस्यैव परमधर्मत्वान्न भक्तिः परमधर्मतया गीताभिमतेत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु श्रवणादिरूपस्वविहितवृत्त्यैव परोक्षापरोक्षज्ञानसिद्धेस्तत्साधनस्यैव परमधर्मत्वान्न भक्तिः परमधर्मतया गीताभिमतेत्यत आह | ||
| Line 252: | Line 231: | ||
न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥</p> | न ज्ञानिनः स्वविहितवृत्त्याद्यभावो गीताऽभिमतः । तत्र ‘एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव’ इति ज्ञानिनोऽपि स्वविहितवृत्त्यादेः कर्तव्यतयाऽवगमादिति भावः। स्वविहितं, भगवदर्थमेव पूर्वैः कृतं तदुभयमेव भगवत्कर्म ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 266: | Line 245: | ||
<span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</span> | <span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो भगवतोऽतिप्रियोऽपरोक्षज्ञान्युत्तमाधिकारी देवश्चेति तत्केनावगम्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्जुनो भगवतोऽतिप्रियोऽपरोक्षज्ञान्युत्तमाधिकारी देवश्चेति तत्केनावगम्यत इत्यत आह | ||
| Line 294: | Line 269: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । मत्त इति सर्वोत्तमत्वम् । मयीति सर्वस्य तदधीनत्वम् । इदमिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । राजेति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवद्विद्यायाः प्राधान्योक्तेः । प्रधानानुसारित्वाच्चाप्रधानानाम् । मयेति सर्वस्य तदधीनत्वं निर्दोषत्वं च । ततेः प्रेरणार्थत्वात् । अव्यक्तपदेन चाकार्यत्वोक्तेः । न चाहमिति तस्यानन्याधीनत्वम् । भूतभृदिति सर्वस्य तदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं च । न त्वदिति सर्वोत्तमत्वम् । परमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानशब्दोदितभगवच्छास्त्रस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वोक्तेः । अप्रधानस्य प्रधानानुयायित्वात् । ममेति सर्वस्य तदधीनत्वम् । ब्रह्मणो हीति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । द्वाविति सर्वस्माद्भगवतो भेदः, सर्वोत्तमत्वम्, सर्वस्य तदधीनत्वम्, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम्, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अहमिति सर्वस्य तदधीनत्वम् । मत्त इति सर्वोत्तमत्वम् । मयीति सर्वस्य तदधीनत्वम् । इदमिति तज्ज्ञानान्मोक्षः । राजेति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । भगवद्विद्यायाः प्राधान्योक्तेः । प्रधानानुसारित्वाच्चाप्रधानानाम् । मयेति सर्वस्य तदधीनत्वं निर्दोषत्वं च । ततेः प्रेरणार्थत्वात् । अव्यक्तपदेन चाकार्यत्वोक्तेः । न चाहमिति तस्यानन्याधीनत्वम् । भूतभृदिति सर्वस्य तदधीनत्वं तस्यानन्याधीनत्वं च । न त्वदिति सर्वोत्तमत्वम् । परमिति सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम् । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानशब्दोदितभगवच्छास्त्रस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वोक्तेः । अप्रधानस्य प्रधानानुयायित्वात् । ममेति सर्वस्य तदधीनत्वम् । ब्रह्मणो हीति सर्वस्य तदधीनत्वं तज्ज्ञानान्मोक्षश्च । द्वाविति सर्वस्माद्भगवतो भेदः, सर्वोत्तमत्वम्, सर्वस्य तदधीनत्वम्, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वम्, तज्ज्ञानान्मोक्षश्च ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">न मे पार्थेति पूर्णत्वम् । प्रथमाऽदिपदेनासत्यमप्रतिष्ठं त इत्यादि, द्वितीयेन जगत्सत्यत्वं गृह्यते ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 307: | Line 282: | ||
<span class="shloka-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</span> | <span class="shloka-line">'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I51_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I51"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्मेति तत्र श्रुतिं चोदाहरति | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ज्ञानिनोऽपि भगवत्कर्मेति तत्र श्रुतिं चोदाहरति | ||
| Line 387: | Line 358: | ||
देवत्वेन प्रागपि श्रवणाद्यस्त्येवेति भावः।</p> | देवत्वेन प्रागपि श्रवणाद्यस्त्येवेति भावः।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 400: | Line 371: | ||
<span class="shloka-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</span> | <span class="shloka-line">यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C01_I57_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C01_I57"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिसर्वोत्तमत्वमुक्तं तत्र श्रुतीरुदाहरति | <p class="gr-vyakhya-para">यद्विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिसर्वोत्तमत्वमुक्तं तत्र श्रुतीरुदाहरति | ||
| Line 441: | Line 408: | ||
नार्जुनस्य ज्ञानित्वेऽप्येतद्वाक्यस्य विरोधः । यत एतत्प्रागुत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थमेवोपदेशमाह । न तु प्रागप्राप्तज्ञानलाभार्थमित्यर्थः ।</p> | नार्जुनस्य ज्ञानित्वेऽप्येतद्वाक्यस्य विरोधः । यत एतत्प्रागुत्पन्नज्ञानतिरोभावनिवृत्त्यर्थमेवोपदेशमाह । न तु प्रागप्राप्तज्ञानलाभार्थमित्यर्थः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 2 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V11"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C02_V11"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 455: | Line 422: | ||
<span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span> | <span class="shloka-line">गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V11_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V11"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">द्वितीयोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">द्वितीयोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सङ्क्षेपतो गीतातात्पर्यमुक्त्वाऽथ विस्तरेण तद्विवक्षुः कतिपयश्लोकाधिकाऽद्याध्यायस्यातिरोहितार्थत्वात् सङ्ग्रहोक्त्यैव व्याख्याततां मन्वानोऽशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादि व्याकुर्यन् प्रज्ञावादपदार्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">एवं सङ्क्षेपतो गीतातात्पर्यमुक्त्वाऽथ विस्तरेण तद्विवक्षुः कतिपयश्लोकाधिकाऽद्याध्यायस्यातिरोहितार्थत्वात् सङ्ग्रहोक्त्यैव व्याख्याततां मन्वानोऽशोच्यानन्वशोचस्त्वमित्यादि व्याकुर्यन् प्रज्ञावादपदार्थमाह | ||
| Line 478: | Line 441: | ||
११ ॥</p> | ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 491: | Line 454: | ||
<span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span> | <span class="shloka-line">न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V12_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V12"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं चोद्यं परिहर्तुमनुवदति | <p class="gr-vyakhya-para">द्वितीयं चोद्यं परिहर्तुमनुवदति | ||
| Line 553: | Line 512: | ||
व्यासरूपेण गीतायां निबध्य ॥ १२ ॥</p> | व्यासरूपेण गीतायां निबध्य ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 566: | Line 525: | ||
<span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्रेश्वरस्योभयविधनाशाद्यभावो विधीयते कथं तर्हि देहिन इत्यत्र पूर्वोक्तानामीश्वरादीनां देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । न चेश्वरातिरिक्तानाम् । तद्व्यावर्तकाश्रवणादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्रेश्वरस्योभयविधनाशाद्यभावो विधीयते कथं तर्हि देहिन इत्यत्र पूर्वोक्तानामीश्वरादीनां देहान्तरप्राप्तिरुच्यते । न चेश्वरातिरिक्तानाम् । तद्व्यावर्तकाश्रवणादित्यत आह | ||
| Line 580: | Line 535: | ||
इदानीमेकस्मिन्नपि शरीरे कौमारादिरूपेणान्यथात्वदर्शनात् तत्र यथा शोकाभावस्तथैवेत्यर्थः ॥ १३ ॥</p> | इदानीमेकस्मिन्नपि शरीरे कौमारादिरूपेणान्यथात्वदर्शनात् तत्र यथा शोकाभावस्तथैवेत्यर्थः ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 593: | Line 548: | ||
<span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कौमारादिहानेन यौवनादिप्राप्तावप्यशोको युज्यते । तस्यैव पुनर्दर्शनादिसम्भवात् । देहान्तरप्राप्तौ तद्दर्शनाद्यसम्भवाच्छोक इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">कौमारादिहानेन यौवनादिप्राप्तावप्यशोको युज्यते । तस्यैव पुनर्दर्शनादिसम्भवात् । देहान्तरप्राप्तौ तद्दर्शनाद्यसम्भवाच्छोक इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | ||
| Line 611: | Line 562: | ||
१४ ॥</p> | १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 624: | Line 575: | ||
<span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span> | <span class="shloka-line">समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V15_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V15"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु दुःखाभावस्य युद्धाकरणेऽपि सम्भवात् किं तत्कृत्वा दुःखाभावाय अभिमानपरित्यागेनेत्याशङ्क्य देहाद्यनभिमानेन भवन् दुःखपरित्यागः स्वयं फलरूपोऽपि परमपुरुषार्थहेतुश्च भवतीति भावेन श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु दुःखाभावस्य युद्धाकरणेऽपि सम्भवात् किं तत्कृत्वा दुःखाभावाय अभिमानपरित्यागेनेत्याशङ्क्य देहाद्यनभिमानेन भवन् दुःखपरित्यागः स्वयं फलरूपोऽपि परमपुरुषार्थहेतुश्च भवतीति भावेन श्लोकमवतारयति | ||
| Line 648: | Line 595: | ||
गमनम् । तदेव ज्ञानमिति भावः ॥ १५ ॥</p> | गमनम् । तदेव ज्ञानमिति भावः ॥ १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 661: | Line 608: | ||
<span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span> | <span class="shloka-line">उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V16_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V16"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘पापमेवाश्रयेदस्मान्’ इत्यादिना बन्धुहननादिरूपाद्युद्धात् परलोकदुःखं शोकहेतुतयोक्तम् । अतः शोक इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘पापमेवाश्रयेदस्मान्’ इत्यादिना बन्धुहननादिरूपाद्युद्धात् परलोकदुःखं शोकहेतुतयोक्तम् । अतः शोक इत्यत आह | ||
| Line 805: | Line 748: | ||
यशस्विनाविन्द्रबृहस्पती युवयोर्विश्वं सत्यमेव । कुतः? युवयोः सत्यजगत्सृष्ट्यादिकर्म सर्वदेवता अपि जानन्ति यत इत्याहेत्यर्थः । बल्यादिभ्यः स्पृहणीयं वसु जेता इन्द्रादिभ्यो दाता । ईश्वरो यद्विश्वं चकार तद्विश्वं सत्यमेव न मिथ्येत्यर्थः । सर्वज्ञो मनःप्रेरकः । सर्वतो वरः स्वतन्त्रः परमेश्वरः पदार्थाननन्तकालेऽप्यबाधिततयैवाकरोदित्यर्थः ॥ १६ ॥</p> | यशस्विनाविन्द्रबृहस्पती युवयोर्विश्वं सत्यमेव । कुतः? युवयोः सत्यजगत्सृष्ट्यादिकर्म सर्वदेवता अपि जानन्ति यत इत्याहेत्यर्थः । बल्यादिभ्यः स्पृहणीयं वसु जेता इन्द्रादिभ्यो दाता । ईश्वरो यद्विश्वं चकार तद्विश्वं सत्यमेव न मिथ्येत्यर्थः । सर्वज्ञो मनःप्रेरकः । सर्वतो वरः स्वतन्त्रः परमेश्वरः पदार्थाननन्तकालेऽप्यबाधिततयैवाकरोदित्यर्थः ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 818: | Line 761: | ||
<span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं युद्धाकरणे कारणाभावमुक्त्वा तत्कर्तव्यं, तच्च भगवत्पूजात्वेन कार्यमिति वक्ष्यति । तत्रोभयोरपि नित्यत्वेनेश्वरस्यातिशयाभावात्किं तत्पूजयेत्यत्रोक्तमविनाशीति । तत्रापि कस्यचिदविनाशित्वमेवोच्यते, न जीवादीश्वरस्यातिशयः । तज्ज्ञापकाश्रवणादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">एवं युद्धाकरणे कारणाभावमुक्त्वा तत्कर्तव्यं, तच्च भगवत्पूजात्वेन कार्यमिति वक्ष्यति । तत्रोभयोरपि नित्यत्वेनेश्वरस्यातिशयाभावात्किं तत्पूजयेत्यत्रोक्तमविनाशीति । तत्रापि कस्यचिदविनाशित्वमेवोच्यते, न जीवादीश्वरस्यातिशयः । तज्ज्ञापकाश्रवणादित्यत आह | ||
| Line 836: | Line 775: | ||
१७ ॥</p> | १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 849: | Line 788: | ||
<span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु हरेः सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । तथापि कथं तस्य जीवादतिशय इत्याशङ्कापरिहारायोच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु हरेः सर्वप्रकारेणाविनाशित्वम् । तथापि कथं तस्य जीवादतिशय इत्याशङ्कापरिहारायोच्यते | ||
| Line 1,234: | Line 1,169: | ||
१८ ॥</p> | १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,247: | Line 1,182: | ||
<span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादीश्वरः स्वतन्त्र इति । तदयुक्तम् । ‘अयमस्य देहवियोगकर्ता’ ‘अनेनायं देहाद्वियोजितः’ इति जीवस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेरित्याशङ्कापरिहारायोच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं सर्वप्रकारेणाविनाशित्वादीश्वरः स्वतन्त्र इति । तदयुक्तम् । ‘अयमस्य देहवियोगकर्ता’ ‘अनेनायं देहाद्वियोजितः’ इति जीवस्यापि स्वातन्त्र्यप्रतीतेरित्याशङ्कापरिहारायोच्यते | ||
| Line 1,270: | Line 1,201: | ||
१९ ॥</p> | १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,285: | Line 1,216: | ||
<span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span> | <span class="shloka-line">न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवनित्यत्वादेः पूर्वमेवोक्तत्वात्किमुत्तरश्लोकेनेत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु जीवनित्यत्वादेः पूर्वमेवोक्तत्वात्किमुत्तरश्लोकेनेत्यत आह | ||
| Line 1,334: | Line 1,261: | ||
नानेन पुराणपदेनानादित्वमुच्यते । येन पौनरुक्त्यं स्यात् । किन्तु जीवस्येश्वरवदजत्वादिसद्भावेऽपि कुतो न स्वातन्त्र्यादीत्यतो देहोत्पत्त्यादिभावेन तद्वदजत्वाद्यभाव एवोच्यत इति भावः ॥ २०॥</p> | नानेन पुराणपदेनानादित्वमुच्यते । येन पौनरुक्त्यं स्यात् । किन्तु जीवस्येश्वरवदजत्वादिसद्भावेऽपि कुतो न स्वातन्त्र्यादीत्यतो देहोत्पत्त्यादिभावेन तद्वदजत्वाद्यभाव एवोच्यत इति भावः ॥ २०॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,347: | Line 1,274: | ||
<span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span> | <span class="shloka-line">कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V21_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V21"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ‘जीवे स्वातन्त्र्यं मन्यमानो न जानाति’ इति; तत्र ‘नायं हन्ति’ इति हेतुरुक्तः । अथ ज्ञानिनां तादृशाभिमानाभावश्च । तत्र हेतुरुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं ‘जीवे स्वातन्त्र्यं मन्यमानो न जानाति’ इति; तत्र ‘नायं हन्ति’ इति हेतुरुक्तः । अथ ज्ञानिनां तादृशाभिमानाभावश्च । तत्र हेतुरुच्यते | ||
| Line 1,373: | Line 1,296: | ||
ईश्वरस्य शरीरापायरहितत्वात् तत्परत्वे शक्यते पुनरुक्तिपरिहारः । न तु जीवपरत्वे । तस्य देहनाशसद्भावात् । अतः पुनरुक्तिविरोधात् समीपोक्तमपि जीवं विहायेश्वरग्रहणं युक्तमिति भावः ॥ २१ ॥</p> | ईश्वरस्य शरीरापायरहितत्वात् तत्परत्वे शक्यते पुनरुक्तिपरिहारः । न तु जीवपरत्वे । तस्य देहनाशसद्भावात् । अतः पुनरुक्तिविरोधात् समीपोक्तमपि जीवं विहायेश्वरग्रहणं युक्तमिति भावः ॥ २१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,388: | Line 1,311: | ||
<span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span> | <span class="shloka-line">न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V22_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V22"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्त्वीश्वरविषये शोकाभावो, जीवविषये तु भविष्यति । जीवो नित्यस्तस्य देहयोगवियोगौ कौमारादिवदित्युक्तेऽपि सर्वलोकप्रसिद्धजनिमृतिसद्भावाद् युद्धे च तत्प्राप्तेरित्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्त्वीश्वरविषये शोकाभावो, जीवविषये तु भविष्यति । जीवो नित्यस्तस्य देहयोगवियोगौ कौमारादिवदित्युक्तेऽपि सर्वलोकप्रसिद्धजनिमृतिसद्भावाद् युद्धे च तत्प्राप्तेरित्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | ||
| Line 1,398: | Line 1,317: | ||
शरीरयोगवियोगयोः कौमारादिवच्छोककारणत्वाभावोऽङ्गीकृतश्चेत्तर्हि जनिमृती अपि न शोककारणम्, यतः शरीरयोगवियोगावेव जनिमृती इत्यर्थः ॥ २२ ॥</p> | शरीरयोगवियोगयोः कौमारादिवच्छोककारणत्वाभावोऽङ्गीकृतश्चेत्तर्हि जनिमृती अपि न शोककारणम्, यतः शरीरयोगवियोगावेव जनिमृती इत्यर्थः ॥ २२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,411: | Line 1,330: | ||
<span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य स्वतो नाशाभावः । तथापि युद्धगतशस्त्रादिकारणविशेषेण च्छेदादिप्राप्तेः शोक इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">अस्त्वीश्वरस्य स्वतो नाशाभावः । तथापि युद्धगतशस्त्रादिकारणविशेषेण च्छेदादिप्राप्तेः शोक इत्याशङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | ||
| Line 1,423: | Line 1,338: | ||
छेदादि ॥ २३ ॥</p> | छेदादि ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,436: | Line 1,351: | ||
<span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span> | <span class="shloka-line">नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V24_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V24"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जीवविषयत्वेऽप्येतदाशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">जीवविषयत्वेऽप्येतदाशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | ||
| Line 1,580: | Line 1,491: | ||
स्वतन्त्रस्य परमार्थतस्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥</p> | स्वतन्त्रस्य परमार्थतस्तदयुक्तमित्यर्थः ॥ २४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,593: | Line 1,504: | ||
<span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span> | <span class="shloka-line">तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V25_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V25"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘अव्यक्तोऽयम्’ इतीश्वरविषयमित्युक्तम् । तत्रेश्वरस्याव्यक्तत्वादिकथने का सङ्गतिरित्यतः ‘सर्वगतस्थाणुः’ इति परमात्मनः सर्वगतत्वमभिहितम् । तत्रेश्वरस्य देहोऽस्ति न वा? आद्ये देहिनः सर्वत्र वर्तमानस्य सर्वत्र दर्शनं स्यात् । द्वितीये शरीरच्छेदादिनिरासो न युक्त इत्याशङ्कानिरासायाद्यपदमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">‘अव्यक्तोऽयम्’ इतीश्वरविषयमित्युक्तम् । तत्रेश्वरस्याव्यक्तत्वादिकथने का सङ्गतिरित्यतः ‘सर्वगतस्थाणुः’ इति परमात्मनः सर्वगतत्वमभिहितम् । तत्रेश्वरस्य देहोऽस्ति न वा? आद्ये देहिनः सर्वत्र वर्तमानस्य सर्वत्र दर्शनं स्यात् । द्वितीये शरीरच्छेदादिनिरासो न युक्त इत्याशङ्कानिरासायाद्यपदमवतारयति | ||
| Line 1,727: | Line 1,634: | ||
स्वल्प इति ॥</p> | स्वल्प इति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अवताराणामनवतारत्वेनानवताराणामवतारत्वेन ज्ञानं सङ्करज्ञानम् ॥ २५ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अवताराणामनवतारत्वेनानवताराणामवतारत्वेन ज्ञानं सङ्करज्ञानम् ॥ २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,740: | Line 1,647: | ||
<span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span> | <span class="shloka-line">तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V26_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V26"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वयं युक्तीरुक्त्वा शोको न कार्य इत्युक्तम् । तत्र देहनाशस्यावश्यम्भावित्वं यदुक्तं तन्नास्माभिः साध्यम्, अपि तु भवतोऽपि सिद्धम् । तेनैव शोको न कार्य इत्युच्यते ‘अथ’ इति । तत्र मुक्तस्यापि जननमरणसद्भावं पराकृर्वन्नेव श्लोकं व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वयं युक्तीरुक्त्वा शोको न कार्य इत्युक्तम् । तत्र देहनाशस्यावश्यम्भावित्वं यदुक्तं तन्नास्माभिः साध्यम्, अपि तु भवतोऽपि सिद्धम् । तेनैव शोको न कार्य इत्युच्यते ‘अथ’ इति । तत्र मुक्तस्यापि जननमरणसद्भावं पराकृर्वन्नेव श्लोकं व्याचष्टे | ||
| Line 1,758: | Line 1,661: | ||
एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके नित्यपदस्य ध्रुव इति विवृतत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p> | एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके नित्यपदस्य ध्रुव इति विवृतत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,771: | Line 1,674: | ||
<span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span> | <span class="shloka-line">अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V28_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V28"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जननमरणनियमोऽत्र शोकनिवारणे हेतुतयोक्तः स्फुटं प्रतीयते । प्रागभिप्रेते जीवस्यास्वातन्त्र्ये च हेतुतयाऽभिमत इति भावेनाऽह तस्मादिति ॥ तस्माज्जननादिनियमवत्त्वादेव । अत्र जीवे स्वातन्त्र्यबुद्धिश्च न कार्येत्यर्थः ॥ २७ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">जननमरणनियमोऽत्र शोकनिवारणे हेतुतयोक्तः स्फुटं प्रतीयते । प्रागभिप्रेते जीवस्यास्वातन्त्र्ये च हेतुतयाऽभिमत इति भावेनाऽह तस्मादिति ॥ तस्माज्जननादिनियमवत्त्वादेव । अत्र जीवे स्वातन्त्र्यबुद्धिश्च न कार्येत्यर्थः ॥ २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,791: | Line 1,690: | ||
<span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span> | <span class="shloka-line">श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V29_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V29"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदि जीवे नाश्चर्यबुद्धिः कार्या तर्हि कुत्रासौ कार्या ? ईश्वर इत्युक्तमिति चेत्सत्यम् । किं ततोऽन्यत्रापि क्वचिदित्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनोक्तोपसंहाररूपं श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">यदि जीवे नाश्चर्यबुद्धिः कार्या तर्हि कुत्रासौ कार्या ? ईश्वर इत्युक्तमिति चेत्सत्यम् । किं ततोऽन्यत्रापि क्वचिदित्याशङ्क्य तत्परिहारत्वेनोक्तोपसंहाररूपं श्लोकमवतारयति | ||
| Line 1,822: | Line 1,717: | ||
यद्यपीश्वरः सर्वेषामाश्चर्य एव । तथापि विपरीतदर्शिनां बहूनां भावाद्यथावद्दर्शिनः कस्यचिदेव भावादाश्चर्यतया दर्शनं विवक्ष्य कश्चिदिति विशेषणं युक्तमिति भावः ॥२९॥</p> | यद्यपीश्वरः सर्वेषामाश्चर्य एव । तथापि विपरीतदर्शिनां बहूनां भावाद्यथावद्दर्शिनः कस्यचिदेव भावादाश्चर्यतया दर्शनं विवक्ष्य कश्चिदिति विशेषणं युक्तमिति भावः ॥२९॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,835: | Line 1,730: | ||
<span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span> | <span class="shloka-line">तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V30_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V30"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">आक्षिपति | <p class="gr-vyakhya-para">आक्षिपति | ||
| Line 1,867: | Line 1,758: | ||
तस्मात्तन्नियन्तृत्वात् । भावाभावयोरपि नित्यानित्याबहिर्भावात् ॥ ३० ॥</p> | तस्मात्तन्नियन्तृत्वात् । भावाभावयोरपि नित्यानित्याबहिर्भावात् ॥ ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,880: | Line 1,771: | ||
<span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span> | <span class="shloka-line">तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V37_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V37"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वा जयेम’ इत्युक्तस्य पक्षद्वयेऽप्यहानिः परिहार उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘यद्वा जयेम’ इत्युक्तस्य पक्षद्वयेऽप्यहानिः परिहार उच्यते | ||
| Line 1,898: | Line 1,785: | ||
ये शूराः युद्धेषु युध्यन्ति, ये च तत्र म्रियन्ते, ये च सहस्रसङ्ख्यासङ्ख्यातधनदक्षिणादातारः तानेवायं प्रेतोऽपि गच्छतादिति यमं प्रति प्रेतस्य स्वर्गप्रार्थनाज्जयेऽपि स्वर्गप्राप्तिः श्रूयते । अतो न प्रतीत एवार्थ इति भावः ॥ ३७ ॥</p> | ये शूराः युद्धेषु युध्यन्ति, ये च तत्र म्रियन्ते, ये च सहस्रसङ्ख्यासङ्ख्यातधनदक्षिणादातारः तानेवायं प्रेतोऽपि गच्छतादिति यमं प्रति प्रेतस्य स्वर्गप्रार्थनाज्जयेऽपि स्वर्गप्राप्तिः श्रूयते । अतो न प्रतीत एवार्थ इति भावः ॥ ३७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,911: | Line 1,798: | ||
<span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span> | <span class="shloka-line">बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V39_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V39"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य प्रकरणान्तरमारभ्यते | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य प्रकरणान्तरमारभ्यते | ||
| Line 1,947: | Line 1,830: | ||
पूर्वोत्तरप्रकरणोक्तार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । न विरोधोऽत्र तदुक्तग्रहण इति शेषः ॥ ३९ ॥</p> | पूर्वोत्तरप्रकरणोक्तार्थप्रतिपादकत्वादित्यर्थः । न विरोधोऽत्र तदुक्तग्रहण इति शेषः ॥ ३९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,960: | Line 1,843: | ||
<span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span> | <span class="shloka-line">स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V40_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V40"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते | <p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते | ||
| Line 2,027: | Line 1,906: | ||
स्वगतानां गमनं वारयतीति वा, सदा वृणोतीति वा वरमानन्दं वारयतीति वा वव्रम् । ‘वव्रमनन्तम्’ इत्यादिवेदगदितम् ॥४० ॥</p> | स्वगतानां गमनं वारयतीति वा, सदा वृणोतीति वा वरमानन्दं वारयतीति वा वव्रम् । ‘वव्रमनन्तम्’ इत्यादिवेदगदितम् ॥४० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,040: | Line 1,919: | ||
<span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span> | <span class="shloka-line">बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V41_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V41"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवंविधश्चेदयं वैष्णवो धर्मः तर्हि किमिति कैश्चिदेवैकमत्येनानुष्ठीयते, परस्परविरुद्धतया बहुभिर्नानुष्ठीयत इत्यत आह बुद्धिरिति ॥ केषाञ्चिदेव बुद्धेर्निर्णीतत्वात्तावन्त एवैकमत्येन विष्णुपरायणाः । बहूनामप्यनिर्णीतबुद्धित्वात् परस्परविरोधेन न विष्णुपरत्वमिति भावः । अनेन व्यवसायेति श्लोकोऽपि व्याख्यातो भवति ॥ ४१ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">एवंविधश्चेदयं वैष्णवो धर्मः तर्हि किमिति कैश्चिदेवैकमत्येनानुष्ठीयते, परस्परविरुद्धतया बहुभिर्नानुष्ठीयत इत्यत आह बुद्धिरिति ॥ केषाञ्चिदेव बुद्धेर्निर्णीतत्वात्तावन्त एवैकमत्येन विष्णुपरायणाः । बहूनामप्यनिर्णीतबुद्धित्वात् परस्परविरोधेन न विष्णुपरत्वमिति भावः । अनेन व्यवसायेति श्लोकोऽपि व्याख्यातो भवति ॥ ४१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,059: | Line 1,934: | ||
<span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span> | <span class="shloka-line">व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V44_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V44"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यव्यवसायात्मकबुद्धित्वमेव वैष्णवधर्मराहित्ये निमित्तं तर्ह्यव्यवसायबुद्धिस्त्याज्या स्यात् । त्यगश्च कारणपरित्यागेन स्यात् । केन कारणेनाव्यवसायबुद्धिर्भवतीति पृच्छति | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यव्यवसायात्मकबुद्धित्वमेव वैष्णवधर्मराहित्ये निमित्तं तर्ह्यव्यवसायबुद्धिस्त्याज्या स्यात् । त्यगश्च कारणपरित्यागेन स्यात् । केन कारणेनाव्यवसायबुद्धिर्भवतीति पृच्छति | ||
| Line 2,140: | Line 2,011: | ||
भागवताचार्यवर्जिततद्द्वेष्यभिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अनेन ‘इमं लोकम्’ इत्यज्ञविषयम् । प्रमूढत्वमज्ञत्वमेव । हीनतरमिति त्ववैष्णवाचार्यवद्भगवद्द्वेषिविषयम् । तेषां प्रमूढत्वं मिथ्याज्ञानित्वमित्युक्तं भवति ॥४२-४४ ॥</p> | भागवताचार्यवर्जिततद्द्वेष्यभिप्रायेण तदुक्तमिति भावः । अनेन ‘इमं लोकम्’ इत्यज्ञविषयम् । प्रमूढत्वमज्ञत्वमेव । हीनतरमिति त्ववैष्णवाचार्यवद्भगवद्द्वेषिविषयम् । तेषां प्रमूढत्वं मिथ्याज्ञानित्वमित्युक्तं भवति ॥४२-४४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,153: | Line 2,024: | ||
<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span> | <span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V45_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V45"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातो ज्ञानोपाय उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातो ज्ञानोपाय उच्यते | ||
| Line 2,198: | Line 2,065: | ||
उत्थानादीनामप्यप्राप्तप्राप्तिरूपत्वेन योगत्वात् । ततश्च ‘योगमातिष्ठोत्तिष्ठ’ इत्यादिविरोध इति भावः ॥ ४५ ॥</p> | उत्थानादीनामप्यप्राप्तप्राप्तिरूपत्वेन योगत्वात् । ततश्च ‘योगमातिष्ठोत्तिष्ठ’ इत्यादिविरोध इति भावः ॥ ४५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,211: | Line 2,078: | ||
<span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span> | <span class="shloka-line">तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V46_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V46"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्यनिवृत्त्यर्थं वेदाश्रयणं कार्यमित्यत्र युक्तिरुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्यनिवृत्त्यर्थं वेदाश्रयणं कार्यमित्यत्र युक्तिरुच्यते | ||
| Line 2,270: | Line 2,133: | ||
तदेकं ब्रह्म वायुप्रेरणां विना स्वसामर्थ्येनैव कालादिकं प्रेरयति स्म । तस्मादन्यदुत्तमं वस्तु किञ्चन नाऽस । अपि तु तदेवोद्रिक्तमास । अपरं तमः प्रकृतिरस्मिन् सर्वस्मिन् देशेऽविज्ञातं सलिलं भूत्वाऽसीत् । तेन सलिलेन प्रलये सर्वं गूढमासीदित्यर्थः । अस्याग्रे सलिले समन्तात्पालकवर्जितो भगवानासीदित्यर्थः । औतः सर्वोद्रिक्तः ॥ ४६ ॥</p> | तदेकं ब्रह्म वायुप्रेरणां विना स्वसामर्थ्येनैव कालादिकं प्रेरयति स्म । तस्मादन्यदुत्तमं वस्तु किञ्चन नाऽस । अपि तु तदेवोद्रिक्तमास । अपरं तमः प्रकृतिरस्मिन् सर्वस्मिन् देशेऽविज्ञातं सलिलं भूत्वाऽसीत् । तेन सलिलेन प्रलये सर्वं गूढमासीदित्यर्थः । अस्याग्रे सलिले समन्तात्पालकवर्जितो भगवानासीदित्यर्थः । औतः सर्वोद्रिक्तः ॥ ४६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,283: | Line 2,146: | ||
<span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span> | <span class="shloka-line">मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V47_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V47"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ऐक्यभावनं न कार्यमित्यत्र हेतुरुच्यते ‘कर्मणि’ इति । तत्रार्जुनस्य कर्मकरणे किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति, न तु फलापादन इत्येवोच्यते । तत्कथमनेन सर्वजीवानामीश्वराभेदाभावः साध्यत इत्यत आह कर्मेति ॥ नात्र त इत्युर्जुन एव गृह्यते । अपि तु सर्वजीवाः । तेषां फलापादनासामर्थ्यमुक्त्वा ईश्वरस्य तत्सामर्थ्यमभिप्रेयते । तेनात्रोक्तैवाभेदाभावे युक्तिरिति भावः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ऐक्यभावनं न कार्यमित्यत्र हेतुरुच्यते ‘कर्मणि’ इति । तत्रार्जुनस्य कर्मकरणे किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति, न तु फलापादन इत्येवोच्यते । तत्कथमनेन सर्वजीवानामीश्वराभेदाभावः साध्यत इत्यत आह कर्मेति ॥ नात्र त इत्युर्जुन एव गृह्यते । अपि तु सर्वजीवाः । तेषां फलापादनासामर्थ्यमुक्त्वा ईश्वरस्य तत्सामर्थ्यमभिप्रेयते । तेनात्रोक्तैवाभेदाभावे युक्तिरिति भावः ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्रास्त्वेतावदभिप्रेतम् । तथापि प्रतिज्ञाया अभावादभेदाभावे युक्तिरियमुक्तेति कथं ज्ञायत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्रास्त्वेतावदभिप्रेतम् । तथापि प्रतिज्ञाया अभावादभेदाभावे युक्तिरियमुक्तेति कथं ज्ञायत इत्यत आह | ||
| Line 2,298: | Line 2,157: | ||
स्वयं जीवः ॥ ४७ ॥</p> | स्वयं जीवः ॥ ४७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,311: | Line 2,170: | ||
<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span> | <span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V48_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V48"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्माकरणे स्नेहो माऽस्त्वित्युक्तम् । किं तर्हीत्यत उच्यते ‘योगस्थः’ इति । तत्र कर्मसङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्विति व्याहतमित्यत आह सङ्गमिति ॥ न सङ्गपदेन कर्मसम्बन्धोऽभिधीयते । येन व्याहतिः । अपि तु फलस्नेह एवेति भावः ॥ ४८ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">कर्माकरणे स्नेहो माऽस्त्वित्युक्तम् । किं तर्हीत्यत उच्यते ‘योगस्थः’ इति । तत्र कर्मसङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुर्विति व्याहतमित्यत आह सङ्गमिति ॥ न सङ्गपदेन कर्मसम्बन्धोऽभिधीयते । येन व्याहतिः । अपि तु फलस्नेह एवेति भावः ॥ ४८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,330: | Line 2,185: | ||
<span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span> | <span class="shloka-line">बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V49_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V49"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्कर्माधममित्युक्तम् । तर्हि ज्ञानस्योत्तमत्वाज्ज्ञानावास्थायामीश्वरैक्यभावनं युक्तमित्याशङ्कापरिहारायोच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानात्कर्माधममित्युक्तम् । तर्हि ज्ञानस्योत्तमत्वाज्ज्ञानावास्थायामीश्वरैक्यभावनं युक्तमित्याशङ्कापरिहारायोच्यते | ||
| Line 2,352: | Line 2,203: | ||
४९ ॥</p> | ४९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,365: | Line 2,216: | ||
<span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span> | <span class="shloka-line">जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V51_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V51"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु ज्ञानस्याधिक्यं, ततश्च किमित्यतः ‘तस्मात्’ इति तस्मात् ज्ञानसाधनमापाद्यमित्युक्तम् । तत्रास्तु ज्ञानसाधनापादनम् । किं फलस्नेहरहितकर्मणेत्याशङ्कायां फलस्नेहरहितकर्मैव ज्ञानसाधनमिति वक्तव्यम् । किमर्थमत्र कर्मकौशलस्य ज्ञानसाधनत्वमुच्यत इत्यतः फलस्नेहराहित्यादियुक्तकर्मैव कर्मकौशलपदेनोच्यत इति भावेनाह | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वस्तु ज्ञानस्याधिक्यं, ततश्च किमित्यतः ‘तस्मात्’ इति तस्मात् ज्ञानसाधनमापाद्यमित्युक्तम् । तत्रास्तु ज्ञानसाधनापादनम् । किं फलस्नेहरहितकर्मणेत्याशङ्कायां फलस्नेहरहितकर्मैव ज्ञानसाधनमिति वक्तव्यम् । किमर्थमत्र कर्मकौशलस्य ज्ञानसाधनत्वमुच्यत इत्यतः फलस्नेहराहित्यादियुक्तकर्मैव कर्मकौशलपदेनोच्यत इति भावेनाह | ||
| Line 2,378: | Line 2,225: | ||
एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके ‘बुद्धियुक्तः’ इति भगवज्ज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन गृहीतत्वादत्र पूर्वत्रापि तदभिमतमिति भावः ॥ ५०- ५१ ॥</p> | एतच्छ्लोकार्थविवरणात्मकोत्तरश्लोके ‘बुद्धियुक्तः’ इति भगवज्ज्ञानस्यापरोक्षज्ञानसाधनत्वेन गृहीतत्वादत्र पूर्वत्रापि तदभिमतमिति भावः ॥ ५०- ५१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,391: | Line 2,238: | ||
<span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span> | <span class="shloka-line">समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V53_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V53"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">कियत्पर्यन्तमवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीत्यत उच्यते | ||
| Line 2,421: | Line 2,264: | ||
५२ ॥ ५३ ॥</p> | ५२ ॥ ५३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,434: | Line 2,277: | ||
<span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span> | <span class="shloka-line">स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V54_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V54"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतज्ञानिलक्षणादिप्रश्नः क्रियते | <p class="gr-vyakhya-para">प्रकृतज्ञानिलक्षणादिप्रश्नः क्रियते | ||
| Line 2,456: | Line 2,295: | ||
५४ ॥</p> | ५४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,469: | Line 2,308: | ||
<span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span> | <span class="shloka-line">आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V55_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V55"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते | ||
| Line 2,506: | Line 2,341: | ||
अत्रात्मस्थित्यादिना तुष्ट्यभिधानाज्जीवस्थित्यादिना तदसम्भवान्न तत्परावात्मशब्दाविति भावः ॥ ५५ ॥</p> | अत्रात्मस्थित्यादिना तुष्ट्यभिधानाज्जीवस्थित्यादिना तदसम्भवान्न तत्परावात्मशब्दाविति भावः ॥ ५५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,519: | Line 2,354: | ||
<span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span> | <span class="shloka-line">रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V59_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V59"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतादृशं चेज्ज्ञानं तत्किं सर्वे न साधयन्तीत्यतो निराहारत्वेनेन्द्रियजयस्तेनैव ज्ञानमित्यतिदुःसंपादत्वं ज्ञानस्योच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">एतादृशं चेज्ज्ञानं तत्किं सर्वे न साधयन्तीत्यतो निराहारत्वेनेन्द्रियजयस्तेनैव ज्ञानमित्यतिदुःसंपादत्वं ज्ञानस्योच्यते | ||
| Line 2,533: | Line 2,364: | ||
५९ ॥</p> | ५९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,546: | Line 2,377: | ||
<span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span> | <span class="shloka-line">स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V63_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V63"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वीतरागेत्यादिना रागादिराहित्यं ज्ञानिलक्षणमुक्तम् । जिज्ञासुना च तत्साध्यम् । कारणफलपरिज्ञाने च रागादित्यागो भवति । अतो रागादिपरिहाराय तत्कारणफले उच्येते | <p class="gr-vyakhya-para">वीतरागेत्यादिना रागादिराहित्यं ज्ञानिलक्षणमुक्तम् । जिज्ञासुना च तत्साध्यम् । कारणफलपरिज्ञाने च रागादित्यागो भवति । अतो रागादिपरिहाराय तत्कारणफले उच्येते | ||
| Line 2,566: | Line 2,393: | ||
केवलवाक्यसापेक्षतां विनापि निश्चितम् । न तु ज्ञानमात्रमिति भावः ॥ ६३ ॥</p> | केवलवाक्यसापेक्षतां विनापि निश्चितम् । न तु ज्ञानमात्रमिति भावः ॥ ६३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,579: | Line 2,406: | ||
<span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span> | <span class="shloka-line">न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V66_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V66"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रियजयजातेन मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिलक्षणेन प्रसादेन मोक्षलाभादसावापाद्य इत्युक्तम् । तदनापादने दोषश्चोच्यते नास्तीति । तत्र भावनायाः शान्तिसाध्यत्वात् न चाभावयतः शान्तिः इति कथमुच्यत इत्यतो न शान्तिपदेनात्र चित्तनिरोध उच्यते । अपि तु भगवन्निष्ठबुद्धित्वम् । तच्च भावनासाध्यं भवतीति भावेन शान्तिशब्दार्थं सप्रमाणकमाह | <p class="gr-vyakhya-para">इन्द्रियजयजातेन मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिलक्षणेन प्रसादेन मोक्षलाभादसावापाद्य इत्युक्तम् । तदनापादने दोषश्चोच्यते नास्तीति । तत्र भावनायाः शान्तिसाध्यत्वात् न चाभावयतः शान्तिः इति कथमुच्यत इत्यतो न शान्तिपदेनात्र चित्तनिरोध उच्यते । अपि तु भगवन्निष्ठबुद्धित्वम् । तच्च भावनासाध्यं भवतीति भावेन शान्तिशब्दार्थं सप्रमाणकमाह | ||
| Line 2,589: | Line 2,412: | ||
॥ ६६ ॥</p> | ॥ ६६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,602: | Line 2,425: | ||
<span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span> | <span class="shloka-line">यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V69_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V69"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पिण्डीकृत्योक्तलक्षणमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">पिण्डीकृत्योक्तलक्षणमुच्यते | ||
| Line 2,620: | Line 2,439: | ||
सूर्यो यथा स्वतेजसा सर्वं प्रकाशयत्येवं स्वज्ञानेन सर्वं विषयीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥</p> | सूर्यो यथा स्वतेजसा सर्वं प्रकाशयत्येवं स्वज्ञानेन सर्वं विषयीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ६९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,633: | Line 2,452: | ||
<span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span> | <span class="shloka-line">तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V70_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V70"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं ज्ञानी सर्वत्रोदासीनश्चेत्कथं विषयभोगस्तस्येत्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">एवं ज्ञानी सर्वत्रोदासीनश्चेत्कथं विषयभोगस्तस्येत्यत उच्यते | ||
| Line 2,659: | Line 2,474: | ||
॥ ७० ॥</p> | ॥ ७० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,672: | Line 2,487: | ||
<span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span> | <span class="shloka-line">निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V71_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V71"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्च्यते | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्च्यते | ||
| Line 2,691: | Line 2,502: | ||
ममता मदधीनमिति भावना ॥ ७१ ॥</p> | ममता मदधीनमिति भावना ॥ ७१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,704: | Line 2,515: | ||
<span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span> | <span class="shloka-line">स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C02_V72_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C02_V72"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तलक्षणमुपसंह्रियते | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तलक्षणमुपसंह्रियते | ||
| Line 2,741: | Line 2,548: | ||
७२ ॥</p> | ७२ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 3 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C03_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 2,755: | Line 2,562: | ||
<span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">तृतीयोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">तृतीयोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यार्थं दर्शयितुं पूर्वाध्यायप्रतिपाद्यमाह | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यार्थं दर्शयितुं पूर्वाध्यायप्रतिपाद्यमाह | ||
| Line 2,781: | Line 2,584: | ||
दूरेणेति ॥१ ॥</p> | दूरेणेति ॥१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,794: | Line 2,597: | ||
<span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span> | <span class="shloka-line">तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V02_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V02"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘लोकेऽस्मिन्’ इति परिहारवाक्ये केषाञ्चिदधिकारिणां ज्ञानमेव केषाञ्चित् कर्मैवानुष्ठेयमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘लोकेऽस्मिन्’ इति परिहारवाक्ये केषाञ्चिदधिकारिणां ज्ञानमेव केषाञ्चित् कर्मैवानुष्ठेयमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 2,868: | Line 2,667: | ||
ज्ञानायोगमेवेयं श्रुतिर्व्यवच्छिनत्ति । न तु कर्मसम्बन्धं निराकरोति । तथात्वे ‘‘ज्ञानिनो मोक्षनियमः’’ इति श्रुतिविरोध इति भावः ॥ ३ ॥</p> | ज्ञानायोगमेवेयं श्रुतिर्व्यवच्छिनत्ति । न तु कर्मसम्बन्धं निराकरोति । तथात्वे ‘‘ज्ञानिनो मोक्षनियमः’’ इति श्रुतिविरोध इति भावः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,881: | Line 2,680: | ||
<span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कार्यत इत्यत्र स्वतन्त्रकर्तुरन्यस्याप्रतीतेः प्रकृतिगुणानामेव स्वतन्त्रकर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">कार्यत इत्यत्र स्वतन्त्रकर्तुरन्यस्याप्रतीतेः प्रकृतिगुणानामेव स्वतन्त्रकर्तृत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 2,899: | Line 2,694: | ||
५-८ ॥</p> | ५-८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,912: | Line 2,707: | ||
<span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इत्यादेः कर्मणो बन्धकत्वात्कथं ‘कुरु कर्म’ इति विधीयत इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इत्यादेः कर्मणो बन्धकत्वात्कथं ‘कुरु कर्म’ इति विधीयत इत्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | ||
| Line 2,926: | Line 2,717: | ||
नात्र यज्ञपदेन प्रसिद्धयज्ञ उच्यते । अपि तु यातो विषयीकृतो ज्ञानरूपत्वाज्ज्ञो भगवान् येनोद्देशेन स एवेत्यर्थः । य एष उद्देश इति योजना ॥ ९ ॥</p> | नात्र यज्ञपदेन प्रसिद्धयज्ञ उच्यते । अपि तु यातो विषयीकृतो ज्ञानरूपत्वाज्ज्ञो भगवान् येनोद्देशेन स एवेत्यर्थः । य एष उद्देश इति योजना ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,939: | Line 2,730: | ||
<span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र हेत्वन्तरमुच्यते | ||
| Line 2,997: | Line 2,784: | ||
वेदात्कर्मणामुत्पत्त्यभावाद्ब्रह्मणो वेदस्योत्पत्त्यभावाद्भूतेभ्यो ब्रह्मणो जननाभावादर्थान्तरकल्पने वेदादेश्चक्राप्रवेशः स्यात् । व्यक्त्यर्थाङ्गीकारे बहूनां पदानाममुख्यार्थतापात इति भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥</p> | वेदात्कर्मणामुत्पत्त्यभावाद्ब्रह्मणो वेदस्योत्पत्त्यभावाद्भूतेभ्यो ब्रह्मणो जननाभावादर्थान्तरकल्पने वेदादेश्चक्राप्रवेशः स्यात् । व्यक्त्यर्थाङ्गीकारे बहूनां पदानाममुख्यार्थतापात इति भावः ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,010: | Line 2,797: | ||
<span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र युक्त्यन्तरमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">कर्म कर्तव्यमित्यत्र युक्त्यन्तरमुच्यते | ||
| Line 3,040: | Line 2,823: | ||
पर्यायेण वाचकाः ॥ १७ ॥</p> | पर्यायेण वाचकाः ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,053: | Line 2,836: | ||
<span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तस्य कार्यं न विद्यत इत्युक्त्वा ‘तस्मादसक्तः’ इत्युच्यते । तत्र कर्मकरणे हेतोरनुक्तत्वात् ‘तस्मात्’ इति किं परामृश्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु मुक्तस्य कार्यं न विद्यत इत्युक्त्वा ‘तस्मादसक्तः’ इत्युच्यते । तत्र कर्मकरणे हेतोरनुक्तत्वात् ‘तस्मात्’ इति किं परामृश्यत इत्यत आह | ||
| Line 3,094: | Line 2,873: | ||
१९ ॥</p> | १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,107: | Line 2,886: | ||
<span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानादेव मोक्षसिद्धेः कथमसक्तः कर्माऽचरन्नेव परमाप्नोतीत्युक्तमित्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ज्ञानादेव मोक्षसिद्धेः कथमसक्तः कर्माऽचरन्नेव परमाप्नोतीत्युक्तमित्यत उच्यते | ||
| Line 3,131: | Line 2,906: | ||
तुष्टिः ॥ २० ॥</p> | तुष्टिः ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,144: | Line 2,919: | ||
<span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span> | <span class="shloka-line">नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V22_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V22"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रयोजनमात्ररहितेनापि मया केवलानुग्रहेण लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म क्रियते, अतो मुक्तावानन्दवृद्धिप्रयोजनवता ज्ञानिना तत्कर्तव्यमिति किं वक्तव्यमित्युक्तं ‘न मे पार्थ’ इति । अस्यार्थो | <p class="gr-vyakhya-para">किञ्च प्रयोजनमात्ररहितेनापि मया केवलानुग्रहेण लोकसङ्ग्रहार्थं कर्म क्रियते, अतो मुक्तावानन्दवृद्धिप्रयोजनवता ज्ञानिना तत्कर्तव्यमिति किं वक्तव्यमित्युक्तं ‘न मे पार्थ’ इति । अस्यार्थो | ||
| Line 3,162: | Line 2,933: | ||
॥२२ ॥</p> | ॥२२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,175: | Line 2,946: | ||
<span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span> | <span class="shloka-line">निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V30_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V30"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रज्ञवदाग्रहेण ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं चेद्विद्वदविद्वत्कर्मणोरविशेषप्रसङ्ग इत्यतः ‘सक्ताः’ इति सक्त्यसक्तिपूर्वकत्वविशेष उक्तः प्रपञ्च्यते | <p class="gr-vyakhya-para">प्रज्ञवदाग्रहेण ज्ञानिनामपि कर्म कार्यं चेद्विद्वदविद्वत्कर्मणोरविशेषप्रसङ्ग इत्यतः ‘सक्ताः’ इति सक्त्यसक्तिपूर्वकत्वविशेष उक्तः प्रपञ्च्यते | ||
| Line 3,298: | Line 3,065: | ||
एतेन सदृशमिति व्याख्यानं भवति॥ २७-३०॥</p> | एतेन सदृशमिति व्याख्यानं भवति॥ २७-३०॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,311: | Line 3,078: | ||
<span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span> | <span class="shloka-line">अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V36_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V36"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इत्युक्ते पृच्छ्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इत्युक्ते पृच्छ्यते | ||
| Line 3,329: | Line 3,092: | ||
आनन्तर्यवाचिनाऽथशब्देन परमेश्वराद् देवेभ्यश्चानन्तरमित्यर्थो ज्ञायत इति भावः ॥ ३६ ॥</p> | आनन्तर्यवाचिनाऽथशब्देन परमेश्वराद् देवेभ्यश्चानन्तरमित्यर्थो ज्ञायत इति भावः ॥ ३६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,342: | Line 3,105: | ||
<span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span> | <span class="shloka-line">महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V37_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V37"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘काम एषः’ इत्यादिपरिहारवाक्यमुक्तार्थेऽपि संवादरूपस्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">‘काम एषः’ इत्यादिपरिहारवाक्यमुक्तार्थेऽपि संवादरूपस्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 3,400: | Line 3,159: | ||
॥ ३७-४१ ॥</p> | ॥ ३७-४१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,413: | Line 3,172: | ||
<span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span> | <span class="shloka-line">मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V42_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘इन्द्रियाणि’ इत्यत्रेन्द्रियादिमात्राज्जीवस्य परमत्वमुच्यते, अथवा ‘इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः’ इत्यादिना इन्द्रियमनोबुद्धीनामुक्तं प्रपञ्च्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">‘इन्द्रियाणि’ इत्यत्रेन्द्रियादिमात्राज्जीवस्य परमत्वमुच्यते, अथवा ‘इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः’ इत्यादिना इन्द्रियमनोबुद्धीनामुक्तं प्रपञ्च्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत्स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 3,423: | Line 3,178: | ||
सर्वेभ्योऽर्थाद्यभिमानिभ्यः । ‘ततो ब्रह्मा’ इत्यादि तु ‘बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्’ इति श्रुतिव्याख्यानम् । परमात्मनोऽत्र बुद्धिपरत्वमात्रोक्तावप्यन्यत्रोक्तमत्र संयोज्यमिति ज्ञापयितुमुदाहृतम्ी ॥४२ ॥</p> | सर्वेभ्योऽर्थाद्यभिमानिभ्यः । ‘ततो ब्रह्मा’ इत्यादि तु ‘बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित्’ इति श्रुतिव्याख्यानम् । परमात्मनोऽत्र बुद्धिपरत्वमात्रोक्तावप्यन्यत्रोक्तमत्र संयोज्यमिति ज्ञापयितुमुदाहृतम्ी ॥४२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,436: | Line 3,191: | ||
<span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span> | <span class="shloka-line">जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C03_V43_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C03_V43"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्थाभिमानिभ्योऽपीन्द्रियाभिमानिनामुत्तमत्वं न तद्युक्तम् । ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इति श्रुतिविरोधात् । नापि रुद्रस्य मनोऽभिमानित्वं युक्तम् । रुद्रोऽहङ्कृतिरूपकः इति वाक्यविरोधात् । एवं सरस्वत्या बुद्ध्यभिमानित्वं च न युक्तम् । विज्ञानाभिमानित्वोक्तिविरोधादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तमर्थाभिमानिभ्योऽपीन्द्रियाभिमानिनामुत्तमत्वं न तद्युक्तम् । ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इति श्रुतिविरोधात् । नापि रुद्रस्य मनोऽभिमानित्वं युक्तम् । रुद्रोऽहङ्कृतिरूपकः इति वाक्यविरोधात् । एवं सरस्वत्या बुद्ध्यभिमानित्वं च न युक्तम् । विज्ञानाभिमानित्वोक्तिविरोधादित्यत आह | ||
| Line 3,481: | Line 3,232: | ||
॥४३ ॥</p> | ॥४३ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थविरचितगीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थविरचितगीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 4 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C04_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 3,495: | Line 3,246: | ||
<span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्थोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्थोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 3,522: | Line 3,269: | ||
सर्वशास्त्रेभ्योऽतिशयेन वेदार्थपूरकपञ्चरात्राशेषार्थत्वेन गीतायाः सर्वशास्त्रोत्तमत्वं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥</p> | सर्वशास्त्रेभ्योऽतिशयेन वेदार्थपूरकपञ्चरात्राशेषार्थत्वेन गीतायाः सर्वशास्त्रोत्तमत्वं युक्तमिति भावः ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,535: | Line 3,282: | ||
<span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span> | <span class="shloka-line">कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V04_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इदानीन्तनत्वाद्भगवतो विवस्वतः प्राचीनत्वात् कथं तदुपदेष्ट्रुत्वमिति पृच्छति ‘अपरमिति’ । तत्रार्जुनस्य भगवदज्ञानित्वप्रतीतेः प्रागुक्तानुपपत्तिरित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">इदानीन्तनत्वाद्भगवतो विवस्वतः प्राचीनत्वात् कथं तदुपदेष्ट्रुत्वमिति पृच्छति ‘अपरमिति’ । तत्रार्जुनस्य भगवदज्ञानित्वप्रतीतेः प्रागुक्तानुपपत्तिरित्यत आह | ||
| Line 3,562: | Line 3,305: | ||
स स्वभावश्च अयं देव एव न तु ततो भिन्न इत्यर्थः ।</p> | स स्वभावश्च अयं देव एव न तु ततो भिन्न इत्यर्थः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,575: | Line 3,318: | ||
<span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अस्तु विष्णोः स्वभावादेव व्यापारः । तथाप्यत्र प्रकृतिपदं कुतः स्वभाववाचीत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु विष्णोः स्वभावादेव व्यापारः । तथाप्यत्र प्रकृतिपदं कुतः स्वभाववाचीत्यत आह | ||
| Line 3,629: | Line 3,368: | ||
६ ॥ ७ ॥ ८ ॥</p> | ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,642: | Line 3,381: | ||
<span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वभावादेवावतारादिस्वव्यापारमुक्त्वा तज्ज्ञानफलमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">एवं स्वभावादेवावतारादिस्वव्यापारमुक्त्वा तज्ज्ञानफलमुच्यते | ||
| Line 3,656: | Line 3,391: | ||
समुच्चयादेव भवतीति ज्ञातव्यमिति शेषः । शमादीनां समुच्चयादेव ज्ञानं भवतीति ज्ञातव्यम् । पृथक्पृथग्ज्ञानसाधनत्वोक्तावपीत्यर्थः । उक्तो ग्राह्य इति शेषः ॥ ९ ॥</p> | समुच्चयादेव भवतीति ज्ञातव्यमिति शेषः । शमादीनां समुच्चयादेव ज्ञानं भवतीति ज्ञातव्यम् । पृथक्पृथग्ज्ञानसाधनत्वोक्तावपीत्यर्थः । उक्तो ग्राह्य इति शेषः ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,669: | Line 3,404: | ||
<span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span> | <span class="shloka-line">बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V10_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V10"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं कुत इत्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">एतज्ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं कुत इत्यत उच्यते | ||
| Line 3,687: | Line 3,418: | ||
मयि भावः सायुज्यादिः ॥ १० ॥</p> | मयि भावः सायुज्यादिः ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,700: | Line 3,431: | ||
<span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span> | <span class="shloka-line">मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V11_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V11"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">त्रैविद्यानामपि मोक्षसद्भावात् को विशेषस्त्वामुपाश्रितानामित्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">त्रैविद्यानामपि मोक्षसद्भावात् को विशेषस्त्वामुपाश्रितानामित्यत उच्यते | ||
| Line 3,723: | Line 3,450: | ||
११ ॥</p> | ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,736: | Line 3,463: | ||
<span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवद्भजनेन विना कुतो न फलमित्यतस्तस्य पितृत्वाद्युज्यत इत्युच्यते ‘चातुर्वर्ण्यम्’ इति । अत्र गुणानां त्रित्वात् कथं चातुर्वर्ण्यस्य गुणविभाग इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">भगवद्भजनेन विना कुतो न फलमित्यतस्तस्य पितृत्वाद्युज्यत इत्युच्यते ‘चातुर्वर्ण्यम्’ इति । अत्र गुणानां त्रित्वात् कथं चातुर्वर्ण्यस्य गुणविभाग इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | ||
| Line 3,791: | Line 3,514: | ||
१३ ॥</p> | १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,804: | Line 3,527: | ||
<span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वकर्तृत्वे भगवतः कर्मलेपः स्यादित्यत उच्यते ‘न माम्’ इति । तत्र मामित्यस्य सिद्धत्वात् ‘इति माम्’ इति पुनरस्मच्छब्दः किमर्थ इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वकर्तृत्वे भगवतः कर्मलेपः स्यादित्यत उच्यते ‘न माम्’ इति । तत्र मामित्यस्य सिद्धत्वात् ‘इति माम्’ इति पुनरस्मच्छब्दः किमर्थ इत्यत आह | ||
| Line 3,814: | Line 3,533: | ||
स्वस्येश्वराभेदाभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्य ‘न मां कर्माणि लिम्पन्ति’ इत्यादि यो जानातीत्यन्यथाप्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणार्थम् इति मां योऽभिजानाति, न स्वात्मानमिति भावेन मामिति विशेषणं प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥</p> | स्वस्येश्वराभेदाभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्य ‘न मां कर्माणि लिम्पन्ति’ इत्यादि यो जानातीत्यन्यथाप्रतीतिः स्यात् । तन्निराकरणार्थम् इति मां योऽभिजानाति, न स्वात्मानमिति भावेन मामिति विशेषणं प्रयुक्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,827: | Line 3,546: | ||
<span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते | ||
| Line 3,841: | Line 3,556: | ||
मत्त एव भवतीति बोद्धव्यम् । असमानपदस्थस्य रेफोत्तरस्य नस्य णत्वं दृष्टं ‘ब्रह्मण इन्द्र उपयाहि विद्वान्’ इत्यादौ । आदिपदेन ‘बोद्धव्यं च’ इत्यादेरपि पूर्ववद्योजनां सूचयति ॥ १७ ॥</p> | मत्त एव भवतीति बोद्धव्यम् । असमानपदस्थस्य रेफोत्तरस्य नस्य णत्वं दृष्टं ‘ब्रह्मण इन्द्र उपयाहि विद्वान्’ इत्यादौ । आदिपदेन ‘बोद्धव्यं च’ इत्यादेरपि पूर्ववद्योजनां सूचयति ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,854: | Line 3,569: | ||
<span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतद्बोधनं स्तूयते | <p class="gr-vyakhya-para">एतद्बोधनं स्तूयते | ||
| Line 3,892: | Line 3,603: | ||
स्वयोग्याशेषकर्मफलमोक्षस्य नियतत्वादिति भावः ॥ १८ ॥</p> | स्वयोग्याशेषकर्मफलमोक्षस्य नियतत्वादिति भावः ॥ १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,905: | Line 3,616: | ||
<span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं कर्तृत्वाभिमानपरित्यागेन कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि । अपि तु कामादिपरित्यागेनापि भाव्यमित्युच्यते यस्येत्यादिश्लोकपञ्चकेन । तत्र निराश्रय इत्यन्यथा पदविभागप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं कर्तृत्वाभिमानपरित्यागेन कृत्स्नकर्मकृत्त्वादि । अपि तु कामादिपरित्यागेनापि भाव्यमित्युच्यते यस्येत्यादिश्लोकपञ्चकेन । तत्र निराश्रय इत्यन्यथा पदविभागप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 3,919: | Line 3,626: | ||
ज्ञानिनोऽपि भगवदाश्रयत्वेन ‘अज्ञानां ज्ञानिनां चैव’ इत्यादावुक्तत्वान्निराश्रयत्वानुपपत्तेर्न प्रतीतप्रकारेण पदविभाग इत्यर्थः ॥ २० ॥</p> | ज्ञानिनोऽपि भगवदाश्रयत्वेन ‘अज्ञानां ज्ञानिनां चैव’ इत्यादावुक्तत्वान्निराश्रयत्वानुपपत्तेर्न प्रतीतप्रकारेण पदविभाग इत्यर्थः ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,932: | Line 3,639: | ||
<span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ज्ञानिनः शरीरसम्बन्धसद्भावात् कथं मुक्तत्वमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र ज्ञानिनः शरीरसम्बन्धसद्भावात् कथं मुक्तत्वमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 3,942: | Line 3,645: | ||
२३ ॥</p> | २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,955: | Line 3,658: | ||
<span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span> | <span class="shloka-line">ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V24_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V24"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु कुत्र स्वातन्त्र्याभिमानत्यागो विवक्षितः? तस्य चार्थस्य स्वातन्त्र्यायोगात् किमधीनत्वं ज्ञातव्यम् ? किं च यज्ञार्थत्वमिति पृच्छति ‘कथमिति’ । तत्परिहारायोत्तरप्रघट्टकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु कुत्र स्वातन्त्र्याभिमानत्यागो विवक्षितः? तस्य चार्थस्य स्वातन्त्र्यायोगात् किमधीनत्वं ज्ञातव्यम् ? किं च यज्ञार्थत्वमिति पृच्छति ‘कथमिति’ । तत्परिहारायोत्तरप्रघट्टकमवतारयति | ||
| Line 3,973: | Line 3,672: | ||
अनेन हविरादिषु स्वस्य स्वातन्त्र्यमनिरूप्य ब्रह्माधीनतां ज्ञात्वा होमादिकरणं स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । ब्रह्मार्पणं तु यज्ञार्थत्वमित्युक्तं भवति ॥ २४ ॥</p> | अनेन हविरादिषु स्वस्य स्वातन्त्र्यमनिरूप्य ब्रह्माधीनतां ज्ञात्वा होमादिकरणं स्वातन्त्र्याभिमानपरित्यागः । ब्रह्मार्पणं तु यज्ञार्थत्वमित्युक्तं भवति ॥ २४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,986: | Line 3,685: | ||
<span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span> | <span class="shloka-line">ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V25_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V25"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रपञ्च्यते | <p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रपञ्च्यते | ||
| Line 4,008: | Line 3,703: | ||
यज्ञाख्येनेत्यस्य सर्वं तदधीनं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ २५ ॥</p> | यज्ञाख्येनेत्यस्य सर्वं तदधीनं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ २५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,021: | Line 3,716: | ||
<span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span> | <span class="shloka-line">शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V26_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V26"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘श्रोत्रादीनि’ इत्यादौ श्रोत्रादिहविषः संयमाख्याग्न्यादौ होम एवोच्यते, न तु तस्य ब्रह्मार्पणम् । अतो नैतत्पूर्वसङ्गतमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘श्रोत्रादीनि’ इत्यादौ श्रोत्रादिहविषः संयमाख्याग्न्यादौ होम एवोच्यते, न तु तस्य ब्रह्मार्पणम् । अतो नैतत्पूर्वसङ्गतमित्यत आह | ||
| Line 4,031: | Line 3,722: | ||
अत्रापि ब्रह्मार्पणस्य ‘एवं बहुविधाः’ इति वक्ष्यमाणपर्यालोचनया विवक्षितत्वावगमान्नासङ्गतिरिति भावः ॥ २६ ॥</p> | अत्रापि ब्रह्मार्पणस्य ‘एवं बहुविधाः’ इति वक्ष्यमाणपर्यालोचनया विवक्षितत्वावगमान्नासङ्गतिरिति भावः ॥ २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,044: | Line 3,735: | ||
<span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span> | <span class="shloka-line">आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V27_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V27"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ इन्द्रियादिसंयममिति ॥ | <p class="gr-vyakhya-para">॥ इन्द्रियादिसंयममिति ॥ | ||
| Line 4,060: | Line 3,747: | ||
२७-३०॥</p> | २७-३०॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,073: | Line 3,760: | ||
<span class="shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span> | <span class="shloka-line">कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V32_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V32"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मणो मुखे’ इत्यस्य वेदादावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘ब्रह्मणो मुखे’ इत्यस्य वेदादावित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 4,087: | Line 3,770: | ||
३२ ॥</p> | ३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,100: | Line 3,783: | ||
<span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span> | <span class="shloka-line">सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V33_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V33"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञस्योत्तमत्वे हेतुरुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञस्योत्तमत्वे हेतुरुच्यते | ||
| Line 4,124: | Line 3,803: | ||
पुनर्योगकथनाज्ज्ञानानन्तरमपि कर्मानुष्ठानकथनात् ॥ ३३ ॥</p> | पुनर्योगकथनाज्ज्ञानानन्तरमपि कर्मानुष्ठानकथनात् ॥ ३३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,137: | Line 3,816: | ||
<span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span> | <span class="shloka-line">उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V34_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V34"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य कर्मणोऽधिकत्वमुक्त्वा तदापादनं विधीयते | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य कर्मणोऽधिकत्वमुक्त्वा तदापादनं विधीयते | ||
| Line 4,151: | Line 3,826: | ||
उपदेक्ष्यन्तीति निश्चितत्वाभिप्रायेण । परोक्षतयोपदेक्ष्याम इत्येवोच्यमानत्वान्न ज्ञानोपदेशार्थं प्रवृत्तत्वविरोधः । न च ज्ञानस्योपदिष्टत्वविरोधः । सङ्क्षेपेणोपदिष्टत्वेऽपि ‘ज्ञानं तेऽहम्’ इत्यादिना पुनरुपदेक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ ३४ ॥</p> | उपदेक्ष्यन्तीति निश्चितत्वाभिप्रायेण । परोक्षतयोपदेक्ष्याम इत्येवोच्यमानत्वान्न ज्ञानोपदेशार्थं प्रवृत्तत्वविरोधः । न च ज्ञानस्योपदिष्टत्वविरोधः । सङ्क्षेपेणोपदिष्टत्वेऽपि ‘ज्ञानं तेऽहम्’ इत्यादिना पुनरुपदेक्ष्यमाणत्वादिति भावः ॥ ३४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,164: | Line 3,839: | ||
<span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span> | <span class="shloka-line">येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V35_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V35"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं स्तूयते | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानं स्तूयते | ||
| Line 4,182: | Line 3,853: | ||
३५ ॥</p> | ३५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,195: | Line 3,866: | ||
<span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span> | <span class="shloka-line">छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C04_V42_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C04_V42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानफलमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानफलमुच्यते | ||
| Line 4,210: | Line 3,877: | ||
४२ ॥</p> | ४२ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 5 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C05_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 4,224: | Line 3,891: | ||
<span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चमोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चमोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 4,240: | Line 3,903: | ||
‘योगसंन्यस्तकर्माणम्’ इत्यादौ पठितो न्यासशब्दो यत्याश्रमविषयः, ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ श्रुतो योगशब्दो गृहस्थाश्रमविषय इति कल्पयित्वा यतीनां सर्वकर्मत्यागेन ज्ञानमात्राधिकारित्वाद् गृहिणां ज्ञानपरित्यागेन कर्ममात्राधिकारित्वात् तयोरेकपुन्निष्ठत्वं न युज्यत इति भावेन योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयः पृच्छति । उभयस्यापि कर्तव्यतया विहितत्वादेकेनैवानुष्ठातुमशक्यत्वादन्यतरपरित्यागेनान्यतरग्रहणे श्रेयस एव ग्राह्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥</p> | ‘योगसंन्यस्तकर्माणम्’ इत्यादौ पठितो न्यासशब्दो यत्याश्रमविषयः, ‘योगमातिष्ठ’ इत्यादौ श्रुतो योगशब्दो गृहस्थाश्रमविषय इति कल्पयित्वा यतीनां सर्वकर्मत्यागेन ज्ञानमात्राधिकारित्वाद् गृहिणां ज्ञानपरित्यागेन कर्ममात्राधिकारित्वात् तयोरेकपुन्निष्ठत्वं न युज्यत इति भावेन योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयः पृच्छति । उभयस्यापि कर्तव्यतया विहितत्वादेकेनैवानुष्ठातुमशक्यत्वादन्यतरपरित्यागेनान्यतरग्रहणे श्रेयस एव ग्राह्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,253: | Line 3,916: | ||
<span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span> | <span class="shloka-line">तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V02_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V02"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयोमात्र एवायं प्रश्नः, न तूक्तरीत्या विरोधाभिप्रायेण । तथात्वे परिहाराभावादित्यतः परिहारवाक्याभिप्रायमाह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु योगसंन्यासयोर्मध्ये श्रेयोमात्र एवायं प्रश्नः, न तूक्तरीत्या विरोधाभिप्रायेण । तथात्वे परिहाराभावादित्यतः परिहारवाक्याभिप्रायमाह | ||
| Line 4,271: | Line 3,930: | ||
योगरहितसंन्यासस्य अनर्थकरत्वोक्तेः संन्यासरहितयोगस्यैवासम्भवात् समुच्चितयोरेवात्र निःश्रेयसकरत्वमुच्यते न प्रत्येकमिति भावः ॥ २ ॥</p> | योगरहितसंन्यासस्य अनर्थकरत्वोक्तेः संन्यासरहितयोगस्यैवासम्भवात् समुच्चितयोरेवात्र निःश्रेयसकरत्वमुच्यते न प्रत्येकमिति भावः ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,284: | Line 3,943: | ||
<span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथं योगसंन्यासयोः समुच्चयो युज्यते? यतिगृहस्थयोरधिकारभेदादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">कथं योगसंन्यासयोः समुच्चयो युज्यते? यतिगृहस्थयोरधिकारभेदादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | ||
| Line 4,304: | Line 3,959: | ||
भवत्येवाकाङ्क्षादिवर्जनं न्यासः । न च तस्य त्यागत्वोक्तिविरोधः । न्यासत्यागयोरैक्यात् । न च पृथक्त्वोक्तिविरोधः । यथा खलु पाण्डवानां कुरुत्वेऽपि ‘सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम्’ इति पृथगुक्तिर्युज्यते, पाण्डवानां कुर्ववान्तरभेदत्वेन कुरुपाण्डवानां साक्षादैक्याभावात्, एवं त्यागस्य न्यासत्वेऽपि न्यासावान्तरभेदत्वेन त्यागन्यासयोः साक्षादैक्याभावात् पृथग्वचनोपपत्तेरिति भावः । न्यासादिशब्दस्य यत्याद्याश्रमार्थत्वं गृहीत्वा तयोरधिकारभेदात् समावेशायोगो यश्चोदितोऽसौ न्यासादिशब्दस्य तदर्थत्वानङ्गीकारेण परिहृतः ॥ ३ ॥</p> | भवत्येवाकाङ्क्षादिवर्जनं न्यासः । न च तस्य त्यागत्वोक्तिविरोधः । न्यासत्यागयोरैक्यात् । न च पृथक्त्वोक्तिविरोधः । यथा खलु पाण्डवानां कुरुत्वेऽपि ‘सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम्’ इति पृथगुक्तिर्युज्यते, पाण्डवानां कुर्ववान्तरभेदत्वेन कुरुपाण्डवानां साक्षादैक्याभावात्, एवं त्यागस्य न्यासत्वेऽपि न्यासावान्तरभेदत्वेन त्यागन्यासयोः साक्षादैक्याभावात् पृथग्वचनोपपत्तेरिति भावः । न्यासादिशब्दस्य यत्याद्याश्रमार्थत्वं गृहीत्वा तयोरधिकारभेदात् समावेशायोगो यश्चोदितोऽसौ न्यासादिशब्दस्य तदर्थत्वानङ्गीकारेण परिहृतः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,317: | Line 3,972: | ||
<span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span> | <span class="shloka-line">एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V04_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथासावधिकारभेदोऽपि न युज्यत इत्युच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">अथासावधिकारभेदोऽपि न युज्यत इत्युच्यते | ||
| Line 4,336: | Line 3,987: | ||
४ ॥</p> | ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,349: | Line 4,000: | ||
<span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘एकं साङ्ख्यम्’ इत्युपसंहारवाक्ये ज्ञानकर्मणोरैक्यं किमर्थमुच्यत इत्यतो यथावद्व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र ‘एकं साङ्ख्यम्’ इत्युपसंहारवाक्ये ज्ञानकर्मणोरैक्यं किमर्थमुच्यत इत्यतो यथावद्व्याचष्टे | ||
| Line 4,386: | Line 4,033: | ||
उभयोरप्युभयसद्भावस्य युक्त्यादिसिद्धत्वादिति भावः । सङ्कोचविकाससम्भवः ॥ ५ ॥</p> | उभयोरप्युभयसद्भावस्य युक्त्यादिसिद्धत्वादिति भावः । सङ्कोचविकाससम्भवः ॥ ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,399: | Line 4,046: | ||
<span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">समुच्चितयोरेव योगसंन्यासयोर्निःश्रेयसकरत्वमुक्तम् । असमुच्चये बाधकमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">समुच्चितयोरेव योगसंन्यासयोर्निःश्रेयसकरत्वमुक्तम् । असमुच्चये बाधकमुच्यते | ||
| Line 4,427: | Line 4,070: | ||
योगो न्यासश्चेत्येक एवार्थः । अपि तु न्यासो योगावान्तरभेदः । अतः कुरुपाण्डववत् पृथगुक्तिरुपपन्नेत्यर्थः ॥ ६ ॥</p> | योगो न्यासश्चेत्येक एवार्थः । अपि तु न्यासो योगावान्तरभेदः । अतः कुरुपाण्डववत् पृथगुक्तिरुपपन्नेत्यर्थः ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,440: | Line 4,083: | ||
<span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥</span> | <span class="shloka-line">सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V07_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V07"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगरूपतां विना न्यासस्यानर्थसाधनत्वमुक्त्वा ‘योगयुक्तः’ इत्यनेन योगरूपसंन्यासस्योक्तं मोक्षसाधनत्वं प्रपञ्च्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगरूपतां विना न्यासस्यानर्थसाधनत्वमुक्त्वा ‘योगयुक्तः’ इत्यनेन योगरूपसंन्यासस्योक्तं मोक्षसाधनत्वं प्रपञ्च्यते | ||
| Line 4,461: | Line 4,100: | ||
स्थितमनाः ॥ ७ ॥</p> | स्थितमनाः ॥ ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,474: | Line 4,113: | ||
<span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासस्य मोक्षहेतुत्वमुक्तम् । तत्र संन्यासस्य योगरूपत्वं केन प्रकारेणेत्यतस्तत्परिहारत्वेन श्लोकद्वयमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासस्य मोक्षहेतुत्वमुक्तम् । तत्र संन्यासस्य योगरूपत्वं केन प्रकारेणेत्यतस्तत्परिहारत्वेन श्लोकद्वयमवतारयति | ||
| Line 4,488: | Line 4,123: | ||
९ ॥</p> | ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,501: | Line 4,136: | ||
<span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span> | <span class="shloka-line">लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V10_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V10"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासवतो मुक्तिर्भवतीति नोपचारमात्रमिति भावेन पुनः फलमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगरूपसंन्यासवतो मुक्तिर्भवतीति नोपचारमात्रमिति भावेन पुनः फलमुच्यते | ||
| Line 4,525: | Line 4,156: | ||
शिशुनेति शेषः । शिशुकर्तृकं भवेदिति सम्बन्धः ॥ १० ॥</p> | शिशुनेति शेषः । शिशुकर्तृकं भवेदिति सम्बन्धः ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,538: | Line 4,169: | ||
<span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नाम तत्र स्वस्य स्वातन्त्र्याभिमानत्याग एव । न तु स्वरूपपरित्याग इत्याह | <p class="gr-vyakhya-para">इतश्च कर्मणां ब्रह्मण्याधानं नाम तत्र स्वस्य स्वातन्त्र्याभिमानत्याग एव । न तु स्वरूपपरित्याग इत्याह | ||
| Line 4,552: | Line 4,179: | ||
मनसैव कर्मन्यासो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्याग एव । न तु स्वरूपत्यागः । तथात्वे मनसेति विशेषणवैय्यर्थ्यादिति भावः ॥ १३ ॥</p> | मनसैव कर्मन्यासो नाम स्वातन्त्र्याभिमानपरित्याग एव । न तु स्वरूपत्यागः । तथात्वे मनसेति विशेषणवैय्यर्थ्यादिति भावः ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,565: | Line 4,192: | ||
<span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवानां स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैवाकर्तृत्वं, परतन्त्रकर्तृत्वं त्वस्त्येवेति न तद्युक्तम् । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्युत्तरवाक्यविरोधादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं जीवानां स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैवाकर्तृत्वं, परतन्त्रकर्तृत्वं त्वस्त्येवेति न तद्युक्तम् । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्युत्तरवाक्यविरोधादित्यत आह | ||
| Line 4,714: | Line 4,337: | ||
१४ ॥</p> | १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,727: | Line 4,350: | ||
<span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ज्ञानेन’ इति प्रकृतज्ञानस्य साधनान्तरमुच्यते ‘विद्या’इति । तत्र न ब्राह्मणादिविषये समबुद्धित्वमत्र विवक्षितम् । किन्तु तद्गतपरब्रह्मविषय एव । ब्राह्मणादीनां विषमत्वात्, तद्गतब्रह्मण एव समत्वात् विपरीतज्ञानस्य च ज्ञानासाधनत्वादिति भावेन जीवानां वैषम्ये ब्रह्मणः साम्ये च प्रमाणमाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘ज्ञानेन’ इति प्रकृतज्ञानस्य साधनान्तरमुच्यते ‘विद्या’इति । तत्र न ब्राह्मणादिविषये समबुद्धित्वमत्र विवक्षितम् । किन्तु तद्गतपरब्रह्मविषय एव । ब्राह्मणादीनां विषमत्वात्, तद्गतब्रह्मण एव समत्वात् विपरीतज्ञानस्य च ज्ञानासाधनत्वादिति भावेन जीवानां वैषम्ये ब्रह्मणः साम्ये च प्रमाणमाह | ||
| Line 4,737: | Line 4,356: | ||
अनेन ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ इत्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ १८ ॥</p> | अनेन ‘निर्दोषं हि समं ब्रह्म’ इत्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,750: | Line 4,369: | ||
<span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span> | <span class="shloka-line">स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V21_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V21"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं योगरूपसंन्यासस्य निःश्रेयस्करत्वं तदुपपाद्यते | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं योगरूपसंन्यासस्य निःश्रेयस्करत्वं तदुपपाद्यते | ||
| Line 4,764: | Line 4,379: | ||
संसारेऽपि परमात्मस्मरणाद्यल्पयोगयुक्तः संन्यासी सुखं विन्दति यदा तदा ध्यानादिमहायोगयुक्तो मोक्षादिनिःश्रेयसं विन्दतीति किमु वाच्यमित्यर्थः ॥ २१-२३ ॥</p> | संसारेऽपि परमात्मस्मरणाद्यल्पयोगयुक्तः संन्यासी सुखं विन्दति यदा तदा ध्यानादिमहायोगयुक्तो मोक्षादिनिःश्रेयसं विन्दतीति किमु वाच्यमित्यर्थः ॥ २१-२३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,777: | Line 4,392: | ||
<span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span> | <span class="shloka-line">स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V24_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V24"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते ‘योऽन्तःसुखः’ इति । तत्र ब्रह्मभूतपदं ब्रह्मणैकीभूत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानिलक्षणमुच्यते ‘योऽन्तःसुखः’ इति । तत्र ब्रह्मभूतपदं ब्रह्मणैकीभूत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | ||
| Line 4,795: | Line 4,406: | ||
नात्रान्तर्ज्योतिष्ट्वं ज्ञानिलक्षणमुच्यते । किन्तु अन्तःसुखत्वाद्येव । तत्र कारणत्वेनान्तर्ज्योतिष्ट्वमुच्यत इति भावः ॥ २४ ॥</p> | नात्रान्तर्ज्योतिष्ट्वं ज्ञानिलक्षणमुच्यते । किन्तु अन्तःसुखत्वाद्येव । तत्र कारणत्वेनान्तर्ज्योतिष्ट्वमुच्यत इति भावः ॥ २४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,808: | Line 4,419: | ||
<span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span> | <span class="shloka-line">विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C05_V28_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C05_V28"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मयोगादिपदेन प्रकृतध्यानप्रकार उच्यते ‘स्पर्शान्’ इति । तत्र ध्यानिनोऽमुक्तस्य कथं ‘मुक्त एव सः’ इति मुक्तत्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मयोगादिपदेन प्रकृतध्यानप्रकार उच्यते ‘स्पर्शान्’ इति । तत्र ध्यानिनोऽमुक्तस्य कथं ‘मुक्त एव सः’ इति मुक्तत्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | ||
| Line 4,819: | Line 4,426: | ||
मुक्तसादृश्यमभिमानादिपरित्यागः । मुक्त एवोच्यत इति शेषः । यस्माज्ज्ञानसामर्थ्येन एवं फलं भवति तस्मात् ॥ २८ ॥</p> | मुक्तसादृश्यमभिमानादिपरित्यागः । मुक्त एवोच्यत इति शेषः । यस्माज्ज्ञानसामर्थ्येन एवं फलं भवति तस्मात् ॥ २८ ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 6 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V03"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C06_V03"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 4,833: | Line 4,440: | ||
<span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V03"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">षष्ठोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">षष्ठोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मयोगमध्ये कीदृशो योगो ज्ञानार्थिनोऽवश्यापेक्षित इत्यत उच्यते ‘आरुरुक्षोः’ इति । तत्र योगारूढपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">कर्मयोगमध्ये कीदृशो योगो ज्ञानार्थिनोऽवश्यापेक्षित इत्यत उच्यते ‘आरुरुक्षोः’ इति । तत्र योगारूढपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह | ||
| Line 4,876: | Line 4,479: | ||
३ ॥</p> | ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,889: | Line 4,492: | ||
<span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span> | <span class="shloka-line">सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V04_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणमुच्यते ‘यदा हि’ इति । तत्र न कर्मस्वनुषज्यत इति ज्ञानिनः कर्माभावकथनान्न चाक्रिय इत्यादिविरोध इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणमुच्यते ‘यदा हि’ इति । तत्र न कर्मस्वनुषज्यत इति ज्ञानिनः कर्माभावकथनान्न चाक्रिय इत्यादिविरोध इत्यत आह | ||
| Line 4,907: | Line 4,506: | ||
४ ॥</p> | ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,920: | Line 4,519: | ||
<span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगारोहस्य भगवत्प्रसादो मुख्यसाधनमित्युच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगारोहस्य भगवत्प्रसादो मुख्यसाधनमित्युच्यते | ||
| Line 4,946: | Line 4,541: | ||
५ ॥</p> | ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,959: | Line 4,554: | ||
<span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">येन आत्मा वशीकृतस्तस्यासौ बन्धुतया किं करोतीत्यपेक्षायां वाक्यशेषे वशीकृतोऽसौ परमात्मा तस्य हृदि सम्यगाहितो भवतीत्युक्तत्वात् पूर्वमप्यात्मपदेन परमात्मैवोच्यत इति ज्ञायत इति भावः ॥ ६ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">येन आत्मा वशीकृतस्तस्यासौ बन्धुतया किं करोतीत्यपेक्षायां वाक्यशेषे वशीकृतोऽसौ परमात्मा तस्य हृदि सम्यगाहितो भवतीत्युक्तत्वात् पूर्वमप्यात्मपदेन परमात्मैवोच्यत इति ज्ञायत इति भावः ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 4,978: | Line 4,569: | ||
<span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span> | <span class="shloka-line">युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V08_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V08"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणं प्रपञ्च्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगारूढलक्षणं प्रपञ्च्यते | ||
| Line 4,994: | Line 4,581: | ||
वेदादौ ॥ ८ ॥</p> | वेदादौ ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,007: | Line 4,594: | ||
<span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सुहृदादीनां विषमत्वात् कथं तेषु ज्ञानिनः समबुद्धित्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सुहृदादीनां विषमत्वात् कथं तेषु ज्ञानिनः समबुद्धित्वमुच्यत इत्याशङ्कां स्मृत्यैव परिहरति | ||
| Line 5,023: | Line 4,606: | ||
स्वयमेव तस्य क्लेशस्थानं निरूप्योपकारकर्तेत्यर्थः ॥ ९ ॥</p> | स्वयमेव तस्य क्लेशस्थानं निरूप्योपकारकर्तेत्यर्थः ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,036: | Line 4,619: | ||
<span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगसम्पूर्तिस्वरूपमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगसम्पूर्तिस्वरूपमुच्यते | ||
| Line 5,050: | Line 4,629: | ||
अन्यथा तोषायोगादिति भावः ॥ २० ॥</p> | अन्यथा तोषायोगादिति भावः ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,063: | Line 4,642: | ||
<span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span> | <span class="shloka-line">उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V27_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V27"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगफलमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगफलमुच्यते | ||
| Line 5,077: | Line 4,652: | ||
अन्यथा बहुप्रमाणविरोधादिति भावः ॥ अनेन पूर्वोक्तं मत्संस्थापदमपि व्याख्यातं भवति ॥ २७ ॥</p> | अन्यथा बहुप्रमाणविरोधादिति भावः ॥ अनेन पूर्वोक्तं मत्संस्थापदमपि व्याख्यातं भवति ॥ २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,090: | Line 4,665: | ||
<span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span> | <span class="shloka-line">ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V29_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V29"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ध्येयमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">ध्येयमुच्यते | ||
| Line 5,104: | Line 4,675: | ||
भोक्तारमिति सङ्क्षेपोक्तौ परमात्मन एव ध्येयत्वोक्तेः, यो मामित्यनुवादाच्चेति भावः ॥ २९ ॥</p> | भोक्तारमिति सङ्क्षेपोक्तौ परमात्मन एव ध्येयत्वोक्तेः, यो मामित्यनुवादाच्चेति भावः ॥ २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,117: | Line 4,688: | ||
<span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span> | <span class="shloka-line">सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V31_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V31"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">परमात्मध्यानफलमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">परमात्मध्यानफलमुच्यते | ||
| Line 5,131: | Line 4,698: | ||
अन्यथा सर्वभूतस्थितमिति स्ववचनविरोधादिति भावः ॥ ३१ ॥</p> | अन्यथा सर्वभूतस्थितमिति स्ववचनविरोधादिति भावः ॥ ३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,144: | Line 4,711: | ||
<span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span> | <span class="shloka-line">सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V32_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V32"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगिन एव इत्थम्भावान्तरमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगिन एव इत्थम्भावान्तरमुच्यते | ||
| Line 5,158: | Line 4,721: | ||
अत्र भगवदीयेष्वेव स्वस्मिन्निव स्नेहो विधीयते, न त्ववैष्णवेषु । बन्धुरात्मेति वैष्णवानामेव भगवत्प्रियत्वस्योक्तत्वात्, ‘अनात्मनः’ इत्यवैष्णवानां भगवदप्रियत्वस्योक्तत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥</p> | अत्र भगवदीयेष्वेव स्वस्मिन्निव स्नेहो विधीयते, न त्ववैष्णवेषु । बन्धुरात्मेति वैष्णवानामेव भगवत्प्रियत्वस्योक्तत्वात्, ‘अनात्मनः’ इत्यवैष्णवानां भगवदप्रियत्वस्योक्तत्वादिति भावः ॥ ३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,171: | Line 4,734: | ||
<span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span> | <span class="shloka-line">न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V40_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V40"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अयतिरित्यर्जुनप्रश्नवाक्यगतायतिपदस्य गृहस्थादिरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">अयतिरित्यर्जुनप्रश्नवाक्यगतायतिपदस्य गृहस्थादिरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | ||
| Line 5,189: | Line 4,748: | ||
भवेदयं विरोधो यदि योगशब्देनात्र सामान्यतो ज्ञानोपायोऽभिधीयते । न च तदस्ति । ध्यानस्यैव विवक्षितत्वात् । न च योगशब्दस्य ज्ञानोपायवाचित्वविरोधः । ध्यानस्यापि ज्ञानोपायविशेषत्वादिति भावः ।</p> | भवेदयं विरोधो यदि योगशब्देनात्र सामान्यतो ज्ञानोपायोऽभिधीयते । न च तदस्ति । ध्यानस्यैव विवक्षितत्वात् । न च योगशब्दस्य ज्ञानोपायवाचित्वविरोधः । ध्यानस्यापि ज्ञानोपायविशेषत्वादिति भावः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,202: | Line 4,761: | ||
<span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span> | <span class="shloka-line">जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V44_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V44"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगाच्चलितमानसस्य ‘प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान्’ इत्यादिफलमुपपाद्यते | <p class="gr-vyakhya-para">योगाच्चलितमानसस्य ‘प्राप्य पुण्यकृतान् लोकान्’ इत्यादिफलमुपपाद्यते | ||
| Line 5,218: | Line 4,773: | ||
तत्राल्पप्रवृत्तिमानित्यर्थः ॥ ४४ ॥</p> | तत्राल्पप्रवृत्तिमानित्यर्थः ॥ ४४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,231: | Line 4,786: | ||
<span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span> | <span class="shloka-line">कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C06_V46_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C06_V46"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते | <p class="gr-vyakhya-para">योगः स्तूयते | ||
| Line 5,256: | Line 4,807: | ||
न भक्तिर्येषु तेऽभक्तयः । अन्यान् मदधीनान् जानन्नित्यनेन परिवारतया अन्योपासनमुच्यते । मदुपासकेष्वपि विषुद्धधीः निष्कामो वर इत्यर्थः । अनेन योगिनामिति श्लोको व्याख्यातो भवति । तथाहि सर्वेषां योगिनां मध्ये यः श्रद्धाशब्दोदितमद्भक्तिमान् स एव युक्तो मतः । तत्रापि यो मां भजते स एव युक्ततरो मतः । तत्रापि फलकामनां विना यो मां भजते स युक्ततमो मत इति ॥४६ ॥</p> | न भक्तिर्येषु तेऽभक्तयः । अन्यान् मदधीनान् जानन्नित्यनेन परिवारतया अन्योपासनमुच्यते । मदुपासकेष्वपि विषुद्धधीः निष्कामो वर इत्यर्थः । अनेन योगिनामिति श्लोको व्याख्यातो भवति । तथाहि सर्वेषां योगिनां मध्ये यः श्रद्धाशब्दोदितमद्भक्तिमान् स एव युक्तो मतः । तत्रापि यो मां भजते स एव युक्ततरो मतः । तत्रापि फलकामनां विना यो मां भजते स युक्ततमो मत इति ॥४६ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 7 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V03"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C07_V03"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 5,270: | Line 4,821: | ||
<span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V03"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तमोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तमोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 5,298: | Line 4,845: | ||
अनेन यततामपि केचित् सिद्धा भवन्तीति व्याख्यातं भवति । जीवन्मुक्तानां सर्वेषामपि सिद्धिपदोदिता मुक्तिर्भवति । सिद्धिं गताः सर्वेऽपि नारायणायनाः, तज्ज्ञानादिमत्त्वात् । नारायणपरायणस्तु सुदुर्लभ इत्यर्थः । जीवघनो जीवसारः । अनेन न केवलं महाज्ञानिनो दौर्लभ्यम्, अपि तु महाभक्त्यादिमानपि दुर्लभ इत्युक्तं भवति ॥३ ॥</p> | अनेन यततामपि केचित् सिद्धा भवन्तीति व्याख्यातं भवति । जीवन्मुक्तानां सर्वेषामपि सिद्धिपदोदिता मुक्तिर्भवति । सिद्धिं गताः सर्वेऽपि नारायणायनाः, तज्ज्ञानादिमत्त्वात् । नारायणपरायणस्तु सुदुर्लभ इत्यर्थः । जीवघनो जीवसारः । अनेन न केवलं महाज्ञानिनो दौर्लभ्यम्, अपि तु महाभक्त्यादिमानपि दुर्लभ इत्युक्तं भवति ॥३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,311: | Line 4,858: | ||
<span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span> | <span class="shloka-line">अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V04_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते | ||
| Line 5,353: | Line 4,896: | ||
४-६ ॥</p> | ४-६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,366: | Line 4,909: | ||
<span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span> | <span class="shloka-line">मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V07_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V07"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">त्वद्वत्सर्वोत्तमान्तरस्यापि पितृत्वाद्युपपत्तेः कथं कृत्स्नस्येत्याद्युक्तमित्यत उच्यते ‘मत्त’ इति । तत्र स्वव्यतिरिक्तमात्रं निषिध्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | <p class="gr-vyakhya-para">त्वद्वत्सर्वोत्तमान्तरस्यापि पितृत्वाद्युपपत्तेः कथं कृत्स्नस्येत्याद्युक्तमित्यत उच्यते ‘मत्त’ इति । तत्र स्वव्यतिरिक्तमात्रं निषिध्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | ||
| Line 5,424: | Line 4,963: | ||
मुक्तानां तारतम्ये वाऽनेन हेतुरुच्यते । अनेन मनुष्याणामित्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ ७ ॥</p> | मुक्तानां तारतम्ये वाऽनेन हेतुरुच्यते । अनेन मनुष्याणामित्येतदपि व्याख्यातं भवति ॥ ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,437: | Line 4,976: | ||
<span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णुतन्त्रत्वात् सर्वस्यासौ परतर इति विविच्य परतरत्वज्ञानं विज्ञानमित्युक्तम् । तद्विज्ञानमेव सर्वस्य तदधीनत्वप्रदर्शनेनाह | <p class="gr-vyakhya-para">विष्णुतन्त्रत्वात् सर्वस्यासौ परतर इति विविच्य परतरत्वज्ञानं विज्ञानमित्युक्तम् । तद्विज्ञानमेव सर्वस्य तदधीनत्वप्रदर्शनेनाह | ||
| Line 5,447: | Line 4,982: | ||
अनेन विज्ञानप्रदर्शकं रसोऽहमित्यादि व्याख्यातं भवति । रसयति रसमादत्ते रसं प्रेरयति । प्रभासनात् स्वयं प्रभासमानत्वात्, प्रभाप्रेरणाच्च । प्रणौति स्तौति स्तावकत्वं प्रेरयति च । शब्दयति वक्ति शब्दं प्रेरयति च ॥ ८ ॥</p> | अनेन विज्ञानप्रदर्शकं रसोऽहमित्यादि व्याख्यातं भवति । रसयति रसमादत्ते रसं प्रेरयति । प्रभासनात् स्वयं प्रभासमानत्वात्, प्रभाप्रेरणाच्च । प्रणौति स्तौति स्तावकत्वं प्रेरयति च । शब्दयति वक्ति शब्दं प्रेरयति च ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,460: | Line 4,995: | ||
<span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सुरभ्यसुरभितया गन्धं प्रेरयति, स्वयं सुरभिश्चेति पुण्यगन्धः । स्वयं पुण्यगन्धप्रदत्वाच्च । तेजयति तेजस्वी वर्तते, तेजः प्रेरयति चेति तेजः । जीवनप्रदः तस्माज्जीवनम् । तपति तपः कुरुते प्रेरयति चेति तपः ॥ ९ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सुरभ्यसुरभितया गन्धं प्रेरयति, स्वयं सुरभिश्चेति पुण्यगन्धः । स्वयं पुण्यगन्धप्रदत्वाच्च । तेजयति तेजस्वी वर्तते, तेजः प्रेरयति चेति तेजः । जीवनप्रदः तस्माज्जीवनम् । तपति तपः कुरुते प्रेरयति चेति तपः ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,479: | Line 5,010: | ||
<span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span> | <span class="shloka-line">बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V10_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V10"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाद् व्यञ्जकत्वात् प्रेरकत्वाच्च । बोधनात् बोद्धृत्वाद् बुद्धिप्रेरकत्वाच्च ॥ १० ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाद् व्यञ्जकत्वात् प्रेरकत्वाच्च । बोधनात् बोद्धृत्वाद् बुद्धिप्रेरकत्वाच्च ॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,498: | Line 5,025: | ||
<span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span> | <span class="shloka-line">धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V11_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V11"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विषयभोगनिरपेक्षतया नित्यपूर्णबलत्वात् कामवर्जितं बलम् । अस्थानेऽप्रयुज्यमानत्वाद् रागविवर्जितं बलम् । रागिणो ह्यस्थानेऽपि बलं प्रयुञ्जते । कामरागविवर्जितबलदश्चेति वा । अर्थान्तरमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">विषयभोगनिरपेक्षतया नित्यपूर्णबलत्वात् कामवर्जितं बलम् । अस्थानेऽप्रयुज्यमानत्वाद् रागविवर्जितं बलम् । रागिणो ह्यस्थानेऽपि बलं प्रयुञ्जते । कामरागविवर्जितबलदश्चेति वा । अर्थान्तरमुच्यते | ||
| Line 5,516: | Line 5,039: | ||
तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुः । रसादेरस्वातन्त्र्यं प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥</p> | तत्र स्वातन्त्र्यं हेतुः । रसादेरस्वातन्त्र्यं प्रसिद्धमिति भावः ॥ ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,529: | Line 5,052: | ||
<span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span> | <span class="shloka-line">मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V12_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V12"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं रसादिधर्मप्रेरकः, किंनामाऽबादिप्रेरकश्चेत्याह | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं रसादिधर्मप्रेरकः, किंनामाऽबादिप्रेरकश्चेत्याह | ||
| Line 5,547: | Line 5,066: | ||
इत्यस्य वैलोम्येनार्थ उक्तो भवति ॥ १२ ॥</p> | इत्यस्य वैलोम्येनार्थ उक्तो भवति ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,560: | Line 5,079: | ||
<span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वप्रेरकः परमात्मा कुतो लोकेन न ज्ञायत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">एवं सर्वप्रेरकः परमात्मा कुतो लोकेन न ज्ञायत इत्यत आह | ||
| Line 5,574: | Line 5,089: | ||
विष्णुनैव सम्यग् ज्ञातत्वात् । लक्ष्म्या चेत्यर्थः । अनेन त्रिभिरित्यादेरर्थ उक्तो भवति । ममेत्यस्यार्थो वशगयेति । विष्णुनैवेत्यनेनाचेतनप्रकृत्याद्याहितं स्वविषयमोहं भगवान् कुतो न वारयतीत्याशङ्कानिवारकस्य नाहं प्रकाश इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ १३ ॥</p> | विष्णुनैव सम्यग् ज्ञातत्वात् । लक्ष्म्या चेत्यर्थः । अनेन त्रिभिरित्यादेरर्थ उक्तो भवति । ममेत्यस्यार्थो वशगयेति । विष्णुनैवेत्यनेनाचेतनप्रकृत्याद्याहितं स्वविषयमोहं भगवान् कुतो न वारयतीत्याशङ्कानिवारकस्य नाहं प्रकाश इत्यस्यार्थ उक्तो भवति ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,587: | Line 5,102: | ||
<span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदि साक्षाद् भगवत्या लोको मोहितस्तर्हि न कस्यापि ज्ञानमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यदि साक्षाद् भगवत्या लोको मोहितस्तर्हि न कस्यापि ज्ञानमित्यत आह | ||
| Line 5,611: | Line 5,122: | ||
भक्तिविषये । अनेनैकस्मिन् भक्तिर्यस्येति विग्रहः सूचितः । तेन सामानाधिकरण्याङ्गीकारे भक्तिशब्दस्य प्रियादित्वेन पुंवद्भावाप्राप्तिश्च परिहृता ॥ १४ ॥</p> | भक्तिविषये । अनेनैकस्मिन् भक्तिर्यस्येति विग्रहः सूचितः । तेन सामानाधिकरण्याङ्गीकारे भक्तिशब्दस्य प्रियादित्वेन पुंवद्भावाप्राप्तिश्च परिहृता ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,624: | Line 5,135: | ||
<span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णोः सर्वोत्तमत्वमन्येषां तद्वशत्वं च ज्ञात्वा भक्तिं कुर्वतां किं फलमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">विष्णोः सर्वोत्तमत्वमन्येषां तद्वशत्वं च ज्ञात्वा भक्तिं कुर्वतां किं फलमित्यत आह | ||
| Line 5,652: | Line 5,159: | ||
१९ ॥</p> | १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,665: | Line 5,172: | ||
<span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वासुदेवज्ञानेन मोक्षसद्भावेऽपि तज्ज्ञानिनो न सर्व इति न सर्वेषां मोक्ष इत्यर्थः । एतेन स इति व्याकृतं भवति । लोके भगवज्ज्ञानिनां बहूनां दृश्यमानत्वात् कथं दौर्लभ्यमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">वासुदेवज्ञानेन मोक्षसद्भावेऽपि तज्ज्ञानिनो न सर्व इति न सर्वेषां मोक्ष इत्यर्थः । एतेन स इति व्याकृतं भवति । लोके भगवज्ज्ञानिनां बहूनां दृश्यमानत्वात् कथं दौर्लभ्यमित्यत आह | ||
| Line 5,739: | Line 5,242: | ||
इत्यादिना विवृतम् ॥ २० ॥</p> | इत्यादिना विवृतम् ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,752: | Line 5,255: | ||
<span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वाक्यान्तरेणापि विवृणोति | <p class="gr-vyakhya-para">वाक्यान्तरेणापि विवृणोति | ||
| Line 5,766: | Line 5,265: | ||
यद्यप्येवमुच्यते तथापीत्यर्थः। तावदिति संयोज्यम् । केचन भागवताः पुरुषाः । केचन त्रैविद्याः सन्ति । तेषां च मोक्षादिकं फलमित्युक्तम् ॥ २३ ॥</p> | यद्यप्येवमुच्यते तथापीत्यर्थः। तावदिति संयोज्यम् । केचन भागवताः पुरुषाः । केचन त्रैविद्याः सन्ति । तेषां च मोक्षादिकं फलमित्युक्तम् ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,779: | Line 5,278: | ||
<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span> | <span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V24_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V24"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ केचन द्वेषिणोऽपि सन्तीत्युच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">अथ केचन द्वेषिणोऽपि सन्तीत्युच्यते | ||
| Line 5,793: | Line 5,288: | ||
एवं सर्वप्रेरकत्वादिमहिमवांश्चेद्भगवान् तत्कथं भगवतः केचिज्जीवाभेदं मन्यन्त इत्यतो वैतदुच्यते । सर्वात्मना ज्ञेयत्वाज्ञेयत्वाभ्यां जीवेश्वरयोर्व्यक्ताव्यक्तत्वम् ॥२४ ॥</p> | एवं सर्वप्रेरकत्वादिमहिमवांश्चेद्भगवान् तत्कथं भगवतः केचिज्जीवाभेदं मन्यन्त इत्यतो वैतदुच्यते । सर्वात्मना ज्ञेयत्वाज्ञेयत्वाभ्यां जीवेश्वरयोर्व्यक्ताव्यक्तत्वम् ॥२४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,806: | Line 5,301: | ||
<span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span> | <span class="shloka-line">भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V26_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V26"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदि मायावशादज्ञानं लोकस्य भगवद्विषयं तर्हि भगवतोऽपि लोकविषयं तदस्ति किं, कुड्योभयभागावस्थितयोरन्योन्यादर्शनवदित्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">यदि मायावशादज्ञानं लोकस्य भगवद्विषयं तर्हि भगवतोऽपि लोकविषयं तदस्ति किं, कुड्योभयभागावस्थितयोरन्योन्यादर्शनवदित्यत उच्यते | ||
| Line 5,820: | Line 5,311: | ||
२६ ॥</p> | २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,829: | Line 5,320: | ||
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | <div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V27_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V27"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यत्केषाञ्चिदद्वैतज्ञानं तदपि मदिच्छयेत्युक्तं ‘नाहं प्रकाशः’ इति । तदयुक्तम् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यत्केषाञ्चिदद्वैतज्ञानं तदपि मदिच्छयेत्युक्तं ‘नाहं प्रकाशः’ इति । तदयुक्तम् ।</p> | ||
<div class="shloka-block"> | <div class="shloka-block"> | ||
| Line 5,874: | Line 5,361: | ||
२७ ॥</p> | २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,887: | Line 5,374: | ||
<span class="shloka-line">प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C07_V30_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C07_V30"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवज्ज्ञानेन किं भवतीत्यत उच्यते ‘जरेति’ तत्र भगवता तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽपि न ब्रह्मणो भगवतः सकाशादन्यत्वं शङ्कनीयम् । तदाशङ्कापरिहारायैव साधिभूताधिदैवं ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वादिति भावेनाह | <p class="gr-vyakhya-para">भगवज्ज्ञानेन किं भवतीत्यत उच्यते ‘जरेति’ तत्र भगवता तद्ब्रह्मेत्युक्तेऽपि न ब्रह्मणो भगवतः सकाशादन्यत्वं शङ्कनीयम् । तदाशङ्कापरिहारायैव साधिभूताधिदैवं ब्रह्मेति वक्तव्ये मामित्युक्तत्वादिति भावेनाह | ||
| Line 5,898: | Line 5,381: | ||
इत्युक्ते जातामिति शेषः ॥३०॥</p> | इत्युक्ते जातामिति शेषः ॥३०॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इतिश्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 8 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C08_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 5,912: | Line 5,395: | ||
<span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टमोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टमोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">पूर्वाध्यायसङ्गतत्वेनैतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 5,937: | Line 5,416: | ||
उपरीति ॥</p> | उपरीति ॥</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषा प्रतीतिरुपरितनवाक्ये परिहृता तथापि पुनर्भवत्येव । तत्र ‘साधियज्ञं च’ इति चशब्दस्य साधिभूताधियज्ञं मां चेति संयोजनेनाधिभूतादिसहितत्वेन ब्रह्मज्ञानादन्यदेव विष्णुज्ञानमुच्यत इति तदिति विशेषणादेव प्रतीतिसम्भवादिति भावः । यत्किञ्चिदित्यत्र अन्यदेवेत्यत्र च इति प्रतीत्या जात इति शेषः ॥ १ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यप्येषा प्रतीतिरुपरितनवाक्ये परिहृता तथापि पुनर्भवत्येव । तत्र ‘साधियज्ञं च’ इति चशब्दस्य साधिभूताधियज्ञं मां चेति संयोजनेनाधिभूतादिसहितत्वेन ब्रह्मज्ञानादन्यदेव विष्णुज्ञानमुच्यत इति तदिति विशेषणादेव प्रतीतिसम्भवादिति भावः । यत्किञ्चिदित्यत्र अन्यदेवेत्यत्र च इति प्रतीत्या जात इति शेषः ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,950: | Line 5,429: | ||
<span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इति भगवत एव ब्रह्मत्वोक्तेः किं तद्ब्रह्मेति प्रश्नेऽहं ब्रह्मेति परिहारो वक्तव्यः । ‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इति कथमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘साधिभूताधिदैवं माम्’ इति भगवत एव ब्रह्मत्वोक्तेः किं तद्ब्रह्मेति प्रश्नेऽहं ब्रह्मेति परिहारो वक्तव्यः । ‘अक्षरं ब्रह्म परमम्’ इति कथमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 5,970: | Line 5,445: | ||
। सत्यमेवाशङ्का भवतीति । सा च ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’ इत्युपर्यक्षरस्याव्यक्तत्वोक्त्या परिह्रियते । अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्, मन्यन्ते माम् इत्यव्यक्तशब्दस्य भगवति प्रयुक्तत्वात् । अतः अक्षरं ब्रह्म परमम् इति परिहारे अहमित्यनुक्तावपि लाभसम्भवात् तथा परिहारो युक्त इति भावः ।</p> | । सत्यमेवाशङ्का भवतीति । सा च ‘अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः’ इत्युपर्यक्षरस्याव्यक्तत्वोक्त्या परिह्रियते । अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्, मन्यन्ते माम् इत्यव्यक्तशब्दस्य भगवति प्रयुक्तत्वात् । अतः अक्षरं ब्रह्म परमम् इति परिहारे अहमित्यनुक्तावपि लाभसम्भवात् तथा परिहारो युक्त इति भावः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,983: | Line 5,458: | ||
<span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यक्षरशब्दो विष्णावेव मुख्यस्तर्हि ये चाप्यक्षरमव्यक्तम् इत्यत्र, ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्र च अक्षरशब्दवाच्यो विष्णुः स्यादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यक्षरशब्दो विष्णावेव मुख्यस्तर्हि ये चाप्यक्षरमव्यक्तम् इत्यत्र, ‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’ इत्यत्र च अक्षरशब्दवाच्यो विष्णुः स्यादित्यत आह | ||
| Line 6,021: | Line 5,492: | ||
‘अधियज्ञोऽहमेव’ इत्यधियज्ञस्य भगवदभिन्नत्वेनोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३-४ ॥</p> | ‘अधियज्ञोऽहमेव’ इत्यधियज्ञस्य भगवदभिन्नत्वेनोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३-४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,034: | Line 5,505: | ||
<span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसीत्यस्य किमर्थं कथम्भूतः केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यर्थः । तत्र किमर्थं स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘अन्त’ इति । तत्र मद्भावपदस्य अन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसीत्यस्य किमर्थं कथम्भूतः केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यर्थः । तत्र किमर्थं स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘अन्त’ इति । तत्र मद्भावपदस्य अन्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | ||
| Line 6,071: | Line 5,538: | ||
५ ॥</p> | ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,084: | Line 5,551: | ||
<span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥</span> | <span class="shloka-line">सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथम्भूतः स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">कथम्भूतः स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते | ||
| Line 6,098: | Line 5,561: | ||
‘अव्यक्तं वै तमः’ इति हि श्रुतिः ॥ ९ ॥</p> | ‘अव्यक्तं वै तमः’ इति हि श्रुतिः ॥ ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,111: | Line 5,574: | ||
<span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥</span> | <span class="shloka-line">यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V11_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V11"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘यदक्षरम्’ इति । तत्र पूर्वमन्तकालस्मरणस्य सदा तद्भावभावितत्वं साधनमुक्त्वा ब्रह्मचर्ये तथा कथमुच्यत इत्यतो ब्रह्मचर्यपदं तत्परतया व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">केन प्रकारेण स्मर्तव्योऽसीत्यस्य परिहार उच्यते ‘यदक्षरम्’ इति । तत्र पूर्वमन्तकालस्मरणस्य सदा तद्भावभावितत्वं साधनमुक्त्वा ब्रह्मचर्ये तथा कथमुच्यत इत्यतो ब्रह्मचर्यपदं तत्परतया व्याचष्टे | ||
| Line 6,121: | Line 5,580: | ||
‘तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये’ इत्यस्य तत्स्मरणप्रकारं प्रवक्ष्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥</p> | ‘तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये’ इत्यस्य तत्स्मरणप्रकारं प्रवक्ष्य इत्यर्थः ॥ ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,134: | Line 5,593: | ||
<span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘एकाक्षरं ब्रह्म’ इत्येतदेकमक्षरं शब्दं ब्रह्मेति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">‘एकाक्षरं ब्रह्म’ इत्येतदेकमक्षरं शब्दं ब्रह्मेति प्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे | ||
| Line 6,144: | Line 5,599: | ||
ओमित्येकमक्षरं वाचकं यस्य तदेकाक्षरमित्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वान्न प्रतीत एवार्थः ॥ १३ ॥</p> | ओमित्येकमक्षरं वाचकं यस्य तदेकाक्षरमित्यर्थः । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मण्येव मुख्यत्वान्न प्रतीत एवार्थः ॥ १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,157: | Line 5,612: | ||
<span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span> | <span class="shloka-line">मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V16_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V16"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीन् प्राप्तानामपि पुनर्जन्माभावात् किं विशिष्याभिधीयते मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुुवन्तीति । अत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मादीन् प्राप्तानामपि पुनर्जन्माभावात् किं विशिष्याभिधीयते मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुुवन्तीति । अत उच्यते | ||
| Line 6,180: | Line 5,631: | ||
अंशतोऽवतीर्णत्वेऽपि तैरंशैरंशिस्थानमाप्यत इत्यर्थः । अनेन जनादौ जननाद्यभावेऽपि नैतदयुक्तम् । मुक्तस्यैव मुख्यतया जननाद्यभावात्, जनादावल्पजननादिभावादेतद्वाक्यस्य च तदर्थत्वादित्युक्तं भवति ॥ १६ ॥</p> | अंशतोऽवतीर्णत्वेऽपि तैरंशैरंशिस्थानमाप्यत इत्यर्थः । अनेन जनादौ जननाद्यभावेऽपि नैतदयुक्तम् । मुक्तस्यैव मुख्यतया जननाद्यभावात्, जनादावल्पजननादिभावादेतद्वाक्यस्य च तदर्थत्वादित्युक्तं भवति ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,193: | Line 5,644: | ||
<span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मत्प्राप्तावेवापुनरावृत्तिरित्युक्तस्थापनाय अशेषसृष्टिप्रलयादिकर्तृत्वमात्मन उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">मत्प्राप्तावेवापुनरावृत्तिरित्युक्तस्थापनाय अशेषसृष्टिप्रलयादिकर्तृत्वमात्मन उच्यते | ||
| Line 6,228: | Line 5,675: | ||
निर्विकारस्येत्यर्थः । उपचारे बीजमप्रवृत्त्येति । रात्राविव प्रलयकाले प्रवृत्त्यभावादन्हीवान्यदा प्रवृत्तिसद्भावात् प्रलयादिकालोऽहोरात्र्यादित्वेनोपचर्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥</p> | निर्विकारस्येत्यर्थः । उपचारे बीजमप्रवृत्त्येति । रात्राविव प्रलयकाले प्रवृत्त्यभावादन्हीवान्यदा प्रवृत्तिसद्भावात् प्रलयादिकालोऽहोरात्र्यादित्वेनोपचर्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,241: | Line 5,688: | ||
<span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवन्तं प्राप्तानामपुनरावृत्तिः, अन्येषां पुनरावृत्तिरित्युक्तम् । तत्र पुनरावृत्तिमतामन्येषां च केन पथाऽऽगमनमित्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">भगवन्तं प्राप्तानामपुनरावृत्तिः, अन्येषां पुनरावृत्तिरित्युक्तम् । तत्र पुनरावृत्तिमतामन्येषां च केन पथाऽऽगमनमित्यत उच्यते | ||
| Line 6,253: | Line 5,696: | ||
यत्रेति ॥</p> | यत्रेति ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,266: | Line 5,709: | ||
<span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span> | <span class="shloka-line">एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V26_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V26"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वग्निज्योतिर्धूमानाम् अकालाभिमानिनामपि मार्गे गम्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् कथं प्रतिज्ञावाक्ये यत्र काले तं कालमित्युच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वग्निज्योतिर्धूमानाम् अकालाभिमानिनामपि मार्गे गम्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् कथं प्रतिज्ञावाक्ये यत्र काले तं कालमित्युच्यत इत्यत आह | ||
| Line 6,294: | Line 5,733: | ||
यत्र तत्रेत्यस्याहरादिषु वा रात्र्यादिषु वेत्यर्थः ॥ २३-२६ ॥</p> | यत्र तत्रेत्यस्याहरादिषु वा रात्र्यादिषु वेत्यर्थः ॥ २३-२६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,307: | Line 5,746: | ||
<span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span> | <span class="shloka-line">तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C08_V27_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C08_V27"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मार्गकथनस्य प्रयोजनमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">मार्गकथनस्य प्रयोजनमुच्यते | ||
| Line 6,322: | Line 5,757: | ||
योगीत्यस्यार्थो ब्रह्म च पश्येदिति । वेदेष्वित्यस्यार्थः ‘सर्वपुण्यातिगो योगी यात्यसौ ब्रह्म तत्परम्’ इति ॥ २७-२८ ॥</p> | योगीत्यस्यार्थो ब्रह्म च पश्येदिति । वेदेष्वित्यस्यार्थः ‘सर्वपुण्यातिगो योगी यात्यसौ ब्रह्म तत्परम्’ इति ॥ २७-२८ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 9 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C09_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 6,336: | Line 5,771: | ||
<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">नवमोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">नवमोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 6,347: | Line 5,778: | ||
भगवन्महिमानमिति शेषः । न चैवमस्याष्टमत्वेन भवितव्यमिति वाच्यम् । अर्जुनप्रश्नपरिहारेणान्तरितत्वात् ।</p> | भगवन्महिमानमिति शेषः । न चैवमस्याष्टमत्वेन भवितव्यमिति वाच्यम् । अर्जुनप्रश्नपरिहारेणान्तरितत्वात् ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,360: | Line 5,791: | ||
<span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं ज्ञानमुच्यते | ||
| Line 6,393: | Line 5,820: | ||
यद्यत्र मम देह इत्येवोच्येते तर्हि कथमचेतनस्य देहस्य भगवल्लक्षणं स्यादित्याशङ्का स्यात् । तत्परिहाराय तस्य चेतनत्वं च पृथग्वक्तव्यं स्यात् । आत्मशब्दप्रयोगे तूभयमुक्तं स्यात् । द्व्यर्थो ह्ययमात्मशब्दो देहार्थस्तस्य चेतनत्वार्थश्च । अतो ममात्मेत्युक्तमिति भावः ॥ ५-९ ॥</p> | यद्यत्र मम देह इत्येवोच्येते तर्हि कथमचेतनस्य देहस्य भगवल्लक्षणं स्यादित्याशङ्का स्यात् । तत्परिहाराय तस्य चेतनत्वं च पृथग्वक्तव्यं स्यात् । आत्मशब्दप्रयोगे तूभयमुक्तं स्यात् । द्व्यर्थो ह्ययमात्मशब्दो देहार्थस्तस्य चेतनत्वार्थश्च । अतो ममात्मेत्युक्तमिति भावः ॥ ५-९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,406: | Line 5,833: | ||
<span class="shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span> | <span class="shloka-line">हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V10_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V10"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">जगत्प्रकृतिवशं त्वमुदासीनश्चेत् तर्हि प्रकृतेरेव स्वातन्त्र्यं प्राप्तमित्यत उच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">जगत्प्रकृतिवशं त्वमुदासीनश्चेत् तर्हि प्रकृतेरेव स्वातन्त्र्यं प्राप्तमित्यत उच्यते | ||
| Line 6,420: | Line 5,843: | ||
एतदधिकृत्याक्षाणि यस्यासावध्यक्ष इत्यर्थः॥ १० ॥</p> | एतदधिकृत्याक्षाणि यस्यासावध्यक्ष इत्यर्थः॥ १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,433: | Line 5,856: | ||
<span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span> | <span class="shloka-line">परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V11_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V11"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्येवंविधो भवांस्तर्हि कथं केचित्त्वामवजानन्ति, का च तेषां गतिरित्यत उच्यते ‘अवजानन्ति’ इति । तत्र भगवतो मानुषशरीरोक्तेः ‘भूतभृन्न च भूतस्थः’ इत्युक्तिविरोध इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यद्येवंविधो भवांस्तर्हि कथं केचित्त्वामवजानन्ति, का च तेषां गतिरित्यत उच्यते ‘अवजानन्ति’ इति । तत्र भगवतो मानुषशरीरोक्तेः ‘भूतभृन्न च भूतस्थः’ इत्युक्तिविरोध इत्यत आह | ||
| Line 6,452: | Line 5,871: | ||
‘अनन्यता’, ‘अपूर्णता’ इत्यत्र दृष्टिरिति संयोज्यम् । अवतारेषु सङ्करो नाम अनवताराणामवतारत्वेन, अवताराणामनवतारत्वेन ज्ञानम् । सर्वस्माद्भिन्नः सर्वोत्तमः स्वगतभेदविवर्जितो यथावदिति च ज्ञातव्यम्॥ ११ ॥</p> | ‘अनन्यता’, ‘अपूर्णता’ इत्यत्र दृष्टिरिति संयोज्यम् । अवतारेषु सङ्करो नाम अनवताराणामवतारत्वेन, अवताराणामनवतारत्वेन ज्ञानम् । सर्वस्माद्भिन्नः सर्वोत्तमः स्वगतभेदविवर्जितो यथावदिति च ज्ञातव्यम्॥ ११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,465: | Line 5,884: | ||
<span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥</span> | <span class="shloka-line">एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V15_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V15"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवतो दोषित्वादेवावजानन्तीति किं न स्यादित्यतः तथात्वे दैवप्रकृतयोऽप्यवज्ञां कुर्युः । न च तदस्तीत्युच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">भगवतो दोषित्वादेवावजानन्तीति किं न स्यादित्यतः तथात्वे दैवप्रकृतयोऽप्यवज्ञां कुर्युः । न च तदस्तीत्युच्यते | ||
| Line 6,479: | Line 5,894: | ||
एकत्वेनेत्यादिपदचतुष्टयस्यैकमूर्तिरित्यादि यथाक्रमं व्याख्यानम्॥ १५ ॥</p> | एकत्वेनेत्यादिपदचतुष्टयस्यैकमूर्तिरित्यादि यथाक्रमं व्याख्यानम्॥ १५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,492: | Line 5,907: | ||
<span class="shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span> | <span class="shloka-line">मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V16_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V16"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं विज्ञानमुच्यते ‘अहं क्रतुः’ इति । तत्र हरेः क्रत्वादिस्वरूपत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिज्ञातं विज्ञानमुच्यते ‘अहं क्रतुः’ इति । तत्र हरेः क्रत्वादिस्वरूपत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 6,502: | Line 5,913: | ||
ऋगञ्चन इति धातुः । ‘सर्वदा समः, तेन साम’ इति हि श्रुतिः । यदस्ति तज्जानातीति यज्ञः । स्वात्मानं धत्त इति स्वधा । मानात् त्रातीति मन्त्रो, ज्ञातो रक्षतीत्यर्थः । उष प्लुष दाह इति धातोस्तापत्रयदग्धा उष्टाः । दर्भशब्दो दरं बिभर्तीत्यन्यत्रस्थो व्याक्रियते । आहूतत्वाद्यज्ञादाविति शेषः । अगतेः स्वशक्त्या गन्तुमशक्तस्य जगतः ॥१६॥</p> | ऋगञ्चन इति धातुः । ‘सर्वदा समः, तेन साम’ इति हि श्रुतिः । यदस्ति तज्जानातीति यज्ञः । स्वात्मानं धत्त इति स्वधा । मानात् त्रातीति मन्त्रो, ज्ञातो रक्षतीत्यर्थः । उष प्लुष दाह इति धातोस्तापत्रयदग्धा उष्टाः । दर्भशब्दो दरं बिभर्तीत्यन्यत्रस्थो व्याक्रियते । आहूतत्वाद्यज्ञादाविति शेषः । अगतेः स्वशक्त्या गन्तुमशक्तस्य जगतः ॥१६॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,515: | Line 5,926: | ||
<span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्रत्वादिभिन्नस्यैव हरेर्योगवृत्त्या तत्तन्नामकत्वमित्यत्र स्मृत्यन्तरं चाह | <p class="gr-vyakhya-para">क्रत्वादिभिन्नस्यैव हरेर्योगवृत्त्या तत्तन्नामकत्वमित्यत्र स्मृत्यन्तरं चाह | ||
| Line 6,534: | Line 5,941: | ||
जगत्पितुः विरिञ्चादपि महानित्यर्थः । निधातृत्वाद्धारकत्वात् ॥ १७ ॥</p> | जगत्पितुः विरिञ्चादपि महानित्यर्थः । निधातृत्वाद्धारकत्वात् ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,547: | Line 5,954: | ||
<span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाज्जगदभिव्यञ्जकत्वात् । प्रलयमृत्युशब्दयोरर्थभेदं सप्रमाणकमाह | <p class="gr-vyakhya-para">व्यञ्जनाज्जगदभिव्यञ्जकत्वात् । प्रलयमृत्युशब्दयोरर्थभेदं सप्रमाणकमाह | ||
| Line 6,557: | Line 5,960: | ||
१८ ॥</p> | १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,570: | Line 5,973: | ||
<span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्रलयादन्यदाऽपि संहर्तृत्वादित्यर्थः । इन्द्रियेषु स्थित्वा तेषां देहधारणेन मृतिं परिहरति यस्मात्तस्मादमृतमित्यर्थः । प्रविलापयन् प्रलय इति शेषः । अहं क्रतुरित्यादेरशेषक्रत्वादिभोक्तृत्वं चार्थः ॥ १९ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">प्रलयादन्यदाऽपि संहर्तृत्वादित्यर्थः । इन्द्रियेषु स्थित्वा तेषां देहधारणेन मृतिं परिहरति यस्मात्तस्मादमृतमित्यर्थः । प्रविलापयन् प्रलय इति शेषः । अहं क्रतुरित्यादेरशेषक्रत्वादिभोक्तृत्वं चार्थः ॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,591: | Line 5,990: | ||
<span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span> | <span class="shloka-line">गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र भगवतः सर्वयज्ञादिभोक्तृत्वे त्रैविद्यभागवतयोः फलभेदो न स्यादित्याशङ्क्य परिह्रियते ‘त्रैविद्याः’ इति । तदेव प्रपञ्च्यते ‘येऽपी’ति । तत्र त्रैविद्यभागवतयोः भगवद्याजित्वसाम्येऽपि फलभेदः सहेतुकमुक्तः । तस्य स्फुटमप्रतीतेः स्मृत्यैव तद्व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र भगवतः सर्वयज्ञादिभोक्तृत्वे त्रैविद्यभागवतयोः फलभेदो न स्यादित्याशङ्क्य परिह्रियते ‘त्रैविद्याः’ इति । तदेव प्रपञ्च्यते ‘येऽपी’ति । तत्र त्रैविद्यभागवतयोः भगवद्याजित्वसाम्येऽपि फलभेदः सहेतुकमुक्तः । तस्य स्फुटमप्रतीतेः स्मृत्यैव तद्व्याचष्टे | ||
| Line 6,610: | Line 6,005: | ||
२० ॥</p> | २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,623: | Line 6,018: | ||
<span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥</span> | <span class="shloka-line">भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V24_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V24"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातः च्यवन्ति ते’ इत्यत्र भगवन्तमजानतां तत्त्वेनेति विशेषणाद् विपरीतं जानतां वाऽत्रैविद्यानां स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | <p class="gr-vyakhya-para">‘न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातः च्यवन्ति ते’ इत्यत्र भगवन्तमजानतां तत्त्वेनेति विशेषणाद् विपरीतं जानतां वाऽत्रैविद्यानां स्वर्गभोगानन्तरं च्यवनमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | ||
| Line 6,640: | Line 6,031: | ||
॥ अत इति ॥२४ ॥</p> | ॥ अत इति ॥२४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,653: | Line 6,044: | ||
<span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span> | <span class="shloka-line">साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V29_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V29"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भक्त्युपहृतमश्नामीति भक्तप्रियत्वमुक्तम् । तथासत्यभक्तेष्वप्रीतिश्च स्यात् । ततश्च भगवतो वैषम्यमापन्नमित्यत उच्यते ‘समोऽहम्’ इति । तदस्फुटार्थत्वात् स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">भक्त्युपहृतमश्नामीति भक्तप्रियत्वमुक्तम् । तथासत्यभक्तेष्वप्रीतिश्च स्यात् । ततश्च भगवतो वैषम्यमापन्नमित्यत उच्यते ‘समोऽहम्’ इति । तदस्फुटार्थत्वात् स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 6,667: | Line 6,054: | ||
वर्तन्त इत्यादि शेषः । तदेवोच्यत इति भावः ॥ २९ ॥</p> | वर्तन्त इत्यादि शेषः । तदेवोच्यत इति भावः ॥ २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,680: | Line 6,067: | ||
<span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span> | <span class="shloka-line">अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C09_V32_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C09_V32"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदाश्रिताः सर्वेऽपि पुण्या एव । ‘सत्त्वाधिकः पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा’ इत्यादेः । अतः कथं ‘मां हि पार्थ’ इति स्त्रीवैश्यशूद्राणां पापयोनय इति विशेषणम्, ब्राह्मणराजर्षीणां पुण्या इति विशेषणमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु भगवदाश्रिताः सर्वेऽपि पुण्या एव । ‘सत्त्वाधिकः पुल्कसोऽपि यस्तु भागवतः सदा’ इत्यादेः । अतः कथं ‘मां हि पार्थ’ इति स्त्रीवैश्यशूद्राणां पापयोनय इति विशेषणम्, ब्राह्मणराजर्षीणां पुण्या इति विशेषणमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 6,728: | Line 6,111: | ||
इति वचनानुसारेण अविरुद्धतया व्याख्यातुं शक्यत्वादेतद्विशेषणं युक्तमित्यर्थः । अनेन एतदेवं व्याख्यातं भवति । ये पापादियोनयोऽस्वाभाविकाः स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा ब्राह्मणा राजर्षयश्च तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनः पुण्याः स्वाभाविका एते स्त्रीवैश्यादयः । अत्र पापयोनयः स्त्रिय इतिवत् पुमांस इत्यनुक्तिः पापादिकारितपुंसामभावादिति ॥ ३२-३३ ॥</p> | इति वचनानुसारेण अविरुद्धतया व्याख्यातुं शक्यत्वादेतद्विशेषणं युक्तमित्यर्थः । अनेन एतदेवं व्याख्यातं भवति । ये पापादियोनयोऽस्वाभाविकाः स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रा ब्राह्मणा राजर्षयश्च तेऽपि यान्ति परां गतिम् । किं पुनः पुण्याः स्वाभाविका एते स्त्रीवैश्यादयः । अत्र पापयोनयः स्त्रिय इतिवत् पुमांस इत्यनुक्तिः पापादिकारितपुंसामभावादिति ॥ ३२-३३ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 10 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C10_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 6,742: | Line 6,125: | ||
<span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">दशमोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">दशमोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">षष्ठे ध्यानमुक्तम्। तत्र ध्येयतया भगवद्विभूतिरूपाण्यत्रोच्यन्त इत्यध्यायार्थस्यातिरोहितत्वादनुक्तिः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">षष्ठे ध्यानमुक्तम्। तत्र ध्येयतया भगवद्विभूतिरूपाण्यत्रोच्यन्त इत्यध्यायार्थस्यातिरोहितत्वादनुक्तिः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,762: | Line 6,141: | ||
<span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span> | <span class="shloka-line">अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V02_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V02"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भूयो महिमानं शृृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘न मे विदुः’ इति । तत्र मे महिमानं सुरगणा महर्षयश्च न विदुरित्येवोक्तत्वाद् गन्धर्वादयो विदुरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | <p class="gr-vyakhya-para">भूयो महिमानं शृृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘न मे विदुः’ इति । तत्र मे महिमानं सुरगणा महर्षयश्च न विदुरित्येवोक्तत्वाद् गन्धर्वादयो विदुरित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | ||
| Line 6,772: | Line 6,147: | ||
सुरगणा महर्षय इति पदद्वयं सर्वोपलक्षकम् । सुरगणादीनामज्ञानेऽन्येषां सुतरां तद्भावादिति भावः ॥ २ ॥</p> | सुरगणा महर्षय इति पदद्वयं सर्वोपलक्षकम् । सुरगणादीनामज्ञानेऽन्येषां सुतरां तद्भावादिति भावः ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,785: | Line 6,160: | ||
<span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानान्मोक्षाख्यमहिमाऽत्रोच्यते ‘यो माम्’ इति । तत्र अजमित्युक्तत्वादनादिमिति पुनरुक्तिरित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">स्वज्ञानान्मोक्षाख्यमहिमाऽत्रोच्यते ‘यो माम्’ इति । तत्र अजमित्युक्तत्वादनादिमिति पुनरुक्तिरित्यत आह | ||
| Line 6,795: | Line 6,166: | ||
अनो मुख्यप्राणः ॥ ३ ॥</p> | अनो मुख्यप्राणः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,808: | Line 6,179: | ||
<span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span> | <span class="shloka-line">सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V04_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">बुद्ध्यादिप्रदत्वमहिमा चोच्यते ‘बुद्धिः’ इति । तत्र बुद्धिज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वमित्यतो बुद्धिशब्दस्यार्थान्तरत्वे स्मृतिमाह | <p class="gr-vyakhya-para">बुद्ध्यादिप्रदत्वमहिमा चोच्यते ‘बुद्धिः’ इति । तत्र बुद्धिज्ञानशब्दयोरेकार्थत्वमित्यतो बुद्धिशब्दस्यार्थान्तरत्वे स्मृतिमाह | ||
| Line 6,818: | Line 6,185: | ||
बुत् बोधः । तदाश्रयत्वाज्जलधिरितिवत् तज्ज्ञानाश्रयोऽन्तः करणं बुद्धिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥४॥</p> | बुत् बोधः । तदाश्रयत्वाज्जलधिरितिवत् तज्ज्ञानाश्रयोऽन्तः करणं बुद्धिरित्युच्यत इत्यर्थः ॥४॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,831: | Line 6,198: | ||
<span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भूतानां बुद्ध्यादिकं मत्तो भवत्यपि तु सर्वभूतानि चेत्युच्यते ‘महर्षयः’ इति । तत्र प्रतिमन्वन्तरं सप्तर्षिभेदोक्तेरत्र के विवक्षिता इति चेत्पूर्वमन्वन्तरस्था एव । पूर्व इति विशेषणात् । के पूर्वमन्वन्तरस्था इत्यतस्तान् स्मृत्यैव दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भूतानां बुद्ध्यादिकं मत्तो भवत्यपि तु सर्वभूतानि चेत्युच्यते ‘महर्षयः’ इति । तत्र प्रतिमन्वन्तरं सप्तर्षिभेदोक्तेरत्र के विवक्षिता इति चेत्पूर्वमन्वन्तरस्था एव । पूर्व इति विशेषणात् । के पूर्वमन्वन्तरस्था इत्यतस्तान् स्मृत्यैव दर्शयति | ||
| Line 6,854: | Line 6,217: | ||
एतेनैव ‘एषां लोक इमाः प्रजाः’ इत्यस्याप्यभिप्रायो वर्णितो भवति । ६ ॥</p> | एतेनैव ‘एषां लोक इमाः प्रजाः’ इत्यस्याप्यभिप्रायो वर्णितो भवति । ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,867: | Line 6,230: | ||
<span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span> | <span class="shloka-line">सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V07_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V07"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमाहात्म्यज्ञाने फलमुच्यते ‘एताम्’ इति । तत्र कर्मसमाधियोगयोरत्रानुक्तेः कथमेतं योगमित्युच्यत इत्यतो नात्र कर्मयोगादिर्विवक्षित इति भावेन योगशब्दस्यार्थान्तरं स्मृत्या दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तमाहात्म्यज्ञाने फलमुच्यते ‘एताम्’ इति । तत्र कर्मसमाधियोगयोरत्रानुक्तेः कथमेतं योगमित्युच्यत इत्यतो नात्र कर्मयोगादिर्विवक्षित इति भावेन योगशब्दस्यार्थान्तरं स्मृत्या दर्शयति | ||
| Line 6,894: | Line 6,253: | ||
७ ॥</p> | ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,907: | Line 6,266: | ||
<span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span> | <span class="shloka-line">इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V08_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V08"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थे विश्वासोत्पादनार्थं सन्ति च तथा भजन्त इत्युच्यते ‘अहम्’ इति । तत्र ‘अहं सर्वस्य प्रभवः’ इत्यादिनैव मामित्यस्य सिद्धत्वात् किं पुनः भजन्ते माम् इत्युच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तार्थे विश्वासोत्पादनार्थं सन्ति च तथा भजन्त इत्युच्यते ‘अहम्’ इति । तत्र ‘अहं सर्वस्य प्रभवः’ इत्यादिनैव मामित्यस्य सिद्धत्वात् किं पुनः भजन्ते माम् इत्युच्यत इत्यत आह | ||
| Line 6,917: | Line 6,272: | ||
मामित्यनुक्ते जीवैश्वरैक्याभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्याहमेव सर्वस्य प्रभव इत्यादि मत्वा भजन्त इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं मामित्युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p> | मामित्यनुक्ते जीवैश्वरैक्याभिप्रायेण स्वात्मानमुद्दिश्याहमेव सर्वस्य प्रभव इत्यादि मत्वा भजन्त इति प्रतीतिः स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं मामित्युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,930: | Line 6,285: | ||
<span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">प्राणानां भगवद्गतत्वं कथमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">प्राणानां भगवद्गतत्वं कथमित्यत आह | ||
मद्गतेति ॥९ ॥</p> | मद्गतेति ॥९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,951: | Line 6,302: | ||
<span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span> | <span class="shloka-line">इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V22_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V22"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभूतिरूपप्रश्ने ‘अहं ज्योतिषां रविः’ इत्याद्युच्यते । तत्र स्वजात्यादिविशिष्टवस्तून्येव भगवतो विभूतिरूपाणीत्यन्यथाप्रतीतिं स्मृत्यैव निवारयति | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र विभूतिरूपप्रश्ने ‘अहं ज्योतिषां रविः’ इत्याद्युच्यते । तत्र स्वजात्यादिविशिष्टवस्तून्येव भगवतो विभूतिरूपाणीत्यन्यथाप्रतीतिं स्मृत्यैव निवारयति | ||
| Line 6,967: | Line 6,314: | ||
आधिक्यहेतुरित्यादौ ब्रह्मण इत्यादि शेषः ॥ २२ ॥</p> | आधिक्यहेतुरित्यादौ ब्रह्मण इत्यादि शेषः ॥ २२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,980: | Line 6,327: | ||
<span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span> | <span class="shloka-line">एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V40_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V40"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न रव्यादिकमेव भगवतो विभूतिरूपं किन्तु तत्रस्थमेवेत्याह | <p class="gr-vyakhya-para">इतश्च न रव्यादिकमेव भगवतो विभूतिरूपं किन्तु तत्रस्थमेवेत्याह | ||
| Line 7,053: | Line 6,396: | ||
अभिमानिष्वपि यथासम्भवमाधिक्यं ग्राह्यमित्यर्थः । यदा सामवेदस्य ऋग्वेदाधिक्यमुच्यते तदा सामवेदाभिमानिनः प्राणस्य विवक्षायाम् ऋग्वेदाभिमानिसरस्वत्याद्याधिक्यं ग्राह्यम् । यदा शिवस्य विवक्षा तदोमाद्याधिक्यं ग्राह्यमित्याद्युक्तं भवति ॥२७-४० ॥</p> | अभिमानिष्वपि यथासम्भवमाधिक्यं ग्राह्यमित्यर्थः । यदा सामवेदस्य ऋग्वेदाधिक्यमुच्यते तदा सामवेदाभिमानिनः प्राणस्य विवक्षायाम् ऋग्वेदाभिमानिसरस्वत्याद्याधिक्यं ग्राह्यम् । यदा शिवस्य विवक्षा तदोमाद्याधिक्यं ग्राह्यमित्याद्युक्तं भवति ॥२७-४० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,066: | Line 6,409: | ||
<span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥</span> | <span class="shloka-line">तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V41_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V41"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विभूतीनां सङ्क्षेपमुक्त्वा विस्तर उच्यते । | <p class="gr-vyakhya-para">विभूतीनां सङ्क्षेपमुक्त्वा विस्तर उच्यते । | ||
| Line 7,080: | Line 6,419: | ||
प्रकाशरूपांशेन संयुक्तं भवतीति तेजोंऽशसम्भवं न तु तेजोंऽशात् सम्भवो यस्येति । येनासङ्गतिरिति भावः ॥ ४१ ॥</p> | प्रकाशरूपांशेन संयुक्तं भवतीति तेजोंऽशसम्भवं न तु तेजोंऽशात् सम्भवो यस्येति । येनासङ्गतिरिति भावः ॥ ४१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,093: | Line 6,432: | ||
<span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span> | <span class="shloka-line">विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C10_V42_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C10_V42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि विस्तर उच्यते ‘अथवा’ इति । तत्रोक्तेन बहुना ज्ञातेन किमपि फलं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">ततोऽपि विस्तर उच्यते ‘अथवा’ इति । तत्रोक्तेन बहुना ज्ञातेन किमपि फलं नास्तीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 7,115: | Line 6,450: | ||
न वरिष्ठलाभेऽल्पस्य हेयत्वम् । उभयलाभेऽधिकशोभनप्राप्तेरित्यर्थः ॥ ४२ ॥</p> | न वरिष्ठलाभेऽल्पस्य हेयत्वम् । उभयलाभेऽधिकशोभनप्राप्तेरित्यर्थः ॥ ४२ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 11 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C11_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 7,129: | Line 6,464: | ||
<span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">एकादशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">एकादशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र ध्यानार्थं विश्वरूपस्थितिरुच्यत इत्यध्यायप्रतिपाद्यस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वादनुक्तिः । तत्र विश्वरूपस्य प्रागुत्तरं चादृष्टत्वात् तदानीमेव किञ्चित्प्रधानादिकम् उपादानीकृत्य भगवता निर्मायार्जुनाय प्रदर्श्य विश्वरूपं नाशितमिति शङ्कां निवारयति | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र ध्यानार्थं विश्वरूपस्थितिरुच्यत इत्यध्यायप्रतिपाद्यस्य स्फुटं प्रतीयमानत्वादनुक्तिः । तत्र विश्वरूपस्य प्रागुत्तरं चादृष्टत्वात् तदानीमेव किञ्चित्प्रधानादिकम् उपादानीकृत्य भगवता निर्मायार्जुनाय प्रदर्श्य विश्वरूपं नाशितमिति शङ्कां निवारयति | ||
| Line 7,150: | Line 6,481: | ||
न विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वादीश्वररूपत्वायोगः । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः’ ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ इत्यादेरनन्तरूपाणां प्रदर्शितत्वावगमाद् ‘द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्’ इत्यादेरेकरूपप्रदर्शनस्यैव प्रार्थितत्वावगमाच्चैकस्यैवानन्तरूपत्वसिद्धेः । न चैतद्विरुद्धम् । तेषामनन्तरूपाणामपि परस्परमभिन्नत्वादिति भावः ।</p> | न विश्वरूपस्यानन्तरूपसमुदायत्वादीश्वररूपत्वायोगः । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः’ ‘पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम्’ इत्यादेरनन्तरूपाणां प्रदर्शितत्वावगमाद् ‘द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्’ इत्यादेरेकरूपप्रदर्शनस्यैव प्रार्थितत्वावगमाच्चैकस्यैवानन्तरूपत्वसिद्धेः । न चैतद्विरुद्धम् । तेषामनन्तरूपाणामपि परस्परमभिन्नत्वादिति भावः ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,163: | Line 6,494: | ||
<span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनन्तरूपाण्यभिन्नानीत्ययुक्तम् । रूपाणामैक्येऽनन्तत्वायोगादित्याशङ्कां ब्रह्मतर्कवाक्येन परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">अनन्तरूपाण्यभिन्नानीत्ययुक्तम् । रूपाणामैक्येऽनन्तत्वायोगादित्याशङ्कां ब्रह्मतर्कवाक्येन परिहरति | ||
| Line 7,343: | Line 6,670: | ||
यत्कल्याणगुणात्मकं तत्सर्वं प्रतीत्या दुर्घटमपि हरौ परमैश्वर्ययोगतो घटत इत्येवाङ्गीक्रियते न तु जीवैक्यादिकमपीति । तथा सति परमैश्वर्यस्यैवानुपपत्तेरिति भावः ॥ १४ ॥</p> | यत्कल्याणगुणात्मकं तत्सर्वं प्रतीत्या दुर्घटमपि हरौ परमैश्वर्ययोगतो घटत इत्येवाङ्गीक्रियते न तु जीवैक्यादिकमपीति । तथा सति परमैश्वर्यस्यैवानुपपत्तेरिति भावः ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,356: | Line 6,683: | ||
<span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span> | <span class="shloka-line">ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V15_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V15"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">दृष्टविश्वरूपो दृष्टानुभवादव्याजेन स्तौति ‘पश्यामि’ इति । तत्र कमलरूपासने स्थितं ब्रह्माणमित्यल्पार्थत्वप्रतीतिनिरासाय कमलासनस्थपदं व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">दृष्टविश्वरूपो दृष्टानुभवादव्याजेन स्तौति ‘पश्यामि’ इति । तत्र कमलरूपासने स्थितं ब्रह्माणमित्यल्पार्थत्वप्रतीतिनिरासाय कमलासनस्थपदं व्याचष्टे | ||
| Line 7,374: | Line 6,697: | ||
१५ । ।</p> | १५ । ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,387: | Line 6,710: | ||
<span class="shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span> | <span class="shloka-line">दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘द्यावापृथिव्योः’ इत्यत्र त्वयेत्युक्त्यैवेकेनेति सिद्धत्वात् किमर्थं पुनरेकेनेत्युच्यत इत्यतस्तस्य सार्थक्यमाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘द्यावापृथिव्योः’ इत्यत्र त्वयेत्युक्त्यैवेकेनेति सिद्धत्वात् किमर्थं पुनरेकेनेत्युच्यत इत्यतस्तस्य सार्थक्यमाह | ||
| Line 7,423: | Line 6,742: | ||
नात्र स्ववचनं व्याक्रियते, येन वैय्यर्थ्यं स्यात् । किन्तु ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘सर्वं ह्येतद् ब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु श्रुतसर्वशब्दमनूद्य तद्व्याख्यानमिदं स्वोक्तस्थापनार्थमिति भावः ॥ २० ॥</p> | नात्र स्ववचनं व्याक्रियते, येन वैय्यर्थ्यं स्यात् । किन्तु ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘सर्वं ह्येतद् ब्रह्म’ इत्यादिवाक्येषु श्रुतसर्वशब्दमनूद्य तद्व्याख्यानमिदं स्वोक्तस्थापनार्थमिति भावः ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,436: | Line 6,755: | ||
<span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span> | <span class="shloka-line">दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V25_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V25"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुम्’ इति स्वस्यापि यद्धर्शनमसुलभमुक्तं तादृशरूपदर्शनं कथं लोकत्रयस्य ‘दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्’ इत्यादिनाऽर्जुनेनोच्यते । ‘सुखमात्यन्तिकम्’ इत्यादौ भगवद्दर्शनस्य परमानन्दहेतुत्वेनोक्तत्वात् कथं विश्वरूपदर्शनस्य व्यथाहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुम्’ इति स्वस्यापि यद्धर्शनमसुलभमुक्तं तादृशरूपदर्शनं कथं लोकत्रयस्य ‘दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपम्’ इत्यादिनाऽर्जुनेनोच्यते । ‘सुखमात्यन्तिकम्’ इत्यादौ भगवद्दर्शनस्य परमानन्दहेतुत्वेनोक्तत्वात् कथं विश्वरूपदर्शनस्य व्यथाहेतुत्वमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 7,490: | Line 6,805: | ||
एतच्च विष्णुधर्मे विस्तरेणोक्तम् ॥ ३० ॥</p> | एतच्च विष्णुधर्मे विस्तरेणोक्तम् ॥ ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,503: | Line 6,818: | ||
<span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span> | <span class="shloka-line">विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V31_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V31"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘आख्याहि मे को भवान्’ इत्यत्र को देवो भवानिति पृच्छतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | <p class="gr-vyakhya-para">‘आख्याहि मे को भवान्’ इत्यत्र को देवो भवानिति पृच्छतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाऽह | ||
| Line 7,517: | Line 6,828: | ||
‘भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो’ इत्यर्जुनेन भगवतः सम्बोधितत्वेन विष्णुरिति पूर्वमेव ज्ञातत्वाद् विशेषगुणकर्मादिविषय एवायं प्रश्नो न स्वरूपमात्रविषय इत्यर्थः ॥ ३१ ॥</p> | ‘भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो’ इत्यर्जुनेन भगवतः सम्बोधितत्वेन विष्णुरिति पूर्वमेव ज्ञातत्वाद् विशेषगुणकर्मादिविषय एवायं प्रश्नो न स्वरूपमात्रविषय इत्यर्थः ॥ ३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,530: | Line 6,841: | ||
<span class="shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span> | <span class="shloka-line">ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V32_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V32"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">परिहारे गुणादेरनुक्तत्वान्नायं तद्विषय इत्यतः कालशब्द एव गुणादिवाचीति भावेन स्मृत्यैव तं व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">परिहारे गुणादेरनुक्तत्वान्नायं तद्विषय इत्यतः कालशब्द एव गुणादिवाचीति भावेन स्मृत्यैव तं व्याचष्टे | ||
| Line 7,544: | Line 6,851: | ||
नात्रार्जुनमेकमृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यते । किन्तु अर्जुनभ्रातॄनश्वत्थामादींश्च विना । अपिपदेन तेषां समुच्चितत्वादिति भावः । ३२ ॥</p> | नात्रार्जुनमेकमृते सर्वे मरिष्यन्तीत्युच्यते । किन्तु अर्जुनभ्रातॄनश्वत्थामादींश्च विना । अपिपदेन तेषां समुच्चितत्वादिति भावः । ३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,557: | Line 6,864: | ||
<span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span> | <span class="shloka-line">मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V34_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V34"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यतोऽहमेव लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । अतो वैरिजये सन्देहायोगाद् युध्यस्वेत्युच्यते ‘तस्मात्’ इति । तत्र द्रोणं च भीष्मं चेति जयद्रथस्य द्रोणादिवद्विशिष्योक्तिः कथम् ? तावत्सामर्थ्याभावादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यतोऽहमेव लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । अतो वैरिजये सन्देहायोगाद् युध्यस्वेत्युच्यते ‘तस्मात्’ इति । तत्र द्रोणं च भीष्मं चेति जयद्रथस्य द्रोणादिवद्विशिष्योक्तिः कथम् ? तावत्सामर्थ्याभावादित्यत आह | ||
| Line 7,580: | Line 6,883: | ||
अर्जुने स्थित्वा तस्यैव हन्तृत्वान्मया हतेषु त्वमपि हन्तेति व्यवहारविषयो भवेत्येव भगवतोच्यत इति भावः ॥ ३४ ॥</p> | अर्जुने स्थित्वा तस्यैव हन्तृत्वान्मया हतेषु त्वमपि हन्तेति व्यवहारविषयो भवेत्येव भगवतोच्यत इति भावः ॥ ३४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,593: | Line 6,896: | ||
<span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span> | <span class="shloka-line">नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V39_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V39"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वायुर्यमोऽग्निरित्याद्यर्जुनस्तुतिवाक्ये वाय्वादीनां भगवदभेद उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वाय्वादिशब्दानां भगवति योगवृत्तिं स्मृत्यैव दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">वायुर्यमोऽग्निरित्याद्यर्जुनस्तुतिवाक्ये वाय्वादीनां भगवदभेद उच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वाय्वादिशब्दानां भगवति योगवृत्तिं स्मृत्यैव दर्शयति | ||
| Line 7,603: | Line 6,902: | ||
वबयोरभेदाद् वकारो बलवाची । अयपय गताविति धातोः आयुशब्दो ज्ञानवाची । इदि परमैश्वर्य इति धातुः ॥३९ ॥</p> | वबयोरभेदाद् वकारो बलवाची । अयपय गताविति धातोः आयुशब्दो ज्ञानवाची । इदि परमैश्वर्य इति धातुः ॥३९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,616: | Line 6,915: | ||
<span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span> | <span class="shloka-line">एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V42_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘असत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु एकोऽथवाऽपि’ इत्यत्र यद्यप्यहं त्वमेक एव । तथापि लोकव्यवहारानुसारेण क्षामापय इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘असत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु एकोऽथवाऽपि’ इत्यत्र यद्यप्यहं त्वमेक एव । तथापि लोकव्यवहारानुसारेण क्षामापय इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 7,635: | Line 6,930: | ||
एकत्वाद् एः, करोतीति क इत्यर्थः । अन्यनिरपेक्षतया हि कर्ता सर्वोत्तमः ॥ ४२ ॥</p> | एकत्वाद् एः, करोतीति क इत्यर्थः । अन्यनिरपेक्षतया हि कर्ता सर्वोत्तमः ॥ ४२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,648: | Line 6,943: | ||
<span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span> | <span class="shloka-line">तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V46_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V46"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तेनैव रूपेण भव’ इत्यर्जुनप्रार्थनावाक्ये विश्वरूपं विहाय पूर्वतनं गृहाण इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘तेनैव रूपेण भव’ इत्यर्जुनप्रार्थनावाक्ये विश्वरूपं विहाय पूर्वतनं गृहाण इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 7,662: | Line 6,953: | ||
नरसिंहरूपेऽपि गोपितविश्वरूपत्वोक्तेर्न रूपान्तरप्रतीतौ विश्वरूपत्याग इति भावः ॥ ४६ ॥</p> | नरसिंहरूपेऽपि गोपितविश्वरूपत्वोक्तेर्न रूपान्तरप्रतीतौ विश्वरूपत्याग इति भावः ॥ ४६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,675: | Line 6,966: | ||
<span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span> | <span class="shloka-line">तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V47_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V47"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भक्त्यतिशयोत्पादनाय विश्वरूपदर्शनस्य दौर्लभ्यमुच्यते ‘मया’ इति । तत्र ‘तेजोमयं विश्वम्’ इति विश्वात्मकत्वं भगवद्रूपस्योच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय विश्वशब्दं स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">भक्त्यतिशयोत्पादनाय विश्वरूपदर्शनस्य दौर्लभ्यमुच्यते ‘मया’ इति । तत्र ‘तेजोमयं विश्वम्’ इति विश्वात्मकत्वं भगवद्रूपस्योच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय विश्वशब्दं स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 7,701: | Line 6,988: | ||
इन्द्रस्याधिकदर्शित्वेऽल्पदर्शित्वे वा विशिष्य त्वयेन्द्रशरीरेण दृष्टमित्युक्तिर्न सम्भवति । आधिक्येऽनुक्तेराधम्ये निषेधस्य चादर्शनात् ॥ ४७ ॥</p> | इन्द्रस्याधिकदर्शित्वेऽल्पदर्शित्वे वा विशिष्य त्वयेन्द्रशरीरेण दृष्टमित्युक्तिर्न सम्भवति । आधिक्येऽनुक्तेराधम्ये निषेधस्य चादर्शनात् ॥ ४७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,714: | Line 7,001: | ||
<span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span> | <span class="shloka-line">एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V48_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V48"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्येषामपि विश्वरूपदर्शनमत्राभिप्रेतं स्यात्तर्हि ‘न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः’ इत्युत्तरवाक्यविरोध इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यन्येषामपि विश्वरूपदर्शनमत्राभिप्रेतं स्यात्तर्हि ‘न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः’ इत्युत्तरवाक्यविरोध इत्यत आह | ||
| Line 7,728: | Line 7,011: | ||
४८ ॥</p> | ४८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,741: | Line 7,024: | ||
<span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span> | <span class="shloka-line">आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V50_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V50"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘स्वकं रूपं दर्शयामास’ इति कृष्णरूपस्य विशिष्य स्वकीयत्वोक्तेः यदुक्तं विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं तदयुक्तमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">‘स्वकं रूपं दर्शयामास’ इति कृष्णरूपस्य विशिष्य स्वकीयत्वोक्तेः यदुक्तं विश्वरूपस्य साक्षादीश्वरस्वरूपत्वं तदयुक्तमित्यत आह | ||
| Line 7,771: | Line 7,050: | ||
५० ॥</p> | ५० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,784: | Line 7,063: | ||
<span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span> | <span class="shloka-line">इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V51_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V51"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘दृष्ट्वेदं मानुषं रूपम्’ इति कृष्णरूपस्य मानुषत्वोक्तेः कथं नावरत्वमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘दृष्ट्वेदं मानुषं रूपम्’ इति कृष्णरूपस्य मानुषत्वोक्तेः कथं नावरत्वमित्यत आह | ||
| Line 7,794: | Line 7,069: | ||
अन्यथोदाहृतवाक्यविरोधः स्यादित्यर्थः ॥ ५१ ॥</p> | अन्यथोदाहृतवाक्यविरोधः स्यादित्यर्थः ॥ ५१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,807: | Line 7,082: | ||
<span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span> | <span class="shloka-line">देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C11_V52_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C11_V52"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सुदुर्दर्शमिदं रूपम्’ इत्यत्र ‘देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिण एव वर्तन्ते, न तु पश्यन्ति’ इत्युक्तत्वात् कथमर्जुनादुत्तमैरधमैश्च विश्वरूपस्य दृष्टत्वमुच्यत इत्यतस्तद्वाक्यं यथावद्योजयति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘सुदुर्दर्शमिदं रूपम्’ इत्यत्र ‘देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिण एव वर्तन्ते, न तु पश्यन्ति’ इत्युक्तत्वात् कथमर्जुनादुत्तमैरधमैश्च विश्वरूपस्य दृष्टत्वमुच्यत इत्यतस्तद्वाक्यं यथावद्योजयति | ||
| Line 7,818: | Line 7,089: | ||
अनेन यन्मम रूपं त्वं दृष्टवानसि, अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणो ये देवास्तेऽपि यद्दृष्टवन्तस्तदिदं सुदुर्दर्शमिति योजना सूचिता भवति । अन्यथोक्तविरोध इति भावः ॥ ५२ ॥</p> | अनेन यन्मम रूपं त्वं दृष्टवानसि, अस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणो ये देवास्तेऽपि यद्दृष्टवन्तस्तदिदं सुदुर्दर्शमिति योजना सूचिता भवति । अन्यथोक्तविरोध इति भावः ॥ ५२ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितयां न्यायदीपिकायाम् एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितयां न्यायदीपिकायाम् एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 12 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C12_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 7,832: | Line 7,103: | ||
<span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C12_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C12_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">द्वादशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">द्वादशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 7,882: | Line 7,149: | ||
‘ते मे युक्ततमा मताः’ इति भगवता स्वोपासकानामुत्तमत्वमुक्त्वा ‘मय्येव’ इति मदुपासकानामेवोत्तमत्वात् मदुपासक एव भवेति स्फुटमुक्तत्वादव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदतामपलापकत्वमेव । ततश्च साहसिकत्वात् ‘अहो नष्टा एते’ इति शोकविषयत्वमेव, न तु परिहारं वक्तुंु प्रतिवादित्वमित्यर्थः ॥१॥</p> | ‘ते मे युक्ततमा मताः’ इति भगवता स्वोपासकानामुत्तमत्वमुक्त्वा ‘मय्येव’ इति मदुपासकानामेवोत्तमत्वात् मदुपासक एव भवेति स्फुटमुक्तत्वादव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदतामपलापकत्वमेव । ततश्च साहसिकत्वात् ‘अहो नष्टा एते’ इति शोकविषयत्वमेव, न तु परिहारं वक्तुंु प्रतिवादित्वमित्यर्थः ॥१॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,895: | Line 7,162: | ||
<span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span> | <span class="shloka-line">श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C12_V02_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C12_V02"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु चेष्टावत्याः श्रियोऽचलत्वम् ‘अचलम्’ ध्रुवम् इति कथमुच्यत इत्यतः स्मृत्यैव तद्घटयति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु चेष्टावत्याः श्रियोऽचलत्वम् ‘अचलम्’ ध्रुवम् इति कथमुच्यत इत्यतः स्मृत्यैव तद्घटयति | ||
| Line 7,939: | Line 7,202: | ||
नित्ययुक्तपदं नित्योद्युक्तत्वार्थमिति च द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥</p> | नित्ययुक्तपदं नित्योद्युक्तत्वार्थमिति च द्रष्टव्यम् ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,952: | Line 7,215: | ||
<span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C12_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C12_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यत्रानन्ययोगेन भगवदुपसनस्योत्तमत्वमुच्यते । अतः कथं श्रिया सहितभगवदुपासनस्य आधिक्यकथनपरतयैतद्व्याख्यायत इत्याशङ्कां प्रमाणवाक्येनैव परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘ये तु सर्वाणि’ इत्यत्रानन्ययोगेन भगवदुपसनस्योत्तमत्वमुच्यते । अतः कथं श्रिया सहितभगवदुपासनस्य आधिक्यकथनपरतयैतद्व्याख्यायत इत्याशङ्कां प्रमाणवाक्येनैव परिहरति | ||
| Line 7,971: | Line 7,230: | ||
सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वनिषेधेऽपि लक्ष्म्याः भगवदतिप्रियत्वेनान्येभ्यो विशेषसद्भावात् तदुपासनस्य मोक्षसाधनत्वसम्भवेन निषेधस्य तदतिरिक्तोपासनविषयत्वं कल्पयित्वाऽर्जुनेनान्योपासनविषयप्रश्नमकृत्वाऽप्यव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृत इति भावः ॥ ६ ॥</p> | सामान्यतो भगवदन्योपासनस्य मोक्षसाधनत्वनिषेधेऽपि लक्ष्म्याः भगवदतिप्रियत्वेनान्येभ्यो विशेषसद्भावात् तदुपासनस्य मोक्षसाधनत्वसम्भवेन निषेधस्य तदतिरिक्तोपासनविषयत्वं कल्पयित्वाऽर्जुनेनान्योपासनविषयप्रश्नमकृत्वाऽप्यव्यक्तोपासनविषय एव प्रश्नः कृत इति भावः ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,984: | Line 7,243: | ||
<span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span> | <span class="shloka-line">ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C12_V12_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C12_V12"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मदुपासनस्याधिकत्वात्तदेव कुरु । तदलाभे मां जानीहि । तदभावे चाभ्यासयोगेन मां जानीहि । तदभावे च मत्कर्मपरो भव । तदशक्तौ च मद्योगमाश्रितः कर्मफलत्यागं कुर्वित्युच्यते ‘मयि’ इति । तत्र मत्कर्मकृत्त्वमेव मद्योगः । अतः कथमेतदित्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">मदुपासनस्याधिकत्वात्तदेव कुरु । तदलाभे मां जानीहि । तदभावे चाभ्यासयोगेन मां जानीहि । तदभावे च मत्कर्मपरो भव । तदशक्तौ च मद्योगमाश्रितः कर्मफलत्यागं कुर्वित्युच्यते ‘मयि’ इति । तत्र मत्कर्मकृत्त्वमेव मद्योगः । अतः कथमेतदित्यतः स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 8,015: | Line 7,270: | ||
अत्र त्यागस्य शान्तिपदोदितमुक्तिहेतुत्वमुच्यते । न च तत्केवलत्यागग्रहणे युक्तम् । ‘सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः’ इत्युक्तत्वात् । ज्ञानपूर्वकध्यानसहितत्यागस्य तत्सम्भवात् स एवात्र विवक्षित इति भावः ॥ १०-१२ ॥</p> | अत्र त्यागस्य शान्तिपदोदितमुक्तिहेतुत्वमुच्यते । न च तत्केवलत्यागग्रहणे युक्तम् । ‘सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः’ इत्युक्तत्वात् । ज्ञानपूर्वकध्यानसहितत्यागस्य तत्सम्भवात् स एवात्र विवक्षित इति भावः ॥ १०-१२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,028: | Line 7,283: | ||
<span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C12_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C12_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादि प्रपञ्च्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘ये तु सर्वाणि कर्माणि इत्यादि प्रपञ्च्यते | ||
| Line 8,081: | Line 7,332: | ||
१७-१९ ॥</p> | १७-१९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,094: | Line 7,345: | ||
<span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C12_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C12_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">धर्म्यामृतपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">धर्म्यामृतपदस्य दुर्गमार्थत्वादर्थमाह | ||
धर्मेति ॥२० ॥</p> | धर्मेति ॥२० ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 13 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C13_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 8,117: | Line 7,364: | ||
<span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">त्रयोदशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">त्रयोदशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 8,150: | Line 7,393: | ||
यत्र स्युरित्युत्तरत्रापि सम्बद्ध्यते । इच्छादिष्वपठिताऽपि विष्णुभक्तिर्द्वेषस्य पठितत्वेन तत्प्रतियोगितया गृह्यते ॥ २ ॥</p> | यत्र स्युरित्युत्तरत्रापि सम्बद्ध्यते । इच्छादिष्वपठिताऽपि विष्णुभक्तिर्द्वेषस्य पठितत्वेन तत्प्रतियोगितया गृह्यते ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,163: | Line 7,406: | ||
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतज्जीवविषयतया प्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेण व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">‘एतद्यो वेत्ति’ इत्येतज्जीवविषयतया प्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेण व्याचष्टे | ||
| Line 8,286: | Line 7,525: | ||
यदि क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्येश्वरस्य चैक्यमत्र विवक्षितं स्यात्तर्हि क्षेत्रज्ञोऽहं चैक एवेति वक्तव्यम् । न तु क्षेत्रज्ञमनूद्येश्वरत्वविधानं युज्यते । जीवमनूद्य मां विद्धीति विधातुमस्येश्वरस्यापि जीववत् कल्पितत्वेन विशेषाभावादिति भावः ॥ ३ ॥</p> | यदि क्षेत्रज्ञतयोक्तजीवस्येश्वरस्य चैक्यमत्र विवक्षितं स्यात्तर्हि क्षेत्रज्ञोऽहं चैक एवेति वक्तव्यम् । न तु क्षेत्रज्ञमनूद्येश्वरत्वविधानं युज्यते । जीवमनूद्य मां विद्धीति विधातुमस्येश्वरस्यापि जीववत् कल्पितत्वेन विशेषाभावादिति भावः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,299: | Line 7,538: | ||
<span class="shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span> | <span class="shloka-line">एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V07_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V07"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘तत्क्षेत्रं यत्’ इत्युक्तत्वात् ‘यतश्च यत्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">‘तत्क्षेत्रं यत्’ इत्युक्तत्वात् ‘यतश्च यत्’ इति पुनरुक्तिरित्यत आह | ||
| Line 8,337: | Line 7,572: | ||
७ ॥</p> | ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,350: | Line 7,585: | ||
<span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥</span> | <span class="shloka-line">एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V12_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V12"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयं वक्तुं ज्ञानमुच्यते ‘अमानित्वम्’ इति । तत्र तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपदस्यास्फुटार्थत्वात् तदर्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयं वक्तुं ज्ञानमुच्यते ‘अमानित्वम्’ इति । तत्र तत्त्वज्ञानार्थदर्शनपदस्यास्फुटार्थत्वात् तदर्थमाह | ||
| Line 8,364: | Line 7,595: | ||
प्रोक्तमित्यत्र ज्ञानशब्देनेति शेषः । उक्तमित्युच्यत इति वा ॥ १२ ॥</p> | प्रोक्तमित्यत्र ज्ञानशब्देनेति शेषः । उक्तमित्युच्यत इति वा ॥ १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,377: | Line 7,608: | ||
<span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अनादिमत्परं ब्रह्म’ इत्यत्रानादीत्येतावता पूर्णत्वात् अनादिमदिति किमर्थमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘अनादिमत्परं ब्रह्म’ इत्यत्रानादीत्येतावता पूर्णत्वात् अनादिमदिति किमर्थमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 8,395: | Line 7,622: | ||
परम् अमूर्तम् ॥१३॥</p> | परम् अमूर्तम् ॥१३॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,408: | Line 7,635: | ||
<span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानगम्यमिति ज्ञानविषयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानगम्यमिति ज्ञानविषयत्वमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 8,458: | Line 7,681: | ||
जीवानां स्वतन्त्रवेत्तृत्वाभावादेक इति युक्तमिति भावः ॥ १८ ॥</p> | जीवानां स्वतन्त्रवेत्तृत्वाभावादेक इति युक्तमिति भावः ॥ १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,471: | Line 7,694: | ||
<span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य तज्ज्ञानं स्तूयते | <p class="gr-vyakhya-para">उक्तमुपसंहृत्य तज्ज्ञानं स्तूयते | ||
| Line 8,485: | Line 7,704: | ||
१९ ॥</p> | १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,498: | Line 7,717: | ||
<span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘यतश्च यत् स च यः’ इति प्रतिज्ञातं वक्तुं प्रकृत्यादिस्वरूपमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘यतश्च यत् स च यः’ इति प्रतिज्ञातं वक्तुं प्रकृत्यादिस्वरूपमुच्यते | ||
| Line 8,522: | Line 7,737: | ||
सत्त्वादिगुणानां विकारत्वेऽपि ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः सत्त्वादीनामल्पविकारत्वादिच्छादीनां ततोऽधिकविकारत्वात्तद्विवक्षया युक्तेत्यर्थः ॥ २० ॥</p> | सत्त्वादिगुणानां विकारत्वेऽपि ‘विकारांश्च गुणांश्च’ इति पृथगुक्तिः सत्त्वादीनामल्पविकारत्वादिच्छादीनां ततोऽधिकविकारत्वात्तद्विवक्षया युक्तेत्यर्थः ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,535: | Line 7,750: | ||
<span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span> | <span class="shloka-line">पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V21_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V21"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘कार्यकारणकर्तृत्वे ’ इति श्लोकमचेतनप्रकृतिजीवविषयत्वप्रतीतिनिरासाय चेतनप्रकृतीश्वरविषयतया प्रमाणेनैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">‘कार्यकारणकर्तृत्वे ’ इति श्लोकमचेतनप्रकृतिजीवविषयत्वप्रतीतिनिरासाय चेतनप्रकृतीश्वरविषयतया प्रमाणेनैव व्याचष्टे | ||
| Line 8,586: | Line 7,797: | ||
२१ ॥</p> | २१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,599: | Line 7,810: | ||
<span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span> | <span class="shloka-line">कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V22_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V22"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र पुरुषपदं जीवपरं तर्हि पुनरुक्तिः स्यात् । जीवस्य ‘कार्यकारणकर्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तकार्यकारणसम्बन्धस्यैव प्रकृतिस्थपदेनोक्तेः । ‘सुखदुःखानां भोक्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तसुखदुःखादिभोगस्यैव ‘भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्’ इत्युक्तत्वादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">यद्यत्र पुरुषपदं जीवपरं तर्हि पुनरुक्तिः स्यात् । जीवस्य ‘कार्यकारणकर्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तकार्यकारणसम्बन्धस्यैव प्रकृतिस्थपदेनोक्तेः । ‘सुखदुःखानां भोक्तृत्वे’ इत्यनेनोक्तसुखदुःखादिभोगस्यैव ‘भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्’ इत्युक्तत्वादित्यत आह | ||
| Line 8,746: | Line 7,953: | ||
२२ ॥</p> | २२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,759: | Line 7,966: | ||
<span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्य शरीरसम्बन्धे सत्त्वादिगुणसङ्गः कारणमुच्यते, न तु परमात्मनः । तत्र सगुणत्वम् । परमार्थतस्तदनुपपत्तेः । तन्मिथ्यात्वस्य दूषितत्वादिति भावः । किं जीवस्य सत्त्वादिगुणसङ्गः सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमुत निमित्तमात्रम्? नाद्यः । जडत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये स्वतन्त्रकारणं वाच्यमिति शङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">अत्र जीवस्य शरीरसम्बन्धे सत्त्वादिगुणसङ्गः कारणमुच्यते, न तु परमात्मनः । तत्र सगुणत्वम् । परमार्थतस्तदनुपपत्तेः । तन्मिथ्यात्वस्य दूषितत्वादिति भावः । किं जीवस्य सत्त्वादिगुणसङ्गः सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमुत निमित्तमात्रम्? नाद्यः । जडत्वेन तदनुपपत्तेः । द्वितीये स्वतन्त्रकारणं वाच्यमिति शङ्कापरिहारत्वेन श्लोकमवतारयति | ||
| Line 8,782: | Line 7,985: | ||
कोऽयमनुमन्तेत्यतो देहेऽप्युक्त इत्यनेनाहमेवानुमन्तेति दर्शयति ॥ देहस्थत्वेनात्मनः कथितत्वादिति भावः ॥ २३ ॥</p> | कोऽयमनुमन्तेत्यतो देहेऽप्युक्त इत्यनेनाहमेवानुमन्तेति दर्शयति ॥ देहस्थत्वेनात्मनः कथितत्वादिति भावः ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,795: | Line 7,998: | ||
<span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span> | <span class="shloka-line">अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V25_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V25"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्याद्युक्तार्थं बुभुत्सातिशयोत्पादनाय तज्ज्ञानफलमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव’ इत्याद्युक्तार्थं बुभुत्सातिशयोत्पादनाय तज्ज्ञानफलमुच्यते | ||
| Line 8,824: | Line 8,023: | ||
उक्तप्रकारद्वयेन । अनेन ‘ध्यानेन’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p> | उक्तप्रकारद्वयेन । अनेन ‘ध्यानेन’ इत्युक्तार्थं भवति ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">‘किञ्चित्’ इत्युक्त्या तेषां ध्यानातिरिक्तसाधनसद्भावेऽपि तस्याल्पत्वादनुक्तिरित्युक्तं भवति ॥२५ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">‘किञ्चित्’ इत्युक्त्या तेषां ध्यानातिरिक्तसाधनसद्भावेऽपि तस्याल्पत्वादनुक्तिरित्युक्तं भवति ॥२५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,837: | Line 8,036: | ||
<span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span> | <span class="shloka-line">तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V26_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V26"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः’ इत्यादौ ऋषीणामन्तर्दर्शननियमोक्तेः केचनेत्युक्तिः किमर्थेत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">‘ऋषयोऽन्तःप्रकाशाः’ इत्यादौ ऋषीणामन्तर्दर्शननियमोक्तेः केचनेत्युक्तिः किमर्थेत्यत आह | ||
| Line 8,930: | Line 8,125: | ||
अनेनैतत् स्वाभाविकमिति चोक्तं भवति ॥ २६ ॥</p> | अनेनैतत् स्वाभाविकमिति चोक्तं भवति ॥ २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,943: | Line 8,138: | ||
<span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span> | <span class="shloka-line">क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V27_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V27"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं हरिरेव सर्वजीवानां सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमिति तत्प्रपञ्च्यते ‘यावत्’ इति । तत्र क्षेत्रज्ञस्य हरेः क्षेत्रसंयोगो नाम जडदेहसंयोग इत्यन्यथा प्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं हरिरेव सर्वजीवानां सदसद्योनिजन्मसु स्वतन्त्रकारणमिति तत्प्रपञ्च्यते ‘यावत्’ इति । तत्र क्षेत्रज्ञस्य हरेः क्षेत्रसंयोगो नाम जडदेहसंयोग इत्यन्यथा प्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 9,026: | Line 8,217: | ||
२७ ॥</p> | २७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,039: | Line 8,230: | ||
<span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span> | <span class="shloka-line">विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V28_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V28"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">परमेश्वरस्य सर्वशरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्ह्यधिष्ठानतारतम्यात्तस्य तारतम्यं दुःखिसहावस्थानाद् दुःखं च स्यादित्यत उच्यते‘समम्’ इति । तत्र ‘विनश्यत्स्वविनश्यन्तम्’ इत्ययुक्तम् । जीवानां विनाशाभावात् । न च तस्याचेतनविषयत्वम् । चशब्दाद्यभावादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">परमेश्वरस्य सर्वशरीरस्थत्वमुक्तम् । तर्ह्यधिष्ठानतारतम्यात्तस्य तारतम्यं दुःखिसहावस्थानाद् दुःखं च स्यादित्यत उच्यते‘समम्’ इति । तत्र ‘विनश्यत्स्वविनश्यन्तम्’ इत्ययुक्तम् । जीवानां विनाशाभावात् । न च तस्याचेतनविषयत्वम् । चशब्दाद्यभावादित्यत आह | ||
| Line 9,049: | Line 8,236: | ||
२८ ॥</p> | २८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,062: | Line 8,249: | ||
<span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span> | <span class="shloka-line">न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V29_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V29"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एवं विजानन्नेव ज्ञानीत्युक्तम् । तज्ज्ञानफलमुच्यते ‘समम्’ इति । श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">एवं विजानन्नेव ज्ञानीत्युक्तम् । तज्ज्ञानफलमुच्यते ‘समम्’ इति । श्लोकद्वयं स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 9,076: | Line 8,259: | ||
२९ ॥</p> | २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,089: | Line 8,272: | ||
<span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span> | <span class="shloka-line">यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V30_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V30"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सदसद्योनिजन्मसु कर्मानपेक्ष्यैव कारणं चेत्तर्हि तस्य वैषम्यादि स्यात् । कर्मापेक्षायां स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । तथा तस्यापि जनकसद्भावाच्च न स्वातन्त्र्यमित्यत उच्यते‘प्रकृत्य’ इति । तत्र प्रकृतिरेव कर्त्री न परमात्मेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सदसद्योनिजन्मसु कर्मानपेक्ष्यैव कारणं चेत्तर्हि तस्य वैषम्यादि स्यात् । कर्मापेक्षायां स्वातन्त्र्यप्रच्युतिः । तथा तस्यापि जनकसद्भावाच्च न स्वातन्त्र्यमित्यत उच्यते‘प्रकृत्य’ इति । तत्र प्रकृतिरेव कर्त्री न परमात्मेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 9,154: | Line 8,333: | ||
३० ॥</p> | ३० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,167: | Line 8,346: | ||
<span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span> | <span class="shloka-line">तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V31_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V31"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भगवतः सर्वप्रेरकत्वादिज्ञानमात्रेणालम् । किन्तु तस्य सर्वाधारत्वाद्यपि ज्ञातव्यमित्युच्यते ‘यदा’ इति । तत् तिरोहितार्थत्वात् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">न केवलं भगवतः सर्वप्रेरकत्वादिज्ञानमात्रेणालम् । किन्तु तस्य सर्वाधारत्वाद्यपि ज्ञातव्यमित्युच्यते ‘यदा’ इति । तत् तिरोहितार्थत्वात् प्रमाणवाक्येनैव व्याचष्टे | ||
| Line 9,177: | Line 8,352: | ||
भूतपृथग्भावस्य परमात्मस्थत्वोक्त्या पृथग्भूतानां तत्स्थत्वमभिप्रेतम् । तदेवात्रोक्तम् ॥३१ ॥</p> | भूतपृथग्भावस्य परमात्मस्थत्वोक्त्या पृथग्भूतानां तत्स्थत्वमभिप्रेतम् । तदेवात्रोक्तम् ॥३१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,190: | Line 8,365: | ||
<span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span> | <span class="shloka-line">शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V32_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V32"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वचेतनाचेतनात्मकत्वात् परमात्मनः कथं भूतानां ततः पृथग्भाव इत्यत उच्यते ‘अनादित्वात्’ इति । तत्र परमात्मनोऽकर्तृत्वप्रतीतिं च निराकर्तुं शरीरस्थपदं व्याख्याति | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वचेतनाचेतनात्मकत्वात् परमात्मनः कथं भूतानां ततः पृथग्भाव इत्यत उच्यते ‘अनादित्वात्’ इति । तत्र परमात्मनोऽकर्तृत्वप्रतीतिं च निराकर्तुं शरीरस्थपदं व्याख्याति | ||
| Line 9,245: | Line 8,416: | ||
३२ ॥</p> | ३२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,258: | Line 8,429: | ||
<span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span> | <span class="shloka-line">भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C13_V35_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C13_V35"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अध्यायार्थ उपसंह्रियते | <p class="gr-vyakhya-para">अध्यायार्थ उपसंह्रियते | ||
| Line 9,273: | Line 8,440: | ||
मोक्षं मोक्षसाधनममानित्वमित्याद्युक्तम् ३५ ॥</p> | मोक्षं मोक्षसाधनममानित्वमित्याद्युक्तम् ३५ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचतस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचतस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 14 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V03"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C14_V03"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 9,287: | Line 8,454: | ||
<span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C14_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C14_V03"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्दशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्दशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">हरिः ॐ॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 9,313: | Line 8,476: | ||
३ ॥</p> | ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,326: | Line 8,489: | ||
<span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C14_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C14_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्येति विविच्योक्ते सति तर्हि गुणा एव सर्वोत्तमाः, न तु ततोऽन्यः सर्वोत्तम इति शङ्का स्यात् । सा निराक्रियते | <p class="gr-vyakhya-para">त्रैगुण्येति विविच्योक्ते सति तर्हि गुणा एव सर्वोत्तमाः, न तु ततोऽन्यः सर्वोत्तम इति शङ्का स्यात् । सा निराक्रियते | ||
| Line 9,348: | Line 8,507: | ||
१९ ॥</p> | १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,361: | Line 8,520: | ||
<span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C14_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C14_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">भगवति भावप्राप्तियोग्यस्यैव पुरुषत्वं ‘पुरुषत्वे वा विस्तरादात्मा’ इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतो ‘मम योनिः’ इत्यादि स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">भगवति भावप्राप्तियोग्यस्यैव पुरुषत्वं ‘पुरुषत्वे वा विस्तरादात्मा’ इत्यादिश्रुतिसिद्धम् । प्रतीत एवार्थः किं न स्यादित्यतो ‘मम योनिः’ इत्यादि स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 9,397: | Line 8,552: | ||
अज्ञानजमित्यनेन अज्ञानमिति व्याख्यातं भवति । तेन केवलदुःखस्य तमःफलत्वोक्तिश्चार्थान्तरे बाधिकेति सूचितं भवति ॥१६-१९ ॥</p> | अज्ञानजमित्यनेन अज्ञानमिति व्याख्यातं भवति । तेन केवलदुःखस्य तमःफलत्वोक्तिश्चार्थान्तरे बाधिकेति सूचितं भवति ॥१६-१९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,410: | Line 8,565: | ||
<span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span> | <span class="shloka-line">न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C14_V22_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C14_V22"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गुणात्ययोपायादिप्रश्नस्य परिहार उच्यते ‘प्रकाशम्’ इति । तत्र स्वस्मिन् प्रकाशं नेच्छति, स्वगतमोहं न द्वेष्टि, दुःखादिसाम्यं च स्पृहाद्यभावमात्रं, सर्वारम्भपरित्यागश्च सर्वत्रोदासीनत्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">गुणात्ययोपायादिप्रश्नस्य परिहार उच्यते ‘प्रकाशम्’ इति । तत्र स्वस्मिन् प्रकाशं नेच्छति, स्वगतमोहं न द्वेष्टि, दुःखादिसाम्यं च स्पृहाद्यभावमात्रं, सर्वारम्भपरित्यागश्च सर्वत्रोदासीनत्वमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणान्तरेण तद्व्याचष्टे | ||
| Line 9,425: | Line 8,576: | ||
मोहं द्वेष्टि चेति द्रष्टव्यम् । ‘तं चापि’ इत्यनेन ‘मां च’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘सुखदुःखादि’ इत्यस्य विष्णुभक्तिपरित्यागे सुखस्य, अन्यथा दुःखस्य भावेऽपीत्यर्थः । ‘अर्थार्थम्’ इत्यादिना ‘समलोष्ठ’ इत्याद्युक्तार्थं भवति । ‘अवैष्णव’ इत्यनेन ‘सर्वारम्भ’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘विष्णुं याति’ इत्यनेन ‘सगुणान्’ इत्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति ॥२२ ॥</p> | मोहं द्वेष्टि चेति द्रष्टव्यम् । ‘तं चापि’ इत्यनेन ‘मां च’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘सुखदुःखादि’ इत्यस्य विष्णुभक्तिपरित्यागे सुखस्य, अन्यथा दुःखस्य भावेऽपीत्यर्थः । ‘अर्थार्थम्’ इत्यादिना ‘समलोष्ठ’ इत्याद्युक्तार्थं भवति । ‘अवैष्णव’ इत्यनेन ‘सर्वारम्भ’ इत्युक्तार्थं भवति । ‘विष्णुं याति’ इत्यनेन ‘सगुणान्’ इत्यादेः तात्पर्यमुक्तं भवति ॥२२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,438: | Line 8,589: | ||
<span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C14_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C14_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतश्च सर्वारम्भपरित्यागीति न केवलोदासीनत्वमुच्यते । ‘उदासीनवत्’ इति पूर्ववाक्ये केवलोदासीनत्वाभावस्योक्तेः । अन्यथोदासीन एवेत्युक्तिप्रसङ्गादित्याह | <p class="gr-vyakhya-para">इतश्च सर्वारम्भपरित्यागीति न केवलोदासीनत्वमुच्यते । ‘उदासीनवत्’ इति पूर्ववाक्ये केवलोदासीनत्वाभावस्योक्तेः । अन्यथोदासीन एवेत्युक्तिप्रसङ्गादित्याह | ||
| Line 9,457: | Line 8,604: | ||
२३ ॥</p> | २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,470: | Line 8,617: | ||
<span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span> | <span class="shloka-line">शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C14_V27_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C14_V27"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणशब्देन श्रियादीनां विवक्षितत्वात् ‘सगुणान् समतीत्यैतान्’ इति तदत्ययः कथमुच्यते । अशक्यत्वादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु गुणशब्देन श्रियादीनां विवक्षितत्वात् ‘सगुणान् समतीत्यैतान्’ इति तदत्ययः कथमुच्यते । अशक्यत्वादित्यत आह | ||
| Line 9,515: | Line 8,658: | ||
एकमेवास्मादधिकमिति गणनेऽन्ते स्थितमेकान्तिकम् । तत्तु मोक्ष एवेति भावः ॥ २७ ॥</p> | एकमेवास्मादधिकमिति गणनेऽन्ते स्थितमेकान्तिकम् । तत्तु मोक्ष एवेति भावः ॥ २७ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 15 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C15_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 9,529: | Line 8,672: | ||
<span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चदशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चदशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 9,573: | Line 8,712: | ||
लोके पर्णोत्पत्त्यनन्तरमेव फलदर्शनादत्रापि फलहेतुत्वाच्छन्दसां पर्णत्वमिति भावः । अनेन धर्मार्थयोः काममोक्षार्थत्वात् काममोक्षाख्यद्विफलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति ॥ १ ॥</p> | लोके पर्णोत्पत्त्यनन्तरमेव फलदर्शनादत्रापि फलहेतुत्वाच्छन्दसां पर्णत्वमिति भावः । अनेन धर्मार्थयोः काममोक्षार्थत्वात् काममोक्षाख्यद्विफलो जगद्वृक्ष इत्युक्तं भवति ॥ १ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,586: | Line 8,725: | ||
<span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span> | <span class="shloka-line">अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V02_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V02"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अधश्चोर्ध्वं चेत्यस्यार्थः | <p class="gr-vyakhya-para">अधश्चोर्ध्वं चेत्यस्यार्थः | ||
| Line 9,600: | Line 8,735: | ||
कारणेषु कार्यस्य स्थितत्वाच्छाखानां मूलेषु प्रसृतिर्युज्यते । कार्येषु कारणस्य व्याप्तत्वान्मूलानां शाखासु सन्ततिर्युक्तेत्यर्थः ॥ २ ॥</p> | कारणेषु कार्यस्य स्थितत्वाच्छाखानां मूलेषु प्रसृतिर्युज्यते । कार्येषु कारणस्य व्याप्तत्वान्मूलानां शाखासु सन्ततिर्युक्तेत्यर्थः ॥ २ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,613: | Line 8,748: | ||
<span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥</span> | <span class="shloka-line">अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">वृक्षमात्रसाम्यस्योक्तत्वात् ‘अश्वत्थं प्राहुः’ इत्यादावश्वत्थोक्तिः कथमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">वृक्षमात्रसाम्यस्योक्तत्वात् ‘अश्वत्थं प्राहुः’ इत्यादावश्वत्थोक्तिः कथमित्यत आह | ||
| Line 9,646: | Line 8,777: | ||
ब्रह्मादीनां भगवदंशाभासत्वेनासमर्थत्वाज्जगद्वृक्षच्छेदाय भगवन्तमेव प्रपद्येतेत्याशयः ॥ ३-४ ॥</p> | ब्रह्मादीनां भगवदंशाभासत्वेनासमर्थत्वाज्जगद्वृक्षच्छेदाय भगवन्तमेव प्रपद्येतेत्याशयः ॥ ३-४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,659: | Line 8,790: | ||
<span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span> | <span class="shloka-line">मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V07_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V07"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अंश एव किं न स्यादिति चेन्न । भिन्नत्वात् । तर्ह्यंशाभासोऽपि कथमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">अंश एव किं न स्यादिति चेन्न । भिन्नत्वात् । तर्ह्यंशाभासोऽपि कथमित्यत आह | ||
| Line 9,673: | Line 8,800: | ||
प्रकृतिस्थानि शरीरस्थानि । अनेन ‘मनःषष्ठानि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥ ७ ॥</p> | प्रकृतिस्थानि शरीरस्थानि । अनेन ‘मनःषष्ठानि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥ ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,686: | Line 8,813: | ||
<span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span> | <span class="shloka-line">गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V08_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V08"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘अथ’ इत्यनेन ‘यच्चापि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥८ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">‘अथ’ इत्यनेन ‘यच्चापि’ इत्युक्तार्थं भवति ॥८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,705: | Line 8,828: | ||
<span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अतः शरीरतः । ‘भुङ्क्ते’ इत्यनेन ‘श्रोत्रम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । ‘शुभान्’ इत्यनेन ‘गुणान्वितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ईश्वरस्य पूर्णानन्दत्वात् किं विषयभोगेनेत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">अतः शरीरतः । ‘भुङ्क्ते’ इत्यनेन ‘श्रोत्रम्’ इत्यस्यार्थ उक्तो भवति । ‘शुभान्’ इत्यनेन ‘गुणान्वितम्’ इत्युक्तार्थं भवति । ईश्वरस्य पूर्णानन्दत्वात् किं विषयभोगेनेत्यत आह | ||
| Line 9,715: | Line 8,834: | ||
९ ॥</p> | ९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,728: | Line 8,847: | ||
<span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यतया विश्वनरसम्बन्धी वैश्वानर इत्यर्थः ॥ १४ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">उपजीव्यतया विश्वनरसम्बन्धी वैश्वानर इत्यर्थः ॥ १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,747: | Line 8,862: | ||
<span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span> | <span class="shloka-line">क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C15_V16_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C15_V16"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्षरणं विनाशः । क्षर विनाशसन्ततदानयोरिति धातोः । अत्रात्मपदप्रयोगेण ‘द्वाविमौ पुरुषौ’ इति पुरुषशब्दः चेतनार्थ इत्युक्तं भवति । ततश्च न श्रियः पुरुषत्वविरोधः ॥ १६ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">क्षरणं विनाशः । क्षर विनाशसन्ततदानयोरिति धातोः । अत्रात्मपदप्रयोगेण ‘द्वाविमौ पुरुषौ’ इति पुरुषशब्दः चेतनार्थ इत्युक्तं भवति । ततश्च न श्रियः पुरुषत्वविरोधः ॥ १६ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 16 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C16_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 9,767: | Line 8,878: | ||
<span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span> | <span class="shloka-line">अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C16_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C16_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">षोडशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">षोडशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">॥ एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 9,789: | Line 8,896: | ||
एवमिति ॥</p> | एवमिति ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,802: | Line 8,909: | ||
<span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C16_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C16_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">देवलक्षणमाह | <p class="gr-vyakhya-para">देवलक्षणमाह | ||
| Line 9,840: | Line 8,943: | ||
एवमसुरा एवातिदारुणतमोगा इति द्रष्टव्यम् ।</p> | एवमसुरा एवातिदारुणतमोगा इति द्रष्टव्यम् ।</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,853: | Line 8,956: | ||
<span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C16_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C16_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं द्वावित्युक्तिघटनाय मोक्षस्यानेकविधत्वाद् देवानामेवाधिकमोक्षो नान्येषामिति तद्गीतायामपि ज्ञायत इत्याह | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं द्वावित्युक्तिघटनाय मोक्षस्यानेकविधत्वाद् देवानामेवाधिकमोक्षो नान्येषामिति तद्गीतायामपि ज्ञायत इत्याह | ||
| Line 9,894: | Line 8,993: | ||
अनेनैव मा शुच इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति ॥ २० ॥</p> | अनेनैव मा शुच इत्यस्य तात्पर्यं चोक्तं भवति ॥ २० ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायायां षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायायां षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 17 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V01"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C17_V01"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 9,908: | Line 9,007: | ||
<span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span> | <span class="shloka-line">तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V01_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V01"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तदशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तदशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 9,919: | Line 9,014: | ||
सत्कर्मण एव पुरुषार्थसाधनत्वेनानुष्ठेयत्वाद् असत्कर्मणस्तद्विरुद्धत्वेन त्याज्यत्वाद् अनुष्ठानत्यागयोश्च विविच्याज्ञानेऽसम्भवात् सदसत्कर्मणी विविच्यात्रोच्येते इति भावः ॥</p> | सत्कर्मण एव पुरुषार्थसाधनत्वेनानुष्ठेयत्वाद् असत्कर्मणस्तद्विरुद्धत्वेन त्याज्यत्वाद् अनुष्ठानत्यागयोश्च विविच्याज्ञानेऽसम्भवात् सदसत्कर्मणी विविच्यात्रोच्येते इति भावः ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,932: | Line 9,027: | ||
<span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V03"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य’ इति प्रश्नस्योत्तरमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य’ इति प्रश्नस्योत्तरमुच्यते | ||
| Line 9,980: | Line 9,071: | ||
एवं स्वरूपश्रद्धाया एवाधिक्येनाभिव्यक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् तया जीवस्वरूपं विविच्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥</p> | एवं स्वरूपश्रद्धाया एवाधिक्येनाभिव्यक्तेर्ज्ञातुं शक्यत्वात् तया जीवस्वरूपं विविच्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,993: | Line 9,084: | ||
<span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V04_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V04"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कथं श्रद्धया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">कथं श्रद्धया जीवस्वरूपविवेक इत्यत आह | ||
| Line 10,011: | Line 9,098: | ||
अनेन शास्त्रविध्युत्सर्गाद्यप्रयोजकीकृत्य श्रद्धाया एव प्रयोजकत्वकथनस्याभिप्रायोऽपि वर्णितो भवति ॥ ४ ॥</p> | अनेन शास्त्रविध्युत्सर्गाद्यप्रयोजकीकृत्य श्रद्धाया एव प्रयोजकत्वकथनस्याभिप्रायोऽपि वर्णितो भवति ॥ ४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,024: | Line 9,111: | ||
<span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तामसानां भूतादित्वमवान्तरफलमेव । मुख्यं तु तम एवेत्युपपादयति | <p class="gr-vyakhya-para">तामसानां भूतादित्वमवान्तरफलमेव । मुख्यं तु तम एवेत्युपपादयति | ||
| Line 10,034: | Line 9,117: | ||
५ ॥</p> | ५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,047: | Line 9,130: | ||
<span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span> | <span class="shloka-line">मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V06_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V06"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयाश्चेत्यनेन ‘तान् विद्धि’इत्युक्तार्थं भवति ॥ ६ ॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ज्ञेयाश्चेत्यनेन ‘तान् विद्धि’इत्युक्तार्थं भवति ॥ ६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,066: | Line 9,145: | ||
<span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span> | <span class="shloka-line">यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V07_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V07"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अन्नैश्चेत्यनेन ‘आहारः’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वेन तया तज्ज्ञानमुपपद्यते । आहाराद्यैस्तत्कथमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">अन्नैश्चेत्यनेन ‘आहारः’ इत्यादेस्तात्पर्यमुक्तं भवति । श्रद्धाया जीवस्वरूपत्वेन तया तज्ज्ञानमुपपद्यते । आहाराद्यैस्तत्कथमित्यत आह | ||
| Line 10,122: | Line 9,197: | ||
७ ॥</p> | ७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,135: | Line 9,210: | ||
<span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span> | <span class="shloka-line">रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V08_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V08"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः’ इत्याहाराणां किंनाम स्थिरत्वं, केषां चोच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">‘रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः’ इत्याहाराणां किंनाम स्थिरत्वं, केषां चोच्यत इत्यत आह | ||
| Line 10,168: | Line 9,239: | ||
सेवानन्तरमपि यत्पुनर्भूयादिति मनो हरति तद् हृद्यम् । उपयोगकाल एव सौख्यप्रदं प्रियम् । सकृदुपयुक्तं दीर्घकालं सुखं ददत् सुखदम् । बहुवारोपभोग एव सौख्यदं रस्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p> | सेवानन्तरमपि यत्पुनर्भूयादिति मनो हरति तद् हृद्यम् । उपयोगकाल एव सौख्यप्रदं प्रियम् । सकृदुपयुक्तं दीर्घकालं सुखं ददत् सुखदम् । बहुवारोपभोग एव सौख्यदं रस्यमित्यर्थः ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,181: | Line 9,252: | ||
<span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span> | <span class="shloka-line">आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V09_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V09"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">रूक्षशब्दस्यानेकार्थत्वादत्र विवक्षितमर्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">रूक्षशब्दस्यानेकार्थत्वादत्र विवक्षितमर्थमाह | ||
| Line 10,195: | Line 9,262: | ||
९॥</p> | ९॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,208: | Line 9,275: | ||
<span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span> | <span class="shloka-line">उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V10_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V10"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">पङ्क्तिपावनपुरुषशेषान्नस्य सात्त्विकत्वप्रसिद्धेः कथं यातयामं तामसमित्यतः प्रकारान्तरेण प्रमाणत एव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">पङ्क्तिपावनपुरुषशेषान्नस्य सात्त्विकत्वप्रसिद्धेः कथं यातयामं तामसमित्यतः प्रकारान्तरेण प्रमाणत एव व्याचष्टे | ||
| Line 10,230: | Line 9,293: | ||
१०११ ॥</p> | १०११ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,243: | Line 9,306: | ||
<span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span> | <span class="shloka-line">इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V12_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V12"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं राजसयजनेन साङ्कल्पिकः स्वर्ग एवेति तन्न युज्यते । ‘अभिसन्धाय तु फलम्’ इति तत्र फलाभिसन्धिना प्रवृत्तेः, राजसयागेन इन्द्रादिदेवलोकः स्वर्गो भवतीति क्वचिद्वचनाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यन्तरेण परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं राजसयजनेन साङ्कल्पिकः स्वर्ग एवेति तन्न युज्यते । ‘अभिसन्धाय तु फलम्’ इति तत्र फलाभिसन्धिना प्रवृत्तेः, राजसयागेन इन्द्रादिदेवलोकः स्वर्गो भवतीति क्वचिद्वचनाच्चेत्याशङ्कां स्मृत्यन्तरेण परिहरति | ||
| Line 10,276: | Line 9,335: | ||
स्वाभाविकादिकर्मसु यद् बहुलं तत् स्वाभाविकम्, अल्पमस्वाभाविकमिति बाहुल्यादिज्ञापकमिति भावः ॥ १२-१३ ॥</p> | स्वाभाविकादिकर्मसु यद् बहुलं तत् स्वाभाविकम्, अल्पमस्वाभाविकमिति बाहुल्यादिज्ञापकमिति भावः ॥ १२-१३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,289: | Line 9,348: | ||
<span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span> | <span class="shloka-line">भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V16_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V16"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम्’ इत्यत्र मौनशब्दस्यान्यर्थत्वनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम्’ इत्यत्र मौनशब्दस्यान्यर्थत्वनिरासायाह | ||
| Line 10,299: | Line 9,354: | ||
कथमन्यथा मानसं तपः स्यादिति भावः ॥ १६ ॥</p> | कथमन्यथा मानसं तपः स्यादिति भावः ॥ १६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,312: | Line 9,367: | ||
<span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः’ इत्यत्र युक्तत्वं नाम किमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">‘अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः’ इत्यत्र युक्तत्वं नाम किमित्यत आह | ||
| Line 10,325: | Line 9,376: | ||
न केवलं तपस्येवैतदुच्यते, किन्तु यज्ञदानतपस्स्वपि एतदनुषञ्जनीयमिति भावः ॥ १७ ॥</p> | न केवलं तपस्येवैतदुच्यते, किन्तु यज्ञदानतपस्स्वपि एतदनुषञ्जनीयमिति भावः ॥ १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,338: | Line 9,389: | ||
<span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘ओंतत्सदिति निर्देशः’ इत्येतद्वाक्यान्तरेण व्याख्यातम् । तद्वाक्यविवरणेनैतद्वाक्यं विवृणोति | <p class="gr-vyakhya-para">‘ओंतत्सदिति निर्देशः’ इत्येतद्वाक्यान्तरेण व्याख्यातम् । तद्वाक्यविवरणेनैतद्वाक्यं विवृणोति | ||
| Line 10,365: | Line 9,412: | ||
अत्र ह्योङ्कारार्थस्मरणपूर्वकं तमुच्चार्य भक्त्या भगवदर्थत्वेन निष्कामतया कृतमेव कर्म सात्त्विकमन्यद्राजसादीत्युच्यते । ततश्चैतादृशमेव सत्कर्म अन्यदसत्कर्मेति सदसत्कर्म विविच्योक्तमेवेति भावः । न च वाच्यमत्रैवंविधकर्मणः सत्त्वमन्यस्यासत्त्वं स्वयमेवोच्यत इति । अन्यथा प्रसङ्गाननुगुणत्वप्रसङ्गेन सदादिशब्दस्य सात्त्विकाद्यर्थत्वात् । एतेन ‘अफलाकाङ्क्षिभिः’इत्यादेरप्येवमेवाध्यायसङ्गतिः सूचिता भवति ॥ २३ ॥</p> | अत्र ह्योङ्कारार्थस्मरणपूर्वकं तमुच्चार्य भक्त्या भगवदर्थत्वेन निष्कामतया कृतमेव कर्म सात्त्विकमन्यद्राजसादीत्युच्यते । ततश्चैतादृशमेव सत्कर्म अन्यदसत्कर्मेति सदसत्कर्म विविच्योक्तमेवेति भावः । न च वाच्यमत्रैवंविधकर्मणः सत्त्वमन्यस्यासत्त्वं स्वयमेवोच्यत इति । अन्यथा प्रसङ्गाननुगुणत्वप्रसङ्गेन सदादिशब्दस्य सात्त्विकाद्यर्थत्वात् । एतेन ‘अफलाकाङ्क्षिभिः’इत्यादेरप्येवमेवाध्यायसङ्गतिः सूचिता भवति ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,378: | Line 9,425: | ||
<span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span> | <span class="shloka-line">असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C17_V28_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C17_V28"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्म चैव तदर्थीम्’ इति सात्त्विकं कर्मोक्त्वा राजसमनभिधाय ‘अश्रद्धया हुतम्’ इति तामसमेव किमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">ननु ‘कर्म चैव तदर्थीम्’ इति सात्त्विकं कर्मोक्त्वा राजसमनभिधाय ‘अश्रद्धया हुतम्’ इति तामसमेव किमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 10,397: | Line 9,440: | ||
२८ ॥</p> | २८ ॥</p> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
== | == अध्यायः 18 == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V03"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="BGT_C18_V03"> | ||
<div class="teeka-block"> | <div class="teeka-block"> | ||
| Line 10,411: | Line 9,454: | ||
<span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span> | <span class="shloka-line">यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V03_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V03"> | |||
<h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टादशोऽध्यायः</h4> | <h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टादशोऽध्यायः</h4> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">एतदध्यायप्रतिपाद्यमर्थं दर्शयति | ||
| Line 10,431: | Line 9,470: | ||
‘कार्यमित्येव यत्कर्म’ इत्यत्र यथा कर्मणि सङ्गफलत्यागेन कर्मत्यागो वर्ण्यते, न तु कर्मस्वरूपत्यागेन, तथा त्याज्यमित्येतदर्थो वर्णयितुं शक्यते । अतो न तस्य भगवन्मतविरोधः । कुतोऽर्थान्तरकल्पनेति चेत् मनीषिण इत्युक्तत्वादेवेति भावः ॥ ३ ॥</p> | ‘कार्यमित्येव यत्कर्म’ इत्यत्र यथा कर्मणि सङ्गफलत्यागेन कर्मत्यागो वर्ण्यते, न तु कर्मस्वरूपत्यागेन, तथा त्याज्यमित्येतदर्थो वर्णयितुं शक्यते । अतो न तस्य भगवन्मतविरोधः । कुतोऽर्थान्तरकल्पनेति चेत् मनीषिण इत्युक्तत्वादेवेति भावः ॥ ३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,444: | Line 9,483: | ||
<span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span> | <span class="shloka-line">यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V05_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V05"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">निश्चयं शृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">निश्चयं शृण्विति प्रतिज्ञातमुच्यते | ||
| Line 10,467: | Line 9,502: | ||
५-६ ॥</p> | ५-६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,480: | Line 9,515: | ||
<span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span> | <span class="shloka-line">स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V08_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V08"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘त्यागो हि’ इत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘नियतस्य’ इति । तत्र कर्मत्यागस्य स्वयमेव स्तूयमानत्वात् कथं मोहनिमित्तत्वमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">‘त्यागो हि’ इत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘नियतस्य’ इति । तत्र कर्मत्यागस्य स्वयमेव स्तूयमानत्वात् कथं मोहनिमित्तत्वमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 10,514: | Line 9,545: | ||
अर्थविशेषविवक्षायामेवं ज्ञेयम् । तदभावे द्वयमपि शब्दद्वयेनोच्यत इति भावः ॥ ८ ॥</p> | अर्थविशेषविवक्षायामेवं ज्ञेयम् । तदभावे द्वयमपि शब्दद्वयेनोच्यत इति भावः ॥ ८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,527: | Line 9,558: | ||
<span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span> | <span class="shloka-line">त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V10_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V10"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकत्यागी पुनर्निरूप्यते | <p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकत्यागी पुनर्निरूप्यते | ||
| Line 10,555: | Line 9,582: | ||
१० ॥</p> | १० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,568: | Line 9,595: | ||
<span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span> | <span class="shloka-line">भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V12_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V12"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धकं कर्मफलं त्यागिन इष्टमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘अनिष्टमिष्टं मिश्रं च’ इत्यत्र बन्धकं कर्मफलं त्यागिन इष्टमित्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 10,598: | Line 9,621: | ||
१२ ॥</p> | १२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,611: | Line 9,634: | ||
<span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span> | <span class="shloka-line">साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V13_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V13"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">कर्मण्यभिमानत्यागोऽपि सन्न्यास इति भावेन कर्मकारणान्युच्यन्ते ‘पञ्च’ इति । तत्र साङ्ख्यकृतान्तपदेन परमसाङ्ख्यसिद्धान्त एवोच्यते, न तु प्रसिद्धसाङ्ख्यमेव । अत्र दैवशब्देनेश्वरस्य गृहीतत्वात् परमसाङ्ख्यस्य च सेश्वरत्वात् प्रसिद्धसाङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्, तथा परमसाङ्ख्यस्य वैदिकत्वेनात्रोपादानसम्भवात् अन्यस्यावैदिकत्वेन तदसम्भवादिति भावेन तयोः सेश्वरत्वादौ प्रमाणमाह | <p class="gr-vyakhya-para">कर्मण्यभिमानत्यागोऽपि सन्न्यास इति भावेन कर्मकारणान्युच्यन्ते ‘पञ्च’ इति । तत्र साङ्ख्यकृतान्तपदेन परमसाङ्ख्यसिद्धान्त एवोच्यते, न तु प्रसिद्धसाङ्ख्यमेव । अत्र दैवशब्देनेश्वरस्य गृहीतत्वात् परमसाङ्ख्यस्य च सेश्वरत्वात् प्रसिद्धसाङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वात्, तथा परमसाङ्ख्यस्य वैदिकत्वेनात्रोपादानसम्भवात् अन्यस्यावैदिकत्वेन तदसम्भवादिति भावेन तयोः सेश्वरत्वादौ प्रमाणमाह | ||
| Line 10,621: | Line 9,640: | ||
१३ ॥</p> | १३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,634: | Line 9,653: | ||
<span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span> | <span class="shloka-line">विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V14_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V14"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अधिष्ठानपदस्यात्र विवक्षितमर्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">अधिष्ठानपदस्यात्र विवक्षितमर्थमाह | ||
| Line 10,644: | Line 9,659: | ||
१४ ॥</p> | १४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,657: | Line 9,672: | ||
<span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span> | <span class="shloka-line">हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V17_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V17"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानं स्तूयते ‘यस्य’ इति । एतच्च सर्वानहङ्कारादिमतां सममित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेणैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानं स्तूयते ‘यस्य’ इति । एतच्च सर्वानहङ्कारादिमतां सममित्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय वचनान्तरेणैव व्याचष्टे | ||
| Line 10,693: | Line 9,704: | ||
१७ ॥</p> | १७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,706: | Line 9,717: | ||
<span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span> | <span class="shloka-line">करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V18_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V18"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘दैवं चैव’ इतीश्वरस्य कर्मसु प्रेरकत्वमुक्तम् । तत्प्रेरणास्वरूपं निरूप्यते‘ज्ञानम्’ इति । तत्स्मृत्योपपादयति | <p class="gr-vyakhya-para">‘दैवं चैव’ इतीश्वरस्य कर्मसु प्रेरकत्वमुक्तम् । तत्प्रेरणास्वरूपं निरूप्यते‘ज्ञानम्’ इति । तत्स्मृत्योपपादयति | ||
| Line 10,775: | Line 9,782: | ||
१८ ॥</p> | १८ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,788: | Line 9,795: | ||
<span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V19_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V19"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकज्ञानादिसाधनानुष्ठानाय गुणभेदा उच्यन्ते ‘ज्ञानम्’ इति । तत्र, गुणाः सङ्ख्यायन्तेऽस्मिन्निति गुणसङ्ख्यानपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">सात्त्विकज्ञानादिसाधनानुष्ठानाय गुणभेदा उच्यन्ते ‘ज्ञानम्’ इति । तत्र, गुणाः सङ्ख्यायन्तेऽस्मिन्निति गुणसङ्ख्यानपदेन प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 10,798: | Line 9,801: | ||
प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमेवात्र किं न स्यादित्यत एवमित्युक्तम् । एवं सर्वगतस्येश्वरस्य सर्वतो भेदादिविषयं ज्ञानं सात्त्विकमित्यादि गुणसङ्ख्याने प्रोच्यत इति ह्यत्रोच्यते । तच्च परमसाङ्ख्यशास्त्रग्रहण एवोपपद्यते, न निरीश्वरसाङ्ख्यग्रहण इति भावः ॥ १९ ॥</p> | प्रसिद्धसाङ्ख्यशास्त्रमेवात्र किं न स्यादित्यत एवमित्युक्तम् । एवं सर्वगतस्येश्वरस्य सर्वतो भेदादिविषयं ज्ञानं सात्त्विकमित्यादि गुणसङ्ख्याने प्रोच्यत इति ह्यत्रोच्यते । तच्च परमसाङ्ख्यशास्त्रग्रहण एवोपपद्यते, न निरीश्वरसाङ्ख्यग्रहण इति भावः ॥ १९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,811: | Line 9,814: | ||
<span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span> | <span class="shloka-line">अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V20_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V20"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रतिज्ञातं ज्ञानत्रैविध्यमुच्यते ‘सर्व’ इति । तदप्रतीत्यादिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">तत्र प्रतिज्ञातं ज्ञानत्रैविध्यमुच्यते ‘सर्व’ इति । तदप्रतीत्यादिनिरासाय स्मृत्यैव व्याचष्टे | ||
| Line 10,829: | Line 9,828: | ||
विष्णुः सर्वोत्तमः जीवास्तदधीनज्ञानादिमन्तः, जडं तद्रहितमित्यतो विष्ण्वादीनां भेद इत्यर्थः । अनेनैकमित्युक्ताभिप्रायं भवति ॥ २० ॥</p> | विष्णुः सर्वोत्तमः जीवास्तदधीनज्ञानादिमन्तः, जडं तद्रहितमित्यतो विष्ण्वादीनां भेद इत्यर्थः । अनेनैकमित्युक्ताभिप्रायं भवति ॥ २० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,842: | Line 9,841: | ||
<span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span> | <span class="shloka-line">वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V21_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V21"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">विष्णोरित्यनेन पृथक्त्वेनेत्युक्ततात्पर्यं भवति । सात्त्विकज्ञानस्यापि विष्णोरन्यत्र यथार्थत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमस्य स्यादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">विष्णोरित्यनेन पृथक्त्वेनेत्युक्ततात्पर्यं भवति । सात्त्विकज्ञानस्यापि विष्णोरन्यत्र यथार्थत्वेनोक्तत्वात् कथं राजसत्वमस्य स्यादित्यत आह | ||
| Line 10,879: | Line 9,874: | ||
२१-२२ ॥</p> | २१-२२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,892: | Line 9,887: | ||
<span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span> | <span class="shloka-line">अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V23_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V23"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदेन कर्मत्रैविध्यमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदेन कर्मत्रैविध्यमुच्यते | ||
| Line 10,920: | Line 9,911: | ||
भगवदर्पणादिकं चात्र द्रष्टव्यम् ॥ २३ ॥</p> | भगवदर्पणादिकं चात्र द्रष्टव्यम् ॥ २३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,933: | Line 9,924: | ||
<span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span> | <span class="shloka-line">सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V26_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V26"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदतः कर्तुस्त्रैविध्यमुच्यते ‘मुक्त’ इति । तत्र कर्ता चेदनहंवादीति कथमित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">गुणभेदतः कर्तुस्त्रैविध्यमुच्यते ‘मुक्त’ इति । तत्र कर्ता चेदनहंवादीति कथमित्यत आह | ||
| Line 10,943: | Line 9,930: | ||
कर्ताऽप्यहमेव कर्तेति सात्त्विको न वदति । तेन स्वकर्तृत्वादेः सर्वस्य भगवदधीनतया निश्चितत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p> | कर्ताऽप्यहमेव कर्तेति सात्त्विको न वदति । तेन स्वकर्तृत्वादेः सर्वस्य भगवदधीनतया निश्चितत्वादित्यर्थः ॥ २६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,956: | Line 9,943: | ||
<span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span> | <span class="shloka-line">प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V29_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V29"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकस्यापि प्राकृतत्वदीर्घसूत्रित्वयोः सद्भावात् कथं तत्तामसस्यैवोच्यत इत्यतः तत्पदद्वयार्थं स्मृत्यैव दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">ननु सात्त्विकस्यापि प्राकृतत्वदीर्घसूत्रित्वयोः सद्भावात् कथं तत्तामसस्यैवोच्यत इत्यतः तत्पदद्वयार्थं स्मृत्यैव दर्शयति | ||
| Line 10,981: | Line 9,964: | ||
२९ ॥</p> | २९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,994: | Line 9,977: | ||
<span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span> | <span class="shloka-line">न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V35_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V35"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘बुद्धेः’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘प्रवृत्तिम्’ इति । तत्र ‘यया धर्ममधर्मम्’ इत्युक्तबुद्ध्योरेकप्रकारत्वात् कथं राजसतामसत्वमित्यतः तद्विभागं वाक्यान्तरेण दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">‘बुद्धेः’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते ‘प्रवृत्तिम्’ इति । तत्र ‘यया धर्ममधर्मम्’ इत्युक्तबुद्ध्योरेकप्रकारत्वात् कथं राजसतामसत्वमित्यतः तद्विभागं वाक्यान्तरेण दर्शयति | ||
| Line 11,024: | Line 10,003: | ||
ये भगवद्द्वेषादिविधायका न ते वृद्धाः, किन्तु भगवन्तं भजन्त एव । तथोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥</p> | ये भगवद्द्वेषादिविधायका न ते वृद्धाः, किन्तु भगवन्तं भजन्त एव । तथोक्तत्वादित्यर्थः ॥ ३५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,037: | Line 10,016: | ||
<span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span> | <span class="shloka-line">तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V37_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V37"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘सुखम्’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते | <p class="gr-vyakhya-para">‘सुखम्’ इति प्रतिज्ञातमुच्यते | ||
| Line 11,051: | Line 10,026: | ||
जातमिति शेषः । मनःप्रसादो नाम मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः ॥ ३७ ॥</p> | जातमिति शेषः । मनःप्रसादो नाम मनसः स्वतोऽपि प्रायो विषयागतिः ॥ ३७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,064: | Line 10,039: | ||
<span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span> | <span class="shloka-line">कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V41_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V41"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वजीवानामपि गुणतस्त्रैविध्यमुच्यते‘न तत्’ इति । तत्र सत्त्वस्यापि गुणविशेषत्वात् कथं गुणबद्धत्वमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">सर्वजीवानामपि गुणतस्त्रैविध्यमुच्यते‘न तत्’ इति । तत्र सत्त्वस्यापि गुणविशेषत्वात् कथं गुणबद्धत्वमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 11,214: | Line 10,185: | ||
स्•त्त्वाधिको राजससात्त्विकादिः । तमउत्तरो नराधमादिः । रजोभूयान् त्रैविद्यः । समः एकप्रकारेण गुणत्रयोऽज्ञः ॥ ४१ ॥</p> | स्•त्त्वाधिको राजससात्त्विकादिः । तमउत्तरो नराधमादिः । रजोभूयान् त्रैविद्यः । समः एकप्रकारेण गुणत्रयोऽज्ञः ॥ ४१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,227: | Line 10,198: | ||
<span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span> | <span class="shloka-line">ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V42_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V42"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्राह्मणेत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘शमः’ इति । तत्र शमादयो ब्राह्मणस्यैवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत् प्रमाणान्तरेण व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">ब्राह्मणेत्युक्तं प्रपञ्च्यते ‘शमः’ इति । तत्र शमादयो ब्राह्मणस्यैवेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तत् प्रमाणान्तरेण व्याचष्टे | ||
| Line 11,241: | Line 10,208: | ||
सत्यं क्षत्रियेषु ब्राह्मणाधिकाः शमादयः सन्तीति, तथापि नोक्तविरोधः । तेषाम् ऋषित्वात् । तदितरक्षत्रियाणामत्र विवक्षितत्वादिति भावः ॥ ४२ ॥</p> | सत्यं क्षत्रियेषु ब्राह्मणाधिकाः शमादयः सन्तीति, तथापि नोक्तविरोधः । तेषाम् ऋषित्वात् । तदितरक्षत्रियाणामत्र विवक्षितत्वादिति भावः ॥ ४२ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,253: | Line 10,220: | ||
<span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span> | <span class="shloka-line">शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V43_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V43"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शौर्यमभीरुत्वम् । तेजः शरीरगतम् । धृतिः धैर्यम् । दाक्ष्यं पाटवम् ॥४३॥</p> | <p class="gr-vyakhya-para">शौर्यमभीरुत्वम् । तेजः शरीरगतम् । धृतिः धैर्यम् । दाक्ष्यं पाटवम् ॥४३॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,272: | Line 10,235: | ||
<span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span> | <span class="shloka-line">परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V44_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V44"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादूनाः ब्राह्मगुणाः शमादयो यस्यासौ तथोक्तः । ततो वैश्यात् । शुश्रूषुः शुश्रूषाजीवनः । नेयं नियतिर्युक्ता । शूद्रस्याप्यधिकगुणत्वदर्शनात् । ब्राह्मणस्याप्यल्पगुणत्वदर्शनादित्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">क्षत्रियादूनाः ब्राह्मगुणाः शमादयो यस्यासौ तथोक्तः । ततो वैश्यात् । शुश्रूषुः शुश्रूषाजीवनः । नेयं नियतिर्युक्ता । शूद्रस्याप्यधिकगुणत्वदर्शनात् । ब्राह्मणस्याप्यल्पगुणत्वदर्शनादित्यत आह | ||
| Line 11,447: | Line 10,406: | ||
सर्वस्य तदीयत्वान्न परोपजीवनमिति भावः ॥४४-४८॥</p> | सर्वस्य तदीयत्वान्न परोपजीवनमिति भावः ॥४४-४८॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,460: | Line 10,419: | ||
<span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span> | <span class="shloka-line">नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V49_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V49"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते’ इत्युक्तस्यैव इत्थम्भावान्तरमुच्यते ‘असक्तः’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्धिपदस्य मोक्षार्थत्वप्रतीतिनिरासायार्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते’ इत्युक्तस्यैव इत्थम्भावान्तरमुच्यते ‘असक्तः’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्धिपदस्य मोक्षार्थत्वप्रतीतिनिरासायार्थमाह | ||
| Line 11,470: | Line 10,425: | ||
सर्वपदमप्रारब्धविषयम् ॥४९ ॥</p> | सर्वपदमप्रारब्धविषयम् ॥४९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,483: | Line 10,438: | ||
<span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span> | <span class="shloka-line">समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V50_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V50"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">असक्तेत्यादिना नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनविवरणप्रतिज्ञापूर्वकं तदनन्तरफलमुच्यते ‘सिद्धिम्’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्ध्यनन्तरं च येनोपायेन परं ब्रह्माप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">असक्तेत्यादिना नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनविवरणप्रतिज्ञापूर्वकं तदनन्तरफलमुच्यते ‘सिद्धिम्’ इति । तत्र नैष्कर्म्यसिद्ध्यनन्तरं च येनोपायेन परं ब्रह्माप्नोति तं प्रकारं निबोधेत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 11,509: | Line 10,460: | ||
पुरा देहत्यागात् । अपरोक्षज्ञानानन्तरमपि ज्ञानादिवृद्धिर्भवेदेव । न चातिप्रसङ्गः । प्रमाणानुगुणेन मुक्तौ तदभावोपपत्तेरिति भावः ॥ ५० ॥</p> | पुरा देहत्यागात् । अपरोक्षज्ञानानन्तरमपि ज्ञानादिवृद्धिर्भवेदेव । न चातिप्रसङ्गः । प्रमाणानुगुणेन मुक्तौ तदभावोपपत्तेरिति भावः ॥ ५० ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,522: | Line 10,473: | ||
<span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span> | <span class="shloka-line">विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V53_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V53"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनं निबोधेत्येवोच्यते, न तु तदनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनमिति । तदयुक्तम् । बुद्ध्या विशुद्धयेत्यादिसाधनमुक्त्वा ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्युक्तत्वात् । अन्यथा नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेति वक्तव्यत्वादित्याशङ्कां परिहरन् ब्रह्मभूयपदस्यान्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | <p class="gr-vyakhya-para">यदुक्तं नैष्कर्म्यसिद्धिसाधनं निबोधेत्येवोच्यते, न तु तदनन्तरं ब्रह्मप्राप्तिसाधनमिति । तदयुक्तम् । बुद्ध्या विशुद्धयेत्यादिसाधनमुक्त्वा ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्युक्तत्वात् । अन्यथा नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेति वक्तव्यत्वादित्याशङ्कां परिहरन् ब्रह्मभूयपदस्यान्यथाप्रतीतिनिरासायार्थमाह | ||
| Line 11,532: | Line 10,479: | ||
ज्ञानानन्तरं लक्ष्मीप्राप्तौ साधनानामनावश्यकत्वात् नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेत्यत्राभिप्रेतमेवेति भावः ॥ ५३ ॥</p> | ज्ञानानन्तरं लक्ष्मीप्राप्तौ साधनानामनावश्यकत्वात् नैष्कर्म्यसिद्धिं प्राप्तो भूत्वेत्यत्राभिप्रेतमेवेति भावः ॥ ५३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,545: | Line 10,492: | ||
<span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span> | <span class="shloka-line">ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V55_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V55"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘यतः प्रवृत्तिः’ इत्युक्तमेव विशिष्यते ‘सर्व’ इति । तत्र मद्व्यपाश्रयश्चेत् यथेष्टतो निषिद्धान्यनिषिद्धानि वा सर्वकर्माणि कुर्वाणः शाश्वतं पदं प्राप्नोतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे | <p class="gr-vyakhya-para">‘यतः प्रवृत्तिः’ इत्युक्तमेव विशिष्यते ‘सर्व’ इति । तत्र मद्व्यपाश्रयश्चेत् यथेष्टतो निषिद्धान्यनिषिद्धानि वा सर्वकर्माणि कुर्वाणः शाश्वतं पदं प्राप्नोतीत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे | ||
| Line 11,570: | Line 10,513: | ||
५५ ॥</p> | ५५ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,583: | Line 10,526: | ||
<span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span> | <span class="shloka-line">बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V57_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V57"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदाश्रिततया विहितकर्म कुर्वतो मुक्तिस्तिर्हि त्रैविद्यस्यापि स्यात् । तस्यापि विहितकर्माणि कृत्वा भगवदर्पणसद्भावेन भगवदाश्रिताविशिष्टत्वादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | <p class="gr-vyakhya-para">यदि भगवदाश्रिततया विहितकर्म कुर्वतो मुक्तिस्तिर्हि त्रैविद्यस्यापि स्यात् । तस्यापि विहितकर्माणि कृत्वा भगवदर्पणसद्भावेन भगवदाश्रिताविशिष्टत्वादित्याशङ्कापरिहाराय श्लोकमवतारयति | ||
| Line 11,606: | Line 10,545: | ||
बुद्धेर्ज्ञानस्य योगः प्रत्याहाराद्युपाय इत्यर्थः । अथ चेत्त्वमहङ्कारादित्यभ्युपगम्योक्तम्॥ ५७ ॥</p> | बुद्धेर्ज्ञानस्य योगः प्रत्याहाराद्युपाय इत्यर्थः । अथ चेत्त्वमहङ्कारादित्यभ्युपगम्योक्तम्॥ ५७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,619: | Line 10,558: | ||
<span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span> | <span class="shloka-line">मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V59_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V59"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">उक्ताकरणमशक्यं च तवेत्युच्यते यदिति । तत्र प्रकृतिपदेन स्वभावाद्युच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">उक्ताकरणमशक्यं च तवेत्युच्यते यदिति । तत्र प्रकृतिपदेन स्वभावाद्युच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 11,646: | Line 10,581: | ||
जीवमिति शेषः । नेयं प्रकृतिरुत्तरत्र स्वभावपदेनोच्यते, किन्त्वस्या जीवनियोगे साधनतया स्वभावाद्युत्तरत्रोच्यत इति भावः ॥ ५९ ॥</p> | जीवमिति शेषः । नेयं प्रकृतिरुत्तरत्र स्वभावपदेनोच्यते, किन्त्वस्या जीवनियोगे साधनतया स्वभावाद्युत्तरत्रोच्यत इति भावः ॥ ५९ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,659: | Line 10,594: | ||
<span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span> | <span class="shloka-line">भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V61_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V61"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यत्रेश्वरेच्छैव प्रकृतिशब्दार्थ इत्याह | <p class="gr-vyakhya-para">इतोऽप्यत्रेश्वरेच्छैव प्रकृतिशब्दार्थ इत्याह | ||
| Line 11,669: | Line 10,600: | ||
एतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके भगवदिच्छाया एव सर्वनियोक्तृत्वस्योक्तत्वाच्च अत्र प्रकृतिपदं तदर्थमिति भावः । मायेतीश्वरेच्छैवोच्यते ॥ ६१ ॥</p> | एतद्विवरणात्मकोत्तरश्लोके भगवदिच्छाया एव सर्वनियोक्तृत्वस्योक्तत्वाच्च अत्र प्रकृतिपदं तदर्थमिति भावः । मायेतीश्वरेच्छैवोच्यते ॥ ६१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,682: | Line 10,613: | ||
<span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span> | <span class="shloka-line">विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V63_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V63"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सर्वभूतानामित्यादौ भगवतेश्वरस्य पारोक्ष्येण निर्दिष्टत्वादयमीश्वरो भगवतोऽन्य इति प्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">ईश्वरः सर्वभूतानामित्यादौ भगवतेश्वरस्य पारोक्ष्येण निर्दिष्टत्वादयमीश्वरो भगवतोऽन्य इति प्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 11,705: | Line 10,632: | ||
६३ ॥</p> | ६३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,718: | Line 10,645: | ||
<span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span> | <span class="shloka-line">इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V64_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V64"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इति प्रतिज्ञाय यज्ज्ञानादिपदोदितं गुह्यतमं तत्त्वमुक्तं तदेवात्र ‘सर्वगुह्यतमम्’ इति पुनरुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | <p class="gr-vyakhya-para">‘इदं तु ते गुह्यतमम्’ इति प्रतिज्ञाय यज्ज्ञानादिपदोदितं गुह्यतमं तत्त्वमुक्तं तदेवात्र ‘सर्वगुह्यतमम्’ इति पुनरुच्यत इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासायाह | ||
| Line 11,744: | Line 10,667: | ||
सत्यमत्र विष्ण्वाधिक्यमुक्तमिति । तथाप्यन्यभजननिरासपूर्वकं स्वभजनोपदेशान्यथानुपपत्त्यैवोक्तम् । न तु मुखतः। अतो नात्र तत्त्वसारकथनमिति भावः ॥ ६४ ॥</p> | सत्यमत्र विष्ण्वाधिक्यमुक्तमिति । तथाप्यन्यभजननिरासपूर्वकं स्वभजनोपदेशान्यथानुपपत्त्यैवोक्तम् । न तु मुखतः। अतो नात्र तत्त्वसारकथनमिति भावः ॥ ६४ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,757: | Line 10,680: | ||
<span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span> | <span class="shloka-line">अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V66_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V66"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अन्यभजननिरासस्यात्राकृतत्वात् कथमर्थतोऽपि विष्ण्वाधिक्यमुच्यत इत्यत आह | <p class="gr-vyakhya-para">अन्यभजननिरासस्यात्राकृतत्वात् कथमर्थतोऽपि विष्ण्वाधिक्यमुच्यत इत्यत आह | ||
| Line 11,790: | Line 10,709: | ||
यदा भगवान् अतिशुद्धधर्मवैपरीत्यादन्यधर्मत्यागं बोधयति तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं बोधयतीति । तथाऽर्जुनश्च यदा अन्यधर्मत्यागं कुर्यात् तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं कुर्यादिति । ताभ्यां च युद्धस्य बोध्यमानत्वात्, करिष्यमाणत्वाच्च न पापप्रापकतेति भावः ॥ ६६ ॥</p> | यदा भगवान् अतिशुद्धधर्मवैपरीत्यादन्यधर्मत्यागं बोधयति तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं बोधयतीति । तथाऽर्जुनश्च यदा अन्यधर्मत्यागं कुर्यात् तदा किमु वाच्यं पापपरित्यागं कुर्यादिति । ताभ्यां च युद्धस्य बोध्यमानत्वात्, करिष्यमाणत्वाच्च न पापप्रापकतेति भावः ॥ ६६ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,803: | Line 10,722: | ||
<span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span> | <span class="shloka-line">न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V67_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V67"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गीतास्वनधिकारिनिरासेनाधिकारी लक्ष्यते ‘इदम्’ इति । तत्रातपस्कादीनां चतुर्णामप्यनधिकारित्वं किं सममित्यतो गीतापदैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति | <p class="gr-vyakhya-para">गीतास्वनधिकारिनिरासेनाधिकारी लक्ष्यते ‘इदम्’ इति । तत्रातपस्कादीनां चतुर्णामप्यनधिकारित्वं किं सममित्यतो गीतापदैरेव तत्तारतम्यं दर्शयति | ||
| Line 11,825: | Line 10,740: | ||
६७ ॥</p> | ६७ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,839: | Line 10,754: | ||
<span class="shloka-line">॥७१ ॥</span> | <span class="shloka-line">॥७१ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V71_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V71"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">गीताव्याख्यानादि फलकथनेन स्तूयते | <p class="gr-vyakhya-para">गीताव्याख्यानादि फलकथनेन स्तूयते | ||
| Line 11,863: | Line 10,774: | ||
अन्येषां व्याख्यातृत्वे मुख्यकारणभूता इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p> | अन्येषां व्याख्यातृत्वे मुख्यकारणभूता इत्यर्थः ॥ ७१ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,876: | Line 10,787: | ||
<span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span> | <span class="shloka-line">तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V78_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V78"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनेन स्वोक्तमद्यापि नाङ्गीकृतम् । तत्कथं भगवता तद्बोधनं समाप्यत इत्याशङ्कां ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ इति यथेष्टाचरणमनुज्ञायत इत्यन्यथाप्रतीतिं पराकुर्वन् परिहरति | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वर्जुनेन स्वोक्तमद्यापि नाङ्गीकृतम् । तत्कथं भगवता तद्बोधनं समाप्यत इत्याशङ्कां ‘यथेच्छसि तथा कुरु’ इति यथेष्टाचरणमनुज्ञायत इत्यन्यथाप्रतीतिं पराकुर्वन् परिहरति | ||
| Line 11,886: | Line 10,793: | ||
भगवदुक्तानुसरणमर्जुनेन कृतमित्यत्रैवोक्तत्वात् ततः प्रागेव तज्ज्ञस्य भगवतः तद्बोधनोपरमो युक्त इति भावः ॥ ७३ ॥</p> | भगवदुक्तानुसरणमर्जुनेन कृतमित्यत्रैवोक्तत्वात् ततः प्रागेव तज्ज्ञस्य भगवतः तद्बोधनोपरमो युक्त इति भावः ॥ ७३ ॥</p> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 11,895: | Line 10,802: | ||
<div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | <div class="teeka-title">गीतातात्पर्यनिर्णयटीका — न्यायदीपिका</div> | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="teeka-body"> | ||
<div class="bhashya" id="BGT_C18_V78_Nyayadeepika" data-verse="BGT_C18_V78"> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ समापितग्रन्थोऽयं भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारमेव वासुदेवं नमति | <p class="gr-vyakhya-para">अथ समापितग्रन्थोऽयं भगवानाचार्यः स्वप्रतिपादितप्रकारमेव वासुदेवं नमति | ||
| Line 11,918: | Line 10,821: | ||
</div> | </div> | ||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥</div> | <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णयस्य टीकायां जयतीर्थमुनिविरचितायां न्यायदीपिकायाम् अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥</div> | ||
</div> | |||
</div> | </div> | ||
</div> | </div> | ||