Brahmasutra: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
||
| Line 18: | Line 18: | ||
<div class="introduction" id="BS_C01_S01_I03" data-verse="BS_C01_S01"> | <div class="introduction" id="BS_C01_S01_I03" data-verse="BS_C01_S01"> | ||
<p>तच्चोक्तं स्कान्दे –</p> | <p>तच्चोक्तं स्कान्दे –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-skanda-id">नारायणाद्विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । | <span class="gr-reference gr-ref-skanda-id">नारायणाद्विनिष्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम् । किञ्चित् तदन्यथा जातं त्रेतायां द्वापरेऽखिलम् ॥ गौतमस्य ऋषेः शापार्ज्ज्ञाने त्वज्ञानतां गते । सङ्कीर्णबुद्धयो देवा ब्रह्मरुद्रपुरस्सराः ॥ शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमनामयम् । तैर्विज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः॥ अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरात् । उत्सन्नान् भगवान् वेदानुज्जहार हरिः स्वयम् ॥ चतुर्धा व्यभजत् तांश्च चतुर्विंशतिधा पुनः । शतधा चैकधा चैव तथैव च सहस्रधा ॥ कृष्णो द्वादशधा चैव पुनस्तस्यार्थवित्तये । चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 69: | Line 58: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B02" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B02" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<p>उक्तं च गारुडे –</p> | <p>उक्तं च गारुडे –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि । | <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अथातः शब्दपूर्वाणि सूत्राणि निखिलान्यपि । प्रारभन्ते नियत्यैव तत् किमत्र नियामकम् ॥ कश्चार्थस्तु तयोर्विद्वन् कथमुत्तमता तयोः । एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् यथा ज्ञास्यामि तत्त्वतः ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B03" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B03" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा प्रोवाच सत्तमः । | <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">एवमुक्तो नारदेन ब्रह्मा प्रोवाच सत्तमः । आनन्तर्येऽधिकारस्य मङ्गलार्थे तथैव च ॥ अतशब्दस्त्वतः शब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः । परस्य ब्रह्मणो विष्णोः प्रसादादिति वा भवेत् ॥ स हि सर्वमनोवृत्तिप्रेरकः समुदाहृतः । सिसृक्षोः परमाद्विष्णोः प्रथमं द्वौ विनिःसृतौ ॥ ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात् प्राथमिकौ क्रमात् । तद्धेतुत्वं वदंश्चापि तृतीयोऽत उदाहृतः॥</span> | ||
आनन्तर्येऽधिकारस्य मङ्गलार्थे तथैव च ॥ | |||
अतशब्दस्त्वतः शब्दो हेत्वर्थे समुदीरितः । | |||
परस्य ब्रह्मणो विष्णोः प्रसादादिति वा भवेत् ॥ | |||
स हि सर्वमनोवृत्तिप्रेरकः समुदाहृतः । | |||
सिसृक्षोः परमाद्विष्णोः प्रथमं द्वौ विनिःसृतौ ॥ | |||
ओङ्कारश्चाथशब्दश्च तस्मात् प्राथमिकौ क्रमात् । | |||
तद्धेतुत्वं वदंश्चापि तृतीयोऽत उदाहृतः॥</span> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B04" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B04" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अकारः सर्ववागात्मा परब्रह्माभिधायकः । | <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अकारः सर्ववागात्मा परब्रह्माभिधायकः । तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ ॥ अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः । अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः ॥ सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते ॥ इति।</span> | ||
तथौ प्राणात्मकौ प्रोक्तौ व्याप्तिस्थितिविधायकौ ॥ | |||
अतश्च पूर्वमुच्चार्याः सर्व एते सतां मताः । | |||
अथातःशब्दयोरेवं वीर्यमाज्ञाय तत्त्वतः ॥ | |||
सूत्रेषु तु महाप्राज्ञास्तावेवादौ प्रयुञ्जते ॥ इति।</span> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B05" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B05" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<p>अधिकारश्चोक्तो भागवततन्त्रे –</p> | <p>अधिकारश्चोक्तो भागवततन्त्रे –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatatantra-id">मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा ह्यधिकारिणः । | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatatantra-id">मन्दमध्योत्तमत्वेन त्रिविधा ह्यधिकारिणः । तत्र मन्दा मनुष्येषु य उत्तमगणा मताः ॥ मध्यमा ऋषिगन्धर्वा देवास्तत्रोत्तमा मताः । इति जातिकृतो भेदस्तथाऽन्यो गुणपूर्वकः ॥ भक्तिमान् परमे विष्णौ यस्त्वध्ययनवान् नरः । अधमः शमादिसंयुक्तो मध्यमः समुदाहृतः ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमसारं चाप्यनित्यकम् । विज्ञाय जातवैराग्यो विष्णुपादैकसंश्रयः ॥ स उत्तमोऽधिकारी स्यात् सन्न्यस्ताखिलकर्मवान् इति ।</span> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 116: | Line 83: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B08" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B08" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishad-id">“ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । | <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashwataropanishad-id">“ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता(तस्यैतेऽकथिता) ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥”(श्वे.उ.६.२३)</span> | ||
तस्यैते कथिता(तस्यैतेऽकथिता) ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥”(श्वे.उ.६.२३)</span> | |||
इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ॥ | इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 123: | Line 89: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B09" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B09" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<p>व्योमसंहितायां च –</p> | <p>व्योमसंहितायां च –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">‘अन्त्यजा अपि ये भक्ता नामज्ञानाधिकारिणः । | <span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">‘अन्त्यजा अपि ये भक्ता नामज्ञानाधिकारिणः । स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां तन्त्रज्ञानेऽधिकारिता ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">एकदेशे परोक्ते तु न तु ग्रन्थपुरस्सरे । त्रैवर्णिकानां वेदोक्ते सम्यग्भक्तिमतां हरौ ॥</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">एकदेशे परोक्ते तु न तु ग्रन्थपुरस्सरे । | <span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारं तु वैदिके । यथोर्वशी यमी चैव शच्याद्याश्च तथाऽपरा ॥’ इति ॥ तथाऽऽपराः मुनिस्त्रियः नरादिकुलजाश्च ।</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhita-id">आहुरप्युत्तमस्त्रीणामधिकारं तु वैदिके । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 137: | Line 99: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B11" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B11" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhatsamhita-id">‘यत्रानवसरोऽन्यत्र पदं तत्र प्रतिष्ठितम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhatsamhita-id">‘यत्रानवसरोऽन्यत्र पदं तत्र प्रतिष्ठितम् । वाक्यं वेति सतां नीतिः सावकाशे न तद्भवेत्॥’</span></span>इति बृहत्संहितायाम् । | ||
वाक्यं वेति सतां नीतिः सावकाशे न तद्भवेत्॥’</span></span>इति बृहत्संहितायाम् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 159: | Line 120: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B16" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B16" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कर्मणात्वधमः प्रोक्तः प्रसादः, श्रवणादिभिः । | <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘कर्मणात्वधमः प्रोक्तः प्रसादः, श्रवणादिभिः । मध्यमो, ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः ॥ प्रसादात्त्वधमाद्विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । मध्यमाज्जनलोकादिः, उत्तमस्त्वेव मुक्तिदः ॥</span> | ||
मध्यमो, ज्ञानसम्पत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः ॥ | |||
प्रसादात्त्वधमाद्विष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः । | |||
मध्यमाज्जनलोकादिः, उत्तमस्त्वेव मुक्तिदः ॥</span> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B17" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B17" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथैव च । | <span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथैव च । साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते ॥ न चैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन’।</span> | ||
साधनं ज्ञानसम्पत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते ॥ | |||
न चैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन’।</span> | |||
इति नारदीये । | इति नारदीये । | ||
</div> | </div> | ||
| Line 177: | Line 133: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B19" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B19" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यमन्तः समुद्रे कवयोऽवयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘यमन्तः समुद्रे कवयोऽवयन्ति तदक्षरे परमे प्रजाः । यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान्व्यससर्ज भूम्याम्’(म.ना.उ.१.३)</span></span> इत्युक्त्वा <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span></span> इति हि शृतिः ॥ | ||
यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान्व्यससर्ज भूम्याम्’(म.ना.उ.१.३)</span></span> | |||
इत्युक्त्वा | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तदेवर्तं तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span></span> इति हि शृतिः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 188: | Line 141: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B21" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B21" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveyashruti-id">‘नामानि विश्वाऽभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveyashruti-id">‘नामानि विश्वाऽभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् । नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’</span></span> इति भाल्लवेयश्रुतिः | ||
नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’</span></span> इति भाल्लवेयश्रुतिः | |||
</div> | </div> | ||
| Line 205: | Line 157: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B25" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B25" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘‘अजस्य नाभौ’ इति, यस्य नाभेरभूच्छ्रुतेः पुष्करं लोकसारम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘‘अजस्य नाभौ’ इति, यस्य नाभेरभूच्छ्रुतेः पुष्करं लोकसारम् । तस्मै नमो व्यस्तसमस्तविश्वविभूतये विष्णवे लोककर्त्रे’’</span></span> इति स्कान्दे । | ||
तस्मै नमो व्यस्तसमस्तविश्वविभूतये विष्णवे लोककर्त्रे’’</span></span> इति स्कान्दे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 222: | Line 173: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B29" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B29" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा । आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते’</span></span> इति हरिवंशेषु ॥ | ||
आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते’</span></span> इति हरिवंशेषु ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 231: | Line 181: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B31" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B31" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एषं मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति । | <span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘एषं मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति । त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥ अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । प्रकाशं कुरु चात्मानामप्रकाशं च मां कुरु’</span> इति वाराह वचनात् ॥ | ||
त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ॥ | |||
अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । | |||
प्रकाशं कुरु चात्मानामप्रकाशं च मां कुरु’</span> इति वाराह वचनात् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B32" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V01_B32" data-verse="BS_C01_S01_V01"> | ||
<p>शैव च स्कान्दे –</p> | <p>शैव च स्कान्दे –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘श्वपचादपि कष्टत्वं ब्रह्मेशानादयः सुराः । | <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘श्वपचादपि कष्टत्वं ब्रह्मेशानादयः सुराः । तदैवाच्युत यान्त्येव यदैव त्वं पराङ्मुखः॥’</span> इति ॥ | ||
<p>ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते –</p> | <p>ब्राह्मे च ब्रह्मवैवर्ते –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarta-id">‘नाहं न च शिवोऽन्ये च तच्छक्त्येकांशभागिनः । बालः क्रीडनकैर्यद्वत् क्रीडतेऽस्माभिरच्युतः’</span> इति ॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 270: | Line 215: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V02_B2" data-verse="BS_C01_S01_V02"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V02_B2" data-verse="BS_C01_S01_V02"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिर्ज्ञानमावृतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिर्ज्ञानमावृतिः । बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट्’</span></span> इति स्कान्दे । | ||
बन्धमोक्षौ च पुरुषाद्यस्मात् स हरिरेकराट्’</span></span> इति स्कान्दे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 295: | Line 239: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V02_B8" data-verse="BS_C01_S01_V02"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V02_B8" data-verse="BS_C01_S01_V02"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span></span> इत्यादि च ॥02॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span></span> इत्यादि च ॥02॥ ॥ इति जन्माधिकरणम् ॥ | ||
॥ इति जन्माधिकरणम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 323: | Line 266: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B3" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B3" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित् । | <span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित् । निश्चयात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥</span> | ||
निश्चयात् साधयेदर्थं प्रमाणान्तरमेव च ॥</span> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B4" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B4" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">श्रुतिस्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">श्रुतिस्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम् । प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्याविचारणा ॥</span> | ||
प्रमाणपदवीं गच्छेन्नात्र कार्याविचारणा ॥</span> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B5" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B5" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोऽभिमतो भवेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोऽभिमतो भवेत् । इत्याद्यमूहनं तर्कः शुष्कतर्कं तु वर्जयेत्’</span></span> इत्यादि कौर्मे॥ | ||
इत्याद्यमूहनं तर्कः शुष्कतर्कं तु वर्जयेत्’</span></span> इत्यादि कौर्मे॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 342: | Line 282: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B7" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B7" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘सर्वत्र शक्यते कर्तुमागमं हि विनाऽनुमा । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘सर्वत्र शक्यते कर्तुमागमं हि विनाऽनुमा । तस्मान्न सा शक्तिमती विनागममुदीक्षितुम् ।’</span></span> इति वाराहे । | ||
तस्मान्न सा शक्तिमती विनागममुदीक्षितुम् ।’</span></span> इति वाराहे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 352: | Line 291: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B8" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B8" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘रेतो धातुर्वटकणिका घृतधूमाधिवासनम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘रेतो धातुर्वटकणिका घृतधूमाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥</span> | ||
जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम् ॥</span> | <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् । मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥’(म.भा.१२.२२०.३०-३१)</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् । | |||
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः ॥’(म.भा.१२.२२०.३०-३१)</span> | |||
इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते । | इति मोक्षधर्मवचनान्न नास्तिक्यवादो युज्यते । | ||
</div> | </div> | ||
| Line 364: | Line 301: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B10" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V03_B10" data-verse="BS_C01_S01_V03"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम्। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘ऋग्यजुःसामाथर्वाश्च भारतं पञ्चरात्रकम्। मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिदीयते ॥ यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं प्रकीर्तितम् । अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तत्’॥</span></span>इति स्कान्दे ॥ | ||
मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिदीयते ॥ | |||
यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं प्रकीर्तितम् । | |||
अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तत्’॥</span></span>इति स्कान्दे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 394: | Line 328: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V04_B2" data-verse="BS_C01_S01_V04"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V04_B2" data-verse="BS_C01_S01_V04"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhatsamhita-id">‘उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhatsamhita-id">‘उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥’</span> इति ॥ | ||
अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये॥’</span> इति ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 403: | Line 336: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V04_B6" data-verse="BS_C01_S01_V04"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V04_B6" data-verse="BS_C01_S01_V04"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘मां विधत्तेऽभिदत्ते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘मां विधत्तेऽभिदत्ते मां विकल्प्योऽपोह्य इत्यहम् । इत्यस्या हृदयं साक्षान्नान्यो मद्वेद कश्चन’(भाग.११.२१.४३)</span></span> इति भागवते ॥ 04 ॥ ॥ इति समन्वयाधिकरणम् ॥ 04 ॥ | ||
इत्यस्या हृदयं साक्षान्नान्यो मद्वेद कश्चन’(भाग.११.२१.४३)</span></span> इति भागवते ॥ 04 ॥ | |||
॥ इति समन्वयाधिकरणम् ॥ 04 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 436: | Line 367: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V05_B4" data-verse="BS_C01_S01_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V05_B4" data-verse="BS_C01_S01_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न तदीदृगिति ज्ञेयं न वाच्यं न च तर्क्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘न तदीदृगिति ज्ञेयं न वाच्यं न च तर्क्यते । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरो रूपं विपश्चितः’</span></span> इति वत् ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अप्रसिद्धेरवाच्यं तद्वाच्यं सर्वागमोक्तितः । अतर्क्यं तर्क्यमज्ञेयं ज्ञेयमेवं परं स्मृतम्॥’</span></span> इति गारुडे ॥ | ||
पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरो रूपं विपश्चितः’</span></span> इति वत् ॥ | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">अप्रसिद्धेरवाच्यं तद्वाच्यं सर्वागमोक्तितः । | |||
अतर्क्यं तर्क्यमज्ञेयं ज्ञेयमेवं परं स्मृतम्॥’</span></span> इति गारुडे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 459: | Line 387: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V06_B2" data-verse="BS_C01_S01_V06"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V06_B2" data-verse="BS_C01_S01_V06"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘यो गुणैः सर्वतोहीनो यश्च दोषविवर्जितः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘यो गुणैः सर्वतोहीनो यश्च दोषविवर्जितः । हेयोपादेयरहितः स आत्मेत्यभिधीयते ॥ एतदन्यस्वभावो यः सोऽनात्मेति सतां मतम् ॥ अनात्मन्यात्मशब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यते॥’</span></span> इति वामने ॥ | ||
हेयोपादेयरहितः स आत्मेत्यभिधीयते ॥ | |||
एतदन्यस्वभावो यः सोऽनात्मेति सतां मतम् ॥ | |||
अनात्मन्यात्मशब्दस्तु सोपचारः प्रयुज्यते॥’</span></span> इति वामने ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 486: | Line 411: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V07_B2" data-verse="BS_C01_S01_V07"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V07_B2" data-verse="BS_C01_S01_V07"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन् सन्दोहे गहने प्रविष्टः । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मिन् सन्दोहे गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव’(बृ.उ.६.४.१३)</span> | ||
स विश्वकृत् स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव’(बृ.उ.६.४.१३)</span> | |||
इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते । | इत्यात्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते । | ||
</div> | </div> | ||
| Line 500: | Line 424: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V07_B4" data-verse="BS_C01_S01_V07"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V07_B4" data-verse="BS_C01_S01_V07"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘सगुणास्त्वपरे प्रोक्तास्तज्ज्ञानान्नैव मुच्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘सगुणास्त्वपरे प्रोक्तास्तज्ज्ञानान्नैव मुच्यते । परो हि पुरुषो विष्णुः तस्मान्मोक्षस्ततः स्मृतः’</span></span> इति पाद्मे ॥ 07 ॥ | ||
परो हि पुरुषो विष्णुः तस्मान्मोक्षस्ततः स्मृतः’</span></span> इति पाद्मे ॥ 07 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 525: | Line 448: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V09_B1" data-verse="BS_C01_S01_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V09_B1" data-verse="BS_C01_S01_V09"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’(बृ.उ.५.१.१)</span> | ||
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’(बृ.उ.५.१.१)</span> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 556: | Line 478: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V10_B1" data-verse="BS_C01_S01_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V10_B1" data-verse="BS_C01_S01_V10"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruti-id">‘सर्वे वेदा युक्तयः सुप्रमाणा ब्राह्मं ज्ञानं परमं त्वेकमेव । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruti-id">‘सर्वे वेदा युक्तयः सुप्रमाणा ब्राह्मं ज्ञानं परमं त्वेकमेव । प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतश्चिद् वेदेषु सर्वेषु तथेतिहासे॥’</span></span>इति पैङ्गिश्रुतेः, गतेः= ज्ञानस्य साम्यमेव ॥ 10 ॥ | ||
प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतश्चिद् वेदेषु सर्वेषु तथेतिहासे॥’</span></span>इति पैङ्गिश्रुतेः, गतेः= ज्ञानस्य साम्यमेव ॥ 10 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 569: | Line 490: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V11_B1" data-verse="BS_C01_S01_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V11_B1" data-verse="BS_C01_S01_V11"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । | <span class="gr-reference gr-ref-Shwetashvataropanishat-id">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च॥’(श्वे.उ१.१)</span> इति ॥ | ||
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च॥’(श्वे.उ१.१)</span> इति ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 629: | Line 549: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V12_B4" data-verse="BS_C01_S01_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V12_B4" data-verse="BS_C01_S01_V12"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyopanishat-id">‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’(ऐ.आ.३.२.३.१२)</span> , | <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyopanishat-id">‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’(ऐ.आ.३.२.३.१२)</span> , | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते । असम्पूर्णाः परे यस्माद् उपचारेण वा भवेत्॥’</span> | ||
असम्पूर्णाः परे यस्माद् उपचारेण वा भवेत्॥’</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmriti-id">‘वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः’(व्या.स्मृ.)</span> इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् ॥ 12 ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmriti-id">‘वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः’(व्या.स्मृ.)</span> इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धब्रह्मशब्दाभ्यासात् ॥ 12 ॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 655: | Line 574: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V13_B4" data-verse="BS_C01_S01_V13"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V13_B4" data-verse="BS_C01_S01_V13"> | ||
<p>उपजीव्यत्वमेव आद्यत्वम् । | <p>उपजीव्यत्वमेव आद्यत्वम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘स वा एषः’(तै.उ.२.२)</span></span>इत्यन्यप्रारम्भात् ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘स वा एषः’(तै.उ.२.२)</span></span>इत्यन्यप्रारम्भात् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 701: | Line 619: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V15_B3" data-verse="BS_C01_S01_V15"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V15_B3" data-verse="BS_C01_S01_V15"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणः सव्य एव च । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘शिरो नारायणः पक्षो दक्षिणः सव्य एव च । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्त एक एव तु पञ्चधा ॥ अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः । ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने ॥ अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ | ||
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च सन्दोहो वासुदेवकः ॥ | |||
नारायणोऽथ सन्दोहो वासुदेवः शिरोऽपि वा । | |||
पुच्छं सङ्कर्षणः प्रोक्त एक एव तु पञ्चधा ॥ | |||
अङ्गाङ्गित्वेन भगवान् क्रीडते पुरुषोत्तमः । | |||
ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिन् जनार्दने ॥ | |||
अतर्क्ये हि कुतस्तर्कस्त्वप्रमेये कुतः प्रमा’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 719: | Line 631: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V15_B6" data-verse="BS_C01_S01_V15"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V15_B6" data-verse="BS_C01_S01_V15"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
प्रोच्यते भगवान् विष्णुरैश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥’</span> इति ब्रह्माण्डे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 770: | Line 681: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V17_B5" data-verse="BS_C01_S01_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V17_B5" data-verse="BS_C01_S01_V17"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वान्तर्यामको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वान्तर्यामको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते । एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरूपतः’</span> ॥ | ||
एषोऽहं त्वमसौ चेति न तु सर्वस्वरूपतः’</span> ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 807: | Line 717: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V18_B2" data-verse="BS_C01_S01_V18"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V18_B2" data-verse="BS_C01_S01_V18"> | ||
<p>उक्तं च स्कान्दे –‘यथाकामाऽनुमा यस्मात् तस्मात् साऽनपगा श्रुतेः । | <p>उक्तं च स्कान्दे –‘यथाकामाऽनुमा यस्मात् तस्मात् साऽनपगा श्रुतेः । पूर्वापराविरोधाय(पूर्वोत्तराविरोधाय) चेष्यते नान्यथा क्वचित्’ इति ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 878: | Line 787: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V20_B6" data-verse="BS_C01_S01_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V20_B6" data-verse="BS_C01_S01_V20"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । | <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥ तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । यस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः’</span> इति व्यासस्मृतौ । | ||
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् ॥ | |||
तदण्डमभवद्धैमं सहस्रांशुसमप्रभम् । | |||
यस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ॥ | |||
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । | |||
अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः’</span> इति व्यासस्मृतौ । | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘अहं तत्तेजो रश्मीन्नारायणम् पुरुषं जातमग्रतः । पुरुषात् प्रकृतिर्जगदण्डम्’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 20 ॥</span> | <span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘अहं तत्तेजो रश्मीन्नारायणम् पुरुषं जातमग्रतः । पुरुषात् प्रकृतिर्जगदण्डम्’ इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 20 ॥</span> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 927: | Line 831: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V22_B4" data-verse="BS_C01_S01_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V22_B4" data-verse="BS_C01_S01_V22"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अनन्तो भगवान् ब्रह्म आनन्देत्यादिभिः पदैः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अनन्तो भगवान् ब्रह्म आनन्देत्यादिभिः पदैः । प्रोच्यते विष्णुरेवैकः परेषामुपचारतः’</span></span> इति ब्राह्मे । | ||
प्रोच्यते विष्णुरेवैकः परेषामुपचारतः’</span></span> इति ब्राह्मे । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V22_B5" data-verse="BS_C01_S01_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V22_B5" data-verse="BS_C01_S01_V22"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveya-id">‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति’</span></span> इति चोक्तम् ॥ 22 ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveya-id">‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति’</span></span> इति चोक्तम् ॥ 22 ॥ ॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥ | ||
॥ इति आकाशाधिकरणम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 947: | Line 849: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V23_B1" data-verse="BS_C01_S01_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V23_B1" data-verse="BS_C01_S01_V23"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘‘तद्वैत्वं प्राणो अभवः महान् भोगः प्रजापतेः । | <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘‘तद्वैत्वं प्राणो अभवः महान् भोगः प्रजापतेः । भुजः करिष्यमाणः यद्देवान् प्राणयो न व ॥’(तै.आ.३.१४)</span> | ||
भुजः करिष्यमाणः यद्देवान् प्राणयो न व ॥’(तै.आ.३.१४)</span> | |||
इति महाभोगशब्देन परमानन्दत्वं प्राणस्योक्तम् । स च प्राणः प्रसिद्धेर्वायुरित्यापतति । न चैवं यतो विष्णुरेव प्राणः । | इति महाभोगशब्देन परमानन्दत्वं प्राणस्योक्तम् । स च प्राणः प्रसिद्धेर्वायुरित्यापतति । न चैवं यतो विष्णुरेव प्राणः । | ||
अत एव <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ अहोरात्रे पार्श्वे’(तै.आ.३.१३)</span> इत्यादि तल्लिङ्गादेव ॥ 23 ॥ | अत एव <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पत्न्यौ अहोरात्रे पार्श्वे’(तै.आ.३.१३)</span> इत्यादि तल्लिङ्गादेव ॥ 23 ॥ | ||
| Line 972: | Line 873: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V24_B1" data-verse="BS_C01_S01_V24"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V24_B1" data-verse="BS_C01_S01_V24"> | ||
<p>विष्णुरेव ज्योतिः । कर्णादीनां विचरणाभिधानात् । स हि <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वावृधान’(ऋ.सं.७.९९.१)</span></span> इत्यादिना कर्णादिविदूरः ॥ 24 ॥ | <p>विष्णुरेव ज्योतिः । कर्णादीनां विचरणाभिधानात् । स हि <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वावृधान’(ऋ.सं.७.९९.१)</span></span> इत्यादिना कर्णादिविदूरः ॥ 24 ॥ ॥ इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ 10 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 995: | Line 895: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V25_B3" data-verse="BS_C01_S01_V25"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V25_B3" data-verse="BS_C01_S01_V25"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘सर्वच्छन्दोऽभिधो ह्येष सर्वदेवाभिधोऽह्यसौ(प्यसौ) । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘सर्वच्छन्दोऽभिधो ह्येष सर्वदेवाभिधोऽह्यसौ(प्यसौ) । सर्वलोकाभिधोऽह्येषः तेषां तदुपचारतः’</span></span> इति वामने ॥ 25 ॥ | ||
सर्वलोकाभिधोऽह्येषः तेषां तदुपचारतः’</span></span> इति वामने ॥ 25 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,008: | Line 907: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V26_B4" data-verse="BS_C01_S01_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V26_B4" data-verse="BS_C01_S01_V26"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६)</span></span> इति । | ||
पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि’(छा.उ.३.१२.६)</span></span> इति । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,021: | Line 919: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V26_B9" data-verse="BS_C01_S01_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V26_B9" data-verse="BS_C01_S01_V26"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यज्ञो(वै) विष्णुर्देवता’ इति हि श्रुतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यज्ञो(वै) विष्णुर्देवता’ इति हि श्रुतिः । तस्मिन् काले महाराज राम एवाभिधीयते । यथा हि पौरुषे सूक्ते विष्णुरेवाभिधीयते’</span></span>। इति च स्कान्दे ॥ 26 ॥ | ||
तस्मिन् काले महाराज राम एवाभिधीयते । | |||
यथा हि पौरुषे सूक्ते विष्णुरेवाभिधीयते’</span></span>। | |||
इति च स्कान्दे ॥ 26 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,059: | Line 954: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V28_B2" data-verse="BS_C01_S01_V28"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V28_B2" data-verse="BS_C01_S01_V28"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विष्णुमेवानयन् देवा विष्णुं भूतिमुपासते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘विष्णुमेवानयन् देवा विष्णुं भूतिमुपासते । स एव सर्ववेदोक्तस्तद्रथो देह उच्यते’</span></span> इति स्कान्दे । ब्रह्मशब्दानुगमाच्च ॥ 28 ॥ | ||
स एव सर्ववेदोक्तस्तद्रथो देह उच्यते’</span></span> इति स्कान्दे । ब्रह्मशब्दानुगमाच्च ॥ 28 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,088: | Line 982: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V30_B2" data-verse="BS_C01_S01_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V30_B2" data-verse="BS_C01_S01_V30"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘तत्तन्नाम्नोच्यते विष्णुः सर्वशास्त्रत्वहेतुतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘तत्तन्नाम्नोच्यते विष्णुः सर्वशास्त्रत्वहेतुतः । न क्वापि किञ्चिन्नामास्ति तमृते पुरुषोत्तमम्’</span></span>इति(च) पाद्मे । | ||
न क्वापि किञ्चिन्नामास्ति तमृते पुरुषोत्तमम्’</span></span>इति(च) पाद्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,115: | Line 1,008: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V31_B3" data-verse="BS_C01_S01_V31"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V31_B3" data-verse="BS_C01_S01_V31"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘महिदासाभिधो जज्ञे इतरायास्तपोबलात् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘महिदासाभिधो जज्ञे इतरायास्तपोबलात् । साक्षात् स भगवान् विष्णुर्यस्तन्त्रं वैष्णवं व्यधात्’</span></span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
साक्षात् स भगवान् विष्णुर्यस्तन्त्रं वैष्णवं व्यधात्’</span></span> इति ब्रह्माण्डे । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V31_B4" data-verse="BS_C01_S01_V31"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S01_V31_B4" data-verse="BS_C01_S01_V31"> | ||
<p>तत्तदुपासनायोग्यतया च पुरुषाणाम् । | <p>तत्तदुपासनायोग्यतया च पुरुषाणाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘केषाञ्चित् सर्वगत्वेन केषाञ्चिद्धृदये हरिः । केषाञ्चिद्बहिरेवासावुपास्यः पुरुषोत्तमः’</span></span> इति ब्राह्मे ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अग्नौ क्रियावतां विष्णुर्योगिनां हृदये हरिः । प्रतिमास्वप्रबुद्धानां सर्वत्र विदितत्मानाम्’</span></span> इति च ॥ 31 ॥ ॥ इति पादान्त्यप्राणाधिकरणम् ॥ 12 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘केषाञ्चित् सर्वगत्वेन केषाञ्चिद्धृदये हरिः । | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अग्नौ क्रियावतां विष्णुर्योगिनां हृदये हरिः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,151: | Line 1,038: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V01_B1" data-verse="BS_C01_S02_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V01_B1" data-verse="BS_C01_S02_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा’(ऐ.आ.३.२.४)</span></span>इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishad-id">‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद्ब्रह्म’(म.भा.१३.२५४.९)(विष्णुसहस्रनाम)</span></span>, | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा’(ऐ.आ.३.२.४)</span></span>इत्यादिना सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishad-id">‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.१.६)</span></span>,<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘परमं यो महद्ब्रह्म’(म.भा.१३.२५४.९)(विष्णुसहस्रनाम)</span></span>, <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वासुदेवात् परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् । स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारतः’ ॥</span></span> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘वासुदेवात् परः को नु ब्रह्मशब्दोदितो भवेत् । | |||
स हि सर्वगुणैः पूर्णस्तदन्ये तूपचारतः’ ॥</span></span> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,249: | Line 1,134: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V07_B3" data-verse="BS_C01_S02_V07"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V07_B3" data-verse="BS_C01_S02_V07"> | ||
<p>सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते, व्योमवत् । | <p>सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते, व्योमवत् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः । सर्वनामाभिधेयश्च सर्ववेदोदितश्च सः’</span></span> इति स्कान्दे ॥ 07 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,270: | Line 1,153: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V08_B2" data-verse="BS_C01_S02_V08"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V08_B2" data-verse="BS_C01_S02_V08"> | ||
<p>उक्तं च गारुडे</p> | <p>उक्तं च गारुडे</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः । | <span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः । स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः’</span> इति च ॥08॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,297: | Line 1,179: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V09_B2" data-verse="BS_C01_S02_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V09_B2" data-verse="BS_C01_S02_V09"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘स्रष्टा पाता तथैवात्ता निखिलस्यैक एव तु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘स्रष्टा पाता तथैवात्ता निखिलस्यैक एव तु । वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्य वा न वा’</span></span> इति स्कान्दे । | ||
वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्य वा न वा’</span></span> इति स्कान्दे । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V09_B3" data-verse="BS_C01_S02_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V09_B3" data-verse="BS_C01_S02_V09"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruthi-id">‘एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव यतो बभूव भुवनस्य गोपाः । यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृतमिहायुषेऽत्तु देवः’</span></span> इति श्रुतिः ॥ 09 ॥ | ||
यमप्येति भुवनं साम्पराये स नो हरिर्घृतमिहायुषेऽत्तु देवः’</span></span> इति श्रुतिः ॥ 09 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,318: | Line 1,198: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V10_B1" data-verse="BS_C01_S02_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V10_B1" data-verse="BS_C01_S02_V10"> | ||
<p>अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च(प्रकरणत्वाच्च) ।</p> | <p>अप्संवत्सरसृष्ट्यादिना तत्प्रकरणाच्च(प्रकरणत्वाच्च) ।</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नेहाऽसीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नेहाऽसीत् किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा । सोऽत्मनो मनसाऽस्राक्षीद् अप एव जनार्दनः’ ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">शयानस्तासु भगवान् निर्ममेऽण्डं महत्तरम् । तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत् प्रभुः ॥ तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ॥</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">शयानस्तासु भगवान् निर्ममेऽण्डं महत्तरम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">अथ तं(तत्) कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् । सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुः</span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 10 ॥ | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">अथ तं(तत्) कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,342: | Line 1,218: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C01_S02_V11_I02" data-verse="BS_C01_S02_V11"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C01_S02_V11_I02" data-verse="BS_C01_S02_V11"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishad-id">‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायाऽऽतपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः’ ।(क.उ.१.३.१)</span></span> इति पिबन्तौ प्रतीयेते, तौ कौ ? इति । उच्यते । | ||
छायाऽऽतपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिनाचिकेताः’ ।(क.उ.१.३.१)</span></span> | |||
इति पिबन्तौ प्रतीयेते, तौ कौ ? इति । उच्यते । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,356: | Line 1,230: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V11_B3" data-verse="BS_C01_S02_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V11_B3" data-verse="BS_C01_S02_V11"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘आत्माऽन्तरात्मेति हरिरेक एव द्विधा स्थितः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘आत्माऽन्तरात्मेति हरिरेक एव द्विधा स्थितः । निविष्टो हृदयेनित्यं रसं पिबति कर्मजम्</span></span>इति बृहत्संहितायाम् । | ||
निविष्टो हृदयेनित्यं रसं पिबति कर्मजम्</span></span>इति बृहत्संहितायाम् । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V11_B5" data-verse="BS_C01_S02_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V11_B5" data-verse="BS_C01_S02_V11"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् । पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्’</span></span>इति पाद्मे ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘यो वेद निहितं गुहायाम्’(तै.उ.२.१)</span></span> इत्यादिना प्रसिद्धं ‘हि’शब्देन दर्शयति ॥ 11 ॥ | ||
पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित्’</span></span>इति पाद्मे ॥ | |||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishad-id">‘यो वेद निहितं गुहायाम्’(तै.उ.२.१)</span></span> इत्यादिना प्रसिद्धं ‘हि’शब्देन दर्शयति ॥ 11 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,381: | Line 1,252: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V12_B2" data-verse="BS_C01_S02_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V12_B2" data-verse="BS_C01_S02_V12"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘पृथग् वक्तुं गुणास्तस्य न शक्यन्तेऽमितत्वतः । यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्’ ॥</span> | ||
यतोऽतो ब्रह्मशब्देन सर्वेषां ग्रहणं भवेत्’ ॥</span> | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् । अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥</span> इति ब्राह्मे । | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">एतस्माद्ब्रह्मशब्दोऽयं विष्णोरेव विशेषणम् । | |||
अमिता हि गुणा यस्मान्नान्येषां तमृते विभुम्’(प्रभुम्) ॥</span> इति ब्राह्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,392: | Line 1,261: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V12_B4" data-verse="BS_C01_S02_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V12_B4" data-verse="BS_C01_S02_V12"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruti-id">‘सत्य आत्मा, सत्यो जीवः, सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा, मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यः’</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruti-id">‘सत्य आत्मा, सत्यो जीवः, सत्यं भिदा सत्यं भिदा सत्यं भिदा, मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यो मैवाऽरुवण्यः’</span></span> इति पैङ्गिश्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveyashruti-id">‘आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः’</span></span> इति च भाल्लवेयश्रुतिः । | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallaveyashruti-id">‘आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोऽधिगुणः, जीवोऽल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः’</span></span> इति च भाल्लवेयश्रुतिः । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V12_B5" data-verse="BS_C01_S02_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V12_B5" data-verse="BS_C01_S02_V12"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात् । | <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘यथेश्वरस्य जीवस्य भेदः सत्यो विनिश्चयात् । एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥</span> | ||
एवमेव हि मे वाचं सत्यां कर्तुमिहार्हसि’ ॥</span> | <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् । तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यथेश्वरश्च जीवश्च सत्यभेदौ परस्परम् । | |||
तेन सत्येन मां देवास्त्रायन्तु सहकेशवाः ॥’</span> | |||
इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥ | इत्यदेर्नासत्यो भेदः ॥ 12 ॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,435: | Line 1,301: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V13_B3" data-verse="BS_C01_S02_V13"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V13_B3" data-verse="BS_C01_S02_V13"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">‘अन्तर्यामिणमीशेशमपेक्ष्याहं त्वमित्यपि । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">‘अन्तर्यामिणमीशेशमपेक्ष्याहं त्वमित्यपि । सर्वे शब्दाः प्रयुज्यन्ते सति भेदेऽपि वस्तुषु’</span></span> इति महाकौर्मे ॥ 13 ॥ | ||
सर्वे शब्दाः प्रयुज्यन्ते सति भेदेऽपि वस्तुषु’</span></span> इति महाकौर्मे ॥ 13 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,456: | Line 1,321: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V14_B3" data-verse="BS_C01_S02_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V14_B3" data-verse="BS_C01_S02_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुभिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘यत्स्थानत्वादिदं चक्षुरसङ्गं सर्ववस्तुभिः । स वामनः परोऽस्माकं गतिरित्येव चिन्तयेत्’</span></span> इति वामने ॥ 14 ॥ | ||
स वामनः परोऽस्माकं गतिरित्येव चिन्तयेत्’</span></span> इति वामने ॥ 14 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,473: | Line 1,337: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V15_B4" data-verse="BS_C01_S02_V15"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V15_B4" data-verse="BS_C01_S02_V15"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘लक्षणं परमानन्दो विष्णोरेव न संशयः । अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्लु(विपृ)डानन्दभागिनः’</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ | ||
अव्यक्तादितृणान्तास्तु विप्लु(विपृ)डानन्दभागिनः’</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,561: | Line 1,424: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V20_B1" data-verse="BS_C01_S02_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V20_B1" data-verse="BS_C01_S02_V20"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’ ‘यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं’(बृ.उ.५.७.२२)</span></span> इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेन एनं (जीवं)अधीयते । | ||
शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’ | |||
‘यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं’(बृ.उ.५.७.२२)</span></span> | |||
इत्युभयेऽपि हि शाखिनो भेदेन एनं (जीवं)अधीयते । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V20_B2" data-verse="BS_C01_S02_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V20_B2" data-verse="BS_C01_S02_V20"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘शीर्यते नित्यमेवास्माद्विष्णोस्तु जगदीदृशम् । रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥</span> | ||
रमते च परो ह्यस्मिन् शरीरं तस्य तज्जगत्’ ॥</span> | |||
इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥ | इति वचनान्न शरीरत्वविरोधः ॥20॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,592: | Line 1,451: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C01_S02_V21_I03" data-verse="BS_C01_S02_V21"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C01_S02_V21_I03" data-verse="BS_C01_S02_V21"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’(मु.उ.१.१.७)</span></span> इत्युक्त्वा तस्माच्च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘अक्षरात्परतः परः’(मु.उ.२.१.२)</span></span> इति परः प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत्- | ||
यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्’(मु.उ.१.१.७)</span></span> इत्युक्त्वा तस्माच्च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘अक्षरात्परतः परः’(मु.उ.२.१.२)</span></span> इति परः प्रतीयत इत्यतोऽब्रवीत्- | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,629: | Line 1,487: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V22_B2" data-verse="BS_C01_S02_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V22_B2" data-verse="BS_C01_S02_V22"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका । श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया ॥ तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम् । हरिमैवाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्’॥</span></span> इति स्कान्दे त्र्यक्षराभिधानात् <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२)</span></span> इत्यपि विशेषणमेव । | ||
श्रीः परा प्रकृतिः प्रोक्ता चेतना विष्णुसंश्रया ॥ | |||
तामक्षरं परं प्राहुः परतः परमक्षरम् । | |||
हरिमैवाखिलगुणमक्षरत्रयमीरितम्’॥</span></span> | |||
इति स्कान्दे त्र्यक्षराभिधानात् <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘अक्षरात् परतः परः’(मु.उ.२.१.२)</span></span> इत्यपि विशेषणमेव । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,722: | Line 1,576: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V26_B4" data-verse="BS_C01_S02_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V26_B4" data-verse="BS_C01_S02_V26"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीत’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्व धर्मः सर्वरूप’</span> इति। <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishad-id">‘स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वषुवेदेषु कामचारो भवति’</span> इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि ॥ | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अथ हेममात्मानमणोरणीयांसं परतः परं विश्वं हरिमुपासीत’</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः सर्वकामः सर्व धर्मः सर्वरूप’</span> इति। <span class="gr-reference gr-ref-Mahopanishad-id">‘स य एतमेवमात्मानं विश्वं हरिमारादरमुपास्ते तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेषु देवेषु सर्वषुवेदेषु कामचारो भवति’</span> इति तत्तन्नामलिङ्गादिना तस्यैव दृष्ट्युपदेशान्महोपनिषदि ॥ | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद्गुणराशितः । | <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘अनात्तत्वादनात्मान ऊनत्वाद्गुणराशितः । अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’</span> ॥ | ||
अब्रह्माणः परे सर्वे ब्रह्मात्म विष्णुरेव हि’</span> ॥ | |||
इत्यादिना <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘को न आत्मा, किं ब्रह्म’(छां.उ.५.११.१)</span> इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः । | इत्यादिना <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘को न आत्मा, किं ब्रह्म’(छां.उ.५.११.१)</span> इत्यारम्भाच्च अन्येषामसम्भवाद्विष्णुरेव वैश्वानरः । | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,729: | Line 1,582: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V26_B5" data-verse="BS_C01_S02_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V26_B5" data-verse="BS_C01_S02_V26"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत’(तै.आ.३.१२,ऋ.सं.१०.९०.१३)</span> इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभहितस्तद्विधमेवात्र <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘मूर्धैव सुतेजाः, चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा’(छां.उ.५.१८.२)</span> इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते । ‘च’शब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति । तथा च ब्राह्मे – | <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत’(तै.आ.३.१२,ऋ.सं.१०.९०.१३)</span> इत्यादिना यः पुरुषाख्यो विष्णुरभहितस्तद्विधमेवात्र <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘मूर्धैव सुतेजाः, चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मा’(छां.उ.५.१८.२)</span> इत्यादिनैनं वैश्वानरमधीयते । ‘च’शब्देन सकलवेदतन्त्रपुराणादिषु विष्णुपरत्वं पुरुषसूक्तस्य दर्शयति । तथा च ब्राह्मे – | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmapurana-id">‘यथैव पौरुषं सूक्तं नित्यं विष्णुपरायणम् । तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’</span> इति ॥ | ||
तथैव मे मनो नित्यं भूयाद्विष्णुपरायणम्’</span> इति ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,738: | Line 1,590: | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्त गुणोऽनन्तरूपः’</span> इति । | <span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘एष ह्येवाचिन्त्यः परः परमो हरिरादिरनादिरनन्तोऽनन्तशीर्षोऽनन्ताक्षोऽनन्तबाहुरनन्त गुणोऽनन्तरूपः’</span> इति । | ||
<p>बृहत्संहितायां च-</p> | <p>बृहत्संहितायां च-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘यथा हि पौरुषं सूक्तं विष्णोरेवाभिधायकम् । न तथा सर्ववेदाश्च वेदाङ्गानि च नारद’</span> इत्यादि ॥ | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V26_B7" data-verse="BS_C01_S02_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V26_B7" data-verse="BS_C01_S02_V26"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यस्माद्यज्जायते चाङ्गाल्लोकवेदादिकं हरेः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘यस्माद्यज्जायते चाङ्गाल्लोकवेदादिकं हरेः । तन्नामवाच्यमङ्गं तद्यथा ब्रह्मादिकं मुखम् ॥’</span></span>इति नारदीयवचनात् नाभेदोक्तिविरोधः ॥ 26 ॥ | ||
तन्नामवाच्यमङ्गं तद्यथा ब्रह्मादिकं मुखम् ॥’</span></span>इति नारदीयवचनात् नाभेदोक्तिविरोधः ॥ 26 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 1,772: | Line 1,622: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V28_B2" data-verse="BS_C01_S02_V28"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S02_V28_B2" data-verse="BS_C01_S02_V28"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् । | <span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘व्यासचित्तस्थिताकाशादवच्छिन्नानि कानिचित् । अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥</span> | ||
अन्ये व्यवहरन्त्येतान्यूरीकृत्य गृहादिवत्’ ॥</span> | |||
इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥ | इति स्कान्दवचनान्न मतानां परस्परविरोधः ॥ 28 ॥ | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,860: | Line 1,709: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V01_B2" data-verse="BS_C01_S03_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V01_B2" data-verse="BS_C01_S03_V01"> | ||
<p>‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् । | <p>‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् । न सम्भवन्ति यस्मात् तैर्नैवाप्तागुणपूर्णता’ इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 1 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,877: | Line 1,725: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V02_B2" data-verse="BS_C01_S03_V02"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V02_B2" data-verse="BS_C01_S03_V02"> | ||
<p>‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति । | <p>‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति । योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रनिर्णयः॥’ इत्यादित्यपुराणे ॥ 2 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 1,899: | Line 1,746: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V03_B4" data-verse="BS_C01_S03_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V03_B4" data-verse="BS_C01_S03_V03"> | ||
<p>ब्रह्माण्डे च-</p> | <p>ब्रह्माण्डे च-</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘रुजं द्रावयते यस्माद्रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmandapurana-id">‘रुजं द्रावयते यस्माद्रुद्रस्तस्माज्जनार्दनः । ईशानादेव चेशानो महैदेवो महत्त्वतः ॥ पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । तदाधारो यतो विष्णुः पिनाकीति ततः (स्मृ)श्रुतः॥ शिवः सुखात्मकत्वेन शर्वः शंरोधनाद्धरिः । कृत्यात्मकमिदं देहं यतो वस्ते प्रवर्तयन् ॥ कृत्तिवासास्ततो देवो विरिञ्चश्च विरेचनात् । बृंहणाद्ब्रह्मनामाऽसौ ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ॥ एवं नानाविधैः शब्दैरेक एव त्रिविक्रमः । वेदेषु सपुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः’</span> इति । | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V03_B14" data-verse="BS_C01_S03_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V03_B14" data-verse="BS_C01_S03_V03"> | ||
<p>वामने च – | <p>वामने च – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘न तु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः । अन्यनाम्नां गतिर्विष्णुः एक एव प्रकीर्तितः॥’</span></span> इति ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘न तु नारायणादीनां नाम्नामन्यत्र सम्भवः । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V03_B17" data-verse="BS_C01_S03_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V03_B17" data-verse="BS_C01_S03_V03"> | ||
<p>स्कान्दे च – | <p>स्कान्दे च – <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः । प्रादादन्यत्र भगवान् राजेवर्ते स्वकं पुरम्॥’</span></span>इति ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamanapurana-id">‘ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,004: | Line 1,838: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V08_B2" data-verse="BS_C01_S03_V08"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V08_B2" data-verse="BS_C01_S03_V08"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanisat-id">‘सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanisat-id">‘सहस्रशीर्षं देवं विश्वाक्षं विश्वशम्भुवम् । विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥ विश्वतः परमां नित्यम्’(महाना.उ.११)</span></span> इति श्रुतिः | ||
विश्वं नारायणं देवमक्षरं परमं पदम् ॥ | |||
विश्वतः परमां नित्यम्’(महाना.उ.११)</span></span> इति श्रुतिः | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,050: | Line 1,882: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V10_B7" data-verse="BS_C01_S03_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V10_B7" data-verse="BS_C01_S03_V10"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘पृथिव्यादिप्रकृत्यन्तं भूतं भव्यं भवच्च यत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘पृथिव्यादिप्रकृत्यन्तं भूतं भव्यं भवच्च यत् । विष्णुरेको बिभर्तीदं नान्यस्तस्मात् क्षमो धृतौ॥’</span></span> इति च स्कान्दे ॥ 10 ॥ | ||
विष्णुरेको बिभर्तीदं नान्यस्तस्मात् क्षमो धृतौ॥’</span></span> | |||
इति च स्कान्दे ॥ 10 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,094: | Line 1,924: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V12_B5" data-verse="BS_C01_S03_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V12_B5" data-verse="BS_C01_S03_V12"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अस्थूलोऽनणुरूपोऽसावविश्वो विश्व एव च । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अस्थूलोऽनणुरूपोऽसावविश्वो विश्व एव च । विरुद्धर्मरूपोऽसौ ऐश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥’</span></span> इति च ब्राह्मे ॥ 12 ॥ | ||
विरुद्धर्मरूपोऽसौ ऐश्वर्यात् पुरुषोत्तमः॥’</span></span> इति च ब्राह्मे ॥ 12 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,163: | Line 1,992: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V14_B6" data-verse="BS_C01_S03_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V14_B6" data-verse="BS_C01_S03_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नित्यतीर्णाशनायादिरेक एव हरिः स्वतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘नित्यतीर्णाशनायादिरेक एव हरिः स्वतः । अशनायादिकानन्ये तत्प्रसादात् तरन्ति हि॥’</span></span> इति पाद्मे । | ||
अशनायादिकानन्ये तत्प्रसादात् तरन्ति हि॥’</span></span> इति पाद्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,172: | Line 2,000: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V14_B9" data-verse="BS_C01_S03_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V14_B9" data-verse="BS_C01_S03_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सत्यकामोऽअपरो नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘सत्यकामोऽअपरो नास्ति तमृते विष्णुमव्ययम् । सत्यकामत्वमन्येषां भवेत् तत्काम्यकामिता॥’</span></span> इति च स्कान्दे ॥ 14 ॥ | ||
सत्यकामत्वमन्येषां भवेत् तत्काम्यकामिता॥’</span></span> इति च स्कान्दे ॥ 14 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,371: | Line 2,198: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V24_B2" data-verse="BS_C01_S03_V24"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V24_B2" data-verse="BS_C01_S03_V24"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथा । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च वाक्यं प्रकरणं तथा । पूर्वं पूर्वं बलीयः स्यादेवमागमनिर्णयः’॥</span></span> इति स्कान्दे ॥ | ||
पूर्वं पूर्वं बलीयः स्यादेवमागमनिर्णयः’॥</span></span> इति स्कान्दे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,445: | Line 2,271: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V28_B2" data-verse="BS_C01_S03_V28"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V28_B2" data-verse="BS_C01_S03_V28"> | ||
<p>‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत्’(म.ना.उ.५.७)इति । | <p>‘सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत्’(म.ना.उ.५.७)इति । ‘यथैव नियमः काले सुरादिनियमस्तथा । तस्मान्नानीदृशं क्वापि विश्वमेतद्भविष्यति’ ॥ इत्यादे अत एव शब्दात् तेषां प्रभवनियमात् ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,476: | Line 2,299: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V30_B1" data-verse="BS_C01_S03_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V30_B1" data-verse="BS_C01_S03_V30"> | ||
<p>अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राप्तपदानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः । ‘यथापूर्वम्’(म.ना.उ.५.७) इति दर्शनात् । | <p>अतीतानागतानां देवानां समाननामरूपत्वात् प्राप्तपदानां मुक्त्याऽवृत्तावप्यविरोधः । ‘यथापूर्वम्’(म.ना.उ.५.७) इति दर्शनात् । ‘अनादि निधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा । ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः’ इति स्मृतेश्च ॥30॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 2,521: | Line 2,341: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V33_B2" data-verse="BS_C01_S03_V33"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V33_B2" data-verse="BS_C01_S03_V33"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यावत्सेवा परे तत्वे तावत्सुखविशेषता । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यावत्सेवा परे तत्वे तावत्सुखविशेषता । सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम् ॥ तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानामप्युपासनम्। सर्वं विधीयते नित्यं सर्वयज्ञादिकर्म च’</span></span> इति स्कान्दे ॥ | ||
सम्भवाच्च प्रकाशस्य परमेकमृते हरिम् ॥ | |||
तेषां सामर्थ्ययोगाच्च देवानामप्युपासनम्। | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,532: | Line 2,349: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V33_B7" data-verse="BS_C01_S03_V33"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V33_B7" data-verse="BS_C01_S03_V33"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘सर्वज्ञस्यैव कृष्णस्य त्वेकदेशविचिन्तितम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘सर्वज्ञस्यैव कृष्णस्य त्वेकदेशविचिन्तितम् । स्वीकृत्य मुनयो ब्रूयुस्तन्मतं न विरुध्यते’</span></span> इति च ब्राह्मे ॥ 33 ॥ | ||
स्वीकृत्य मुनयो ब्रूयुस्तन्मतं न विरुध्यते’</span></span> इति च ब्राह्मे ॥ 33 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,608: | Line 2,424: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V36_B4" data-verse="BS_C01_S03_V36"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V36_B4" data-verse="BS_C01_S03_V36"> | ||
<p>अस्ति च तासां संस्कारः । | <p>अस्ति च तासां संस्कारः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘स्त्रीणां प्रदानकर्मैव यथोपनयनं तथा’</span></span>इति ॥ 36 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘स्त्रीणां प्रदानकर्मैव यथोपनयनं तथा’</span></span>इति ॥ 36 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,639: | Line 2,454: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V38_B2" data-verse="BS_C01_S03_V38"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V38_B2" data-verse="BS_C01_S03_V38"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘नाग्निर्न यज्ञः शूद्रस्य तथैवाद्ययनं कुतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘नाग्निर्न यज्ञः शूद्रस्य तथैवाद्ययनं कुतः । केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते’</span></span> इति स्मृतेश्च । | ||
केवलैव तु शुश्रूषा त्रिवर्णानां विधीयते’</span></span> इति स्मृतेश्च । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,672: | Line 2,486: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V39_B3" data-verse="BS_C01_S03_V39"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V39_B3" data-verse="BS_C01_S03_V39"> | ||
<p>‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः’ इति च | <p>‘प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुः’ इति च <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘नभस्वतोऽपि सर्वाः स्युश्चेष्टा भगवतो हरेः । किमुतान्यस्य जगतो यस्य चेष्टा नभस्वतः’</span></span> इति हि स्कान्दे ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘नभस्वतोऽपि सर्वाः स्युश्चेष्टा भगवतो हरेः । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V39_B4" data-verse="BS_C01_S03_V39"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S03_V39_B4" data-verse="BS_C01_S03_V39"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘चक्रं चङ्क्रमणादेष वर्जनाद्वज्र उच्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘चक्रं चङ्क्रमणादेष वर्जनाद्वज्र उच्यते । खण्डनात् खड्ग एवैष हेतिनामा स्वयं हरिः’</span></span>इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 39 ॥ | ||
खण्डनात् खड्ग एवैष हेतिनामा स्वयं हरिः’</span></span>इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 39 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,843: | Line 2,654: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V02_B2" data-verse="BS_C01_S04_V02"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V02_B2" data-verse="BS_C01_S04_V02"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pippalada-id">‘यत्तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pippalada-id">‘यत्तत् सूक्ष्मं परमं वेदितव्यं नित्यं पदं वैष्णवं ह्यामनन्ति । यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः’</span></span>॥इति च पिप्पलादशाखायाम् । | ||
यत्तल्लोका न विदुर्लोकसारं विन्दन्त्येतत् कवयो योगनिष्ठाः’</span></span>॥इति च पिप्पलादशाखायाम् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 2,864: | Line 2,674: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V03_B2" data-verse="BS_C01_S04_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V03_B2" data-verse="BS_C01_S04_V03"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोऽभिधीयते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘यदधीनो गुणो यस्य तद्गुणी सोऽभिधीयते । यथा जीवः परात्मेति यथा राजा जयीत्यपि’</span></span> इति च स्कान्दे ॥ 03 ॥ | ||
यथा जीवः परात्मेति यथा राजा जयीत्यपि’</span></span> इति च स्कान्दे ॥ 03 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,069: | Line 2,878: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V16_B2" data-verse="BS_C01_S04_V16"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V16_B2" data-verse="BS_C01_S04_V16"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘परस्य वाचकाः शब्दा समाकृष्येतरेष्वपि । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘परस्य वाचकाः शब्दा समाकृष्येतरेष्वपि । व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः’</span></span> इति पाद्मे ॥ 16 ॥ | ||
व्यवह्रियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः’</span></span> इति पाद्मे ॥ 16 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,173: | Line 2,981: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V23_B2" data-verse="BS_C01_S04_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V23_B2" data-verse="BS_C01_S04_V23"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘कृष्णद्द्वैपायनमताद् एकदेशविदः परे । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘कृष्णद्द्वैपायनमताद् एकदेशविदः परे । वदन्त्येते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन’</span></span> इति पाद्मे ॥ 23 ॥ | ||
वदन्त्येते यथाप्रज्ञं न विरोधः कथञ्चन’</span></span> इति पाद्मे ॥ 23 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,218: | Line 3,025: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V25_B7" data-verse="BS_C01_S04_V25"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V25_B7" data-verse="BS_C01_S04_V25"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च । परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते’</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 25 ॥ | ||
परमैश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतयेष्यते’</span></span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 25 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,255: | Line 3,061: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V27_B4" data-verse="BS_C01_S04_V27"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V27_B4" data-verse="BS_C01_S04_V27"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Naradiya-id">‘अविकारोऽपि परमः प्रकृतिं तु विकारिणीम् । अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते’</span></span> इति नारदीये । | ||
अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते’</span></span> इति नारदीये । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,282: | Line 3,087: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V28_B3" data-verse="BS_C01_S04_V28"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V28_B3" data-verse="BS_C01_S04_V28"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘व्यवधानेन सूतिस्तु पुंस्त्वम् विद्वद्भिरुच्यते । सूतिरव्यवधानेन स्त्रीत्वमाहुर्मनीषिणः । उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् । प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’॥</span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥ | ||
सूतिरव्यवधानेन स्त्रीत्वमाहुर्मनीषिणः । | |||
उभयात्मकसूतित्वाद्वासुदेवः परः पुमान् । | |||
प्रकृतिः पुरुषश्चेति शब्दैरेकोऽभिधीयते’॥</span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 28 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,313: | Line 3,115: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V29_B3" data-verse="BS_C01_S04_V29"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V29_B3" data-verse="BS_C01_S04_V29"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">‘शमूनं कुरुते विष्णुः अदृश्यः सन् परः स्वयम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahakoorma-id">‘शमूनं कुरुते विष्णुः अदृश्यः सन् परः स्वयम् । तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तः तोदनात् तुच्छ उच्यते ॥ नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः । अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥ सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता । अन्येषां व्यवहारार्थम् इष्यते व्यवहर्तृभिः’</span> इति महाकौर्मे। | ||
तस्माच्छून्यमिति प्रोक्तः तोदनात् तुच्छ उच्यते ॥ | |||
नैष भावयितं योग्यः केनचित् पुरुषोत्तमः । | |||
अतोऽभावं वदन्त्येनं नाश्यत्वान्नाश इत्यपि ॥ | |||
सर्वस्य तदधीनत्वात् तत्तच्छब्दाभिधेयता । | |||
अन्येषां व्यवहारार्थम् इष्यते व्यवहर्तृभिः’</span> इति महाकौर्मे। | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,326: | Line 3,123: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V29_B11" data-verse="BS_C01_S04_V29"> | <div class="bhashya" id="BS_C01_S04_V29_B11" data-verse="BS_C01_S04_V29"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-VarahaSamhitha-id">‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-VarahaSamhitha-id">‘अवधारणार्थं सर्वस्याप्युक्तस्याध्यायमूलतः । द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये’</span></span>इति वाराहे ॥ 29 ॥ | ||
द्विरुक्तिं कुर्वते प्राज्ञा अध्यायान्ते विनिर्णये’</span></span>इति वाराहे ॥ 29 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,406: | Line 3,202: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V04_B4" data-verse="BS_C02_S01_V04"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V04_B4" data-verse="BS_C02_S01_V04"> | ||
<p>नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.६४.६)</span></span> इत्यादेः । | <p>नित्यत्वं च शब्दादेव प्रतीयते <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ.सं.८.६४.६)</span></span> इत्यादेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनादिनिधना नित्या’(म.भा.१२.२३८.९३)</span></span> इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘अनादिनिधना नित्या’(म.भा.१२.२३८.९३)</span></span> इति च स्मृतिः ॥ 04 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,423: | Line 3,218: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V05_B2" data-verse="BS_C02_S01_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V05_B2" data-verse="BS_C02_S01_V05"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyapurana-id">‘ऋग्यजुः सामाथर्वाश्च मूलरामायणं तथा। | <span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyapurana-id">‘ऋग्यजुः सामाथर्वाश्च मूलरामायणं तथा। भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥ पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः । स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किञ्चिद् विचार्यते ॥ यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् । नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥ इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन । अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’</span> इति ॥ 05 ॥ | ||
भारतं पञ्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ॥ | |||
पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः । | |||
स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किञ्चिद् विचार्यते ॥ | |||
यत् तेषूक्तं न दृश्येत पूर्वकर्मात्र कारणम् । | |||
नाप्रामाण्यं भवेदेषां दृश्यते ह्यधिकारतः॥ | |||
इतः प्रामाण्यमन्येषां न स्वतस्तु कथञ्चन । | |||
अदृश्योक्तौ ततस्तेषामप्रमाण्यं न संशयः’</span> इति ॥ 05 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,466: | Line 3,254: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V07_B2" data-verse="BS_C02_S01_V07"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V07_B2" data-verse="BS_C02_S01_V07"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyapurana-id">‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः। | <span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyapurana-id">‘पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः। अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः । ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’</span> इति ॥ 07 ॥ | ||
अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्च ताः । | |||
ताश्च सर्वगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रयाः’</span> इति ॥ 07 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,560: | Line 3,346: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V12_B4" data-verse="BS_C02_S01_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V12_B4" data-verse="BS_C02_S01_V12"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vamana-id">‘यावदेव प्रमाणेन सिद्धं तावदहापयन् । स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’</span></span> इति वामने ॥ 12 ॥ | ||
स्वीकुर्यान्नैव चान्यत्र शङ्क्यं मानमृते क्वचित्’</span></span> इति वामने ॥ 12 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,577: | Line 3,362: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V13_B2" data-verse="BS_C02_S01_V13"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V13_B2" data-verse="BS_C02_S01_V13"> | ||
<p>‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’,‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति । | <p>‘अकस्माद्धीदमाविरासीदकस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति’,‘प्रधानादिदमुत्पन्नं प्रधानमधितिष्ठति । प्रधाने लयमभ्येति न ह्यन्यत् कारणं मतम्’॥ ‘जीवाद्भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः । जीवे तु लयमृच्छन्ति न जीवात् कारणं परम्’ ॥ इत्यादिश्रुतिप्राप्ता निराकृताः ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,663: | Line 3,444: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V16_B2" data-verse="BS_C02_S01_V16"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V16_B2" data-verse="BS_C02_S01_V16"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्ति कुतश्चन । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘अनुक्तं पञ्चभिर्वैदैर्न वस्त्वस्ति कुतश्चन । अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’</span></span> इति स्कान्दे ॥ 16 ॥ | ||
अतो वेदत्वमेतेषां यतस्ते सर्ववेदकाः’</span></span> इति स्कान्दे ॥ 16 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,732: | Line 3,512: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V18_B20" data-verse="BS_C02_S01_V18"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V18_B20" data-verse="BS_C02_S01_V18"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Purushottama-id">‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Purushottama-id">‘शास्त्रार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम् । मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥ प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु । अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’</span> इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥ | ||
मध्यमं त्वागमो ज्ञेयः प्रत्यक्षमधमं स्मृतम् ॥ | |||
प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु । | |||
अनुमाद्या न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः’</span> इति पुरुषोत्तमतन्त्रे॥ 18 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,780: | Line 3,557: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V21_B2" data-verse="BS_C02_S01_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V21_B2" data-verse="BS_C02_S01_V21"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्य पुरुषोत्तमः । क्षोभयामास भगवान् सृष्ट्यर्थं जगतो विभुः’</span></span> इति कौर्मे ॥ 21 ॥ | ||
क्षोभयामास भगवान् सृष्ट्यर्थं जगतो विभुः’</span></span> इति कौर्मे ॥ 21 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,833: | Line 3,609: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V24_B2" data-verse="BS_C02_S01_V24"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V24_B2" data-verse="BS_C02_S01_V24"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘यथा धारुमयीं योषां नरः स्थिरसमाहितः। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘यथा धारुमयीं योषां नरः स्थिरसमाहितः। इङ्गयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः’</span></span> इति भारते ॥ 24 ॥ | ||
इङ्गयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः’</span></span> इति भारते ॥ 24 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,870: | Line 3,645: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V26_B2" data-verse="BS_C02_S01_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V26_B2" data-verse="BS_C02_S01_V26"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-BruhathSamitha-id">‘न युक्तियोगाद् वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-BruhathSamitha-id">‘न युक्तियोगाद् वाक्यानि निराकार्याण्यपि क्वचित् । विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’</span></span>इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥ | ||
विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु युक्तयः’</span></span>इति बृहत्संहितायाम् ॥ 26 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,891: | Line 3,665: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V27_B4" data-verse="BS_C02_S01_V27"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V27_B4" data-verse="BS_C02_S01_V27"> | ||
<p>न चोपाधिकृतोंऽशः । अंश उपहित इति द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् । | <p>न चोपाधिकृतोंऽशः । अंश उपहित इति द्वित्वापेक्षत्वात् न चान्यत् कल्प्यम् । ‘यद्धि युक्त्या विरुद्ध्येत तदीशकृतमेव हि’। इति गत्यन्तरोक्तेः ॥ 27 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 3,936: | Line 3,709: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V29_B2" data-verse="BS_C02_S01_V29"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V29_B2" data-verse="BS_C02_S01_V29"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwethashwataropanishad-id">‘विचित्रशक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shwethashwataropanishad-id">‘विचित्रशक्तिः पुरुषः पुराणो न चान्येषां शक्तयस्तादृशाः स्युः । एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’</span></span>॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥ | ||
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा सर्वान् देवानेक एवानुविष्टः’</span></span>॥इति श्वेताश्वतरश्रुतिः ॥ 29 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 3,966: | Line 3,738: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V31_B1" data-verse="BS_C02_S01_V31"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S01_V31_B1" data-verse="BS_C02_S01_V31"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘सर्वैर्युक्ता शक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘सर्वैर्युक्ता शक्तिभिर्देवता सा परेति यां प्राहुरजस्रशक्तिम् । नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’</span></span>इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ | ||
नित्यानन्दा नित्यरूपाऽजरा च या शाश्वताऽत्मेति च यां वदन्ति’</span></span>इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,228: | Line 3,999: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S02_V05_B7" data-verse="BS_C02_S02_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S02_V05_B7" data-verse="BS_C02_S02_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्तिकृत्’</span></span>इति भागवते । चशब्देन प्रकृतिस्तादिप्रदत्वं चाङ्गीकृतम् ॥ | ||
अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्तिकृत्’</span></span>इति भागवते । | |||
चशब्देन प्रकृतिस्तादिप्रदत्वं चाङ्गीकृतम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 4,969: | Line 4,738: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V07_B2" data-verse="BS_C02_S03_V07"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V07_B2" data-verse="BS_C02_S03_V07"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘एकोऽविभक्तः परमः पुरुषो विष्णुरुच्यते । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhathsamhita-id">‘एकोऽविभक्तः परमः पुरुषो विष्णुरुच्यते । प्रकृतिः पुरुषः कालस्त्रय एते विभागतः ॥ चतुर्थस्तु महान् प्रोक्तः पञ्चमाऽहङ्कृतिर्मता । तद्विभागेन जायन्त आकाशाद्याः पृथक् पृथक् ॥ यो विभागी विकारः स सोऽविकारः परो हरिः । अविभागात् परानन्दो नित्यो नित्यगुणात्मकः । विभागो ह्यल्पशक्तित्वं नहि तत् परमात्मनः’।</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ 07 ॥ | ||
प्रकृतिः पुरुषः कालस्त्रय एते विभागतः ॥ | |||
चतुर्थस्तु महान् प्रोक्तः पञ्चमाऽहङ्कृतिर्मता । | |||
तद्विभागेन जायन्त आकाशाद्याः पृथक् पृथक् ॥ | |||
यो विभागी विकारः स सोऽविकारः परो हरिः । | |||
अविभागात् परानन्दो नित्यो नित्यगुणात्मकः । | |||
विभागो ह्यल्पशक्तित्वं नहि तत् परमात्मनः’।</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ 07 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,022: | Line 4,785: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V08_B6" data-verse="BS_C02_S03_V08"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V08_B6" data-verse="BS_C02_S03_V08"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘एतच्चतुष्टयं विष्णुः स्वयं नित्यः परात्परः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘एतच्चतुष्टयं विष्णुः स्वयं नित्यः परात्परः । प्रतिव्यूह्य व्यूह्य चासावतीत्या च जनार्दनः । धारयत्यनिशं देवो नित्यानन्दैकलक्षणः’</span></span>इति कौर्मे ॥ 08 ॥ | ||
प्रतिव्यूह्य व्यूह्य चासावतीत्या च जनार्दनः । | |||
धारयत्यनिशं देवो नित्यानन्दैकलक्षणः’</span></span>इति कौर्मे ॥ 08 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,044: | Line 4,805: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V09_B2" data-verse="BS_C02_S03_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V09_B2" data-verse="BS_C02_S03_V09"> | ||
<p>अनुत्पत्तिरेव सतः । तुशब्देनोक्तव्यवस्थामपाकरोति । न ह्यसतः सदुत्पद्यते । अदृष्टत्वादनुपपत्तेः । | <p>अनुत्पत्तिरेव सतः । तुशब्देनोक्तव्यवस्थामपाकरोति । न ह्यसतः सदुत्पद्यते । अदृष्टत्वादनुपपत्तेः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् वा एतद्ब्रह्माहुर्बृहति बृंहयति चेति । तद् वा एतदसदाहुः न ह्यासादयति कश्चन । तद् वा एतत् परमाहुः परतो हि तदुदीक्ष्यते’</span></span>इति श्रुतेरसच्छब्दो ब्रह्मवाची ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तद् वा एतद्ब्रह्माहुर्बृहति बृंहयति चेति । तद् वा एतदसदाहुः न ह्यासादयति कश्चन । तद् वा एतत् परमाहुः परतो हि तदुदीक्ष्यते’</span></span>इति श्रुतेरसच्छब्दो ब्रह्मवाची । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,053: | Line 4,813: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V09_B11" data-verse="BS_C02_S03_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V09_B11" data-verse="BS_C02_S03_V09"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘त्वं देवशक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविरादधेऽजः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘त्वं देवशक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविरादधेऽजः । ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते’(भा.३.६.२८)</span></span>इति भागवते ॥ | ||
ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते’(भा.३.६.२८)</span></span>इति भागवते ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,069: | Line 4,828: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V09_B19" data-verse="BS_C02_S03_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V09_B19" data-verse="BS_C02_S03_V09"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘अविकारोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः । | <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavatha-id">‘अविकारोऽपि भगवान् सर्वशक्तित्वहेतुतः । विकारहेतुकं सर्वं कुरुते निर्विकारवान् ॥ ‘शक्तिशक्तिमतोश्चापि न विभागः कथञ्चन । अविभिन्नाऽपि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यते’</span> इति भागवततन्त्रे ॥ 09 ॥ | ||
विकारहेतुकं सर्वं कुरुते निर्विकारवान् ॥ | |||
‘शक्तिशक्तिमतोश्चापि न विभागः कथञ्चन । | |||
अविभिन्नाऽपि सेच्छादिभेदैरपि विभाव्यते’</span> इति भागवततन्त्रे ॥ 09 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,113: | Line 4,869: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V11_B4" data-verse="BS_C02_S03_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V11_B4" data-verse="BS_C02_S03_V11"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishya-id">‘कर्ता सर्वस्य वै विष्णुः एक एव न संशयः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishya-id">‘कर्ता सर्वस्य वै विष्णुः एक एव न संशयः । इतरेषां तु सत्ताद्या यत एव तदाज्ञया’</span></span> इति भविष्यत्पुराणे॥ | ||
इतरेषां तु सत्ताद्या यत एव तदाज्ञया’</span></span> इति भविष्यत्पुराणे॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,160: | Line 4,915: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V12_B8" data-verse="BS_C02_S03_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V12_B8" data-verse="BS_C02_S03_V12"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhitha-id">विष्णुवीर्याभियोगाच्च पीतत्वं भुव इष्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vyomasamhitha-id">विष्णुवीर्याभियोगाच्च पीतत्वं भुव इष्यते । स्वर्णवीर्यो हि भगवाननादिः पुरुषोत्तमः</span></span>॥इति व्योमसंहितायाम् ॥ 12 ॥ | ||
स्वर्णवीर्यो हि भगवाननादिः पुरुषोत्तमः</span></span>॥इति व्योमसंहितायाम् ॥ 12 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,189: | Line 4,943: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V13_B7" data-verse="BS_C02_S03_V13"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V13_B7" data-verse="BS_C02_S03_V13"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता स एको हरिरीश्वरः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘स्रष्टा पाता च संहर्ता स एको हरिरीश्वरः । स्रष्टृत्वादिकमन्येषां दारुयोषावदुच्यते ॥ एकदेशक्रिया चात्र न तु सर्वात्मनेरितम् । सृष्ट्यादिकं समस्तं तु विष्णोरेव पराद्भवेत्’</span></span> इति च स्कान्दे ॥ | ||
स्रष्टृत्वादिकमन्येषां दारुयोषावदुच्यते ॥ | |||
एकदेशक्रिया चात्र न तु सर्वात्मनेरितम् । | |||
सृष्ट्यादिकं समस्तं तु विष्णोरेव पराद्भवेत्’</span></span> | |||
इति च स्कान्दे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,222: | Line 4,972: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S03_V14_I02" data-verse="BS_C02_S03_V14"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S03_V14_I02" data-verse="BS_C02_S03_V14"> | ||
<p>‘अक्षरात् परमादेव सर्वमुत्पद्यते क्रमात् । | <p>‘अक्षरात् परमादेव सर्वमुत्पद्यते क्रमात् । व्युत्क्रमाद् विलयश्चैव तस्मिन्नेव परात्मनि’ ॥इति चतुर्वेदशिखायां व्युत्क्रमाल्लयः प्रतीयते । अत आह</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,236: | Line 4,985: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V14_B5" data-verse="BS_C02_S03_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V14_B5" data-verse="BS_C02_S03_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अनुरूपः क्रमः सृष्टौ प्रतिरूपो लये क्रमः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अनुरूपः क्रमः सृष्टौ प्रतिरूपो लये क्रमः । इति क्रमेण भगवान् सृष्टिसंहारकृद्धरिः’</span></span> इति च पाद्मे । | ||
इति क्रमेण भगवान् सृष्टिसंहारकृद्धरिः’</span></span> इति च पाद्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,345: | Line 5,093: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V19_B2" data-verse="BS_C02_S03_V19"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V19_B2" data-verse="BS_C02_S03_V19"> | ||
<p>‘उत्पद्यन्ते चिदात्मानो नित्यान्नित्याः परात्मनः । | <p>‘उत्पद्यन्ते चिदात्मानो नित्यान्नित्याः परात्मनः । उपाध्यपेक्षया तेषामुत्पत्तिरपि गीयते’॥इति व्योमसंहितायाम्॥ 19 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,440: | Line 5,187: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V23_B4" data-verse="BS_C02_S03_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V23_B4" data-verse="BS_C02_S03_V23"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘आत्माऽमेयः परं ब्रह्म परानन्दादिकाभिधाः। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘आत्माऽमेयः परं ब्रह्म परानन्दादिकाभिधाः। वदन्ति विष्णुमेवैकं नान्यत्राऽसां गतिः क्वचित्’</span></span> इति च कौर्मे ॥ 23 ॥ | ||
वदन्ति विष्णुमेवैकं नान्यत्राऽसां गतिः क्वचित्’</span></span> इति च कौर्मे ॥ 23 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,457: | Line 5,203: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V24_B2" data-verse="BS_C02_S03_V24"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V24_B2" data-verse="BS_C02_S03_V24"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अणुमात्रोऽप्ययं जीवः स्वदेहं व्याप्य तिष्ठति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अणुमात्रोऽप्ययं जीवः स्वदेहं व्याप्य तिष्ठति । यथा व्याप्य शरीराणि हरिचन्दनविप्लुषः’</span></span> इति च ब्रह्माण्डपुराणे ॥ 24 ॥ | ||
यथा व्याप्य शरीराणि हरिचन्दनविप्लुषः’</span></span> इति च ब्रह्माण्डपुराणे ॥ 24 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,525: | Line 5,270: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V27_B2" data-verse="BS_C02_S03_V27"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V27_B2" data-verse="BS_C02_S03_V27"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ह्येकोऽवयववर्जितः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अचिन्त्ययेशशक्त्यैव ह्येकोऽवयववर्जितः । आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडते योगसम्पदा’</span></span>इति च पाद्मे ॥ 27 ॥ | ||
आत्मानं बहुधा कृत्वा क्रीडते योगसम्पदा’</span></span>इति च पाद्मे ॥ 27 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,546: | Line 5,290: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V28_B1" data-verse="BS_C02_S03_V28"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V28_B1" data-verse="BS_C02_S03_V28"> | ||
<p>‘भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्पूर्णः परो जीवसङ्घो ह्यपूर्णाः । | <p>‘भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसङ्घात्पूर्णः परो जीवसङ्घो ह्यपूर्णाः । यतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्ययं च बन्धान्मोक्षं तत एवाभिवाञ्छेत्’॥इति सोपपत्तिककौशिकश्रुतेर्भिन्न एव जीवः ॥ 28 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,588: | Line 5,331: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V30_B2" data-verse="BS_C02_S03_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V30_B2" data-verse="BS_C02_S03_V30"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agniveshya-id">‘नित्यः परो नित्यो जीवोऽनित्यास्तस्य धातवः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agniveshya-id">‘नित्यः परो नित्यो जीवोऽनित्यास्तस्य धातवः । अत उत्पद्यते च म्रियते च विमुच्यते च’</span></span>इति च आग्निवेश्यश्रुतिः । | ||
अत उत्पद्यते च म्रियते च विमुच्यते च’</span></span>इति च आग्निवेश्यश्रुतिः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,621: | Line 5,363: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V31_B2" data-verse="BS_C02_S03_V31"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V31_B2" data-verse="BS_C02_S03_V31"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Gowpawana-id">‘बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Gowpawana-id">‘बलमानन्द ओजश्च सहो ज्ञानमनाकुलम् । स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद् विभोः’</span></span>इति च गौपवनश्रुतिः॥ 31 ॥ | ||
स्वरूपाण्येव जीवस्य व्यज्यन्ते परमाद् विभोः’</span></span>इति च गौपवनश्रुतिः॥ 31 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,634: | Line 5,375: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V32_B1" data-verse="BS_C02_S03_V32"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V32_B1" data-verse="BS_C02_S03_V32"> | ||
<p>व्यक्तनङ्गीकारे देवानां च नित्योपलब्धिरानन्दादीनाम्, असुराणां नित्यानुपलब्धिः मनुष्याणां च नित्योपलब्ध्यनुपलब्धी च प्रसज्ज्यन्ते । | <p>व्यक्तनङ्गीकारे देवानां च नित्योपलब्धिरानन्दादीनाम्, असुराणां नित्यानुपलब्धिः मनुष्याणां च नित्योपलब्ध्यनुपलब्धी च प्रसज्ज्यन्ते । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agniveshyashruti-id">‘नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्याः’</span></span> इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agniveshyashruti-id">‘नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्याः’</span></span> इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,776: | Line 5,516: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V41_B2" data-verse="BS_C02_S03_V41"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V41_B2" data-verse="BS_C02_S03_V41"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">‘कर्तृत्वं करणत्वं च स्वभावश्चेतना धृतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishruthi-id">‘कर्तृत्वं करणत्वं च स्वभावश्चेतना धृतिः । यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’</span></span>इति हि पैङ्गिश्रुतिः ॥ 41 ॥ | ||
यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया’</span></span>इति हि पैङ्गिश्रुतिः ॥ 41 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,793: | Line 5,532: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V42_B2" data-verse="BS_C02_S03_V42"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V42_B2" data-verse="BS_C02_S03_V42"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘पूर्वकर्म प्रयत्नं च संस्कारं चाप्यपेक्ष्यतु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘पूर्वकर्म प्रयत्नं च संस्कारं चाप्यपेक्ष्यतु । ईश्वरः कारयेत् सर्वं तच्चेश्वरकृतं स्वयम् ॥ अनादित्वाददोषश्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि । | ||
ईश्वरः कारयेत् सर्वं तच्चेश्वरकृतं स्वयम् ॥ | |||
अनादित्वाददोषश्च पूर्णशक्तित्वतो हरेः’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 5,815: | Line 5,552: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S03_V43_I01" data-verse="BS_C02_S03_V43"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S03_V43_I01" data-verse="BS_C02_S03_V43"> | ||
<p>‘अंशा एव हीमे जीवा अंशी हि परमेश्वरः । | <p>‘अंशा एव हीमे जीवा अंशी हि परमेश्वरः । स्वयमंशैरिदं सर्वं कारयत्यचलो हरिः’ ॥ इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S03_V43_I04" data-verse="BS_C02_S03_V43"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S03_V43_I04" data-verse="BS_C02_S03_V43"> | ||
<p>‘नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य । | <p>‘नैवांशो न सम्बन्धो नापेक्ष्यो जीवः परस्य । तथाऽपि तु यथायोगं फलदः प्रभुरेकराट् । न नियम्यः स कस्यापि स सर्वस्य नियामकः’ ॥ इति च भाल्लवेयश्रुतौ ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 5,920: | Line 5,654: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V47_B4" data-verse="BS_C02_S03_V47"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V47_B4" data-verse="BS_C02_S03_V47"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘स्वांशश्चाथो विभिन्नांश इति द्वेधांऽश इष्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘स्वांशश्चाथो विभिन्नांश इति द्वेधांऽश इष्यते । अंशिनो यत् तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथास्थितिः॥ ‘तदेव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् । विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्’</span></span> ॥ इति वाराहे । | ||
अंशिनो यत् तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथास्थितिः॥ | |||
‘तदेव नाणुमात्रोऽपि भेदः स्वांशांशिनोः क्वचित् । | |||
विभिन्नांशोऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्’</span></span> ॥ इति वाराहे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,008: | Line 5,739: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V50_B7" data-verse="BS_C02_S03_V50"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S03_V50_B7" data-verse="BS_C02_S03_V50"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishrutih-id">‘सोपाधिरनुपाधिश्च प्रतिबिम्बो द्विधेयते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Paingishrutih-id">‘सोपाधिरनुपाधिश्च प्रतिबिम्बो द्विधेयते । जीव ईशस्यानुपाधिरिन्द्रचापो यथा रवेः’</span></span>इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ | ||
जीव ईशस्यानुपाधिरिन्द्रचापो यथा रवेः’</span></span>इति पैङ्गिश्रुतिः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,114: | Line 5,844: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V02_B2" data-verse="BS_C02_S04_V02"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V02_B2" data-verse="BS_C02_S04_V02"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyathparva-id">‘नित्यान्येतानि सौक्ष्म्येण हीन्द्रियाणि तु सर्वशः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyathparva-id">‘नित्यान्येतानि सौक्ष्म्येण हीन्द्रियाणि तु सर्वशः । तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते । परेण साम्यसम्प्राप्तेः कस्य स्यान्मुख्यनित्यता’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 02 ॥ | ||
तेषां भूतैरुपचयः सृष्टिकाले विधीयते । | |||
परेण साम्यसम्प्राप्तेः कस्य स्यान्मुख्यनित्यता’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 02 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,178: | Line 5,906: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V05_B3" data-verse="BS_C02_S04_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V05_B3" data-verse="BS_C02_S04_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vayuprokte-id">‘वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुतिसन्निधियोग्यता । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vayuprokte-id">‘वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुतिसन्निधियोग्यता । उत्पत्तिर्मनसो यस्मान्न नित्यत्वं कुतश्चन’</span></span> इति वायुप्रोक्ते ॥ 05 ॥ | ||
उत्पत्तिर्मनसो यस्मान्न नित्यत्वं कुतश्चन’</span></span> इति वायुप्रोक्ते ॥ 05 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,199: | Line 5,926: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V06_I02" data-verse="BS_C02_S04_V06"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V06_I02" data-verse="BS_C02_S04_V06"> | ||
<p>‘सप्तैव मारुता बाह्ये प्राणाः सप्त तथाऽऽत्मनि । | <p>‘सप्तैव मारुता बाह्ये प्राणाः सप्त तथाऽऽत्मनि । अधिदैवे तथाऽध्यात्मे सङ्ख्यासाम्यं विदो विदुः’ इति च स्कान्दे।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,208: | Line 5,934: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V06_B1" data-verse="BS_C02_S04_V06"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V06_B1" data-verse="BS_C02_S04_V06"> | ||
<p>ज्ञानेन्द्रियापेक्षया सप्तत्वम् ।‘गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’(मुण्डक.उ.२.१.८) इति विशेषणात्। | <p>ज्ञानेन्द्रियापेक्षया सप्तत्वम् ।‘गुहाशयां निहिताः सप्त सप्त’(मुण्डक.उ.२.१.८) इति विशेषणात्। ‘सप्तप्राणास्त्ववगतेः पञ्चप्राणाश्च कर्मणः । एवं प्राणद्वादशकं शरीरे नित्यसंस्थितम्॥’ इति भविष्यत्पर्ववचनं चशब्दात् ॥ 06 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,227: | Line 5,950: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V07_B2" data-verse="BS_C02_S04_V07"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V07_B2" data-verse="BS_C02_S04_V07"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vayuprokte-id">‘संसारस्थितिहेतुत्वात् स्थितं कर्म विदो विदुः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vayuprokte-id">‘संसारस्थितिहेतुत्वात् स्थितं कर्म विदो विदुः । तस्मादुद्गतिहेतुत्वाज्ज्ञानं गतिरिहोच्यते॥’</span></span> इति(च) वायुप्रोक्ते ॥ 07 ॥ | ||
तस्मादुद्गतिहेतुत्वाज्ज्ञानं गतिरिहोच्यते॥’</span></span> इति(च) वायुप्रोक्ते ॥ 07 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,268: | Line 5,990: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V09_I01" data-verse="BS_C02_S04_V09"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V09_I01" data-verse="BS_C02_S04_V09"> | ||
<p>‘नैष प्राण उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता । अथैनमाहुर्मध्यम इति’ इति मुख्यप्राणस्यानुत्पत्तिः श्रूयते । | <p>‘नैष प्राण उदेति नास्तमेत्येकल एव मध्ये स्थाता । अथैनमाहुर्मध्यम इति’ इति मुख्यप्राणस्यानुत्पत्तिः श्रूयते । ‘यत्प्राप्तिर्यत्परित्याग उत्पत्तिर्मरणं तथा । तस्योत्पत्तिर्मृतिश्चैव कथं प्राणस्य युज्यते॥’ इति च युक्तिर्वायुप्रोक्ते ।‘आत्मत एष प्राणो जायते’(ष.प्र.३.२) इति च । अत आह-</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,310: | Line 6,029: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V11_I01" data-verse="BS_C02_S04_V11"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V11_I01" data-verse="BS_C02_S04_V11"> | ||
<p>‘प्राणादिदमाविरासीत् प्राणो धत्ते प्राणे लयमभ्युपैति न प्राणः किञ्चिदाश्रितः’ इत्याग्निवेश्यश्रुतौ । | <p>‘प्राणादिदमाविरासीत् प्राणो धत्ते प्राणे लयमभ्युपैति न प्राणः किञ्चिदाश्रितः’ इत्याग्निवेश्यश्रुतौ । ‘यदाश्रयादस्य चेष्टा सोऽन्यं कथमुपाश्रयेत् । यथा प्राणस्तथा राजा सर्वस्यैकाश्रयो भवेत्॥’ इति च युक्तिर्भारते। ‘प्राणस्यैतद्वशे सर्वं प्राणः परवशे स्थितः । न परः (क)किञ्चिदाश्रित्य वर्तते परमो यतः॥’ इति पैङ्गिश्रुतिः ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,369: | Line 6,085: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V13_I03" data-verse="BS_C02_S04_V13"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V13_I03" data-verse="BS_C02_S04_V13"> | ||
<p>‘प्राणापानादयः सर्वे मुख्यदासा यतेऽनिशम् । | <p>‘प्राणापानादयः सर्वे मुख्यदासा यतेऽनिशम् । अतस्तदाज्ञया नित्यं स्वानि कर्माणि कुर्वते’ इति युक्तिर्वायुप्रोक्ते ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V13_I05" data-verse="BS_C02_S04_V13"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V13_I05" data-verse="BS_C02_S04_V13"> | ||
<p>‘मुख्यस्यैव स्वरूपाणि प्राणाध्याः पञ्चवायवः । | <p>‘मुख्यस्यैव स्वरूपाणि प्राणाध्याः पञ्चवायवः । स एव प्राणिनां देहे पञ्चधा वर्ततेऽनिशम्’ इति च गौपवनश्रुतिः ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,433: | Line 6,147: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V15_I02" data-verse="BS_C02_S04_V15"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V15_I02" data-verse="BS_C02_S04_V15"> | ||
<p>‘जीवस्य करणान्याहुः प्राणानेतांस्तु सर्वशः। | <p>‘जीवस्य करणान्याहुः प्राणानेतांस्तु सर्वशः। यस्मात् तद्वशगा एते दृश्यन्ते सर्वदेहिषु॥’ इति सौत्रायणश्रुतौ सयुक्तिकं जीवकरणत्वं प्रतीयते। ‘ब्रह्मणो वा एतानि करणानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति तद्ध्येतैः कारयति’ इति काषायणश्रुतौ । अत आह –</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,468: | Line 6,180: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V16_B4" data-verse="BS_C02_S04_V16"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V16_B4" data-verse="BS_C02_S04_V16"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">न जीवापेक्षया मुख्यं कारयेत् परमेश्वरः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">न जीवापेक्षया मुख्यं कारयेत् परमेश्वरः । केवलात्मेच्छया तस्मान्मुख्यत्वं तस्य निश्चितम्’</span></span> इति च वाराहे ॥ 16 ॥ | ||
केवलात्मेच्छया तस्मान्मुख्यत्वं तस्य निश्चितम्’</span></span> इति च वाराहे ॥ 16 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,513: | Line 6,224: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V18_B2" data-verse="BS_C02_S04_V18"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V18_B2" data-verse="BS_C02_S04_V18"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Poutrayana-id">‘द्वादशैवेन्द्रियाण्याहुः प्राणो मुख्यस्त्वनिन्द्रियम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Poutrayana-id">‘द्वादशैवेन्द्रियाण्याहुः प्राणो मुख्यस्त्वनिन्द्रियम् । द्रवतां हीन्द्रियाणां तु नियन्ता प्राण एकराट्’</span></span> इति पौत्रायणश्रुतिः । | ||
द्रवतां हीन्द्रियाणां तु नियन्ता प्राण एकराट्’</span></span> इति पौत्रायणश्रुतिः । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V18_B4" data-verse="BS_C02_S04_V18"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V18_B4" data-verse="BS_C02_S04_V18"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् । मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु । विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् । तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥18॥ | ||
मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु । | |||
विषयद्रवणात् तेषामिन्द्रियत्वमुदाहृतम् । | |||
तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥18॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,565: | Line 6,272: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V21_I02" data-verse="BS_C02_S04_V21"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C02_S04_V21_I02" data-verse="BS_C02_S04_V21"> | ||
<p>‘यस्माद्विरेचयेत् सर्वं विरिञ्चस्तेन भण्यते । | <p>‘यस्माद्विरेचयेत् सर्वं विरिञ्चस्तेन भण्यते । एको हि कर्ता जगतो ब्रह्मैव च चतुर्मुखः’ इति च युक्तिर्ब्राह्मे ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 6,590: | Line 6,296: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V21_B4" data-verse="BS_C02_S04_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V21_B4" data-verse="BS_C02_S04_V21"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः । एक एव यतः स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः’</span></span> इति च पाद्मे ॥ | ||
एक एव यतः स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः’</span></span> इति च पाद्मे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V21_B7" data-verse="BS_C02_S04_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V21_B7" data-verse="BS_C02_S04_V21"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया । रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् । हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः’</span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ 21 ॥ | ||
रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥ | |||
अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् । | |||
हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः’</span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ 21 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,639: | Line 6,341: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V22_B6" data-verse="BS_C02_S04_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V22_B6" data-verse="BS_C02_S04_V22"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vayuprokte-id">भौममित्येव काठिन्याच्छौक्ल्यादौदकमित्यपि । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Vayuprokte-id">भौममित्येव काठिन्याच्छौक्ल्यादौदकमित्यपि । तेजिष्ठत्वात् तैजसं च यथाऽस्थ्नां वचनं श्रुतौ॥’</span></span>इति वायुप्रोक्ते ॥22॥ | ||
तेजिष्ठत्वात् तैजसं च यथाऽस्थ्नां वचनं श्रुतौ॥’</span></span>इति वायुप्रोक्ते ॥22॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,660: | Line 6,361: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V23_B2" data-verse="BS_C02_S04_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C02_S04_V23_B2" data-verse="BS_C02_S04_V23"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-BrahmaSamhitha-id">‘पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृता। | <span class="gr-reference gr-ref-BrahmaSamhitha-id">‘पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृता। इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तुभागतः ॥ इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् । स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धं तेज उदाहृतम्’</span> इति च ब्रह्मसंहितायाम् ॥ | ||
इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तुभागतः ॥ | |||
इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् । | |||
स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धं तेज उदाहृतम्’</span> इति च ब्रह्मसंहितायाम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 6,781: | Line 6,479: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V04_B2" data-verse="BS_C03_S01_V04"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V04_B2" data-verse="BS_C03_S01_V04"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु । अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् । पुनः शरीरसम्प्राप्तौतमेवानुविशन्ति च’</span></span>इति ब्राह्मे । | ||
अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् । | |||
पुनः शरीरसम्प्राप्तौतमेवानुविशन्ति च’</span></span>इति ब्राह्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,030: | Line 6,726: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V16_B1" data-verse="BS_C03_S01_V16"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V16_B1" data-verse="BS_C03_S01_V16"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा । | <span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘रौरवोऽथ महांश्चैव वह्निर्वैतरणी तथा । कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥ तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ । इति सप्तप्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् । एतानि क्रमशो गत्वैवारोहोऽथावरोहणम्’</span> इति च भारते ॥ 16 ॥ | ||
कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्यनरकाणि तु ॥ | |||
तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वौ नित्यौ सम्प्रकीर्तितौ । | |||
इति सप्तप्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् । | |||
एतानि क्रमशो गत्वैवारोहोऽथावरोहणम्’</span> इति च भारते ॥ 16 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,062: | Line 6,754: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V17_B3" data-verse="BS_C03_S01_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V17_B3" data-verse="BS_C03_S01_V17"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathatantra-id">‘नरकेऽपि वसन्नीशो नासौ दुःखभुगुच्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavathatantra-id">‘नरकेऽपि वसन्नीशो नासौ दुःखभुगुच्यते । नीचोच्चतैव दुःखादेर्भोग इत्यभिधीयते ॥ नासौ नीचोच्चतां याति पश्यत्येव प्रभुत्वतः’(छां.उ.५.१०.८)</span></span> इति भागवततन्त्रे ॥ 17 ॥ | ||
नीचोच्चतैव दुःखादेर्भोग इत्यभिधीयते ॥ | |||
नासौ नीचोच्चतां याति पश्यत्येव प्रभुत्वतः’(छां.उ.५.१०.८)</span></span> इति भागवततन्त्रे ॥ 17 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,088: | Line 6,778: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V18_B2" data-verse="BS_C03_S01_V18"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V18_B2" data-verse="BS_C03_S01_V18"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘विद्यापथः कर्मपथो द्वौ पन्थानौ प्रकीर्तितौ । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘विद्यापथः कर्मपथो द्वौ पन्थानौ प्रकीर्तितौ । तद्वर्जितस्त्रिधा याति तिर्यग् वा नरकं तमः’</span></span>इति च भारते॥ 18 ॥ | ||
तद्वर्जितस्त्रिधा याति तिर्यग् वा नरकं तमः’</span></span>इति च भारते॥ 18 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,105: | Line 6,794: | ||
<div class="leading-bhashya" id="BS_C03_S01_V19_I01" data-verse="BS_C03_S01_V19"> | <div class="leading-bhashya" id="BS_C03_S01_V19_I01" data-verse="BS_C03_S01_V19"> | ||
<p>‘यत्र दुःखं सुखं तत्र सर्वत्रापि प्रतीयते । | <p>‘यत्र दुःखं सुखं तत्र सर्वत्रापि प्रतीयते । अपि नीचगतौ किञ्चित् किमु मानुषदेहिनः’ ॥ इति वचनान्महातमस्यपि सुखप्राप्तिरित्यत आह-</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,122: | Line 6,810: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V20_B1" data-verse="BS_C03_S01_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V20_B1" data-verse="BS_C03_S01_V20"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘तिर्यक्षु नरके चैव सुखलेशो विधीयते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘तिर्यक्षु नरके चैव सुखलेशो विधीयते । नान्धे तमसि मग्नानां सुखलेशोऽपि कश्चन’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि । | ||
नान्धे तमसि मग्नानां सुखलेशोऽपि कश्चन’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,131: | Line 6,818: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V20_B4" data-verse="BS_C03_S01_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V20_B4" data-verse="BS_C03_S01_V20"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अतिप्रिये यथा राजा न दुःखं सहते क्वचित् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘अतिप्रिये यथा राजा न दुःखं सहते क्वचित् । अत्यप्रिये सुखमपि तथैव परमेश्वरः’</span></span>इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥ | ||
अत्यप्रिये सुखमपि तथैव परमेश्वरः’</span></span>इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,172: | Line 6,858: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V23_B1" data-verse="BS_C03_S01_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V23_B1" data-verse="BS_C03_S01_V23"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘महातमस्त्रिधा प्रोक्तमूर्ध्वं मध्यं तथाऽधरम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘महातमस्त्रिधा प्रोक्तमूर्ध्वं मध्यं तथाऽधरम् । श्रवणादेव मूर्च्छादिरधरस्य यतो भवेत् ॥ तस्मान्न विस्तरेणैतत् कथ्यते राजसत्तम॥’</span></span> इति कौर्मे ॥ 23 ॥ | ||
श्रवणादेव मूर्च्छादिरधरस्य यतो भवेत् ॥ | |||
तस्मान्न विस्तरेणैतत् कथ्यते राजसत्तम॥’</span></span> इति कौर्मे ॥ 23 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,232: | Line 6,916: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V25_B2" data-verse="BS_C03_S01_V25"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V25_B2" data-verse="BS_C03_S01_V25"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वर्गाल्लोकादवाक् प्राप्तो वत्सरात् पूर्वमेव तु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘स्वर्गाल्लोकादवाक् प्राप्तो वत्सरात् पूर्वमेव तु । मातुः शरीरमाप्नोति पर्यटन् यत्र तत्र च॥’(छां.उ.५.१०.७)</span></span> इति च नारदीये ॥ 25 ॥ | ||
मातुः शरीरमाप्नोति पर्यटन् यत्र तत्र च॥’(छां.उ.५.१०.७)</span></span> इति च नारदीये ॥ 25 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,265: | Line 6,948: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V26_B4" data-verse="BS_C03_S01_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V26_B4" data-verse="BS_C03_S01_V26"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘स्वर्गादवाग्गतो देही व्रीह्यादीतरदेहगः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘स्वर्गादवाग्गतो देही व्रीह्यादीतरदेहगः । अभुञ्जंस्तु क्रमेणैव देहमाप्नोति कालतः’</span></span>इति वाराहे ॥ 26 ॥ | ||
अभुञ्जंस्तु क्रमेणैव देहमाप्नोति कालतः’</span></span>इति वाराहे ॥ 26 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,282: | Line 6,964: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V27_B6" data-verse="BS_C03_S01_V27"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V27_B6" data-verse="BS_C03_S01_V27"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘हिंसा त्ववैदिका या तु तयाऽनर्थो ध्रुवं भवेत्। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘हिंसा त्ववैदिका या तु तयाऽनर्थो ध्रुवं भवेत्। वेदोक्तया हिंसया तु नैवानर्थः कथञ्चन’</span></span> इति वाराहे॥ 27 ॥ | ||
वेदोक्तया हिंसया तु नैवानर्थः कथञ्चन’</span></span> इति वाराहे॥ 27 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,333: | Line 7,014: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V29_B3" data-verse="BS_C03_S01_V29"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S01_V29_B3" data-verse="BS_C03_S01_V29"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘स्थावराणि दिवः प्राप्तः स्थावरेभ्यश्च पूरुषम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘स्थावराणि दिवः प्राप्तः स्थावरेभ्यश्च पूरुषम् । पुरुषात् स्त्रियमापन्नस्ततो देहं यथाक्रमम् ॥</span> | ||
पुरुषात् स्त्रियमापन्नस्ततो देहं यथाक्रमम् ॥</span> | <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">देहेन जायते जन्तुरिति सामान्यतो जनिः । विशेषवचनं(जननं) चापि प्रोच्यमानं निबोध मे ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">देहेन जायते जन्तुरिति सामान्यतो जनिः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">स्थास्नुष्वथापि पुरुषे प्रमादायामथापि वा । गर्भे वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेषु च॥’</span> इति ब्राह्मे ॥ 29 ॥ | ||
विशेषवचनं(जननं) चापि प्रोच्यमानं निबोध मे ॥</span> | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">स्थास्नुष्वथापि पुरुषे प्रमादायामथापि वा । | |||
गर्भे वा बहिरेवाथ क्वचित् स्थानान्तरेषु च॥’</span> इति ब्राह्मे ॥ 29 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,405: | Line 7,083: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V03_B3" data-verse="BS_C03_S02_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V03_B3" data-verse="BS_C03_S02_V03"> | ||
<p>ब्रह्माण्डे च –</p> | <p>ब्रह्माण्डे च –</p> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः । प्रदर्शयति जीवाय स्वप्न इति गीयते ॥</span> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता । अनभिव्यक्तरूपत्वान्नान्यसाधनजं भवेत्॥’</span> इति ॥ 03 ॥ | |||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">यदन्यथात्वं जाग्रत्त्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,452: | Line 7,128: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V05_B2" data-verse="BS_C03_S02_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V05_B2" data-verse="BS_C03_S02_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘स्वप्नादिबुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव च । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘स्वप्नादिबुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव च । तदिच्छया यतो ह्यस्य बन्धमोक्षौ प्रतिष्ठितौ’</span></span> इति कौर्मे ॥ 05 ॥ | ||
तदिच्छया यतो ह्यस्य बन्धमोक्षौ प्रतिष्ठितौ’</span></span> इति कौर्मे ॥ 05 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,526: | Line 7,201: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V09_B1" data-verse="BS_C03_S02_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V09_B1" data-verse="BS_C03_S02_V09"> | ||
<p>न च केषाञ्चित् स्वप्नादिकर्ता न तु सर्वेषामिति । | <p>न च केषाञ्चित् स्वप्नादिकर्ता न तु सर्वेषामिति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koushitakibrahmana-id">‘एष ह्येव(एनं) साधु कर्म कारयति’(कौ.ब्रा.३.९)</span></span> इति कर्मण्यवधारणात् ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koushitakibrahmana-id">‘एष ह्येव(एनं) साधु कर्म कारयति’(कौ.ब्रा.३.९)</span></span> इति कर्मण्यवधारणात् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,557: | Line 7,231: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V10_B2" data-verse="BS_C03_S02_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V10_B2" data-verse="BS_C03_S02_V10"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘हृदयस्थात् पराज्जीवो दूरस्थो जाग्रदेष्यति । समीपस्थस्तथा स्वप्नं स्वपित्यस्मिन् लयं व्रजन् ॥ | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘हृदयस्थात् पराज्जीवो दूरस्थो जाग्रदेष्यति । समीपस्थस्तथा स्वप्नं स्वपित्यस्मिन् लयं व्रजन् ॥ यत एवं त्रयोऽवस्था मोहस्तु परिशेषतः । अर्धप्राप्तिरिति ज्ञेयो दुःखमात्रप्रतिस्मृतेः’</span></span>इति वाराहे ॥ | ||
यत एवं त्रयोऽवस्था मोहस्तु परिशेषतः । | |||
अर्धप्राप्तिरिति ज्ञेयो दुःखमात्रप्रतिस्मृतेः’</span></span>इति वाराहे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,567: | Line 7,239: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V10_B7" data-verse="BS_C03_S02_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V10_B7" data-verse="BS_C03_S02_V10"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘मूर्च्छा प्रबोधनं चैव यत एव प्रवर्तते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘मूर्च्छा प्रबोधनं चैव यत एव प्रवर्तते । स ईशः परमो ज्ञेयः परमानन्दलक्षणः’</span></span>इति हि कौर्मे ॥ 10 ॥ | ||
स ईशः परमो ज्ञेयः परमानन्दलक्षणः’</span></span>इति हि कौर्मे ॥ 10 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,596: | Line 7,267: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V11_B3" data-verse="BS_C03_S02_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V11_B3" data-verse="BS_C03_S02_V11"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mathsyapurana-id">‘एकरूपः परो विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mathsyapurana-id">‘एकरूपः परो विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः । ऐश्वर्याद् रूपमेकं च सूर्यवद्बहुधेयते’</span></span> इति मात्स्ये ॥ | ||
ऐश्वर्याद् रूपमेकं च सूर्यवद्बहुधेयते’</span></span> इति मात्स्ये ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,665: | Line 7,335: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V14_B2" data-verse="BS_C03_S02_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V14_B2" data-verse="BS_C03_S02_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mathsya-id">‘भौतिकानि हि रूपाणि भूतेभ्योऽसौ परो यतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mathsya-id">‘भौतिकानि हि रूपाणि भूतेभ्योऽसौ परो यतः । अरूपवानतः प्रोक्तः क्व तदव्यक्ततः परे’</span></span> इति च मात्स्ये॥ 14 ॥ | ||
अरूपवानतः प्रोक्तः क्व तदव्यक्ततः परे’</span></span> इति च मात्स्ये॥ 14 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,694: | Line 7,363: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V16_B1" data-verse="BS_C03_S02_V16"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V16_B1" data-verse="BS_C03_S02_V16"> | ||
<p>वैलक्षण्यं चोच्यते रूपस्य विज्ञानानन्दमात्रत्वं ‘ऐकात्म्यप्रत्ययसारम्’(मां.उ.२.१) इति । | <p>वैलक्षण्यं चोच्यते रूपस्य विज्ञानानन्दमात्रत्वं ‘ऐकात्म्यप्रत्ययसारम्’(मां.उ.२.१) इति । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturveda-id">आनन्दमात्रमजरं पुराणमेकं सन्तं बहुधा दृष्यमानम् । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्’</span></span>इति चतुर्वेदशिखायाम् ॥ 16 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturveda-id">आनन्दमात्रमजरं पुराणमेकं सन्तं बहुधा दृष्यमानम् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,708: | Line 7,375: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V17_B1" data-verse="BS_C03_S02_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V17_B1" data-verse="BS_C03_S02_V17"> | ||
<p>दर्शयति चानन्दस्य रूपत्वं ‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’(मुं.उ.२.२.८) इति ॥ | <p>दर्शयति चानन्दस्य रूपत्वं ‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’(मुं.उ.२.२.८) इति ॥ <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mathsya-id">‘शुद्धस्फटिकसङ्काशं वासुदेवं निरञ्जनम् । चिन्तयीति यतिर्नान्यं ज्ञानरूपादृते हरेः’</span></span> इति च मात्स्ये॥ 17 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mathsya-id">‘शुद्धस्फटिकसङ्काशं वासुदेवं निरञ्जनम् । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,767: | Line 7,432: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V19_B4" data-verse="BS_C03_S02_V19"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V19_B4" data-verse="BS_C03_S02_V19"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘महित्वबुद्धिर्भक्तिस्तु स्नेहपूर्वाऽभिधीयते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘महित्वबुद्धिर्भक्तिस्तु स्नेहपूर्वाऽभिधीयते । तयैव व्यज्यते सम्यग्जीवरूपं सुखादिकम्’</span></span> इति पाद्मे ॥ 19 ॥ | ||
तयैव व्यज्यते सम्यग्जीवरूपं सुखादिकम्’</span></span> इति पाद्मे ॥ 19 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,792: | Line 7,456: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V20_B3" data-verse="BS_C03_S02_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V20_B3" data-verse="BS_C03_S02_V20"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘साधनस्योत्तमत्वेन साध्यं चोत्तममाप्नुयुः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘साधनस्योत्तमत्वेन साध्यं चोत्तममाप्नुयुः । ब्रह्मादयः क्रमेणैव यथाऽऽनन्दश्रुतौ श्रुताः’</span></span> इति च ब्राह्मे ॥ 20 ॥ | ||
ब्रह्मादयः क्रमेणैव यथाऽऽनन्दश्रुतौ श्रुताः’</span></span> इति च ब्राह्मे ॥ 20 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,836: | Line 7,499: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V22_B3" data-verse="BS_C03_S02_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V22_B3" data-verse="BS_C03_S02_V22"> | ||
<p>च शब्दात् स्मृतिश्च । | <p>च शब्दात् स्मृतिश्च । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘सृष्टिं च पालनं चैव संहारं नियमं तथा । एक एव करोतीशः सर्वस्य जगतो हरिः’</span></span>इति ब्रह्माण्डे ॥ 22 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘सृष्टिं च पालनं चैव संहारं नियमं तथा । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,858: | Line 7,519: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V23_B1" data-verse="BS_C03_S02_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V23_B1" data-verse="BS_C03_S02_V23"> | ||
<p>अव्यक्तमेव तद्ब्रह्म स्वतः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-KauntharavyaShruthi-id">‘अरूपमक्षरं ब्रह्म सदाऽव्यक्तं च निष्क(ष्फ)लम्। | <p>अव्यक्तमेव तद्ब्रह्म स्वतः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-KauntharavyaShruthi-id">‘अरूपमक्षरं ब्रह्म सदाऽव्यक्तं च निष्क(ष्फ)लम्। यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरानन्दश्चाक्षयो भवेत्॥’</span></span> इति हि कौण्ठरव्यश्रुतिः ॥ 23 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 7,875: | Line 7,535: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V24_B2" data-verse="BS_C03_S02_V24"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V24_B2" data-verse="BS_C03_S02_V24"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘न तमाराधयित्वाऽपि कश्चिद् व्यक्तीकरिष्यति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmavaivarte-id">‘न तमाराधयित्वाऽपि कश्चिद् व्यक्तीकरिष्यति । नित्याव्यक्तो यतो देवः परमात्मा सनातनः॥’</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 24 ॥ | ||
नित्याव्यक्तो यतो देवः परमात्मा सनातनः॥’</span></span> इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ 24 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,900: | Line 7,559: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V25_B4" data-verse="BS_C03_S02_V25"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V25_B4" data-verse="BS_C03_S02_V25"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थूलसूक्ष्मविशेषोऽत्र न क्वचित् परमेश्वरे । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Garuda-id">‘स्थूलसूक्ष्मविशेषोऽत्र न क्वचित् परमेश्वरे । सर्वत्रैकप्रकारोऽसौ सर्वरूपेष्वजो यतः’</span></span> इति च गारुडे ॥ | ||
सर्वत्रैकप्रकारोऽसौ सर्वरूपेष्वजो यतः’</span></span> इति च गारुडे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V25_B6" data-verse="BS_C03_S02_V25"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V25_B6" data-verse="BS_C03_S02_V25"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘अव्यक्तव्यक्तभावौ च न क्वचित् परमेश्वरे । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘अव्यक्तव्यक्तभावौ च न क्वचित् परमेश्वरे । सर्वत्राव्यक्तरूपोऽयं यत एव जनार्दनः’</span></span> इति च कौर्मे ॥ 25 ॥ | ||
सर्वत्राव्यक्तरूपोऽयं यत एव जनार्दनः’</span></span> इति च कौर्मे ॥ 25 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 7,951: | Line 7,608: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V27_B5" data-verse="BS_C03_S02_V27"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V27_B5" data-verse="BS_C03_S02_V27"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">नित्याव्यक्तोऽपि भगवानीक्ष्यते निजशक्तितः। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">नित्याव्यक्तोऽपि भगवानीक्ष्यते निजशक्तितः। तमृते परमात्मानं कः पश्येतामितं प्रभुम्’</span></span>इति नारायणाध्यात्मे॥27॥ | ||
तमृते परमात्मानं कः पश्येतामितं प्रभुम्’</span></span>इति नारायणाध्यात्मे॥27॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,008: | Line 7,664: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V30_B3" data-verse="BS_C03_S02_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V30_B3" data-verse="BS_C03_S02_V30"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">‘प्रकाशवत् कालवद्वा यथाऽङ्गे शयनादिकम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">‘प्रकाशवत् कालवद्वा यथाऽङ्गे शयनादिकम् । ब्रह्मणश्चैव मुक्तानामानन्दोऽभिन्न एव तु’</span></span> इति नारायणाध्यात्मे। | ||
ब्रह्मणश्चैव मुक्तानामानन्दोऽभिन्न एव तु’</span></span> इति नारायणाध्यात्मे। | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V30_B4" data-verse="BS_C03_S02_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V30_B4" data-verse="BS_C03_S02_V30"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘आनन्देन त्वभिन्नेन व्यवहारः प्रकाशवत्। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘आनन्देन त्वभिन्नेन व्यवहारः प्रकाशवत्। कालवद् वा यथा कालः स्वावच्छेदकतां व्रजेत्॥’</span></span> इति पाद्मे(ब्राह्मे) ॥ 30 ॥ | ||
कालवद् वा यथा कालः स्वावच्छेदकतां व्रजेत्॥’</span></span> इति पाद्मे(ब्राह्मे) ॥ 30 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,042: | Line 7,696: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V32_B1" data-verse="BS_C03_S02_V32"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V32_B1" data-verse="BS_C03_S02_V32"> | ||
<p>न चानन्दादित्वाल्लोकानन्दादिवत् । ‘एष सेतुर्विधृतिः’(छां.उ.८.४.१), ‘य एष आनन्दः परस्य’, ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’(बृ.उ.६.४.२३) इति सेतुत्वं ह्युच्यते। ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.४) इत्युन्मानत्वम्। ‘एतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति’(बृ.उ.६.३.३२) इति सम्बन्धः। | <p>न चानन्दादित्वाल्लोकानन्दादिवत् । ‘एष सेतुर्विधृतिः’(छां.उ.८.४.१), ‘य एष आनन्दः परस्य’, ‘एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य’(बृ.उ.६.४.२३) इति सेतुत्वं ह्युच्यते। ‘यतो वाचो निवर्तन्ते’(तै.उ.२.४) इत्युन्मानत्वम्। ‘एतस्यैवाऽनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति’(बृ.उ.६.३.३२) इति सम्बन्धः। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अन्यज्ञानं तु जीवानामन्यज्ज्ञानं परस्य च नित्यानन्दाव्ययं पूर्णं परज्ञानं विधीयते’</span></span> इति भेदः ॥ अतोऽलौकिकत्वात् परमेव ब्रह्मानन्दादिकम् ॥ 32 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अन्यज्ञानं तु जीवानामन्यज्ज्ञानं परस्य च | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,077: | Line 7,728: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V34_B2" data-verse="BS_C03_S02_V34"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V34_B2" data-verse="BS_C03_S02_V34"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अलौकिकोऽपि ज्ञानादिस्तच्छब्दैरेव भण्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अलौकिकोऽपि ज्ञानादिस्तच्छब्दैरेव भण्यते । ज्ञापनार्थाय लोकस्य यथा राजेव देवराट्’</span></span> इति च पाद्मे ॥ 34 ॥ | ||
ज्ञापनार्थाय लोकस्य यथा राजेव देवराट्’</span></span> इति च पाद्मे ॥ 34 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,102: | Line 7,752: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V35_B2" data-verse="BS_C03_S02_V35"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V35_B2" data-verse="BS_C03_S02_V35"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘ब्रह्मादिगुणवैशेष्यादानन्दादिः परस्य(आनन्दः परमस्य) च । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘ब्रह्मादिगुणवैशेष्यादानन्दादिः परस्य(आनन्दः परमस्य) च । प्रतिबिम्बत्वमायाति मध्योच्चादिविशेषतः’</span></span> इति वाराहे ॥ 35 ॥ | ||
प्रतिबिम्बत्वमायाति मध्योच्चादिविशेषतः’</span></span> इति वाराहे ॥ 35 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,115: | Line 7,764: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V36_B1" data-verse="BS_C03_S02_V36"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V36_B1" data-verse="BS_C03_S02_V36"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ऐश्वर्यात् परमाद्विष्णोर्भक्त्यादीनामनादितः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘ऐश्वर्यात् परमाद्विष्णोर्भक्त्यादीनामनादितः । ब्रह्मादीनां सूपपन्ना ह्यानन्दादेर्विचित्रता’</span></span> इति हि पाद्मे ॥ 36 ॥ | ||
ब्रह्मादीनां सूपपन्ना ह्यानन्दादेर्विचित्रता’</span></span> इति हि पाद्मे ॥ 36 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,140: | Line 7,788: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V37_B2" data-verse="BS_C03_S02_V37"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V37_B2" data-verse="BS_C03_S02_V37"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kenopanishat-id">‘यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Kenopanishat-id">‘यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते’(केन.उ.१.६)</span></span> इति प्रतिषेधात् । | ||
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते’(केन.उ.१.६)</span></span> इति प्रतिषेधात् । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V37_B4" data-verse="BS_C03_S02_V37"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V37_B4" data-verse="BS_C03_S02_V37"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रतिबिम्बितम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रतिबिम्बितम् । ब्रह्मैव प्रतिबिम्बे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥</span> | ||
ब्रह्मैव प्रतिबिम्बे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥</span> | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,154: | Line 7,800: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V37_B6" data-verse="BS_C03_S02_V37"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V37_B6" data-verse="BS_C03_S02_V37"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">दृश्यते त्वपरोक्षेण ज्ञानेनैव परं पदम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">दृश्यते त्वपरोक्षेण ज्ञानेनैव परं पदम् । उपासना त्वापरोक्ष्यं गमयेत् तत्प्रसादतः’</span></span>इति च ब्रह्मतर्के ॥ 37 ॥ | ||
उपासना त्वापरोक्ष्यं गमयेत् तत्प्रसादतः’</span></span>इति च ब्रह्मतर्के ॥ 37 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,179: | Line 7,824: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V38_B2" data-verse="BS_C03_S02_V38"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S02_V38_B2" data-verse="BS_C03_S02_V38"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात् सर्वदा सर्ववस्तुषु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturvedashikha-id">‘सर्वत्र सर्वमेतस्मात् सर्वदा सर्ववस्तुषु । स्वरूपभूतया नित्यशक्त्या मायाख्यया यतः। अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सनातनम्॥’</span></span>इति हि चतुर्वेदशिखायाम् । आदिशब्दादन्यत्र प्रमाणाभावाच्च ॥ 38 ॥ | ||
स्वरूपभूतया नित्यशक्त्या मायाख्यया यतः। | |||
अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सनातनम्॥’</span></span>इति हि चतुर्वेदशिखायाम् । | |||
आदिशब्दादन्यत्र प्रमाणाभावाच्च ॥ 38 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,341: | Line 7,983: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V05_B1" data-verse="BS_C03_S03_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V05_B1" data-verse="BS_C03_S03_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturveda-id">‘सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जीज्ञास्योऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्ध्येत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chaturveda-id">‘सर्वैश्च वेदैः परमो हि देवो जीज्ञास्योऽसौ नाल्पवेदैः प्रसिद्ध्येत् । तस्मादेनं सर्वेवेदानदीत्य विचार्य च ज्ञातुमिच्छेन्मुमुक्षुः’</span></span> इति चतुर्वेदशिखायाम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘सर्वान् वेदान् सेतिहासान् सपुराणान् सयुक्तिकान् । सपञ्चरात्रान् विज्ञाय विष्णुर्ज्ञेयो न चान्यथा’</span></span>इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥ | ||
तस्मादेनं सर्वेवेदानदीत्य विचार्य च ज्ञातुमिच्छेन्मुमुक्षुः’</span></span> इति चतुर्वेदशिखायाम् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘सर्वान् वेदान् सेतिहासान् सपुराणान् सयुक्तिकान् । | |||
सपञ्चरात्रान् विज्ञाय विष्णुर्ज्ञेयो न चान्यथा’</span></span>इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,367: | Line 8,007: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V06_B2" data-verse="BS_C03_S03_V06"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V06_B2" data-verse="BS_C03_S03_V06"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallava-id">‘उपास्य एकः परतः परो यो वेदैश्च सर्वैः सह चेतीहासैः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhallava-id">‘उपास्य एकः परतः परो यो वेदैश्च सर्वैः सह चेतीहासैः । सपञ्चरात्र्यै सपुराणैश्च देवः सर्वगुणैस्तत्र तत्र प्रतीतैः’</span></span>इति भाल्लवेयश्रुतिः । | ||
सपञ्चरात्र्यै सपुराणैश्च देवः सर्वगुणैस्तत्र तत्र प्रतीतैः’</span></span>इति भाल्लवेयश्रुतिः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,380: | Line 8,019: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V06_B10" data-verse="BS_C03_S03_V06"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V06_B10" data-verse="BS_C03_S03_V06"> | ||
<p>समानविषये चोपसंहारः । न तु ‘सोऽरोदीत्’(तै.सं.१.५.१) इत्यादिनाम् । | <p>समानविषये चोपसंहारः । न तु ‘सोऽरोदीत्’(तै.सं.१.५.१) इत्यादिनाम् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">गुणैरेव स तूपास्यो नैव दोषैः कथञ्चन। गुणैरपि न तूपास्यो यो पूर्णत्वविरोधिनः’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">गुणैरेव स तूपास्यो नैव दोषैः कथञ्चन। | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,430: | Line 8,067: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V09_B1" data-verse="BS_C03_S03_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V09_B1" data-verse="BS_C03_S03_V09"> | ||
<p>सर्वविद्या’उक्त्वासोऽहं नामविदेवास्मि नाऽत्मवित्’(छां.उ.७.१.३) इति वचनात् सर्वस्य ब्रह्मनामत्वात् तदुपसंहारः कार्यः । | <p>सर्वविद्या’उक्त्वासोऽहं नामविदेवास्मि नाऽत्मवित्’(छां.उ.७.१.३) इति वचनात् सर्वस्य ब्रह्मनामत्वात् तदुपसंहारः कार्यः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘नामत्वात् सर्वविद्यानां गुणानामुपसंहृतिः । कार्यैव ब्रह्मणि परे नात्र कार्या विचारणा’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘नामत्वात् सर्वविद्यानां गुणानामुपसंहृतिः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,460: | Line 8,095: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V10_B2" data-verse="BS_C03_S03_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V10_B2" data-verse="BS_C03_S03_V10"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘गुणैः सर्वैरुपास्योऽसौ ब्रह्मणा परमेश्वरः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘गुणैः सर्वैरुपास्योऽसौ ब्रह्मणा परमेश्वरः । अन्यैर्यथाक्रमं चैव मानुषैः कैश्चिदेव तु’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥ | ||
अन्यैर्यथाक्रमं चैव मानुषैः कैश्चिदेव तु’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,481: | Line 8,115: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V11_B2" data-verse="BS_C03_S03_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V11_B2" data-verse="BS_C03_S03_V11"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘सम्पूर्णोपासनाद्ब्रह्मा सम्पूर्णानन्दभाग् भवेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘सम्पूर्णोपासनाद्ब्रह्मा सम्पूर्णानन्दभाग् भवेत् । इतरे तु यथायोगं सम्यङ् मुक्तौ भवन्ति हि’</span></span> इति पाद्मे ॥ 11 ॥ | ||
इतरे तु यथायोगं सम्यङ् मुक्तौ भवन्ति हि’</span></span> इति पाद्मे ॥ 11 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,506: | Line 8,139: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V12_B2" data-verse="BS_C03_S03_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V12_B2" data-verse="BS_C03_S03_V12"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘सच्चिदानन्द आत्मेति ब्रह्मोपासा विनिश्चिता । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘सच्चिदानन्द आत्मेति ब्रह्मोपासा विनिश्चिता । सर्वेषां च मुमुक्षूणां फलसाम्यादपेक्षिता’</span></span>इति ब्रह्मतर्के ॥ 12 ॥ | ||
सर्वेषां च मुमुक्षूणां फलसाम्यादपेक्षिता’</span></span>इति ब्रह्मतर्के ॥ 12 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,529: | Line 8,161: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V13_B2" data-verse="BS_C03_S03_V13"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V13_B2" data-verse="BS_C03_S03_V13"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Parasamhitayam-id">‘नैव सर्वगुणाः सर्वैरुपास्या मुक्तिभेदतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Parasamhitayam-id">‘नैव सर्वगुणाः सर्वैरुपास्या मुक्तिभेदतः । विरिञ्चस्यैव यन्मुक्तावानन्दस्य सुपूर्णता’</span></span> इति (हि) वाराहे ॥ 13 ॥ | ||
विरिञ्चस्यैव यन्मुक्तावानन्दस्य सुपूर्णता’</span></span> इति (हि) वाराहे ॥ 13 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,568: | Line 8,199: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V15_B2" data-verse="BS_C03_S03_V15"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V15_B2" data-verse="BS_C03_S03_V15"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Parasamhitayam-id">‘ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थं गुणानां समुदीरणा । | <span class="gr-reference gr-ref-Parasamhitayam-id">‘ज्ञानार्थमथ ध्यानार्थं गुणानां समुदीरणा । ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥ नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् कर्मकृतेरपि । श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’</span> इति परमसंहितायाम् ॥ | ||
ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः ॥ | |||
नान्यत् प्रयोजनं ज्ञानात् ध्यानात् कर्मकृतेरपि । | |||
श्रवणाच्चाथ पाठाद्वा विद्याभिः कञ्चिदिष्यते’</span> इति परमसंहितायाम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,580: | Line 8,208: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V15_B8" data-verse="BS_C03_S03_V15"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V15_B8" data-verse="BS_C03_S03_V15"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">ज्ञानाध्यानसमायोगाद्गुणानां सर्वशः फलम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">ज्ञानाध्यानसमायोगाद्गुणानां सर्वशः फलम् । मुख्यं भवेन्न चान्येन फलं मुख्यं क्वचिद्भवेत्’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ 15 ॥ | ||
मुख्यं भवेन्न चान्येन फलं मुख्यं क्वचिद्भवेत्’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ 15 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,613: | Line 8,240: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V17_B2" data-verse="BS_C03_S03_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V17_B2" data-verse="BS_C03_S03_V17"> | ||
<p>‘अत्र ह्येते सर्व एकीभवन्ति’(बृ.उ.३.४.७) इत्युत्तरात् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">‘आनन्दानुभवत्त्वाच्च निर्दोषत्वाच्च भण्यते । | <p>‘अत्र ह्येते सर्व एकीभवन्ति’(बृ.उ.३.४.७) इत्युत्तरात् ।<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">‘आनन्दानुभवत्त्वाच्च निर्दोषत्वाच्च भण्यते । नित्यत्वाच्च तथाऽऽत्मेति वेदवादिभिरीश्वरः’</span></span> इति (हि) बृहत्तन्त्रे ॥ 17 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 8,684: | Line 8,310: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V21_B2" data-verse="BS_C03_S03_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V21_B2" data-verse="BS_C03_S03_V21"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">‘गुणास्त्रैविक्रमाद्याश्च संहर्तव्या न संशयः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">‘गुणास्त्रैविक्रमाद्याश्च संहर्तव्या न संशयः । विरिञ्चस्यैव नान्येषां स हि सर्वगुणाधिकः’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 21 ॥ | ||
विरिञ्चस्यैव नान्येषां स हि सर्वगुणाधिकः’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 21 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,733: | Line 8,358: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V24_B2" data-verse="BS_C03_S03_V24"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V24_B2" data-verse="BS_C03_S03_V24"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘देवादीनामुपास्यास्तु भृतिव्याप्त्यादयो गुणाः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘देवादीनामुपास्यास्तु भृतिव्याप्त्यादयो गुणाः । आनन्दाद्यास्तु सर्वेषामन्यथाऽनर्थकृद्भवेत्’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 24 ॥ | ||
आनन्दाद्यास्तु सर्वेषामन्यथाऽनर्थकृद्भवेत्’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 24 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,758: | Line 8,382: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V25_B2" data-verse="BS_C03_S03_V25"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V25_B2" data-verse="BS_C03_S03_V25"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘सर्वतः पौरुषे सूक्ते गुणा विष्णोरुदीरिताः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘सर्वतः पौरुषे सूक्ते गुणा विष्णोरुदीरिताः । तत्रापि नैव सर्वेऽपि तस्मात् कार्योपसंहृतिः’</span></span>इति ब्रह्मतर्के ॥ 25 ॥ | ||
तत्रापि नैव सर्वेऽपि तस्मात् कार्योपसंहृतिः’</span></span>इति ब्रह्मतर्के ॥ 25 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,775: | Line 8,398: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V26_B1" data-verse="BS_C03_S03_V26"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V26_B1" data-verse="BS_C03_S03_V26"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘भिन्धि विद्ध्यश्रुणीहीति फलभेदेन सर्वशः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘भिन्धि विद्ध्यश्रुणीहीति फलभेदेन सर्वशः । यत्यादीनां तेष्वयोगान्नाधिकार्येकता भवेत् । अयोग्योपासनादीयुरनर्थं चार्थनाशनम्’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ | ||
यत्यादीनां तेष्वयोगान्नाधिकार्येकता भवेत् । | |||
अयोग्योपासनादीयुरनर्थं चार्थनाशनम्’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,866: | Line 8,487: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V30_B4" data-verse="BS_C03_S03_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V30_B4" data-verse="BS_C03_S03_V30"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">तीर्णतर्तव्यभागा ये प्राप्तानन्दाः परात्मनः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">तीर्णतर्तव्यभागा ये प्राप्तानन्दाः परात्मनः । प्रत्यवायस्य बन्धस्याप्यभावात् स्वेच्छया भवेत्’</span></span>इति हि ब्रह्माण्डे ॥ 30 ॥ | ||
प्रत्यवायस्य बन्धस्याप्यभावात् स्वेच्छया भवेत्’</span></span>इति हि ब्रह्माण्डे ॥ 30 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 8,895: | Line 8,515: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V32_B1" data-verse="BS_C03_S03_V32"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V32_B1" data-verse="BS_C03_S03_V32"> | ||
<p>प्राप्तज्ञानानामपि केषाञ्चिन्मुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिन्न, यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् । | <p>प्राप्तज्ञानानामपि केषाञ्चिन्मुक्तिप्राप्तिः केषाञ्चिन्न, यथोपसंहारनियम इति न मन्तव्यम् । ‘सर्वेगुणा ब्रह्मणैव ह्युपास्या नान्यैर्देवैः किमु सर्वैर्मनुष्यैः’ इत्युपसंहारविरोधादन्यत्राविरोधात् ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,048: | Line 8,667: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V39_B4" data-verse="BS_C03_S03_V39"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V39_B4" data-verse="BS_C03_S03_V39"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chadhyatma-id">‘सत्याद्या अहमात्मान्ताः यद्गुणाः समुदीरिताः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chadhyatma-id">‘सत्याद्या अहमात्मान्ताः यद्गुणाः समुदीरिताः । तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते’</span></span>इति चाध्यात्मे ॥ 39 ॥ | ||
तस्मै नमो भगवते यस्मादेव विमुच्यते’</span></span>इति चाध्यात्मे ॥ 39 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,073: | Line 8,691: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V40_B4" data-verse="BS_C03_S03_V40"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V40_B4" data-verse="BS_C03_S03_V40"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘नामादयस्तु बद्धत्वान्मोचकत्वात् परोऽपि च । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘नामादयस्तु बद्धत्वान्मोचकत्वात् परोऽपि च । उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥ श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चिनेतरत् । नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम्’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 40 ॥ | ||
उभयोरप्यभावेन यथाऽव्यक्तं न तूदितम् ॥ | |||
श्रुतौ तथा जीवपरावुच्येते किञ्चिनेतरत् । | |||
नोच्यते च तदा तत्त्वद्वयं वै समुदाहृतम्’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 40 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,092: | Line 8,707: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V41_B2" data-verse="BS_C03_S03_V41"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V41_B2" data-verse="BS_C03_S03_V41"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘यथा श्रीर्नित्यमुक्ताऽपि प्राप्तकामाऽपि सर्वदा । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘यथा श्रीर्नित्यमुक्ताऽपि प्राप्तकामाऽपि सर्वदा । उपास्ते नित्यशो विष्णमेवं भक्तो हरेर्भवेत्’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 41 ॥ | ||
उपास्ते नित्यशो विष्णमेवं भक्तो हरेर्भवेत्’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 41 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,205: | Line 8,819: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V46_B3" data-verse="BS_C03_S03_V46"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V46_B3" data-verse="BS_C03_S03_V46"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">समग्रानुग्रहाभावात् सत्यकामः स्वकं गुरुम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhattantra-id">समग्रानुग्रहाभावात् सत्यकामः स्वकं गुरुम् । ऋषभाद्यनुज्ञया चैष प्राप तस्माद्धि युज्यते’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ | ||
ऋषभाद्यनुज्ञया चैष प्राप तस्माद्धि युज्यते’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V46_B4" data-verse="BS_C03_S03_V46"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V46_B4" data-verse="BS_C03_S03_V46"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Mahasamhitayam-id">‘समग्रानुग्रहं कश्चित् स्वयमेव समो यदि । | <span class="gr-reference gr-ref-Mahasamhitayam-id">‘समग्रानुग्रहं कश्चित् स्वयमेव समो यदि । कुर्यात् पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥ ध्यानयोः समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् । एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च’</span> इति महासंहितायाम् ॥ 46 ॥ | ||
कुर्यात् पुनश्च गृह्णीयादविरोधेन कामतः ॥ | |||
ध्यानयोः समयोर्यद्वद्विकल्पः कामतो भवेत् । | |||
एवं गुरोर्द्वितीयस्य विकल्पो ग्रहणेऽपि च’</span> इति महासंहितायाम् ॥ 46 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,277: | Line 8,887: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V50_B1" data-verse="BS_C03_S03_V50"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V50_B1" data-verse="BS_C03_S03_V50"> | ||
<p>सावधारणा बलवति श्रुतिः । | <p>सावधारणा बलवति श्रुतिः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Balavallingam-id">‘इन्द्रोऽश्वमेधांश्चतमिष्ट्वाऽपि राजा ब्रह्माणमीढ्यं समुवाचोपसन्नः॥ न कर्मभिर्न धनैर्नैव चान्यैः पश्येत् सुखं तेन तत्त्वं ब्रवीहि’</span></span>इति बलवल्लिङ्गम् ॥ ‘नास्त्यकृतः कृतेन’(मुं.उ.१.२.१२) इत्युपपत्तिश्च ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Balavallingam-id">‘इन्द्रोऽश्वमेधांश्चतमिष्ट्वाऽपि राजा ब्रह्माणमीढ्यं समुवाचोपसन्नः॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V50_B2" data-verse="BS_C03_S03_V50"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V50_B2" data-verse="BS_C03_S03_V50"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’</span></span>इति युक्तिमद्बगवद्वचनम् ॥ | ||
तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः’</span></span>इति युक्तिमद्बगवद्वचनम् ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,334: | Line 8,940: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V52_B1" data-verse="BS_C03_S03_V52"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V52_B1" data-verse="BS_C03_S03_V52"> | ||
<p>उपासनाभेदवद्दर्शनभेदः । तच्चोक्तं कमठश्रुतौ – | <p>उपासनाभेदवद्दर्शनभेदः । तच्चोक्तं कमठश्रुतौ – ‘अन्तर्दृष्टयो बहिर्दृष्टयोऽवतारदृष्टयः सर्वदृष्टय इति । देवावाव सर्वदृष्टयस्तेषु चोत्तरोत्तरमाब्रह्मणोऽन्येषु तु यथायोगं यथा ह्याचार्या आचक्षते’ इति ।</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 9,452: | Line 9,057: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V57_B2" data-verse="BS_C03_S03_V57"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V57_B2" data-verse="BS_C03_S03_V57"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘समत्वाद्वोत्तमत्वाद्वा नाङ्गदेवाद्युपासनम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘समत्वाद्वोत्तमत्वाद्वा नाङ्गदेवाद्युपासनम् । उपसंहार्यमित्याहुर्वेदसिद्धान्तवेदिनः’</span></span>इति ब्रह्मतर्कवचनात् ॥ 57 ॥ | ||
उपसंहार्यमित्याहुर्वेदसिद्धान्तवेदिनः’</span></span>इति ब्रह्मतर्कवचनात् ॥ 57 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,469: | Line 9,073: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V58_B2" data-verse="BS_C03_S03_V58"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V58_B2" data-verse="BS_C03_S03_V58"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘उपासनाङ्गदेवानां परमाङ्गतया भवेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘उपासनाङ्गदेवानां परमाङ्गतया भवेत् । उपसंहृतिर्विशेषे तु फलनामन्यथा न तु ॥ पुरुषाणां विशेषाद्वा यथायोगं भविष्यति’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ 58 ॥ | ||
उपसंहृतिर्विशेषे तु फलनामन्यथा न तु ॥ | |||
पुरुषाणां विशेषाद्वा यथायोगं भविष्यति’</span></span>इति बृहत्तन्त्रे ॥ 58 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,487: | Line 9,089: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V59_B1" data-verse="BS_C03_S03_V59"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V59_B1" data-verse="BS_C03_S03_V59"> | ||
<p>सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्वं क्रतुवत् । सर्वत्र सहभावात् दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवनत्रयावभृथात्मकः क्रतुः । | <p>सर्वगुणेषु भूमगुणस्य ज्यायस्त्वं क्रतुवत् । सर्वत्र सहभावात् दीक्षाप्रायणीयोदयनीयसवनत्रयावभृथात्मकः क्रतुः । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Gowpawana-id">‘भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते । तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथा क्रतुः कर्ममध्ये विशिष्टः</span></span>इति च गौपवनश्रुतिः ॥ 59 ॥</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Gowpawana-id">‘भूमैव देवः परमो ह्युपास्यो नैवाभूमा फलमेषां विधत्ते । तस्माद्भूमा गुणतो वै विशिष्टो यथा क्रतुः कर्ममध्ये विशिष्टः</span></span>इति च गौपवनश्रुतिः ॥ 59 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,504: | Line 9,105: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V60_B1" data-verse="BS_C03_S03_V60"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V60_B1" data-verse="BS_C03_S03_V60"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदतः सदा । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदतः सदा । ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥ अतः पूर्णत्वमीशस्य वानैवैषां प्रदृश्यते । अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासनं यतः’</span> इति ब्रह्मतर्के । | ||
ब्रह्मादीनामेकमर्थं बहुधा दर्शयन्ति हि ॥ | |||
अतः पूर्णत्वमीशस्य वानैवैषां प्रदृश्यते । | |||
अतः फलस्य नानात्वं नानैवोपासनं यतः’</span> इति ब्रह्मतर्के । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,531: | Line 9,129: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V61_B2" data-verse="BS_C03_S03_V61"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V61_B2" data-verse="BS_C03_S03_V61"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘मुक्त्यर्थमात्मयोग्यं हि कार्यमेव ह्युपासनम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘मुक्त्यर्थमात्मयोग्यं हि कार्यमेव ह्युपासनम् । नृसिंहादिकमन्यच्च दुरितादिनिवृत्तये ॥ उपास्यते यथायोगं न वा फलविभेदतः’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 61 ॥ | ||
नृसिंहादिकमन्यच्च दुरितादिनिवृत्तये ॥ | |||
उपास्यते यथायोगं न वा फलविभेदतः’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 61 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,549: | Line 9,145: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V62_B1" data-verse="BS_C03_S03_V62"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V62_B1" data-verse="BS_C03_S03_V62"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य ह्युपासनम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘यस्य यस्य हि यः कामस्तस्य तस्य ह्युपासनम् । तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥ अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषामुपासनम् । तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव न चोपास विदुष्यति’</span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 62 ॥ | ||
तादृशानां गुणानां च समाहारं प्रकल्पयेत् ॥ | |||
अकामत्वान्मुमुक्षूणां न वा तेषामुपासनम् । | |||
तुष्ट्यर्थमीश्वरस्यैव न चोपास विदुष्यति’</span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 62 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,634: | Line 9,227: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V68_B1" data-verse="BS_C03_S03_V68"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S03_V68_B1" data-verse="BS_C03_S03_V68"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-KamathaShruthi-id">‘सत्यो ज्ञानः परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-KamathaShruthi-id">‘सत्यो ज्ञानः परमानन्दरूप आत्मेत्येवं नित्यदोपासनं स्यात् । नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपासते’॥</span></span> इति कमठश्रुतौ ॥ 68 ॥ | ||
नान्यत् किञ्चित् समुपासीत धीरः सर्वैर्गुणैर्देवगणा उपासते’॥</span></span> इति कमठश्रुतौ ॥ 68 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,665: | Line 9,257: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V01_B2" data-verse="BS_C03_S04_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V01_B2" data-verse="BS_C03_S04_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishad-id">‘यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जायते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद् भूतिकामः’(मुं.उ.३.१.१०)</span></span>इति शब्दात् ॥ 01 ॥ | ||
तं तं लोकं जायते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेद् भूतिकामः’(मुं.उ.३.१.१०)</span></span>इति शब्दात् ॥ 01 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,718: | Line 9,309: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V05_B1" data-verse="BS_C03_S04_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V05_B1" data-verse="BS_C03_S04_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matharashruti-id">‘कर्मैव देहं दैविकं मानुषं वाऽप्यन्वारभेत् नापरस्तत्र हेतुः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matharashruti-id">‘कर्मैव देहं दैविकं मानुषं वाऽप्यन्वारभेत् नापरस्तत्र हेतुः । भोगांस्तदीयांश्च यथाविभागं ददाति कर्मैव शुभाशुभं यत्’</span></span>इति माठरश्रुतेश्च । | ||
भोगांस्तदीयांश्च यथाविभागं ददाति कर्मैव शुभाशुभं यत्’</span></span>इति माठरश्रुतेश्च । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,760: | Line 9,350: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V08_B1" data-verse="BS_C03_S04_V08"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V08_B1" data-verse="BS_C03_S04_V08"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-KauntharavyaShruthi-id">‘ज्ञानादेव स्वर्गो ज्ञानादेवापवर्गो ज्ञानादेव सर्वे कामाः सम्पद्यन्ते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-KauntharavyaShruthi-id">‘ज्ञानादेव स्वर्गो ज्ञानादेवापवर्गो ज्ञानादेव सर्वे कामाः सम्पद्यन्ते । तथापि यथा यथा कर्म कुरुते तथा तथाऽधिको भवति’</span></span> इति कौण्ठरव्यश्रुतेः,युधिष्ठिरादीनां राजसूयादिना फलाधिक्यदर्शनाच्चेति बादरायणमतम् ॥ 08 ॥ | ||
तथापि यथा यथा कर्म कुरुते तथा तथाऽधिको भवति’</span></span> इति कौण्ठरव्यश्रुतेः,युधिष्ठिरादीनां राजसूयादिना फलाधिक्यदर्शनाच्चेति बादरायणमतम् ॥ 08 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,777: | Line 9,366: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V09_B2" data-verse="BS_C03_S04_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V09_B2" data-verse="BS_C03_S04_V09"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘विज्ञातमेतत् सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनात् । | <span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘विज्ञातमेतत् सर्वेषां मुनीनां ब्रह्मदर्शनात् । स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥ स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । ज्ञानेनाऽधिक्यमित्याहुर्जैमिन्याद्यास्तु केचन ॥ अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते । इति केचिद्विदः प्राहुर्व्यासशिष्या इमेऽखिलाः ॥ यस्माद् व्यासमतं सर्वं सत्यमेव ततोऽखिलम् । यथाऽऽकाशस्त्वनन्तोऽपि व्यामो हस्तावधिस्तथा । प्रादेशोऽपि हि सत्येन तथैतेषां मतानि तु ॥ स्वयं तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमान् । अनन्ताकाशवत् पश्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ॥ ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् । इति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम्’</span> इति भविष्यत्पर्वणि । | ||
स्यादेव मोक्षो नान्यस्मादिति तत्रापि चित्रता ॥ | |||
स्वर्गादयः कर्मणैव नान्येनेत्यपरे विदुः । | |||
ज्ञानेनाऽधिक्यमित्याहुर्जैमिन्याद्यास्तु केचन ॥ | |||
अदृष्टमेव ज्ञानेन दृष्टं नैवोपलभ्यते । | |||
इति केचिद्विदः प्राहुर्व्यासशिष्या इमेऽखिलाः ॥ | |||
यस्माद् व्यासमतं सर्वं सत्यमेव ततोऽखिलम् । | |||
यथाऽऽकाशस्त्वनन्तोऽपि व्यामो हस्तावधिस्तथा । | |||
प्रादेशोऽपि हि सत्येन तथैतेषां मतानि तु ॥ | |||
स्वयं तु भगवान् व्यासो व्याप्तज्ञानमहांशुमान् । | |||
अनन्ताकाशवत् पश्यन् निखिलं पुरुषोत्तमः ॥ | |||
ज्ञानेनैवाप्यते सर्वं कर्मणा त्वधिकं भवेत् । | |||
इति प्राह महायोगी पुमर्थानां विनिर्णयम्’</span> इति भविष्यत्पर्वणि । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V09_B15" data-verse="BS_C03_S04_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V09_B15" data-verse="BS_C03_S04_V09"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘ज्ञानिनामपि देवानां विशेषः कर्मभिर्भवेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘ज्ञानिनामपि देवानां विशेषः कर्मभिर्भवेत् । चीर्णीऽकृते वा ज्ञानस्य न विशेषोऽस्ति कर्मणि’</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 09 ॥ | ||
चीर्णीऽकृते वा ज्ञानस्य न विशेषोऽस्ति कर्मणि’</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 09 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,873: | Line 9,449: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V13_B2" data-verse="BS_C03_S04_V13"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V13_B2" data-verse="BS_C03_S04_V13"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koundinya-id">‘अथ पुमर्थसाधनान्यर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koundinya-id">‘अथ पुमर्थसाधनान्यर्थो धर्मो ज्ञानमित्युत्तरोत्तरम् । तत्राधिकारिणो मनुष्या ऋषयो देवा इत्युत्तरोत्तरम्’</span></span>इति कौण्डिन्यश्रुतिः॥ 13 ॥ | ||
तत्राधिकारिणो मनुष्या ऋषयो देवा इत्युत्तरोत्तरम्’</span></span>इति कौण्डिन्यश्रुतिः॥ 13 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,934: | Line 9,509: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V17_B2" data-verse="BS_C03_S04_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V17_B2" data-verse="BS_C03_S04_V17"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matharashruti-id">‘य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Matharashruti-id">‘य इमं परमं गुह्यमूर्ध्वरेतस्सु भाषयेत् । न तथा विद्यते भूयान् यं प्राप्यन्येऽपि भूयसः’</span></span>इति माठरश्रुतेः ॥ 17 ॥ | ||
न तथा विद्यते भूयान् यं प्राप्यन्येऽपि भूयसः’</span></span>इति माठरश्रुतेः ॥ 17 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,971: | Line 9,545: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V19_B2" data-verse="BS_C03_S04_V19"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V19_B2" data-verse="BS_C03_S04_V19"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhagavad-id">‘यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते’(भ.गी.३.१७)</span></span> इति भगवद्वचनाच्च ॥ 19 ॥ | ||
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते’(भ.गी.३.१७)</span></span> इति भगवद्वचनाच्च ॥ 19 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 9,992: | Line 9,565: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V20_B3" data-verse="BS_C03_S04_V20"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V20_B3" data-verse="BS_C03_S04_V20"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदना । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘स्वेच्छयैव प्रवृत्तिस्तु ब्रह्मणो विधिचोदना । नाशङ्क्यं तन्मतं क्वापि विष्णोः प्रत्यक्षचोदना । इतरेषां न विहिता स्वेच्छावृत्तिः कथञ्चन’</span></span> इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥ | ||
नाशङ्क्यं तन्मतं क्वापि विष्णोः प्रत्यक्षचोदना । | |||
इतरेषां न विहिता स्वेच्छावृत्तिः कथञ्चन’</span></span> इति हि ब्राह्मे ॥ 20 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,014: | Line 9,585: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V21_B2" data-verse="BS_C03_S04_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V21_B2" data-verse="BS_C03_S04_V21"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘विधीनां विषयास्त्वन्ये ब्रह्मणः स्वेच्छया कृतौ । परस्य ब्रह्मणो ह्येव सर्वविध्यतिदूरता’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 21 ॥ | ||
परस्य ब्रह्मणो ह्येव सर्वविध्यतिदूरता’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 21 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,027: | Line 9,597: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V22_B1" data-verse="BS_C03_S04_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V22_B1" data-verse="BS_C03_S04_V22"> | ||
<p>‘यथाविधानमपरे विधिर्भावे प्रजापतेः । | <p>‘यथाविधानमपरे विधिर्भावे प्रजापतेः । ब्रह्मणः परमस्यैव सर्वविध्यतिदूरता’ इति च तुरश्रुतौ ॥ 22 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,044: | Line 9,613: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V23_B2" data-verse="BS_C03_S04_V23"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V23_B2" data-verse="BS_C03_S04_V23"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Gowpawana-id">‘त्रेधा हि ज्ञानिनो विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Gowpawana-id">‘त्रेधा हि ज्ञानिनो विधिनियता अनियताः स्वेच्छानियता इति । विधिनियता मनुष्या अनियता हि देवा ब्रह्मैव स्वेच्छानियतः’</span></span>इति गौपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ 23 ॥ | ||
विधिनियता मनुष्या अनियता हि देवा ब्रह्मैव स्वेच्छानियतः’</span></span>इति गौपवनश्रुतौ विशेषितत्वात् ॥ 23 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,113: | Line 9,681: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V27_B6" data-verse="BS_C03_S04_V27"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V27_B6" data-verse="BS_C03_S04_V27"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agneye-id">‘यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agneye-id">‘यस्य ज्ञानं तस्य मोक्ष इति नात्र विचारणा । तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि तस्मात् तेषामनिष्ठितिः ॥ अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत्’</span></span>इति च आग्नेये । | ||
तस्य शान्त्यादयोऽङ्गानि तस्मात् तेषामनिष्ठितिः ॥ | |||
अवश्यकरणीया स्यादन्यथाऽल्पफलं भवेत्’</span></span>इति च आग्नेये । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,143: | Line 9,709: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V29_B1" data-verse="BS_C03_S04_V29"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V29_B1" data-verse="BS_C03_S04_V29"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘अन्यायचरणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘अन्यायचरणाभावे न हि ज्ञानस्य बाधनम् । अतो विद्वानपि न्यायं वर्तेतोत्कर्षसिद्धये’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 29 ॥ | ||
अतो विद्वानपि न्यायं वर्तेतोत्कर्षसिद्धये’</span></span> इति च ब्रह्मतर्के ॥ 29 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,156: | Line 9,721: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V30_B1" data-verse="BS_C03_S04_V30"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V30_B1" data-verse="BS_C03_S04_V30"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Harivamsha-id">‘अतीतानागतज्ञानी त्रैलोक्योद्धरणक्षमः । एतादृशोऽपि नाऽचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत्’</span></span> इति हरिवंशेषु ॥ 30 ॥ | ||
एतादृशोऽपि नाऽचारं श्रौतं स्मार्तं परित्यजेत्’</span></span> इति हरिवंशेषु ॥ 30 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,208: | Line 9,772: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V33_B4" data-verse="BS_C03_S04_V33"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V33_B4" data-verse="BS_C03_S04_V33"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ज्ञानान्मोक्षो भवेत्येव सर्वकार्यकृतोऽपि तु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘ज्ञानान्मोक्षो भवेत्येव सर्वकार्यकृतोऽपि तु । आनन्दो ह्रसतेऽकार्याच्छुभं कृत्वा च वर्धते’</span></span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ | ||
आनन्दो ह्रसतेऽकार्याच्छुभं कृत्वा च वर्धते’</span></span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V33_B6" data-verse="BS_C03_S04_V33"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V33_B6" data-verse="BS_C03_S04_V33"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘सर्वदुःखनिवृत्तिश्च ज्ञानिनो निश्चितैव हि । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘सर्वदुःखनिवृत्तिश्च ज्ञानिनो निश्चितैव हि । उपासया कर्मभिश्च भक्त्या चानन्दचित्रता’</span></span> इति च बृहत्तन्त्रे ॥ | ||
उपासया कर्मभिश्च भक्त्या चानन्दचित्रता’</span></span> इति च बृहत्तन्त्रे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V33_B8" data-verse="BS_C03_S04_V33"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V33_B8" data-verse="BS_C03_S04_V33"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘धर्मस्वरूपचित्रत्वाद्यो यो देवमनोगतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘धर्मस्वरूपचित्रत्वाद्यो यो देवमनोगतः । स एव धर्मो विज्ञेयो न ह्येते लोकसम्मिताः’</span></span> इति च पाद्मे ॥ 33 ॥ | ||
स एव धर्मो विज्ञेयो न ह्येते लोकसम्मिताः’</span></span> इति च पाद्मे ॥ 33 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,273: | Line 9,834: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V37_B1" data-verse="BS_C03_S04_V37"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V37_B1" data-verse="BS_C03_S04_V37"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘असुरा आसुरेणैव स्वभावेन च कर्मणा । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘असुरा आसुरेणैव स्वभावेन च कर्मणा । ज्ञानेन विपरीतेन तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥ देवा दैवस्वभावेन कर्मणा चाप्यसंशयम् । सम्यज्ज्ञानेन परमां गतिं गच्छन्ति वैष्णवीम् ॥ नानयोरन्यथाभावः कदाचित् क्वापि विद्यते । मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च’</span></span> इति स्कान्दे ॥ 37 ॥ | ||
देवा दैवस्वभावेन कर्मणा चाप्यसंशयम् । | |||
नानयोरन्यथाभावः कदाचित् क्वापि विद्यते । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,299: | Line 9,855: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V38_B4" data-verse="BS_C03_S04_V38"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V38_B4" data-verse="BS_C03_S04_V38"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘असुरान् दमयन् विष्णुः स्वपदं च सुरान् नयन् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘असुरान् दमयन् विष्णुः स्वपदं च सुरान् नयन् । पुनः पुनर्मानुषांस्तु सृतावावर्तयत्यसौ’</span></span>इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 38 ॥ | ||
पुनः पुनर्मानुषांस्तु सृतावावर्तयत्यसौ’</span></span>इति भविष्यत्पर्वणि ॥ 38 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,353: | Line 9,908: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V40_B7" data-verse="BS_C03_S04_V40"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V40_B7" data-verse="BS_C03_S04_V40"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chadhyatma-id">‘देवाः शापाभिभूतत्वात् प्रह्लादाद्या बभूविरे । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chadhyatma-id">‘देवाः शापाभिभूतत्वात् प्रह्लादाद्या बभूविरे । अतः सुगतिरेतेषां नान्यथा व्यत्ययो भवेत्’</span></span> इति चाध्यात्मे ॥ 40 ॥ | ||
अतः सुगतिरेतेषां नान्यथा व्यत्ययो भवेत्’</span></span> इति चाध्यात्मे ॥ 40 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,374: | Line 9,928: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V41_B2" data-verse="BS_C03_S04_V41"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V41_B2" data-verse="BS_C03_S04_V41"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘न देवपदमन्विच्छेत् कुत एव हरेर्गुणान् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘न देवपदमन्विच्छेत् कुत एव हरेर्गुणान् । इच्छन् पतति पूर्वस्मादधस्ताद्यत्र नोत्थितिः’</span></span> इति ब्रह्माण्डे । | ||
इच्छन् पतति पूर्वस्मादधस्ताद्यत्र नोत्थितिः’</span></span> इति ब्रह्माण्डे । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V41_B4" data-verse="BS_C03_S04_V41"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V41_B4" data-verse="BS_C03_S04_V41"> | ||
<p>‘स्वकीयमिच्छमानं तु राजाद्याः पातयन्ति हि । | <p>‘स्वकीयमिच्छमानं तु राजाद्याः पातयन्ति हि । एवमेव सुराद्याश्च हरिश्च स्वपदेच्छुकम्’ ॥ इत्याद्यनुमानरूपवाक्याच्च ।।</p> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V41_B7" data-verse="BS_C03_S04_V41"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V41_B7" data-verse="BS_C03_S04_V41"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘मायाभिरुत्सिसृप्सत इन्द्र द्यामारुरुक्षत । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘मायाभिरुत्सिसृप्सत इन्द्र द्यामारुरुक्षत । अवदस्यूँरधूनुथाः’(ऋ.सं.८.१४.१४)</span></span> इति च श्रुतिः॥ | ||
अवदस्यूँरधूनुथाः’(ऋ.सं.८.१४.१४)</span></span> इति च श्रुतिः॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,420: | Line 9,971: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V43_B2" data-verse="BS_C03_S04_V43"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V43_B2" data-verse="BS_C03_S04_V43"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘देवर्षिगन्धर्वाणां पदाकाङ्क्षी पतेत् ध्रुवम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘देवर्षिगन्धर्वाणां पदाकाङ्क्षी पतेत् ध्रुवम् । अन्यत्र शुभमाकाङ्क्षन् न पतेदविरोधतः’</span></span> इति स्मृतेः ॥ | ||
अन्यत्र शुभमाकाङ्क्षन् न पतेदविरोधतः’</span></span> इति स्मृतेः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V43_B4" data-verse="BS_C03_S04_V43"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V43_B4" data-verse="BS_C03_S04_V43"> | ||
<p>‘नानात्वमेव कामानां नाकामः क्व च दृश्यते । | <p>‘नानात्वमेव कामानां नाकामः क्व च दृश्यते । अतोऽविरुद्धकामः स्यादकामस्तेन भण्यते’ इत्याचाराच्च ॥ 43 ॥</p> | ||
</div> | </div> | ||
| Line 10,574: | Line 10,123: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V50_B6" data-verse="BS_C03_S04_V50"> | <div class="bhashya" id="BS_C03_S04_V50_B6" data-verse="BS_C03_S04_V50"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-BruhathSamhitha-id">‘अनादिजन्मसम्बन्धं निर्भेत्तुं पापपञ्जरम् । | <span class="gr-reference gr-ref-BruhathSamhitha-id">‘अनादिजन्मसम्बन्धं निर्भेत्तुं पापपञ्जरम् । यावत्या सेवया शक्यं तावत् कार्यं न संशयः॥ यावद्दूरे स्थितो गम्यात् तावद्गन्तव्यमेव हि । इह जन्मान्तरे वाऽपि तावत्यैव तु दर्शनम् ॥ श्रवणं मननं चैव निधिध्यासनमेव च । परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः ॥ एषा सेवेति सम्प्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत्’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ 50 ॥ | ||
यावत्या सेवया शक्यं तावत् कार्यं न संशयः॥ | |||
यावद्दूरे स्थितो गम्यात् तावद्गन्तव्यमेव हि । | |||
इह जन्मान्तरे वाऽपि तावत्यैव तु दर्शनम् ॥ | |||
श्रवणं मननं चैव निधिध्यासनमेव च । | |||
परे गुरौ च या भक्तिः परिचर्यादिकं हरेः ॥ | |||
एषा सेवेति सम्प्रोक्ता यया तद्दर्शनं भवेत्’</span> इति बृहत्संहितायाम् ॥ 50 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,659: | Line 10,202: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V02_B3" data-verse="BS_C04_S01_V02"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V02_B3" data-verse="BS_C04_S01_V02"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘नित्यशः श्रवणं चैव मननं ध्यानमेव च । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘नित्यशः श्रवणं चैव मननं ध्यानमेव च । कर्तव्यमेव पुरुषैर्ब्रह्मदर्शनमिच्छुभिः’</span></span>इत् बृहत्तन्त्रे ॥ 02 ॥ | ||
कर्तव्यमेव पुरुषैर्ब्रह्मदर्शनमिच्छुभिः’</span></span>इत् बृहत्तन्त्रे ॥ 02 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,676: | Line 10,218: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V03_B1" data-verse="BS_C04_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V03_B1" data-verse="BS_C04_S01_V03"> | ||
<p>आत्मेत्युपदेश उपासनं च मोक्षार्थिभिः सर्वथा कार्यमेव । | <p>आत्मेत्युपदेश उपासनं च मोक्षार्थिभिः सर्वथा कार्यमेव । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नान्यं विचिन्तय आत्मानमेवाहं विजानीयामात्मानमुपास आत्मा हि ममैष भवति’ इति ह्युपगच्छन्ति । ‘आत्मेत्येवोपास्वाऽत्मेत्येव विजानीहि नान्यं किञ्चन विजानथ आत्मा ह्येष भवति’</span></span>इति ग्राहयन्ति च ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नान्यं विचिन्तय आत्मानमेवाहं विजानीयामात्मानमुपास आत्मा हि ममैष भवति’ इति ह्युपगच्छन्ति । ‘आत्मेत्येवोपास्वाऽत्मेत्येव विजानीहि नान्यं किञ्चन विजानथ आत्मा ह्येष भवति’</span></span>इति ग्राहयन्ति च । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V03_B2" data-verse="BS_C04_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V03_B2" data-verse="BS_C04_S01_V03"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘आत्मेत्युपासनम् कार्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘आत्मेत्युपासनम् कार्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः । नानाक्लेशसमायुक्तोऽप्येतावन्नैव विस्मरेत्’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | ||
नानाक्लेशसमायुक्तोऽप्येतावन्नैव विस्मरेत्’</span></span> इति भविष्यत्पर्वणि ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V03_B4" data-verse="BS_C04_S01_V03"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V03_B4" data-verse="BS_C04_S01_V03"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘आत्मा विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘आत्मा विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः । सर्वेषां च मुमुक्षूणामुपदेशश्च तादृशः ॥ कर्तव्यो नास्य हानेन कस्यचिन्मोक्ष इष्यते’</span></span> इति ब्राह्मे ॥ 03 ॥ | ||
सर्वेषां च मुमुक्षूणामुपदेशश्च तादृशः ॥ | |||
कर्तव्यो नास्य हानेन कस्यचिन्मोक्ष इष्यते’</span></span> इति ब्राह्मे ॥ 03 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,738: | Line 10,276: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V05_B5" data-verse="BS_C04_S01_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V05_B5" data-verse="BS_C04_S01_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">आत्मेत्येव यदोपासा तदा ब्रह्मत्वसंयुता । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">आत्मेत्येव यदोपासा तदा ब्रह्मत्वसंयुता । कार्यैव सर्वथा विष्णोर्ब्रह्मत्वं न परित्यजेत्’</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥ | ||
कार्यैव सर्वथा विष्णोर्ब्रह्मत्वं न परित्यजेत्’</span></span> इति ब्रह्मतर्के ॥ 05 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,794: | Line 10,331: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V08_B1" data-verse="BS_C04_S01_V08"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V08_B1" data-verse="BS_C04_S01_V08"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा । | <span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘स्मरणोपासनं चैव ध्यानात्मकमिति द्विधा । स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमानसे॥ नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः । आसीनस्य भवेत् तत् तु न शयानस्य निद्रया ॥ स्थितस्य गच्छतो वाऽपि विक्षेपस्यैव सम्भवात् । स्मरणात् परमं ज्ञेयं ध्यानं नास्त्यत्र संशयः’</span> इति च नारायणतन्त्रे। | ||
स्मरणं सर्वदा योग्यं ध्यानोपासनमानसे॥ | |||
नैरन्तर्यं मनोवृत्तेर्ध्यानमित्युच्यते बुधैः । | |||
आसीनस्य भवेत् तत् तु न शयानस्य निद्रया ॥ | |||
स्थितस्य गच्छतो वाऽपि विक्षेपस्यैव सम्भवात् । | |||
स्मरणात् परमं ज्ञेयं ध्यानं नास्त्यत्र संशयः’</span> इति च नारायणतन्त्रे। | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,815: | Line 10,347: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V09_B1" data-verse="BS_C04_S01_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V09_B1" data-verse="BS_C04_S01_V09"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अचलं चेच्छरीरं स्यान्मनसश्चाप्यचालनम्। | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘अचलं चेच्छरीरं स्यान्मनसश्चाप्यचालनम्। चलने तु शरीरस्य चञ्चलं तु मनो भवेत्’</span></span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ 09 ॥ | ||
चलने तु शरीरस्य चञ्चलं तु मनो भवेत्’</span></span> इति च ब्रह्माण्डे ॥ 09 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,845: | Line 10,376: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V11_B2" data-verse="BS_C04_S01_V11"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V11_B2" data-verse="BS_C04_S01_V11"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘तमेव देशं सेवेत तं कालं तामवस्थितिम् । | <span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘तमेव देशं सेवेत तं कालं तामवस्थितिम् । तानेव भोगान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति ॥ न हि देशादिभिः कश्चिद् विशेषः समुदीरितः । मनः प्रसाधनार्थं हि देशकालादिचिन्तना’</span> इति वाराहे ॥ 11 ॥ | ||
तानेव भोगान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति ॥ | |||
न हि देशादिभिः कश्चिद् विशेषः समुदीरितः । | |||
मनः प्रसाधनार्थं हि देशकालादिचिन्तना’</span> इति वाराहे ॥ 11 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,876: | Line 10,404: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V12_B6" data-verse="BS_C04_S01_V12"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V12_B6" data-verse="BS_C04_S01_V12"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘श्रुणुयाद् यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता । | <span class="gr-reference gr-ref-Brahmanda-id">‘श्रुणुयाद् यावदज्ञानं मतिर्यावदयुक्तता । ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्वचन बाध्यते ॥ दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं यदा दृष्टिर्न विद्यते। भक्तिश्चानन्तकालीना परमे ब्रह्मणि स्फुटा । आ विमुक्तेर्विधिर्नित्यं स्वत एव ततः परम्’</span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 12 ॥ | ||
ध्यानं च यावदीक्षा स्यान्नेक्षा क्वचन बाध्यते ॥ | |||
दृष्टतत्त्वस्य च ध्यानं यदा दृष्टिर्न विद्यते। | |||
भक्तिश्चानन्तकालीना परमे ब्रह्मणि स्फुटा । | |||
आ विमुक्तेर्विधिर्नित्यं स्वत एव ततः परम्’</span> इति ब्रह्माण्डे ॥ 12 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,916: | Line 10,440: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V14_B2" data-verse="BS_C04_S01_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V14_B2" data-verse="BS_C04_S01_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agnayapurana-id">‘यथाऽश्लेषो विनाशश्च मुक्तस्य तु विकर्मणः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Agnayapurana-id">‘यथाऽश्लेषो विनाशश्च मुक्तस्य तु विकर्मणः । एवं सुकर्मणश्चापि पततस्तमसि ध्रुवम्’</span></span> इति चाग्नेये ॥ 14 ॥ | ||
एवं सुकर्मणश्चापि पततस्तमसि ध्रुवम्’</span></span> इति चाग्नेये ॥ 14 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,937: | Line 10,460: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V15_B4" data-verse="BS_C04_S01_V15"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V15_B4" data-verse="BS_C04_S01_V15"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘यदनारब्धपापं स्यात् तद् विनश्यति निश्चयात् । | <span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘यदनारब्धपापं स्यात् तद् विनश्यति निश्चयात् । पश्यतो ब्रह्म निर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्म पश्यतः ॥ द्विषतो वा भवेत् पुण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः । तस्याप्यारब्धकार्यस्य न विनाशोऽस्ति कुत्रचित् ॥ आरब्धयोश्च नाशः स्यादल्पयोः पुण्यपापयोः’</span> इति च नारायणतन्त्रे ॥ 15 ॥ | ||
पश्यतो ब्रह्म निर्द्वन्द्वं हीनं च ब्रह्म पश्यतः ॥ | |||
द्विषतो वा भवेत् पुण्यनाशो नास्त्यत्र संशयः । | |||
तस्याप्यारब्धकार्यस्य न विनाशोऽस्ति कुत्रचित् ॥ | |||
आरब्धयोश्च नाशः स्यादल्पयोः पुण्यपापयोः’</span> इति च नारायणतन्त्रे ॥ 15 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,978: | Line 10,497: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V17_B3" data-verse="BS_C04_S01_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V17_B3" data-verse="BS_C04_S01_V17"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अनभीष्टमनारब्धं पुण्यमप्यस्य नश्यति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘अनभीष्टमनारब्धं पुण्यमप्यस्य नश्यति । किमु पापं परब्रह्मज्ञानिनो नास्ति संशयः’</span></span> इति पाद्मे ॥ 17 ॥ | ||
किमु पापं परब्रह्मज्ञानिनो नास्ति संशयः’</span></span> इति पाद्मे ॥ 17 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 10,999: | Line 10,517: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V18_B4" data-verse="BS_C04_S01_V18"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V18_B4" data-verse="BS_C04_S01_V18"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘अल्पमात्रः कृतो धर्मो भवेद् ज्ञानवतो महान् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bharatha-id">‘अल्पमात्रः कृतो धर्मो भवेद् ज्ञानवतो महान् । महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानां निष्फलो भवेत्’</span></span>इति च भारते ॥ 18 ॥ | ||
महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानां निष्फलो भवेत्’</span></span>इति च भारते ॥ 18 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,021: | Line 10,538: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V19_B4" data-verse="BS_C04_S01_V19"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S01_V19_B4" data-verse="BS_C04_S01_V19"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantra-id">‘ब्रह्मणां शतकालात् तु पूर्वमारब्दसङ्क्षयः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantra-id">‘ब्रह्मणां शतकालात् तु पूर्वमारब्दसङ्क्षयः । नियमेन भवेन्नात्र कार्या काचिद्विचारणा’</span></span> इति च नारायणतन्त्रे ॥ 19 ॥ | ||
नियमेन भवेन्नात्र कार्या काचिद्विचारणा’</span></span> इति च नारायणतन्त्रे ॥ 19 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,048: | Line 10,564: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V01_B1" data-verse="BS_C04_S02_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V01_B1" data-verse="BS_C04_S02_V01"> | ||
<p>वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् । | <p>वागभिमानिन्युमा मनोऽभिमानिनि रुद्रे विलीयते । वाचो मनोवशत्वदर्शनात् । <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते’(छां.उ.६.१५.१)</span></span> इति शब्दाच्च ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishad-id">‘तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते’(छां.उ.६.१५.१)</span></span> इति शब्दाच्च । | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V01_B2" data-verse="BS_C04_S02_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V01_B2" data-verse="BS_C04_S02_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Skanda-id">‘उमा वै वाक् समुद्दिष्टा मनो रुद्र उदाहृतः । तदेतन्मिथुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्याद् विहीयते’</span></span> इति स्कान्दे ॥ 01 ॥ | ||
तदेतन्मिथुनं ज्ञात्वा न दाम्पत्याद् विहीयते’</span></span> इति स्कान्दे ॥ 01 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,210: | Line 10,724: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V09_B2" data-verse="BS_C04_S02_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V09_B2" data-verse="BS_C04_S02_V09"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-ThuraShruthi-id">‘सर्वतः प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेः परमेश्वरः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-ThuraShruthi-id">‘सर्वतः प्रकृतिः सूक्ष्मा प्रकृतेः परमेश्वरः । ज्ञानानन्दौ तथैश्वर्यं गुणाश्चान्येऽधिकाः प्रभोः’</span></span> इति च तुरश्रुतिः ॥ 09॥ | ||
ज्ञानानन्दौ तथैश्वर्यं गुणाश्चान्येऽधिकाः प्रभोः’</span></span> इति च तुरश्रुतिः ॥ 09॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,227: | Line 10,740: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V10_B2" data-verse="BS_C04_S02_V10"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V10_B2" data-verse="BS_C04_S02_V10"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे । | <span class="gr-reference gr-ref-Bhavishyath-id">‘देशतः कालतश्चैव समा प्रकृतिरीश्वरे । उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः । स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥ प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना । नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’</span> इति हि भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥ | ||
उभयोरप्यबद्धत्वं तदबन्धः परात्मनः । | |||
स्वत एव परेशस्य सा चोपास्ते सदा हरिम् ॥ | |||
प्रकृतेः प्राकृतस्यापि ये गुणास्ते तु विष्णुना । | |||
नियता नैव केनापि नियता हि हरेर्गुणाः’</span> इति हि भविष्यत्पर्वणि ॥ 10 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,287: | Line 10,796: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V14_B1" data-verse="BS_C04_S02_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V14_B1" data-verse="BS_C04_S02_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘मत्स्यकूर्मवाराहाद्याः समा विष्णोरभेदतः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘मत्स्यकूर्मवाराहाद्याः समा विष्णोरभेदतः । ब्रह्माद्यास्त्वमाः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च समासमा’</span></span> इति च वाराहे ॥ 14 ॥ | ||
ब्रह्माद्यास्त्वमाः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च समासमा’</span></span> इति च वाराहे ॥ 14 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,332: | Line 10,840: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V16_B4" data-verse="BS_C04_S02_V16"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V16_B4" data-verse="BS_C04_S02_V16"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘मुक्तानां सत्यकामत्वं सामर्थ्यं च परस्य तु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahme-id">‘मुक्तानां सत्यकामत्वं सामर्थ्यं च परस्य तु । कामानुकूलकामत्वं नान्यत् तेषां विधीयते’</span></span> इति ब्राह्मे ॥ 16 ॥ | ||
कामानुकूलकामत्वं नान्यत् तेषां विधीयते’</span></span> इति ब्राह्मे ॥ 16 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,349: | Line 10,856: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V17_B1" data-verse="BS_C04_S02_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V17_B1" data-verse="BS_C04_S02_V17"> | ||
<p>उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्रे ज्वलनं भवति। | <p>उत्क्रान्तिकाले हृदयस्याग्रे ज्वलनं भवति। <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’(बृ.उ.६.४.२)</span></span> इति श्रुतेः ।</p> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishad-id">‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते’(बृ.उ.६.४.२)</span></span> इति श्रुतेः । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,367: | Line 10,873: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V17_B8" data-verse="BS_C04_S02_V17"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V17_B8" data-verse="BS_C04_S02_V17"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Adhyatma-id">‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Adhyatma-id">‘हृदिस्थेनैव हरिणा तस्यैवानुग्रहेण तु । उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमोवोपासतो भवेत्’</span></span> इति चाध्यात्मे । | ||
उत्क्रान्तिर्ब्रह्मरन्ध्रेण तमोवोपासतो भवेत्’</span></span> इति चाध्यात्मे । | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,437: | Line 10,942: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V21_B1" data-verse="BS_C04_S02_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V21_B1" data-verse="BS_C04_S02_V21"> | ||
<p>‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ । | <p>‘दक्षिणे मरणाद्याति स्वर्गं ब्रहमोत्तरायणे’ । इत्युक्तेऽपि ज्ञानिनो दक्षिणायनोत्क्रान्तिर्युज्यते ॥’</p> | ||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V21_B3" data-verse="BS_C04_S02_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V21_B3" data-verse="BS_C04_S02_V21"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः । | <span class="gr-reference gr-ref-NarayanaAdhyatma-id">‘शतं पञ्चैव सूर्यस्य दक्षिणायनरश्मयः । तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः । निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥ उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते । न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥ ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते । अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’</span> इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥ | ||
तावन्त एव निर्दिष्टा उत्तरायणरश्मयः ॥ | |||
ते सर्वे देहसम्बद्धाः सर्वदा सर्वदेहिनाम् । | |||
महर्लोकादिगन्तरा उत्तरायणरश्मिभिः । | |||
निर्गच्छन्तीतरैश्चापि यैरेष्टव्येतरा गतिः ॥ | |||
उत्तरं दक्षिणमिति त एव तु निगद्यते । | |||
न तु कालविशेषोऽस्ति ज्ञानिनां नियमात् फलम् ॥ | |||
ददाति कालेऽनुगुणे फलं किञ्चिद्विशिष्यते । | |||
अत्युत्तमानां केषाञ्चिन्न विशेषोऽस्ति कालतः’</span> इति नारायणाध्यात्मे ॥ 21 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,478: | Line 10,974: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V22_B7" data-verse="BS_C04_S02_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S02_V22_B7" data-verse="BS_C04_S02_V22"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Adhyatma-id">‘गत्यनुस्मरणाद् ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Adhyatma-id">‘गत्यनुस्मरणाद् ब्रह्म चन्द्रं वा गच्छति ध्रुवम् । अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वैगतिः’</span></span>इति (हि) अध्यात्मे ॥ 22 ॥ | ||
अननुस्मरतः काले स्मरणं प्राप्य वैगतिः’</span></span>इति (हि) अध्यात्मे ॥ 22 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,518: | Line 11,013: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S03_V01_B4" data-verse="BS_C04_S03_V01"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S03_V01_B4" data-verse="BS_C04_S03_V01"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधैर्वार्चिषः सम्प्रतिष्ठतिः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Brahma-id">‘अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधैर्वार्चिषः सम्प्रतिष्ठतिः । अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन्’ ॥ इति । एकस्मिन्स्तुपुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान्’</span></span>इति च ब्रह्मतर्के॥ | ||
अग्निं गत्वा ज्योतिरेति प्रथमं ब्रह्म संव्रजन्’ ॥ इति । | |||
एकस्मिन्स्तुपुरे संस्थो द्विरूपोऽग्नेः सुतो महान्’</span></span>इति च ब्रह्मतर्के॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,631: | Line 11,124: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S03_V06_B2" data-verse="BS_C04_S03_V06"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S03_V06_B2" data-verse="BS_C04_S03_V06"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद् ब्रह्म न चापरः । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘विद्युत्पतिर्वायुरेव नयेद् ब्रह्म न चापरः । कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम्’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥ | ||
कुतोऽन्यस्य भवेच्छक्तिस्तमृते प्राणनायकम्’</span></span> इति बृहत्तन्त्रे ॥ 06 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,746: | Line 11,238: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S03_V14_B2" data-verse="BS_C04_S03_V14"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S03_V14_B2" data-verse="BS_C04_S03_V14"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत् प्राप्तुमभिवाञ्छति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘यदुपास्ते पुमान् जीवन् यत् प्राप्तुमभिवाञ्छति । यच्च पश्यति तृप्तः संस्तत् प्राप्नोति मृतेरनु’</span></span> इति पाद्मे ॥ 14 ॥ | ||
यच्च पश्यति तृप्तः संस्तत् प्राप्नोति मृतेरनु’</span></span> इति पाद्मे ॥ 14 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,912: | Line 11,403: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V05_B4" data-verse="BS_C04_S04_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V05_B4" data-verse="BS_C04_S04_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Smruthi-id">‘आदत्ते हरिहस्तेन हरिदृष्ट्यैव पश्यति । गच्छेच्च हरिपादेन(पादाभ्यां) मुक्तस्यैषा स्थितिर्भवेत्’</span></span> इति स्मृतेः ॥ | ||
गच्छेच्च हरिपादेन(पादाभ्यां) मुक्तस्यैषा स्थितिर्भवेत्’</span></span> इति स्मृतेः ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V05_B6" data-verse="BS_C04_S04_V05"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V05_B6" data-verse="BS_C04_S04_V05"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘गच्छामि विष्णुपादाभ्यां विष्णुदृष्ट्या च दर्शनम् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Bruhath-id">‘गच्छामि विष्णुपादाभ्यां विष्णुदृष्ट्या च दर्शनम् । इत्यादि पूर्वस्मरणान्मुक्तस्यैतद् भविष्यति’</span></span> इति बृहत्तन्त्रोक्तयुक्तेश्च ॥ 05 ॥ | ||
इत्यादि पूर्वस्मरणान्मुक्तस्यैतद् भविष्यति’</span></span> इति बृहत्तन्त्रोक्तयुक्तेश्च ॥ 05 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 11,995: | Line 11,484: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V09_B2" data-verse="BS_C04_S04_V09"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V09_B2" data-verse="BS_C04_S04_V09"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः । | <span class="gr-reference gr-ref-Varaha-id">‘परमोऽधिपतिस्तेषां विष्णुरेव न संशयः । ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥ ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् । आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । एतेभ्योऽन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात्र संशयः’</span> इति वाराहे ॥ 09 ॥ | ||
ब्रह्मादिमानुषान्तानां सर्वेषामविशेषतः ॥ | |||
ततः प्राणादिनामान्ताः सर्वेऽपि पतयः क्रमात् । | |||
आचार्याश्चैव सर्वेऽपि यैर्ज्ञानं सुप्रतिष्ठितम् । | |||
एतेभ्योऽन्यः पतिर्नैव मुक्तानां नात्र संशयः’</span> इति वाराहे ॥ 09 ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 12,237: | Line 11,722: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V21_B3" data-verse="BS_C04_S04_V21"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V21_B3" data-verse="BS_C04_S04_V21"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Moksha-id">‘यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Moksha-id">‘यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते । न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’</span></span> इति मोक्षधर्मे ॥ | ||
न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’</span></span> इति मोक्षधर्मे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
| Line 12,267: | Line 11,751: | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V22_B4" data-verse="BS_C04_S04_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V22_B4" data-verse="BS_C04_S04_V22"> | ||
<span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् । | <span class="gr-blockquote"><span class="gr-reference gr-ref-Koorma-id">‘अवृद्धिह्रासरूपत्वं मुक्तानां प्रायिकं भवेत् । कादाचित्कविशेषस्तु नैव तेषां विषिध्यते’</span></span> इति कौर्मे ॥ | ||
कादाचित्कविशेषस्तु नैव तेषां विषिध्यते’</span></span> इति कौर्मे ॥ | |||
</div> | </div> | ||
<div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V22_B6" data-verse="BS_C04_S04_V22"> | <div class="bhashya" id="BS_C04_S04_V22_B6" data-verse="BS_C04_S04_V22"> | ||
<span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘प्रवाहतस्तु वृद्धिर्वा ह्रासो वा नैव कुत्रचित् । | <span class="gr-reference gr-ref-NarayanaTantre-id">‘प्रवाहतस्तु वृद्धिर्वा ह्रासो वा नैव कुत्रचित् । नाप्रियं किञ्चिदपि तु मुक्तानां विद्यते क्वचित् ॥ कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’</span> |इति नारायणतन्त्रे ॥ 22 ॥ | ||
नाप्रियं किञ्चिदपि तु मुक्तानां विद्यते क्वचित् ॥ | |||
कुत एव तु दुःखं स्यात् सुखमेव सदोदितम् । भोगानां तु विशेषे तु वैचित्र्यं लभ्यते क्वचित्’</span> |इति नारायणतन्त्रे ॥ 22 ॥ | |||
</div> | </div> | ||