Aitareya: Difference between revisions

Line 8:

</div>

== द्वितीयारण्यके ==

Line 14:

Line 15:

<p class="adhyaya-trans">प्रथमाध्यायः</p>

</div>

Line 24:

Line 26:

<div class="gr-author-note">॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्</div>

<p>नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।</p>

Line 48:

Line 51:

<p>पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।</p>

<p>मुक्ता श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥</p>

</div>

Line 59:

Line 64:

</div>

<p>विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।</p>

Line 83:

Line 89:

<p>आश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि विशेषतः ॥</p>

<p>आश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 95:

Line 103:

</div>

<p>उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।</p>

Line 144:

Line 153:

<p>हरिः स सर्वजीवानां न भुज्यन्ते यथाऽमुना ।</p>

<p>सर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥</p>

</div>

Line 155:

Line 166:

</div>

<p>स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।</p>

Line 173:

Line 185:

<p>एवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ॥</p>

<p>तल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 183:

Line 197:

</div>

<p>तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।</p>

Line 213:

Line 228:

<p>एते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥</p>

<p>उपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् ।</p>

</div>

Line 224:

Line 241:

</div>

<p>-वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥</p>

Line 234:

Line 252:

<p>उदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः।</p>

<p>तेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ॥</p>

</div>

Line 246:

Line 266:

</div>

<p>पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ।</p>

Line 256:

Line 277:

<p>इत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् ।</p>

<p>वायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥</p>

</div>

Line 266:

Line 289:

</div>

<p>तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ।</p>

Line 276:

Line 300:

<p>सङ्गतत्वात् सायमिति तद्रूपं नामतोऽभवत् ॥</p>

<p>वायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।</p>

</div>

Line 286:

Line 312:

</div>

<p>अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥</p>

Line 304:

Line 331:

<p>पूर्णज्ञानस्वरूपत्वादेतावत् कथितं भवेत् ।</p>

<p>तात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ...</p>

</div>

Line 315:

Line 344:

</div>

<p>-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥</p>

Line 333:

Line 363:

<p>मानुषा ज्ञानमात्रेण स्वावरैः पूज्यतामियुः ।</p>

<p>मुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥</p>

</div>

Line 344:

Line 376:

</div>

<p>स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।</p>

Line 360:

Line 393:

<p>देवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ॥</p>

<p>मनुष्याणां ज्ञानमात्राद्दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥</p>

</div>

Line 370:

Line 405:

</div>

<p>तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।</p>

Line 387:

Line 423:

<p>तथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् ।</p>

<p>सुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ॥</p>

</div>

Line 397:

Line 435:

</div>

<p>विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाश्रितानि च ।</p>

Line 406:

Line 445:

<p>योग्या अस्याश्च विद्यायाः भृग्वाद्या देवतास्तथा ।</p>

<p>छन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥</p>

</div>

Line 416:

Line 457:

</div>

<p>मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।</p>

Line 428:

Line 470:

<p>नन्ति यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥</p>

<p>अन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ ।</p>

</div>

Line 440:

Line 484:

</div>

<p>हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥</p>

Line 453:

Line 498:

<p>विशेषतो बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥</p>

</div>

Line 463:

Line 510:

</div>

<p>... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।</p>

Line 487:

Line 535:

<p>स एव वेद नान्यस्तु योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥</p>

<p>तस्माद्योग्यस्योक्तफलमन्येषां किञ्चिदेव हि ।</p>

</div>

Line 503:

Line 553:

</div>

<p>प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥</p>

Line 519:

Line 570:

<p>भूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥</p>

</div>

Line 529:

Line 582:

</div>

<p>आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।</p>

Line 555:

Line 609:

<p>ज्ञानकर्मबलेहाद्या मद्दत्ता इति किं वदे ॥</p>

<p>सम्भृता मत्त एवैते</p>

</div>

Line 565:

Line 621:

</div>

<p>. ... स एष भगवान् गिरिः ।</p>

Line 574:

Line 631:

<p>गिरत्येवाखिलं पापं भ्रातृवत् सह संस्थितम्म् ।</p>

<p>पराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥</p>

</div>

Line 584:

Line 643:

</div>

<p>असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।</p>

Line 602:

Line 662:

<p>ज्ञानैश्वर्यादिभिः सोऽपि भवेत् तस्य परात्मनः ॥</p>

<p>प्रसादात् तस्य पाप्मा च पराभवति सर्वशः ।</p>

</div>

Line 612:

Line 674:

</div>

<p>स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥</p>

Line 689:

Line 752:

<p>आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वज्ञापनार्थं न तु सन्निहितस्यैव । यथेन्द्रं कुत्स इत्यादि । यथा च पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् इति ॥ ८ ॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

</div>

Line 698:

Line 765:

<p class="adhyaya-trans">द्वितीयोऽध्यायः</p>

</div>

Line 706:

Line 774:

</div>

<p>एष नारायणो देवो वायुना सहेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या पुरि शेत इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु । य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति स भगवान् नारायणः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद इत्यादिश्रुतिभ्यः । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्युक्त्वा तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः । यमादित्यो न वेदेत्युक्तत्वान्नादित्यः । भेदव्यपदेशाच्चान्यः इति भगवद्वचनम् ।</p>

Line 769:

Line 838:

<p>कामः शक्रसमो नित्यं प्रतिबिम्बाश्च ते क्रमात् ॥</p>

<p>इति च महासंहितायाम् ॥</p>

</div>

Line 780:

Line 851:

</div>

<p>स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते । ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।</p>

</div>

Line 795:

Line 869:

</div>

<p>प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।</p>

<p>नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।</p>

</div>

Line 812:

Line 889:

</div>

<p>वसिष्ठो वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।</p>

</div>

Line 824:

Line 904:

</div>

<p>तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकमभवत् । बतेत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्टूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन्नहमल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपो महाप्राणिषु महारूपश्च भवानीति स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिताः भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।</p>

</div>

Line 837:

Line 920:

</div>

<p>एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानिति ऋक् । गच्छति हि मरणकाले ।</p>

Line 907:

Line 991:

<p>पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥</p>

</div>

Line 919:

Line 1,005:

</div>

<p>अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः । तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम् । तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेत इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमित्यादिना ॥</p>

Line 1,212:

Line 1,299:

<p>तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम् ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 1,225:

Line 1,314:

</div>

<p>यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति यस्मात् कस्मादपि छन्दसस्तावत्यः शंसनीयाः । तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभिमानिदेवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।</p>

Line 1,361:

Line 1,451:

<p>अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्यात् पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>

</div>

Line 1,370:

Line 1,464:

<p class="adhyaya-trans">तृतीयोऽध्यायः</p>

</div>

Line 1,378:

Line 1,473:

</div>

<p>योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।</p>

Line 1,399:

Line 1,495:

<p>एवं पञ्चात्मकं विष्णुं बृहत्युक्थस्य देवताम् ।</p>

</div>

Line 1,409:

Line 1,507:

</div>

<p>.... तानि रूपाणि वै हरेः ॥</p>

Line 1,432:

Line 1,531:

<p>ब्रह्मेन्द्राद्यास्ते हि योग्याः साक्षादस्मिन्नुपासने ॥</p>

<p>अन्येषां ज्ञानमात्रेण योग्यमाधिक्यमाप्यते ।</p>

</div>

Line 1,443:

Line 1,544:

</div>

Line 1,454:

Line 1,556:

<p>ब्रह्मेन्द्राद्याः स्वजातीयपदयोग्या अमुष्य च ॥</p>

<p>योग्या उपासनस्य स्युस्तदन्ये ज्ञानमात्रके ।</p>

</div>

Line 1,465:

Line 1,569:

</div>

<p>सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नो जङ्गमेषु व्यवस्थितौ ॥</p>

Line 1,500:

Line 1,605:

<p>गुणवैशेष्याभावेन वाहनादिषु चरणमात्रादधीव चरन्तीत्यादाविवशब्दः ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 1,511:

Line 1,618:

</div>

<p>आविर्भावं तारतम्याद्यो वेद परमात्मनः ।</p>

Line 1,533:

Line 1,641:

<p>य आत्मानं परमात्मानमाविस्तरां आविर्भावतारतम्येन वेद स तस्य विष्णोरेव । सर्वेषां तदीयत्वेऽपि प्रियत्वात् तदीयत्वविशेषणम् । ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् तत्सर्वं शिलादिभ्यो भूयस्त्वेन तेष्वाविर्भूतोऽश्नुते भगवान् । स एव च नारायणः सम्यक् स्वात्मानमाविस्तरां वेद । अन चेष्टायामिति धातोश्चेष्टावत्त्वमेव प्राणभृत्त्वं पश्वादीनाम् । ज्ञानानुसारेण ह्युत्पत्तयः सम्भवाः ॥</p>

</div>

Line 1,543:

Line 1,653:

</div>

<p>योऽस्मिन् पुरुषे पश्वादिभ्य आधिक्येन सन्निहितो भगवान् स एष पुरुषः समुद्रः समुद्रिक्तोऽन्येभ्यः । स जीवो यद्यपि भगवत्प्रसादात् सर्वलोकाधिपो भवति । सर्वलोकानतीत्य यत्ककिञ्चिदलौकिकं मोक्षाख्यमप्यश्नुते । तथापि तमेनमात्मशब्देन प्रस्तुतं विष्णुमत्येव मन्यतेऽधिकमेव मन्यते स्वात्मनः सर्वस्माच्च । मुक्तोपि न तेन साम्यं तद्भावं वा मन्यते । कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः मुक्तानां परमा गतिः अमृतस्यैष सेतुः इत्यादिवाक्याच्च ।।</p>

Line 1,554:

Line 1,665:

<p>न च मन्यते इति काममात्रम् । मनु अवबोधन इति धातोः । न ह्यवबोध एव कामः । अन्यथा राज्यं जानन्नपि राज्यकाम इति स्यात् । न च मन्यते मन्येतेति द्विविधः प्रयोगस्तस्मिन् पक्षे युज्यते । न च सर्वलोकमतीत्याश्नतो मुक्तस्य मुक्तेरन्यत्र कामो विद्यते । सर्वलोकाधिकं च मुक्तिं विना नान्यत् । तस्मान्मुक्तैरमुक्तैरपि भगवान् सर्वोत्तमत्वेन चिन्त्य इति सिद्धम् ।</p>

</div>

Line 1,564:

Line 1,677:

</div>

<p>पुरुषस्थपञ्चभूतेषु पञ्चरूपो हरिः स्थितः ।</p>

Line 1,589:

Line 1,703:

<p>शेषवीन्द्रशिवादीनां मनआदिस्वरूपिणाम् ।</p>

<p>आश्रयो वायुरेवैकस्तस्य नारायणः स्वयम् ॥</p>

</div>

Line 1,600:

Line 1,716:

</div>

<p>तस्माद् वायुवशानां हि वाक्चित्तादिस्वरूपिणाम् ।</p>

Line 1,614:

Line 1,731:

<p>पञ्चरूपभगवद्ध्यानार्थमेव चैतत्पञ्चविधत्वं सर्वत्रोक्तम् ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 1,624:

Line 1,743:

</div>

<p>यज्ञेषु यज्ञनामानं याज्यत्वात् पुरुषोत्तमम् ।</p>

Line 1,636:

Line 1,756:

<p>स्तोमसामचितिच्छन्दश्शस्त्रेष्वपि पृथक् पृथक् ॥</p>

<p>एकैकमेव तद्रूपमनिरुद्धादिपञ्चकम् ।</p>

</div>

Line 1,646:

Line 1,768:

</div>

<p>प्रस्तावादिष्वपि विभुः पञ्चधैव व्यवस्थितः ॥</p>

Line 1,652:

Line 1,775:

<p>तत्र ये स्तोमशब्दाश्च संस्थिता बहुकोटयः ।</p>

<p>पृथक् पृथक्तेऽपि विष्णोः प्रादुर्भावान् प्रचक्षते ॥</p>

</div>

Line 1,662:

Line 1,787:

</div>

<p>अनन्तरूपो हि हरिः शब्दोऽप्येष ह्यनन्तधा ।</p>

Line 1,679:

Line 1,805:

<p>सर्वनामात्मकं तस्मादृक्सहस्रमिदं हरेः ।</p>

<p>सर्वरूपाण्यतो विष्णोस्संस्तुतान्यमुनैव हि ॥४० ॥</p>

</div>

Line 1,689:

Line 1,817:

</div>

<p>मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ।</p>

Line 1,699:

Line 1,828:

<p>पञ्चकं सामभक्तीनामृक्सहस्रं च तद्द्वयम् ॥</p>

<p>स्तावकं सर्वरूपाणामत एव रमापतेः ।</p>

</div>

Line 1,709:

Line 1,840:

</div>

<p>दशेति सर्वनामैतत्प्रथितं मुख्यतः श्रुतौ ॥</p>

Line 1,720:

Line 1,852:

<p>अनन्तशक्तिममितरूपनामानमेव च ।</p>

</div>

Line 1,731:

Line 1,865:

</div>

<p>.... छन्दस्त्रयं चात्र तृचाशीतित्रयात्मकम् ॥</p>

Line 1,779:

Line 1,914:

<p>..स्तूयमानत्वात् स्तोमः । समत्वात् साम । छन्द्यत्वात् छन्दः ॥ ४ ॥</p>

</div>

Line 1,789:

Line 1,926:

</div>

<p>तदिदमुक्तप्रकारेणैव बृहतीसहस्रं सम्पन्नं भवति । तदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं शंसितव्यमेव बृहतीसहस्रसम्पादनमविवक्षितमिति प्रतिजानते । केचित् त्रिष्टुप्सहस्रमेव शंसितव्यमिति ।</p>

</div>

Line 1,801:

Line 1,941:

</div>

<p>अनुष्टुप्सहस्रमेवेति वदन्तोऽनुष्टुप्प्रशंसात्मिकामृचं दर्शयन्ति । बीभत्सूनां जगद्भर्तुमिच्छूनाम् । अपां सयुजं सहैव चरन्तं चाहुः विष्णुं हंसस्वरूपिणम् । अनुष्टुभं चर्चूर्यमाणं पुनः पुनर्वदन्तं परमेश्वरं ददृशुश्च ।</p>

Line 1,817:

Line 1,958:

<p>वागाख्यायामनुष्टुभ्युच्चार्यमाणायां हि मुनयो विष्णुं ददृशुः । अतो ब्रह्मादयोऽपि विष्णोः सकाशादनुष्टुभर्थं सर्वदा शृण्वन्तीति ज्ञायतेऽतोऽनुष्टुबेव छन्दसां वरेति चोक्तं भवति ।</p>

</div>

Line 1,827:

Line 1,970:

</div>

<p>अनुष्टुभां सहस्रं तु यः शंसीतात एव तु ।</p>

Line 1,832:

Line 1,976:

<p>यशस्वी स प्रसिद्धः स्याच्छुभकीर्तिश्च सर्वदा ।</p>

<p>स्वच्छन्दमृत्युता च स्यात् तस्येत्याहैतरेयकः ॥</p>

</div>

Line 1,842:

Line 1,988:

</div>

<p>महैतरेयो भगवान् तन्नेत्याह रमापतिः ।</p>

Line 1,857:

Line 2,004:

<p>पूर्णो हि वायुर्देवानां तस्माद् ब्रह्मेति चोच्यते ।</p>

<p>माहात्म्याधिक्यतश्चैव बृहतीत्येव नाम तत् ॥</p>

</div>

Line 1,867:

Line 2,016:

</div>

<p>अङ्गेभ्य एव सम्भूतान्यन्यच्छन्दांसि चाब्जजात् ।</p>

Line 1,902:

Line 2,052:

<p>एवं ब्रह्मादिभिः श्रूयमाणानुष्टुबपि बृहत्या अङ्गमिति बृहत्या एवाधिक्यमुक्तं भवति ॥ ५ ॥</p>

</div>

Line 1,912:

Line 2,064:

</div>

<p>बृहतीसम्पादनेऽनुष्टुप्शंसनमात्रात् पञ्चविंशोत्तरशतानुष्टुबाधिक्यं च भवति । अत आधिक्यात् बृहतीसम्पादनमेव वरम् । तस्यात्रैवान्तर्भावात् । जगत्यादिकं त्वधिकत्वेऽपि बृहतीवन्माहात्म्याभावादेवोपेक्ष्यते ।</p>

</div>

Line 1,925:

Line 2,080:

</div>

<p>वाचमष्टापदीमहमित्यनुष्टुभो बृहतीसम्पादनवचनाच्च । अष्टचतुरक्षराण्यनुष्टुप् । तस्या एव बृहतीसम्पादने नव स्रक्तयो भवन्ति । ऋचा वाक् ऋग्रूपेण वागृतं स्पृष्टा सत्यरूपं विष्णुं स्पृष्टा भवति । इन्द्रस्य परमेश्वरस्य विष्णोः सम्बन्धी नितरां प्रियत्वाद्यः प्राणदेवता वायुः तस्य प्रतिमारूपमिदं बृहतीसहस्रम् । स च वायुर्विष्णोर्मुख्यप्रतिमा । तस्माद् विष्णोरेव प्रतिमा बृहतीसहस्रम् ।</p>

Line 1,952:

Line 2,108:

<p>स्रक्तयो विभागाः ।</p>

<p>स्रक्तिरंशो विभागश्च विदलं चेति कथ्यते । इति शब्दनिर्णये ।</p>

</div>

Line 1,962:

Line 2,120:

</div>

<p>स वा एष वाचः परमो विकारः अकाराख्यवाग्विकारेषूत्तमो बृहतीसहस्राख्यः ।</p>

Line 1,979:

Line 2,138:

<p>अन्येऽपि शब्दाः सर्वेऽपि ह्यकारार्थाभिधायिनः ।</p>

<p>येषां परममुक्थं तत् ....</p>

</div>

Line 1,992:

Line 2,153:

</div>

<p>....तदेतत्पञ्चधा स्थितम् ॥</p>

Line 2,058:

Line 2,220:

<p>.अकारस्योङ्कारता त्वकारलोपेनैव जातेति सत्यमोङ्कारः । अकारस्यादौ स्थितत्वेन च यथार्थरूपत्वात् । उकारादिविकारसहितत्वात् पुष्पफलात्मकश्च । अकारस्यार्थरूपः सन्नेव च भगवांस्तमेवोङ्कारो वक्ति । अतश्च सत्यमोङ्कारः । यमर्थमकारो वक्ति तमेव वक्तीति । नकारस्त्वच्छिरस्कत्वात् मूलभूतस्याकारस्यान्ते स्थितिरूपत्वादयथास्थितेरसत्यरूपः । तथाप्यकारस्य चैकार्थत्वात् मूलभूतश्च । तस्मादकारस्यैतद् वृथा वागादिकमपि व्याख्यानम् । तस्माद् विजानतः सर्वमपि भगवन्नामैव ॥ ६ ॥</p>

</div>

Line 2,068:

Line 2,232:

</div>

<p>विद्यान्तरोपदेशार्थं तद्वा इदं बृहतीसहस्रमिति पुनः पुनः परामर्शः । तदिदं बृहतीसहस्रं तद्यशस्तस्य नारायणस्य यशः । यस्य नारायणस्यैतद्यशः स भगवानेवेन्द्रनामा । स हि यत्प्रथमत इन्द्रो बभूव स्वेच्छया यज्ञनामा । तस्मात् तमेव वेदा इन्द्रशब्देन वदन्ति मुख्यतः । इदि परमैश्वर्ये इति धातोश्च । तस्यैव हि परमैश्वर्यम् । अन्येषां तु द्वादशानां तेन दत्तमेवेन्द्रत्वं न तु मुख्यतः । अतो विष्णावेवेन्द्रशब्दं प्रयुङ्क्ते श्रुतिः । मत्सि सोमं वरुणं मत्सि मित्रं मत्सीन्द्रिमिन्दो पवमान विष्णुम् इति ।</p>

Line 2,109:

Line 2,274:

<p>अस्माल्लोकाद्धरेर्लोकमेति नास्त्यत्र संशयः ॥</p>

<p>इत्याह भगवान् विष्णुर्महिदासस्वरूपकः ।</p>

</div>

Line 2,119:

Line 2,286:

</div>

<p>श्वेतद्वीपादिकान् प्राप्य स इन्द्राख्यो हरिः स्वयम् ॥</p>

Line 2,131:

Line 2,299:

<p>स्त्रीरूपं पृथिवीसंस्थं केन रूपेण संव्रजेत् ।</p>

<p>न ह्यन्यगम्यो भगवान् स्त्रीरूपोऽपि जनार्दनः ॥</p>

</div>

Line 2,142:

Line 2,312:

</div>

<p>इति पृष्ठः स्वशिष्यैः स महिदासोऽवदद्धरिः ।</p>

Line 2,179:

Line 2,350:

<p>यदक्षरं पञ्चविधं समेति । सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यत इत्यादिनोक्तार्थविषयोदाहृतैः श्लोकैरपि भगवत एव स्वरूपाणां परस्परयोगस्योक्तत्वात् । गायत्र्युष्णिग्बृहतीत्यादिना भगवत एव पञ्चविधस्य स्त्रीरूपस्य महिदासादिपञ्चपुंरूपाणां च प्रस्तुतत्वाच्च ॥</p>

</div>

Line 2,191:

Line 2,364:

</div>

<p>यन्नारायणादिरूपेण पञ्चविधमक्षरं परं ब्रह्म तत्स्वस्मिन्नेव स्त्रीपुंरूपेण समेति । स्त्रीपुंरूपेण युजो देवा अश्वरूपेण रथे युक्ताः सन्तो यन्नारायणाख्यं परं ब्रह्माभिसंवहन्ति । तदेतत्सत्यस्य सत्यं नारायणाख्यं ब्रह्म यत्रानुयुज्यते यस्मिन् स्वरूप एव स्त्रीपुंरूपेण युज्यते । तत्र तस्मिन् एव परे ब्रह्मणि नारायणाख्ये सर्वदेवा एकीभवन्ति मुक्ताः सन्तो मिलिता भवन्ति । नायमेकीभावो नाम स्वरूपैक्यम् । किन्त्वेकस्थाने वासोऽत्यनुकूलचित्तता च । एकीभूय नृपाः सर्वे ववृषुः पाण्डवं शरैः ।</p>

Line 2,196:

Line 2,370:

<p>इत्यादिवत् ।</p>

<p>न चैकीभावशब्दः स्वरूपैकत्वविषये प्रयुज्यमानः कुत्रचिद् दृष्टः । एकः पुरुषोऽपि यदा द्विधा भूत्वा एकीभवतीत्युच्यते तदापि स्थानैक्यमेव । स्वरूपैक्यस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । न चाज्ञात एकत्वे पुनर्ज्ञाते ऐक्यं प्राप्त इति प्रयोगो दृश्यते । किन्तु ज्ञात इत्येव प्रयुज्यते । तस्माद् भावसहित एकशब्दो न स्वरूपवाची । न हि पूर्वं भिन्नस्य पश्चात् स्वरूपैक्यं भवति किन्तु संसर्ग एव भवति । तस्मादत्रापि संसर्ग एव विवक्षितः । यदक्षरं पञ्चविधं समेतीत्युक्तस्य सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यत इति परामर्शं कृत्वा तत्र देवाः सर्व एकं भवन्तीत्युच्यते । तस्मान्न पुनरुक्तिः ।</p>

</div>

Line 2,207:

Line 2,383:

</div>

<p>यस्मादक्षरान्नारायणाख्यात् स स्वयमेव भगवान् प्रादुर्भावरूपी स्त्रीपुंरूपेण युक्त आगच्छति । तात्पर्यार्थं तस्यैवार्थस्य पुनरभ्यासः ।</p>

</div>

Line 2,222:

Line 2,401:

</div>

<p>वियूय विचार्य नामायत्तान्येव नामार्थभूतान्येव विष्णोर्माहात्म्यादीन्यन्वविन्दन् । ततश्चाधिकं समतृप्यन् । शृते परिपक्वे सति ज्ञाने । यस्मिन् विष्णौ नामानि ज्ञात्वा तस्मिन् ज्ञाने परिपक्वे समतृप्यन् तस्मिन्नेव देवाः सर्वयुजो भवन्तीत्यवधारणार्थं पुनर्वचनम् । सर्वयुजो भवन्ति मनोवाक्कर्मभिस्तत्रैव युक्ता भवन्ति ।</p>

Line 2,228:

Line 2,408:

<p>अर्थतः कठिनं क्रूरमुल्बणं श्रवणाप्रियम् इति शब्दनिर्णये ।</p>

</div>

Line 2,239:

Line 2,421:

</div>

<p>अस्त्री पुमान् ब्रुवन् अस्त्री पुमांसं ब्रुवन् ।सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । स्वातन्त्र्ये विभक्तिव्यत्ययः इति च । स्वतन्त्रो हि भगवान् तत्प्रेरित एव तं वदतीत्यभिप्रायः । वदन् वदति वदन्नेव वदति । वदन्नेव न वदति । भवत्येव हि भगवान् स्त्रीरूपः पुंरूपश्च । तस्माद् वदत्येव । अप्रसिद्धत्वान्न वदति च ।</p>

Line 2,306:

Line 2,489:

<p>सुरेभ्योऽधिकमानन्दं नित्यं भुङ्क्ते हरेरनु ॥</p>

<p>इत्याद्यर्धनारीनारायणतन्त्रे ।</p>

</div>

Line 2,316:

Line 2,501:

</div>

<p>एवं सर्वे शब्दा भगवद्वाचका इत्युक्त्वा अकारो विशेषतो नारायणवाचक इत्याह– अ इति ब्रह्मेति ॥</p>

Line 2,398:

Line 2,584:

<p>प्रणवोऽयं वदत्यष्टौ तस्मान्नान्याभिधायकः ॥</p>

<p>इति तत्त्वसारे ।</p>

</div>

Line 2,408:

Line 2,596:

</div>

<p>षट्त्रिंशतिसहस्राणि बृहत्युक्थार्णगानि तु ।</p>

Line 2,440:

Line 2,629:

<p>न च रक्ष इति नपुंसकशब्दमात्रेण रावणादयो नपुंसका भवन्ति । भवतीतिपदाभावादनकाममार इति भगवन्नामैवेति ज्ञायते</p>

</div>

Line 2,453:

Line 2,644:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<p>ऋष ज्ञान इति ह्यस्माद्धातोः सर्वज्ञ एकराट् ।</p>

Line 2,508:

Line 2,700:

<p>न चाश्विरथो वर्ण्यते । न ह्यश्विरथयोगादहनी जायेते । एकरासभयुक्तो हि तद्रथः । तद्रासभो नासत्या सहस्रम् इति वचनात् । न च विवस्वच्छब्दोऽश्विनोर्विद्यते । यो देवानां नामधा एक एव इति विष्णोः सर्वनामानि प्रसिद्धानि च । युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति इत्यादिना तस्यैव प्रस्तावाच्च । अतो विष्णुरेव मुख्यतः सर्वनामोक्त इति सिद्धम् ॥ ८ ॥</p>

</div>

Line 2,515:

Line 2,711:

</div>

Line 2,523:

Line 2,720:

</div>

<p>एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।</p>

Line 2,539:

Line 2,737:

<p>सर्वदाऽप्येक एवायं स्वतन्त्रो नापरः क्वचित्॥</p>

<p>कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।</p>

</div>

Line 2,549:

Line 2,749:

</div>

<p>स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥</p>

Line 2,562:

Line 2,763:

<p>तथैव चेतनानाञ्च भागानुद्धृत्य पिण्डवत् ॥</p>

<p>चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।</p>

</div>

Line 2,573:

Line 2,776:

</div>

<p>पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिमच्युतः ॥</p>

Line 2,591:

Line 2,795:

<p>रेतोऽम्नामा द्विरूपस्तु शिव एव च गुह्यतः ।</p>

<p>अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेस्तु मारुतः ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 2,601:

Line 2,807:

</div>

<p>एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।</p>

Line 2,613:

Line 2,820:

<p>पूर्वसृष्टं पुमाकारं ब्रह्मणोऽदात् पुनर्हरिः ॥</p>

<p>तद्दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....</p>

</div>

Line 2,623:

Line 2,832:

</div>

<p>... विशतेति स चाब्रवीत् ।</p>

<p>विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥</p>

</div>

Line 2,636:

Line 2,848:

</div>

<p>अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।</p>

Line 2,643:

Line 2,856:

<p>एक एव प्राणनामा नाभिस्थोऽपि स एव तु । अशनापिपासापानश्च मृत्युश्चेति चतुर्विधः ॥</p>

<p>एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥</p>

</div>

Line 2,653:

Line 2,868:

</div>

<p>पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।</p>

Line 2,665:

Line 2,881:

<p>क्रीडन्ते मोदिनो नित्यं तथाऽप्यन्नात्मकस्त्वसौ ॥</p>

<p>क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...</p>

</div>

Line 2,675:

Line 2,893:

</div>

<p>... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।</p>

Line 2,693:

Line 2,912:

<p>तस्मान्मोक्षे सुखे ज्ञाने विष्णुभक्त्यादिकेष्वपि ॥</p>

<p>सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।</p>

</div>

Line 2,703:

Line 2,924:

</div>

<p>देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ॥</p>

Line 2,711:

Line 2,933:

<p>तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ॥</p>

</div>

Line 2,721:

Line 2,945:

</div>

<p>इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।</p>

Line 2,735:

Line 2,960:

<p>सुषुम्नायां वासुदेवो मूर्धन्येव व्यवस्थितः ॥</p>

<p>तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।</p>

</div>

Line 2,748:

Line 2,975:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<p>स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ॥</p>

Line 2,923:

Line 3,151:

<p>परोक्षप्रिया इवेत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियं तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीतीवशब्दः ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 2,930:

Line 3,162:

<p class="adhyaya-trans">पञ्चमोऽध्यायः</p>

</div>

Line 2,939:

Line 3,172:

</div>

<p>अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।</p>

Line 2,954:

Line 3,188:

<p>स्वर्गस्थस्यापि भवति पुत्रपुण्यं यतोऽखिलम् ।</p>

<p>अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥</p>

</div>

Line 2,970:

Line 3,206:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<p>पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।</p>

Line 3,040:

Line 3,277:

<p>मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः । सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</p>

</div>

Line 3,047:

Line 3,288:

</div>

Line 3,055:

Line 3,297:

</div>

<p>अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।</p>

Line 3,061:

Line 3,304:

<p>उपास्यस्तादृशो ह्यस्य स्वभावः परमात्मनः ॥</p>

<p>येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।</p>

</div>

Line 3,071:

Line 3,316:

</div>

<p>यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ॥</p>

Line 3,092:

Line 3,338:

<p>अवशः स स्वतन्त्रत्वात् त्रयोविंशतिनामकम् ॥</p>

<p>यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।</p>

</div>

Line 3,102:

Line 3,350:

</div>

<p>ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ॥</p>

Line 3,112:

Line 3,361:

<p>देशतः कालतश्चैव गुणतश्चातिपूर्तितः ।</p>

<p>विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्॥</p>

</div>

Line 3,122:

Line 3,373:

</div>

<p>सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।</p>

Line 3,183:

Line 3,435:

<p>ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थमेष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेत्रकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनामत्र विवक्षितम् । नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु इति शब्दतत्त्वे ॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

</div>

Line 3,192:

Line 3,448:

<p class="adhyaya-trans">सप्तमोऽध्यायः</p>

</div>

Line 3,202:

Line 3,459:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥</div>

<p>वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद्धृदयं मनश्चेति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि हे विष्णो ममाविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो इति सम्बोधनम् ।</p>

Line 3,221:

Line 3,479:

</div>

== तृतीयारण्यके ==

Line 3,227:

Line 3,490:

<p class="adhyaya-trans">प्रथमोऽध्यायः</p>

</div>

Line 3,235:

Line 3,499:

</div>

<p>विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।</p>

Line 3,243:

Line 3,508:

<p>अन्येषामपि शब्दानां संहिता विष्णुवाचिकाः ॥</p>

<p>तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।</p>

</div>

Line 3,253:

Line 3,520:

</div>

<p>पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ॥</p>

Line 3,269:

Line 3,537:

<p>सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ॥</p>

<p>इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥</p>

</div>

Line 3,279:

Line 3,549:

</div>

<p>आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः । उभयरूपसंहितत्वात् संहितानामकः । स माण्डूकेयस्तेन माक्षव्येणापरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन मदुपासितेनास्याकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् । यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथापि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।</p>

</div>

Line 3,291:

Line 3,564:

</div>

<p>भगवतस्तु पक्षः समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्चोभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ । त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद् वायोराकाशाद्गुणाधिकत्वम् । तथाप्यत्राकाशस्य पितृत्वं व्याप्तिश्चाधिकेत्युपासनायां साम्यम् ॥</p>

</div>

Line 3,303:

Line 3,579:

</div>

<p>अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान् । युक्तिमत्वात् ।</p>

</div>

Line 3,315:

Line 3,594:

</div>

<p>मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।</p>

Line 3,343:

Line 3,623:

<p>प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः । परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छतां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 3,353:

Line 3,635:

</div>

<p>वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।</p>

Line 3,360:

Line 3,643:

<p>तेषु चोच्चारके चैव स्थितमाह चतुर्विधम् ।</p>

<p>भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ॥</p>

</div>

Line 3,372:

Line 3,657:

</div>

<p>उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।</p>

Line 3,386:

Line 3,672:

<p>वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः । धिनु पृष्टाविति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥</p>

</div>

Line 3,396:

Line 3,684:

</div>

<p>पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।</p>

Line 3,416:

Line 3,705:

<p>लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥ इति च ।</p>

<p>तस्मादतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तं तस्य नास्त्युपवाद इति । तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान् इत्यादिवत् ।</p>

</div>

Line 3,426:

Line 3,717:

</div>

<p>उपवदेदित्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेदित्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।</p>

Line 3,454:

Line 3,746:

<p>अग्र एव । अग्र्यमेवोभयमन्तरेण ।</p>

</div>

Line 3,464:

Line 3,758:

</div>

<p>द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।</p>

Line 3,471:

Line 3,766:

<p>लोकच्युतो भवेत्येनमपि नैव वदेत् क्वचित्।</p>

<p>च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥ इति च ॥३ ॥</p>

</div>

Line 3,482:

Line 3,779:

</div>

<p>भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद्दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तमित्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।</p>

Line 3,505:

Line 3,803:

<p>तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।</p>

<p>विष्णुर्जहाति तं पापमिह चामुत्र च प्रभुः ॥ इति च भारते ॥४ ॥</p>

</div>

Line 3,516:

Line 3,816:

</div>

<p>पूर्ववर्णस्थितं यत्तद्रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।</p>

Line 3,531:

Line 3,832:

<p>मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।</p>

</div>

Line 3,541:

Line 3,844:

</div>

<p>मानस्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।</p>

Line 3,599:

Line 3,903:

<p>इति वचनात् ।</p>

<p>सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नो वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद्रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥</p>

</div>

Line 3,609:

Line 3,915:

</div>

<p>देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।</p>

Line 3,623:

Line 3,930:

<p>एतां विद्यामवाप्तुं हि वत्सरं गा अरक्षत ॥</p>

<p>तार्क्ष्य एतावन्मात्रं च समुद्दिश्य न चापरम् ।</p>

</div>

Line 3,633:

Line 3,942:

</div>

<p>संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ॥</p>

Line 3,655:

Line 3,965:

<p>अभिमानी द्युलोकस्य शिवः सर्वस्य लोकनात् ।</p>

<p>द्योतनाच्च ....</p>

</div>

Line 3,665:

Line 3,977:

</div>

<p>.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ॥</p>

Line 3,672:

Line 3,985:

<p>अगमद्देवलोकं हि कर्तुं देवेष्वनुग्रहम् ॥</p>

<p>इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।</p>

</div>

Line 3,685:

Line 4,000:

</div>

<p>पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ॥</p>

Line 3,693:

Line 4,009:

<p>उपचर्यते पुत्र इति वेदैर्यद्व्यज्यते हरिः ।</p>

<p>सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥</p>

</div>

Line 3,706:

Line 4,024:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥</div>

<p>प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहितापि हि ।</p>

Line 3,789:

Line 4,108:

<p>स्वयं तु भगवान् विष्णुर्वाक्पतेर्ब्रह्मणोऽपि हि ।</p>

<p>नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि च ॥ इत्यादि च ॥ ६ ॥</p>

</div>

Line 3,796:

Line 4,119:

<p class="adhyaya-trans">द्वितीयोऽध्यायः</p>

</div>

Line 3,804:

Line 4,128:

</div>

<p>गृहस्याच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।</p>

Line 3,819:

Line 4,144:

<p>प्रमाणं सारयेद्यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।</p>

<p>लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ॥</p>

</div>

Line 3,829:

Line 4,156:

</div>

<p>अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।</p>

Line 3,834:

Line 4,162:

<p>तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।</p>

<p>रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ॥</p>

</div>

Line 3,845:

Line 4,175:

</div>

<p>तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।</p>

Line 3,855:

Line 4,186:

<p>एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥</p>

<p>पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 3,867:

Line 4,200:

</div>

<p>एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।</p>

Line 3,909:

Line 4,243:

<p>बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥</p>

</div>

Line 3,919:

Line 4,255:

</div>

<p>संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।</p>

Line 3,935:

Line 4,272:

<p>स एवादित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ॥</p>

<p>ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।</p>

</div>

Line 3,947:

Line 4,286:

</div>

<p>स एवादित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ॥</p>

Line 3,960:

Line 4,300:

<p>आदानात् सर्वजीवानामत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ॥</p>

<p>आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।</p>

</div>

Line 3,970:

Line 4,312:

</div>

<p>एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ॥</p>

Line 3,997:

Line 4,340:

<p>एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥</p>

</div>

Line 4,010:

Line 4,355:

</div>

<p>कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।</p>

Line 4,071:

Line 4,417:

<p>तस्माद्दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् ।</p>

<p>जानीयात् तेन मुक्तिः स्यादपरोक्षदृशेरनु ॥</p>

</div>

Line 4,081:

Line 4,429:

</div>

Line 4,112:

Line 4,461:

<p>देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ॥</p>

<p>सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।</p>

</div>

Line 4,124:

Line 4,475:

</div>

<p>देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ॥</p>

Line 4,220:

Line 4,572:

<p>कर्तव्यो न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥</p>

<p>इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥</p>

</div>

Line 4,230:

Line 4,584:

</div>

<p>अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुशब्दार्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववागुपनिषद एव । तथापि मुख्यत एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।</p>

Line 4,237:

Line 4,592:

<p>पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।</p>

<p>स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥</p>

</div>

Line 4,247:

Line 4,604:

</div>

<p>तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।</p>

Line 4,252:

Line 4,610:

<p>ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः ।</p>

<p>विद्यापूर्णसुखः स स्याद्भूमिपूरितकीर्तिमान् ॥</p>

</div>

Line 4,263:

Line 4,623:

</div>

<p>विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्सारामप्यृचं जपेत् ।</p>

Line 4,287:

Line 4,648:

<p>स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥</p>

</div>

Line 4,297:

Line 4,660:

</div>

<p>संवत्सर इति विशेषणाद्विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः ।</p>

Line 4,306:

Line 4,670:

<p>तेनैव सम्यक्सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ॥</p>

<p>सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः</p>

</div>

Line 4,316:

Line 4,682:

</div>

<p>विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ॥</p>

Line 4,333:

Line 4,700:

<p>स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद्भवेत् ॥</p>

<p>स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।</p>

</div>

Line 4,343:

Line 4,712:

</div>

<p>संहितासहितत्वेन यदृचो धीमहे वयम् ॥</p>

Line 4,348:

Line 4,718:

<p>अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ॥</p>

<p>इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ...</p>

</div>

Line 4,358:

Line 4,730:

</div>

<p>.... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।</p>

Line 4,371:

Line 4,744:

<p>एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः ।</p>

<p>पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥</p>

</div>

Line 4,386:

Line 4,761:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>

<p>संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।</p>

Line 4,444:

Line 4,820:

<p>पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।</p>

<p>अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</p>

</div>

@@ Line 8: / Line 8: @@
 </div>
+<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="द्वितीयारण्यके"></span>
 == द्वितीयारण्यके ==
 <span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमाध्यायः"></span>
@@ Line 14: / Line 15: @@
 <p class="adhyaya-trans">प्रथमाध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S01">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S01_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 24: / Line 26: @@
 <div class="gr-author-note">॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V01">
 <p>नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।</p>
@@ Line 48: / Line 51: @@
 <p>पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।</p>
 <p>मुक्ता श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 59: / Line 64: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V02">
 <p>विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।</p>
@@ Line 83: / Line 89: @@
 <p>आश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि विशेषतः ॥</p>
 <p>आश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 95: / Line 103: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V03">
 <p>उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।</p>
@@ Line 144: / Line 153: @@
 <p>हरिः स सर्वजीवानां न भुज्यन्ते यथाऽमुना ।</p>
 <p>सर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 155: / Line 166: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V04">
 <p>स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।</p>
@@ Line 173: / Line 185: @@
 <p>एवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ॥</p>
 <p>तल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 183: / Line 197: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V05">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V05">
 <p>तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।</p>
@@ Line 213: / Line 228: @@
 <p>एते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥</p>
 <p>उपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 224: / Line 241: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V06">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V06">
 <p>-वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥</p>
@@ Line 234: / Line 252: @@
 <p>उदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः।</p>
 <p>तेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 246: / Line 266: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V07">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V07">
 <p>पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ।</p>
@@ Line 256: / Line 277: @@
 <p>इत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् ।</p>
 <p>वायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 266: / Line 289: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V08">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V08">
 <p>तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ।</p>
@@ Line 276: / Line 300: @@
 <p>सङ्गतत्वात् सायमिति तद्रूपं नामतोऽभवत् ॥</p>
 <p>वायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 286: / Line 312: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V09">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V09">
 <p>अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥</p>
@@ Line 304: / Line 331: @@
 <p>पूर्णज्ञानस्वरूपत्वादेतावत् कथितं भवेत् ।</p>
 <p>तात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ...</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 315: / Line 344: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V10">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V10">
 <p>-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥</p>
@@ Line 333: / Line 363: @@
 <p>मानुषा ज्ञानमात्रेण स्वावरैः पूज्यतामियुः ।</p>
 <p>मुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 344: / Line 376: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V11">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V11">
 <p>स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।</p>
@@ Line 360: / Line 393: @@
 <p>देवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ॥</p>
 <p>मनुष्याणां ज्ञानमात्राद्दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 370: / Line 405: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V12">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V12_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V12">
 <p>तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।</p>
@@ Line 387: / Line 423: @@
 <p>तथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् ।</p>
 <p>सुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 397: / Line 435: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V13">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V13">
 <p>विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाश्रितानि च ।</p>
@@ Line 406: / Line 445: @@
 <p>योग्या अस्याश्च विद्यायाः भृग्वाद्या देवतास्तथा ।</p>
 <p>छन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 416: / Line 457: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V14">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V14_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V14">
 <p>मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।</p>
@@ Line 428: / Line 470: @@
 <p>नन्ति यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥</p>
 <p>अन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 440: / Line 484: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V15">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V15_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V15">
 <p>हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥</p>
@@ Line 453: / Line 498: @@
 <p>विशेषतो बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥</p>
 <p>इति विद्यात् ... ॥ ६ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 463: / Line 510: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V16">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V16_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V16">
 <p>... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।</p>
@@ Line 487: / Line 535: @@
 <p>स एव वेद नान्यस्तु योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥</p>
 <p>तस्माद्योग्यस्योक्तफलमन्येषां किञ्चिदेव हि ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 503: / Line 553: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V17">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V17_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V17">
 <p>प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥</p>
@@ Line 519: / Line 570: @@
 <p>अन्तरिक्षं च विघ्नेशः सूर्यस्तत्कर्मसिद्धये ।</p>
 <p>भूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 529: / Line 582: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V18">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V18_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V18">
 <p>आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।</p>
@@ Line 555: / Line 609: @@
 <p>ज्ञानकर्मबलेहाद्या मद्दत्ता इति किं वदे ॥</p>
 <p>सम्भृता मत्त एवैते</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 565: / Line 621: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V19">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V19">
 <p>. ... स एष भगवान् गिरिः ।</p>
@@ Line 574: / Line 631: @@
 <p>गिरत्येवाखिलं पापं भ्रातृवत् सह संस्थितम्म् ।</p>
 <p>पराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 584: / Line 643: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V20">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V20_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V20">
 <p>असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।</p>
@@ Line 602: / Line 662: @@
 <p>ज्ञानैश्वर्यादिभिः सोऽपि भवेत् तस्य परात्मनः ॥</p>
 <p>प्रसादात् तस्य पाप्मा च पराभवति सर्वशः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 612: / Line 674: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V21">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V21_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V21">
 <p>स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥</p>
@@ Line 689: / Line 752: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S01_V21_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V21">
 <p>आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वज्ञापनार्थं न तु सन्निहितस्यैव । यथेन्द्रं कुत्स इत्यादि । यथा च पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् इति ॥ ८ ॥</p>
+</div>
 </div>
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C2-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="द्वितीयोऽध्यायः"></span>
@@ Line 698: / Line 765: @@
 <p class="adhyaya-trans">द्वितीयोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S02">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S02_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 706: / Line 774: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V01">
 <p>एष नारायणो देवो वायुना सहेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या पुरि शेत इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु । य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति स भगवान् नारायणः । य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद इत्यादिश्रुतिभ्यः । य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते इत्युक्त्वा तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः । यमादित्यो न वेदेत्युक्तत्वान्नादित्यः । भेदव्यपदेशाच्चान्यः इति भगवद्वचनम् ।</p>
@@ Line 769: / Line 838: @@
 <p>कामः शक्रसमो नित्यं प्रतिबिम्बाश्च ते क्रमात् ॥</p>
 <p>इति च महासंहितायाम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 780: / Line 851: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V02">
 <p>स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते । ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 795: / Line 869: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V03">
 <p>प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।</p>
 <p>नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद्भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।</p>
 <p>वामो भद्रः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 812: / Line 889: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V04">
 <p>वसिष्ठो वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 824: / Line 904: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V05">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V05">
 <p>तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकमभवत् । बतेत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्टूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन्नहमल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपो महाप्राणिषु महारूपश्च भवानीति स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिताः भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 837: / Line 920: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V06">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V06">
 <p>एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानिति ऋक् । गच्छति हि मरणकाले ।</p>
@@ Line 907: / Line 991: @@
 <p>पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥</p>
 <p>इत्यादि ब्रह्माण्डे ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 919: / Line 1,005: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V07">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V07">
 <p>अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः । तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम् । तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेत इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमित्यादिना ॥</p>
@@ Line 1,212: / Line 1,299: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V07">
 <p>तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम्  ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,225: / Line 1,314: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V08">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S02_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V08">
 <p>यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति यस्मात् कस्मादपि छन्दसस्तावत्यः शंसनीयाः । तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभिमानिदेवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।</p>
@@ Line 1,361: / Line 1,451: @@
 <p>अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्यात् पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥</p>
 <p>इति शब्दनिर्णये ॥</p>
+</div>
 </div>
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
@@ Line 1,370: / Line 1,464: @@
 <p class="adhyaya-trans">तृतीयोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S03">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S03_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 1,378: / Line 1,473: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V01">
 <p>योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।</p>
@@ Line 1,399: / Line 1,495: @@
 <p>एवं पञ्चात्मकं विष्णुं बृहत्युक्थस्य देवताम् ।</p>
 <p>यो वेद सम्यग्वेत्ता स .......</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,409: / Line 1,507: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V02">
 <p>.... तानि रूपाणि वै हरेः ॥</p>
@@ Line 1,432: / Line 1,531: @@
 <p>ब्रह्मेन्द्राद्यास्ते हि योग्याः साक्षादस्मिन्नुपासने ॥</p>
 <p>अन्येषां ज्ञानमात्रेण योग्यमाधिक्यमाप्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,443: / Line 1,544: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V03">
 <p>सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तत्र भोक्तृषु संस्थितौ ॥</p>
@@ Line 1,454: / Line 1,556: @@
 <p>ब्रह्मेन्द्राद्याः स्वजातीयपदयोग्या अमुष्य च ॥</p>
 <p>योग्या उपासनस्य स्युस्तदन्ये ज्ञानमात्रके ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,465: / Line 1,569: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V04">
 <p>सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नो जङ्गमेषु व्यवस्थितौ ॥</p>
@@ Line 1,500: / Line 1,605: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V04">
 <p>गुणवैशेष्याभावेन वाहनादिषु चरणमात्रादधीव चरन्तीत्यादाविवशब्दः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,511: / Line 1,618: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V05">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V05">
 <p>आविर्भावं तारतम्याद्यो वेद परमात्मनः ।</p>
@@ Line 1,533: / Line 1,641: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V05">
 <p>य आत्मानं परमात्मानमाविस्तरां आविर्भावतारतम्येन वेद स तस्य विष्णोरेव । सर्वेषां तदीयत्वेऽपि प्रियत्वात् तदीयत्वविशेषणम् । ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् तत्सर्वं शिलादिभ्यो भूयस्त्वेन तेष्वाविर्भूतोऽश्नुते भगवान् । स एव च नारायणः सम्यक् स्वात्मानमाविस्तरां वेद । अन चेष्टायामिति धातोश्चेष्टावत्त्वमेव प्राणभृत्त्वं पश्वादीनाम् । ज्ञानानुसारेण ह्युत्पत्तयः सम्भवाः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,543: / Line 1,653: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V06">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V06">
 <p>योऽस्मिन् पुरुषे पश्वादिभ्य आधिक्येन सन्निहितो भगवान् स एष पुरुषः समुद्रः समुद्रिक्तोऽन्येभ्यः । स जीवो यद्यपि भगवत्प्रसादात् सर्वलोकाधिपो भवति । सर्वलोकानतीत्य यत्ककिञ्चिदलौकिकं मोक्षाख्यमप्यश्नुते । तथापि तमेनमात्मशब्देन प्रस्तुतं विष्णुमत्येव मन्यतेऽधिकमेव मन्यते स्वात्मनः सर्वस्माच्च । मुक्तोपि न तेन साम्यं तद्भावं वा मन्यते । कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः मुक्तानां परमा गतिः अमृतस्यैष सेतुः इत्यादिवाक्याच्च ।।</p>
@@ Line 1,554: / Line 1,665: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V06">
 <p>न च मन्यते इति काममात्रम् । मनु अवबोधन इति धातोः । न ह्यवबोध एव कामः । अन्यथा राज्यं जानन्नपि राज्यकाम इति स्यात् । न च मन्यते मन्येतेति द्विविधः प्रयोगस्तस्मिन् पक्षे युज्यते । न च सर्वलोकमतीत्याश्नतो मुक्तस्य मुक्तेरन्यत्र कामो विद्यते । सर्वलोकाधिकं च मुक्तिं विना नान्यत् । तस्मान्मुक्तैरमुक्तैरपि भगवान् सर्वोत्तमत्वेन चिन्त्य इति सिद्धम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,564: / Line 1,677: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V07">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V07">
 <p>पुरुषस्थपञ्चभूतेषु पञ्चरूपो हरिः स्थितः ।</p>
@@ Line 1,589: / Line 1,703: @@
 <p>शेषवीन्द्रशिवादीनां मनआदिस्वरूपिणाम् ।</p>
 <p>आश्रयो वायुरेवैकस्तस्य नारायणः स्वयम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,600: / Line 1,716: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V08">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V08">
 <p>तस्माद् वायुवशानां हि वाक्चित्तादिस्वरूपिणाम् ।</p>
@@ Line 1,614: / Line 1,731: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V08">
 <p>पञ्चरूपभगवद्ध्यानार्थमेव चैतत्पञ्चविधत्वं सर्वत्रोक्तम् ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,624: / Line 1,743: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V09">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V09">
 <p>यज्ञेषु यज्ञनामानं याज्यत्वात् पुरुषोत्तमम् ।</p>
@@ Line 1,636: / Line 1,756: @@
 <p>स्तोमसामचितिच्छन्दश्शस्त्रेष्वपि पृथक् पृथक् ॥</p>
 <p>एकैकमेव तद्रूपमनिरुद्धादिपञ्चकम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,646: / Line 1,768: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V10">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V10">
 <p>प्रस्तावादिष्वपि विभुः पञ्चधैव व्यवस्थितः ॥</p>
@@ Line 1,652: / Line 1,775: @@
 <p>तत्र ये स्तोमशब्दाश्च संस्थिता बहुकोटयः ।</p>
 <p>पृथक् पृथक्तेऽपि विष्णोः प्रादुर्भावान् प्रचक्षते ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,662: / Line 1,787: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V11">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V11">
 <p>अनन्तरूपो हि हरिः शब्दोऽप्येष ह्यनन्तधा ।</p>
@@ Line 1,679: / Line 1,805: @@
 <p>सर्वनामात्मकं तस्मादृक्सहस्रमिदं हरेः ।</p>
 <p>सर्वरूपाण्यतो विष्णोस्संस्तुतान्यमुनैव हि ॥४० ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,689: / Line 1,817: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V12">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V12_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V12">
 <p>मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ।</p>
@@ Line 1,699: / Line 1,828: @@
 <p>पञ्चकं सामभक्तीनामृक्सहस्रं च तद्द्वयम् ॥</p>
 <p>स्तावकं सर्वरूपाणामत एव रमापतेः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,709: / Line 1,840: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V13">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V13_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V13">
 <p>दशेति सर्वनामैतत्प्रथितं मुख्यतः श्रुतौ ॥</p>
@@ Line 1,720: / Line 1,852: @@
 <p>अनन्तशक्तिममितरूपनामानमेव च ।</p>
 <p>वक्ति ...</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,731: / Line 1,865: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V15">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V15_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V15">
 <p>.... छन्दस्त्रयं चात्र तृचाशीतित्रयात्मकम् ॥</p>
@@ Line 1,779: / Line 1,914: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V15_B03" data-verse="AIT_C02_S03_V15">
 <p>..स्तूयमानत्वात् स्तोमः । समत्वात् साम । छन्द्यत्वात् छन्दः ॥ ४ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,789: / Line 1,926: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V16">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V16_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V16">
 <p>तदिदमुक्तप्रकारेणैव बृहतीसहस्रं सम्पन्नं भवति । तदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं शंसितव्यमेव बृहतीसहस्रसम्पादनमविवक्षितमिति प्रतिजानते । केचित् त्रिष्टुप्सहस्रमेव शंसितव्यमिति ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,801: / Line 1,941: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V17">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V17_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V17">
 <p>अनुष्टुप्सहस्रमेवेति वदन्तोऽनुष्टुप्प्रशंसात्मिकामृचं दर्शयन्ति । बीभत्सूनां जगद्भर्तुमिच्छूनाम् । अपां सयुजं सहैव चरन्तं चाहुः विष्णुं हंसस्वरूपिणम् । अनुष्टुभं चर्चूर्यमाणं पुनः पुनर्वदन्तं परमेश्वरं ददृशुश्च ।</p>
@@ Line 1,817: / Line 1,958: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V17_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V17">
 <p>वागाख्यायामनुष्टुभ्युच्चार्यमाणायां हि मुनयो विष्णुं ददृशुः । अतो ब्रह्मादयोऽपि विष्णोः सकाशादनुष्टुभर्थं सर्वदा शृण्वन्तीति ज्ञायतेऽतोऽनुष्टुबेव छन्दसां वरेति चोक्तं भवति ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,827: / Line 1,970: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V18">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V18_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V18">
 <p>अनुष्टुभां सहस्रं तु यः शंसीतात एव तु ।</p>
@@ Line 1,832: / Line 1,976: @@
 <p>यशस्वी स प्रसिद्धः स्याच्छुभकीर्तिश्च सर्वदा ।</p>
 <p>स्वच्छन्दमृत्युता च स्यात् तस्येत्याहैतरेयकः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,842: / Line 1,988: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V19">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V19_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V19">
 <p>महैतरेयो भगवान् तन्नेत्याह रमापतिः ।</p>
@@ Line 1,857: / Line 2,004: @@
 <p>पूर्णो हि वायुर्देवानां तस्माद् ब्रह्मेति चोच्यते ।</p>
 <p>माहात्म्याधिक्यतश्चैव बृहतीत्येव नाम तत् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,867: / Line 2,016: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V20">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V20_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V20">
 <p>अङ्गेभ्य एव सम्भूतान्यन्यच्छन्दांसि चाब्जजात् ।</p>
@@ Line 1,902: / Line 2,052: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V20_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V20">
 <p>एवं ब्रह्मादिभिः श्रूयमाणानुष्टुबपि बृहत्या अङ्गमिति बृहत्या एवाधिक्यमुक्तं भवति ॥ ५ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,912: / Line 2,064: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V21">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V21_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V21">
 <p>बृहतीसम्पादनेऽनुष्टुप्शंसनमात्रात् पञ्चविंशोत्तरशतानुष्टुबाधिक्यं च भवति । अत आधिक्यात् बृहतीसम्पादनमेव वरम् । तस्यात्रैवान्तर्भावात् । जगत्यादिकं त्वधिकत्वेऽपि बृहतीवन्माहात्म्याभावादेवोपेक्ष्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,925: / Line 2,080: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V22">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V22_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V22">
 <p>वाचमष्टापदीमहमित्यनुष्टुभो बृहतीसम्पादनवचनाच्च । अष्टचतुरक्षराण्यनुष्टुप् । तस्या एव बृहतीसम्पादने नव स्रक्तयो भवन्ति । ऋचा वाक् ऋग्रूपेण वागृतं स्पृष्टा सत्यरूपं विष्णुं स्पृष्टा भवति । इन्द्रस्य परमेश्वरस्य विष्णोः सम्बन्धी नितरां प्रियत्वाद्यः प्राणदेवता वायुः तस्य प्रतिमारूपमिदं बृहतीसहस्रम् । स च वायुर्विष्णोर्मुख्यप्रतिमा । तस्माद् विष्णोरेव प्रतिमा बृहतीसहस्रम् ।</p>
@@ Line 1,952: / Line 2,108: @@
 <p>स्रक्तयो विभागाः ।</p>
 <p>स्रक्तिरंशो विभागश्च विदलं चेति कथ्यते । इति शब्दनिर्णये ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,962: / Line 2,120: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V23">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V23_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V23">
 <p>स वा एष वाचः परमो विकारः अकाराख्यवाग्विकारेषूत्तमो बृहतीसहस्राख्यः ।</p>
@@ Line 1,979: / Line 2,138: @@
 <p>अन्येऽपि शब्दाः सर्वेऽपि ह्यकारार्थाभिधायिनः ।</p>
 <p>येषां परममुक्थं तत् ....</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,992: / Line 2,153: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V24">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V24_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V24">
 <p>....तदेतत्पञ्चधा स्थितम् ॥</p>
@@ Line 2,058: / Line 2,220: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V24_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V24">
 <p>.अकारस्योङ्कारता त्वकारलोपेनैव जातेति सत्यमोङ्कारः । अकारस्यादौ स्थितत्वेन च यथार्थरूपत्वात् । उकारादिविकारसहितत्वात् पुष्पफलात्मकश्च । अकारस्यार्थरूपः सन्नेव च भगवांस्तमेवोङ्कारो वक्ति । अतश्च सत्यमोङ्कारः । यमर्थमकारो वक्ति तमेव वक्तीति । नकारस्त्वच्छिरस्कत्वात् मूलभूतस्याकारस्यान्ते स्थितिरूपत्वादयथास्थितेरसत्यरूपः । तथाप्यकारस्य चैकार्थत्वात् मूलभूतश्च । तस्मादकारस्यैतद् वृथा वागादिकमपि व्याख्यानम् । तस्माद् विजानतः सर्वमपि भगवन्नामैव ॥  ६ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,068: / Line 2,232: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V25">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V25_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V25">
 <p>विद्यान्तरोपदेशार्थं तद्वा इदं बृहतीसहस्रमिति पुनः पुनः परामर्शः । तदिदं बृहतीसहस्रं तद्यशस्तस्य नारायणस्य यशः । यस्य नारायणस्यैतद्यशः स भगवानेवेन्द्रनामा । स हि यत्प्रथमत इन्द्रो बभूव स्वेच्छया यज्ञनामा । तस्मात् तमेव वेदा इन्द्रशब्देन वदन्ति मुख्यतः । इदि परमैश्वर्ये इति धातोश्च । तस्यैव हि परमैश्वर्यम् । अन्येषां तु द्वादशानां तेन दत्तमेवेन्द्रत्वं न तु मुख्यतः । अतो विष्णावेवेन्द्रशब्दं प्रयुङ्क्ते श्रुतिः । मत्सि सोमं वरुणं मत्सि मित्रं मत्सीन्द्रिमिन्दो पवमान विष्णुम् इति ।</p>
@@ Line 2,109: / Line 2,274: @@
 <p>अस्माल्लोकाद्धरेर्लोकमेति नास्त्यत्र संशयः ॥</p>
 <p>इत्याह भगवान् विष्णुर्महिदासस्वरूपकः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,119: / Line 2,286: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V26">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V26_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V26">
 <p>श्वेतद्वीपादिकान् प्राप्य स इन्द्राख्यो हरिः स्वयम् ॥</p>
@@ Line 2,131: / Line 2,299: @@
 <p>स्त्रीरूपं पृथिवीसंस्थं केन रूपेण संव्रजेत् ।</p>
 <p>न ह्यन्यगम्यो भगवान् स्त्रीरूपोऽपि जनार्दनः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,142: / Line 2,312: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V27">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V27_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V27">
 <p>इति पृष्ठः स्वशिष्यैः स महिदासोऽवदद्धरिः ।</p>
@@ Line 2,179: / Line 2,350: @@
 <p>यदक्षरं पञ्चविधं समेति । सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यत इत्यादिनोक्तार्थविषयोदाहृतैः श्लोकैरपि भगवत एव स्वरूपाणां परस्परयोगस्योक्तत्वात् । गायत्र्युष्णिग्बृहतीत्यादिना भगवत एव पञ्चविधस्य स्त्रीरूपस्य महिदासादिपञ्चपुंरूपाणां च प्रस्तुतत्वाच्च ॥</p>
 <p>७ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,191: / Line 2,364: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V28">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V28_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V28">
 <p>यन्नारायणादिरूपेण पञ्चविधमक्षरं परं ब्रह्म तत्स्वस्मिन्नेव स्त्रीपुंरूपेण समेति । स्त्रीपुंरूपेण युजो देवा अश्वरूपेण रथे युक्ताः सन्तो यन्नारायणाख्यं परं ब्रह्माभिसंवहन्ति । तदेतत्सत्यस्य सत्यं नारायणाख्यं ब्रह्म यत्रानुयुज्यते यस्मिन् स्वरूप एव स्त्रीपुंरूपेण युज्यते । तत्र तस्मिन् एव परे ब्रह्मणि नारायणाख्ये सर्वदेवा एकीभवन्ति मुक्ताः सन्तो मिलिता भवन्ति । नायमेकीभावो नाम स्वरूपैक्यम् । किन्त्वेकस्थाने वासोऽत्यनुकूलचित्तता च । एकीभूय नृपाः सर्वे ववृषुः पाण्डवं शरैः ।</p>
@@ Line 2,196: / Line 2,370: @@
 <p>इत्यादिवत् ।</p>
 <p>न चैकीभावशब्दः स्वरूपैकत्वविषये प्रयुज्यमानः कुत्रचिद् दृष्टः । एकः पुरुषोऽपि यदा द्विधा भूत्वा एकीभवतीत्युच्यते तदापि स्थानैक्यमेव । स्वरूपैक्यस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । न चाज्ञात एकत्वे पुनर्ज्ञाते ऐक्यं प्राप्त इति प्रयोगो दृश्यते । किन्तु ज्ञात इत्येव प्रयुज्यते । तस्माद् भावसहित एकशब्दो न स्वरूपवाची । न हि पूर्वं भिन्नस्य पश्चात् स्वरूपैक्यं भवति किन्तु संसर्ग एव भवति । तस्मादत्रापि संसर्ग एव विवक्षितः । यदक्षरं पञ्चविधं समेतीत्युक्तस्य सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यत इति परामर्शं कृत्वा तत्र देवाः सर्व एकं भवन्तीत्युच्यते । तस्मान्न पुनरुक्तिः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,207: / Line 2,383: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V29">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V29_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V29">
 <p>यस्मादक्षरान्नारायणाख्यात् स स्वयमेव भगवान् प्रादुर्भावरूपी स्त्रीपुंरूपेण युक्त आगच्छति । तात्पर्यार्थं तस्यैवार्थस्य पुनरभ्यासः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,222: / Line 2,401: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V30">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V30_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V30">
 <p>वियूय विचार्य नामायत्तान्येव नामार्थभूतान्येव विष्णोर्माहात्म्यादीन्यन्वविन्दन् । ततश्चाधिकं समतृप्यन् । शृते परिपक्वे सति ज्ञाने । यस्मिन् विष्णौ नामानि ज्ञात्वा तस्मिन् ज्ञाने परिपक्वे समतृप्यन् तस्मिन्नेव देवाः सर्वयुजो भवन्तीत्यवधारणार्थं पुनर्वचनम् । सर्वयुजो भवन्ति मनोवाक्कर्मभिस्तत्रैव युक्ता भवन्ति ।</p>
@@ Line 2,228: / Line 2,408: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V30_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V30">
 <p>अर्थतः कठिनं क्रूरमुल्बणं श्रवणाप्रियम् इति शब्दनिर्णये ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,239: / Line 2,421: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V31">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V31_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V31">
 <p>अस्त्री पुमान् ब्रुवन् अस्त्री पुमांसं ब्रुवन् ।सप्तसु प्रथमा इति सूत्रात् । स्वातन्त्र्ये विभक्तिव्यत्ययः इति च । स्वतन्त्रो हि भगवान् तत्प्रेरित एव तं वदतीत्यभिप्रायः । वदन् वदति वदन्नेव वदति । वदन्नेव न वदति । भवत्येव हि भगवान् स्त्रीरूपः पुंरूपश्च । तस्माद् वदत्येव । अप्रसिद्धत्वान्न वदति च ।</p>
@@ Line 2,306: / Line 2,489: @@
 <p>सुरेभ्योऽधिकमानन्दं नित्यं भुङ्क्ते हरेरनु ॥</p>
 <p>इत्याद्यर्धनारीनारायणतन्त्रे ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,316: / Line 2,501: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V32">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V32_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V32">
 <p>एवं सर्वे शब्दा भगवद्वाचका इत्युक्त्वा अकारो विशेषतो नारायणवाचक इत्याह– अ इति ब्रह्मेति ॥</p>
@@ Line 2,398: / Line 2,584: @@
 <p>प्रणवोऽयं वदत्यष्टौ तस्मान्नान्याभिधायकः ॥</p>
 <p>इति तत्त्वसारे ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,408: / Line 2,596: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V33">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V33_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V33">
 <p>षट्त्रिंशतिसहस्राणि बृहत्युक्थार्णगानि तु ।</p>
@@ Line 2,440: / Line 2,629: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V33_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V33">
 <p>न च रक्ष इति नपुंसकशब्दमात्रेण रावणादयो नपुंसका भवन्ति । भवतीतिपदाभावादनकाममार इति भगवन्नामैवेति ज्ञायते</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,453: / Line 2,644: @@
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S03_V34">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V34_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V34">
 <p>ऋष ज्ञान इति ह्यस्माद्धातोः सर्वज्ञ एकराट् ।</p>
@@ Line 2,508: / Line 2,700: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S03_V34_B01" data-verse="AIT_C02_S03_V34">
 <p>न चाश्विरथो वर्ण्यते । न ह्यश्विरथयोगादहनी जायेते । एकरासभयुक्तो हि तद्रथः । तद्रासभो नासत्या सहस्रम् इति वचनात् । न च विवस्वच्छब्दोऽश्विनोर्विद्यते । यो देवानां नामधा एक एव इति विष्णोः सर्वनामानि प्रसिद्धानि च । युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति इत्यादिना तस्यैव प्रस्तावाच्च । अतो विष्णुरेव मुख्यतः सर्वनामोक्त इति सिद्धम् ॥ ८ ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,515: / Line 2,711: @@
 <p class="adhyaya-trans">चतुर्थोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S04">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S04_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 2,523: / Line 2,720: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V01">
 <p>एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।</p>
@@ Line 2,539: / Line 2,737: @@
 <p>सर्वदाऽप्येक एवायं स्वतन्त्रो नापरः क्वचित्॥</p>
 <p>कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,549: / Line 2,749: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V02">
 <p>स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥</p>
@@ Line 2,562: / Line 2,763: @@
 <p>तथैव चेतनानाञ्च भागानुद्धृत्य पिण्डवत् ॥</p>
 <p>चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,573: / Line 2,776: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V03">
 <p>पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिमच्युतः ॥</p>
@@ Line 2,591: / Line 2,795: @@
 <p>रेतोऽम्नामा द्विरूपस्तु शिव एव च गुह्यतः ।</p>
 <p>अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेस्तु मारुतः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,601: / Line 2,807: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V04">
 <p>एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।</p>
@@ Line 2,613: / Line 2,820: @@
 <p>पूर्वसृष्टं पुमाकारं ब्रह्मणोऽदात् पुनर्हरिः ॥</p>
 <p>तद्दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,623: / Line 2,832: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V05">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V05">
 <p>... विशतेति स चाब्रवीत् ।</p>
 <p>विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,636: / Line 2,848: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V06">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V06">
 <p>अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।</p>
@@ Line 2,643: / Line 2,856: @@
 <p>एक एव प्राणनामा नाभिस्थोऽपि स एव तु । अशनापिपासापानश्च मृत्युश्चेति चतुर्विधः ॥</p>
 <p>एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,653: / Line 2,868: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V07">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V07">
 <p>पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।</p>
@@ Line 2,665: / Line 2,881: @@
 <p>क्रीडन्ते मोदिनो नित्यं तथाऽप्यन्नात्मकस्त्वसौ ॥</p>
 <p>क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,675: / Line 2,893: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V08">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V08">
 <p>... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।</p>
@@ Line 2,693: / Line 2,912: @@
 <p>तस्मान्मोक्षे सुखे ज्ञाने विष्णुभक्त्यादिकेष्वपि ॥</p>
 <p>सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,703: / Line 2,924: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V09">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V09">
 <p>देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ॥</p>
@@ Line 2,711: / Line 2,933: @@
 <p>स्वतन्त्रत्वे ततः सर्वे मद्वशा एव नान्यथा ।</p>
 <p>तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,721: / Line 2,945: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V10">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V10">
 <p>इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।</p>
@@ Line 2,735: / Line 2,960: @@
 <p>सुषुम्नायां वासुदेवो मूर्धन्येव व्यवस्थितः ॥</p>
 <p>तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,748: / Line 2,975: @@
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V11">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11">
 <p>स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ॥</p>
@@ Line 2,923: / Line 3,151: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11">
 <p>परोक्षप्रिया इवेत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियं तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीतीवशब्दः ॥ ३ ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,930: / Line 3,162: @@
 <p class="adhyaya-trans">पञ्चमोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S05">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S05_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 2,939: / Line 3,172: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S05_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S05_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V01">
 <p>अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।</p>
@@ Line 2,954: / Line 3,188: @@
 <p>स्वर्गस्थस्यापि भवति पुत्रपुण्यं यतोऽखिलम् ।</p>
 <p>अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,970: / Line 3,206: @@
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S05_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02">
 <p>पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।</p>
@@ Line 3,040: / Line 3,277: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02">
 <p>मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः । सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,047: / Line 3,288: @@
 <p class="adhyaya-trans">षष्ठोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S06">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S06_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,055: / Line 3,297: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S06_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V01">
 <p>अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।</p>
@@ Line 3,061: / Line 3,304: @@
 <p>उपास्यस्तादृशो ह्यस्य स्वभावः परमात्मनः ॥</p>
 <p>येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,071: / Line 3,316: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S06_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V02">
 <p>यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ॥</p>
@@ Line 3,092: / Line 3,338: @@
 <p>अवशः स स्वतन्त्रत्वात् त्रयोविंशतिनामकम् ॥</p>
 <p>यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,102: / Line 3,350: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S06_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V03">
 <p>ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ॥</p>
@@ Line 3,112: / Line 3,361: @@
 <p>देशतः कालतश्चैव गुणतश्चातिपूर्तितः ।</p>
 <p>विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,122: / Line 3,373: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04">
 <p>सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।</p>
@@ Line 3,183: / Line 3,435: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04">
 <p>ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थमेष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेत्रकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनामत्र विवक्षितम् । नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु इति शब्दतत्त्वे ॥</p>
+</div>
 </div>
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C2-S7" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
@@ Line 3,192: / Line 3,448: @@
 <p class="adhyaya-trans">सप्तमोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C02_S07">
 <div class="verse" id="AIT_C02_S07_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,202: / Line 3,459: @@
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S07_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01">
 <p>वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता । अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद्धृदयं मनश्चेति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि हे विष्णो ममाविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो इति सम्बोधनम् ।</p>
@@ Line 3,221: / Line 3,479: @@
 </div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयारण्यके"></span>
 == तृतीयारण्यके ==
 <span id="gr-C3-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमोऽध्यायः"></span>
@@ Line 3,227: / Line 3,490: @@
 <p class="adhyaya-trans">प्रथमोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C03_S01">
 <div class="verse" id="AIT_C03_S01_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,235: / Line 3,499: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V01">
 <p>विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।</p>
@@ Line 3,243: / Line 3,508: @@
 <p>अन्येषामपि शब्दानां संहिता विष्णुवाचिकाः ॥</p>
 <p>तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,253: / Line 3,520: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V02">
 <p>पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ॥</p>
@@ Line 3,269: / Line 3,537: @@
 <p>सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ॥</p>
 <p>इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,279: / Line 3,549: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V03">
 <p>आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः । उभयरूपसंहितत्वात् संहितानामकः । स माण्डूकेयस्तेन माक्षव्येणापरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन मदुपासितेनास्याकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् । यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथापि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,291: / Line 3,564: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V04">
 <p>भगवतस्तु पक्षः समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्चोभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ । त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद् वायोराकाशाद्गुणाधिकत्वम् । तथाप्यत्राकाशस्य पितृत्वं व्याप्तिश्चाधिकेत्युपासनायां साम्यम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,303: / Line 3,579: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V05">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V05">
 <p>अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान् । युक्तिमत्वात् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,315: / Line 3,594: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V06">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06">
 <p>मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।</p>
@@ Line 3,343: / Line 3,623: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06">
 <p>प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः । परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छतां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,353: / Line 3,635: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V07">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V07">
 <p>वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।</p>
@@ Line 3,360: / Line 3,643: @@
 <p>तेषु चोच्चारके चैव स्थितमाह चतुर्विधम् ।</p>
 <p>भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,372: / Line 3,657: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V08">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V08">
 <p>उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।</p>
@@ Line 3,386: / Line 3,672: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V08">
 <p>वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः । धिनु पृष्टाविति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,396: / Line 3,684: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V09">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V09">
 <p>पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।</p>
@@ Line 3,416: / Line 3,705: @@
 <p>लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥ इति च ।</p>
 <p>तस्मादतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तं तस्य नास्त्युपवाद इति । तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान् इत्यादिवत् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,426: / Line 3,717: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V10">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V10">
 <p>उपवदेदित्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेदित्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।</p>
@@ Line 3,454: / Line 3,746: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V10">
 <p>अग्र एव । अग्र्यमेवोभयमन्तरेण ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,464: / Line 3,758: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V11">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V11">
 <p>द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।</p>
@@ Line 3,471: / Line 3,766: @@
 <p>लोकच्युतो भवेत्येनमपि नैव वदेत् क्वचित्।</p>
 <p>च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥ इति च ॥३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,482: / Line 3,779: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V12">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V12_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V12">
 <p>भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद्दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तमित्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।</p>
@@ Line 3,505: / Line 3,803: @@
 <p>तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।</p>
 <p>विष्णुर्जहाति तं पापमिह चामुत्र च प्रभुः ॥ इति च भारते ॥४ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,516: / Line 3,816: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V13">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V13">
 <p>पूर्ववर्णस्थितं यत्तद्रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।</p>
@@ Line 3,531: / Line 3,832: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V13">
 <p>मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,541: / Line 3,844: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V14">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V14">
 <p>मानस्तेनेभ्यो ये अभि द्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।</p>
@@ Line 3,599: / Line 3,903: @@
 <p>इति वचनात् ।</p>
 <p>सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नो वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद्रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,609: / Line 3,915: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V15">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V15">
 <p>देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।</p>
@@ Line 3,623: / Line 3,930: @@
 <p>एतां विद्यामवाप्तुं हि वत्सरं गा अरक्षत ॥</p>
 <p>तार्क्ष्य एतावन्मात्रं च समुद्दिश्य न चापरम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,633: / Line 3,942: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V16">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V16">
 <p>संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ॥</p>
@@ Line 3,655: / Line 3,965: @@
 <p>अभिमानी द्युलोकस्य शिवः सर्वस्य लोकनात् ।</p>
 <p>द्योतनाच्च ....</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,665: / Line 3,977: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V17">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V17">
 <p>.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ॥</p>
@@ Line 3,672: / Line 3,985: @@
 <p>अगमद्देवलोकं हि कर्तुं देवेष्वनुग्रहम् ॥</p>
 <p>इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,685: / Line 4,000: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V18">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V18">
 <p>पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ॥</p>
@@ Line 3,693: / Line 4,009: @@
 <p>उपचर्यते पुत्र इति वेदैर्यद्व्यज्यते हरिः ।</p>
 <p>सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,706: / Line 4,024: @@
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते	श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V19">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19">
 <p>प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहितापि हि ।</p>
@@ Line 3,789: / Line 4,108: @@
 <p>स्वयं तु भगवान् विष्णुर्वाक्पतेर्ब्रह्मणोऽपि हि ।</p>
 <p>नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि च ॥ इत्यादि च ॥ ६ ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,796: / Line 4,119: @@
 <p class="adhyaya-trans">द्वितीयोऽध्यायः</p>
 </div>
+<div class="section" id="AIT_C03_S02">
 <div class="verse" id="AIT_C03_S02_V01" type="mantra" data-doc="AIT">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,804: / Line 4,128: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V01">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V01">
 <p>गृहस्याच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।</p>
@@ Line 3,819: / Line 4,144: @@
 <p>प्रमाणं सारयेद्यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।</p>
 <p>लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,829: / Line 4,156: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V02">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V02">
 <p>अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।</p>
@@ Line 3,834: / Line 4,162: @@
 <p>तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।</p>
 <p>रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,845: / Line 4,175: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V03">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V03">
 <p>तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।</p>
@@ Line 3,855: / Line 4,186: @@
 <p>एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥</p>
 <p>पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,867: / Line 4,200: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V04">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V04">
 <p>एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।</p>
@@ Line 3,909: / Line 4,243: @@
 <p>बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥</p>
 <p>इति च ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,919: / Line 4,255: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V05">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05">
 <p>संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।</p>
@@ Line 3,935: / Line 4,272: @@
 <p>स एवादित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ॥</p>
 <p>ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,947: / Line 4,286: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V06">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V06">
 <p>स एवादित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ॥</p>
@@ Line 3,960: / Line 4,300: @@
 <p>आदानात् सर्वजीवानामत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ॥</p>
 <p>आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,970: / Line 4,312: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V07">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V07">
 <p>एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ॥</p>
@@ Line 3,997: / Line 4,340: @@
 <p>योग्या अस्याश्च विद्याया देवा ऋषय एव च ।</p>
 <p>एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,010: / Line 4,355: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V08">
 <p>कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।</p>
@@ Line 4,071: / Line 4,417: @@
 <p>तस्माद्दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् ।</p>
 <p>जानीयात् तेन मुक्तिः स्यादपरोक्षदृशेरनु ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,081: / Line 4,429: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V09">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V09">
 <p>सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।</p>
@@ Line 4,112: / Line 4,461: @@
 <p>देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ॥</p>
 <p>सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,124: / Line 4,475: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V10">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V10">
 <p>देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ॥</p>
@@ Line 4,220: / Line 4,572: @@
 <p>कर्तव्यो न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥</p>
 <p>इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,230: / Line 4,584: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V11">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V11">
 <p>अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुशब्दार्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववागुपनिषद एव । तथापि मुख्यत एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।</p>
@@ Line 4,237: / Line 4,592: @@
 <p>पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।</p>
 <p>स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,247: / Line 4,604: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V12">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V12_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V12">
 <p>तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।</p>
@@ Line 4,252: / Line 4,610: @@
 <p>ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः ।</p>
 <p>विद्यापूर्णसुखः स स्याद्भूमिपूरितकीर्तिमान् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,263: / Line 4,623: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V13">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V13">
 <p>विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्सारामप्यृचं जपेत् ।</p>
@@ Line 4,287: / Line 4,648: @@
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V13">
 <p>स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,297: / Line 4,660: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V14">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V14">
 <p>संवत्सर इति विशेषणाद्विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः ।</p>
@@ Line 4,306: / Line 4,670: @@
 <p>तेनैव सम्यक्सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ॥</p>
 <p>सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,316: / Line 4,682: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V15">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V15">
 <p>विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ॥</p>
@@ Line 4,333: / Line 4,700: @@
 <p>स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद्भवेत् ॥</p>
 <p>स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,343: / Line 4,712: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V16">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V16">
 <p>संहितासहितत्वेन यदृचो धीमहे वयम् ॥</p>
@@ Line 4,348: / Line 4,718: @@
 <p>अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ॥</p>
 <p>इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ...</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,358: / Line 4,730: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V17">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V17">
 <p>.... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।</p>
@@ Line 4,371: / Line 4,744: @@
 <p>एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः ।</p>
 <p>पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,386: / Line 4,761: @@
 <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V18">
 <div class="bhashya" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18">
 <p>संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।</p>
@@ Line 4,444: / Line 4,820: @@
 <p>पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।</p>
 <p>अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>