Bruhadaranyaka: Difference between revisions

Line 2:

__TOC__

== तृतीयोऽध्यायः ==

Line 8:

Line 9:

</div>

Line 16:

Line 18:

</div>

<p>श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्</p>

Line 97:

Line 100:

<p>नभोऽभिमानी विघ्नेशो विष्णोर्मांसाश्रितः सदा ।</p>

<p>अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 107:

Line 112:

</div>

<p>अश्वपूर्वापरौ होम्यौ महिमानौ ग्रहौ स्मृतौ ।</p>

Line 137:

Line 143:

<p>केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे ।</p>

<p>केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 144:

Line 154:

<p class="adhyaya-trans">अश्वमेधब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 152:

Line 163:

</div>

<p>सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च ।</p>

Line 207:

Line 219:

<p>अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि सः ।</p>

<p>स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १</p>

</div>

Line 217:

Line 231:

</div>

<p>अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नादित्येऽर्कशब्दः किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।</p>

Line 251:

Line 266:

<p>तेजोरसः जगतः सामर्थ्यसारभूतः ॥ २ ॥</p>

</div>

Line 261:

Line 278:

</div>

<p>वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् ।</p>

Line 295:

Line 313:

<p>वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् ।</p>

<p>आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 305:

Line 325:

</div>

<p>आत्मा, ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।</p>

Line 343:

Line 364:

<p>तदभिमानित्वात् सैव वागित्युच्यते । भारूपो णरूपश्चेति भगवान् भाण् । तद्व्यञ्चकत्वाद् भणनं वाक् ॥ ४ ॥</p>

</div>

Line 353:

Line 376:

</div>

<p>अभिमंस्ये लीनं करिष्ये चेत् ।</p>

Line 381:

Line 405:

<p>भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥</p>

<p>देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥</p>

</div>

Line 391:

Line 417:

</div>

<p>इच्छतो विष्णुयजनं ब्रह्मणः साधनास्मृतेः ।</p>

Line 400:

Line 427:

<p>बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः ।</p>

<p>प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥</p>

</div>

Line 410:

Line 439:

</div>

<p>पुनस्तस्मिन् प्रवेशाय शवरूपस्य मेध्यताम् ।</p>

Line 423:

Line 453:

<p>शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥</p>

</div>

Line 435:

Line 467:

<div class="gr-author-note">॥ इति अश्वमेधब्राह्मणम् ॥ २ ॥</div>

<p>तमश्वरूपमात्मानमनिवारितवद्विभुः ।</p>

Line 463:

Line 496:

<p>भूयःशब्दः पूर्णत्ववाची । परमेश्वरं परिपूर्णं यजेयेति । अश्वदित्यश्वोऽभवत् तदेव रूपं मेध्यं यज्ञ आलभनीयं चाभवदित्यश्वमेधः । तमनवरुध्येवामन्यतेत्यादिवाक्यशेषादश्वभावः प्रतीयते । अश्वद् बृंहितं पश्चान्मेध्यं चाभूद्यस्य शरीरं सोऽश्वमेध इति च । निरोधमकृत्वा चारयिष्यामीत्यमन्यत । स्वेच्छयैव स्वरूपान्तरत्वादश्वरूपस्य ॥</p>

</div>

Line 470:

Line 507:

</div>

Line 478:

Line 516:

</div>

<p>द्वया ब्रह्मसुतास्तत्र दैतेया बहवः स्मृताः ।</p>

Line 484:

Line 523:

<p>यज्ञेन विष्णुमभ्यर्च्य तत्रोद्गातृबलेन च ॥</p>

<p>जयामैनानिति स्मृत्वा वह्न्यादीनप्यचूचुदन् ।</p>

</div>

Line 534:

Line 575:

</div>

<p>औद्गात्रेऽग्निमुखाः सर्वे इन्द्ररुद्रौ च वेधितौ ॥</p>

Line 543:

Line 585:

<p>स्वेच्छयैवानुसारेण विना कुत्रापि पुत्रक ॥</p>

<p>एवंविदपि पापेभ्यः शत्रुभ्योऽपि प्रमुच्यते ।</p>

</div>

Line 617:

Line 661:

</div>

<p>स वायू रुद्रशक्रादेर्वासुदेवबलाश्रयः ॥</p>

Line 623:

Line 668:

<p>अग्निर्नासिक्यवायुश्च दिक्पा इन्द्रादयोऽखिलाः ।</p>

<p>सूर्यः सोमश्च रुद्रश्च तेनैव स्वपदे स्थिताः ॥</p>

</div>

Line 657:

Line 704:

</div>

<p>स्त्रीगुणैः सर्वपूर्णत्वाद् बृहती तु सरस्वती ।</p>

<p>अनन्तवेदरूपत्वाद् सैव ब्रह्मेति कीर्तिता ॥</p>

<p>विष्णुना बृंहितत्वाद्वा तत्पतिर्वायुरीश्वरः ।</p>

</div>

Line 687:

Line 737:

</div>

<p>सारत्वात् स्त्रीषु सा देवी सेत्युक्ता सामरूपतः ॥</p>

<p>गीथेत्युक्ता तदुद्गीथः सामाख्योऽर्धतनुस्तथा ।</p>

<p>अर्धनारीनरवपुर्वायुः कुत्रचिदीरितः ॥</p>

</div>

Line 701:

Line 754:

</div>

<p>अयास्यो विश्वसृग्यज्ञे तेनाविष्टोऽन्वगायत ।</p>

</div>

Line 721:

Line 777:

</div>

<p>गृहकोशादिकं यत्स्वं तद्रूप्यस्य स्वरस्थितः ॥</p>

<p>भूषणस्वर्णरूपी च स एवापि स्वरस्थितः ।</p>

</div>

Line 734:

Line 793:

</div>

<p>वागिन्द्रियं पीठरूपं तस्य देवस्य संस्थितम् ॥</p>

<p>गानकालेऽन्यदा त्वन्नं प्राणपीठमिति स्मृतम् ।</p>

</div>

Line 755:

Line 817:

</div>

<p>पवमाना इति प्रोक्ता मुख्यवायुत्वयोगिनः ॥</p>

Line 786:

Line 849:

<p>आस्यादयत इत्ययास्यः । प्रसिद्धमृत्व्यमृतत्वान्नात्र तिरोहितमिवास्ति । एष उद्गातेति वायुत्वयोग्यः । तद्धैतल्लोकजिदेवेति तस्माद्वराभियाचनम् ॥</p>

</div>

Line 793:

Line 860:

<p class="adhyaya-trans">प्रजापतिब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 801:

Line 869:

</div>

<p>इदमग्रे एतस्याग्रे परमात्मैवासीत् । ततः पुरुषविधो ब्रह्माऽऽसीत् । पुरुषो विष्णुस्तद्विधत्वात् पुरुषविधः ।</p>

Line 821:

Line 890:

<p>वेद स्वाभिमतं यस्तु पूर्वं प्राप्तुमभीप्सति ॥</p>

<p>ओषेत् स्वयमनुष्टः सन् ब्रह्मविष्णुप्रसादतः ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 831:

Line 902:

</div>

<p>तस्य त्वेकस्य सहसा यतो भीः समजायत ।</p>

Line 842:

Line 914:

<p>हीनमेव यतस्तस्य सर्वमेव जगद्वशे ।</p>

<p>न च जातं तदा सर्वं हरिरेव यतः परः ॥ २ ॥</p>

</div>

Line 852:

Line 926:

</div>

<p>न रेमे स ततो ब्रह्मा तस्मादेकस्य नो रतिः ।</p>

Line 861:

Line 936:

<p>ततस्तस्यामुमेशादीन् देवान् सर्वान् मनूनपि ।</p>

<p>जनयामास बोधस्य प्राधान्यं हि मनुष्यता ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 879:

Line 956:

</div>

<p>सर्वज्ञाऽपि तु सा देवी विरिञ्चे भक्तिमत्यपि ।</p>

Line 888:

Line 966:

<p>सर्जनात् सृष्टिनामाऽभूत् तद्वित्तत्पुत्रतां व्रजेत् ।</p>

<p>पिपीलिकान्तरुद्रादौ यथायोग्यत्वमात्मनः ॥</p>

</div>

Line 898:

Line 978:

</div>

<p>अथान्नादमथाप्यन्नं स्रक्ष्यामीति विचिन्तयन् ।</p>

Line 911:

Line 992:

<p>विष्णोः प्रसादतः सृष्टिं देवलोके स जायते ।</p>

<p>आत्मयोग्यानुसारेण सुखज्ञानादियुक्तता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

</div>

Line 918:

Line 1,003:

<p class="adhyaya-trans">अव्याकृतब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 926:

Line 1,012:

</div>

<p>विश्वम्भरो वायुः । अकृत्स्नो हि स इत्यस्याभिप्रायः स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदेत्यादि । प्राण इत्यादिनामानि परमेश्वरस्य न सर्वगुणसम्पूर्णतां वदन्ति । किन्तु प्राणनादिकर्मकर्तृत्वमेव वदन्ति । आत्मशब्द एव सर्वगुणपरिपूर्णत्वं वदति । अस्य सर्वस्य गुणजातस्यायमात्मैव पदनीय आश्रयो यस्मादतस्तं सर्वगुणवाचकेनात्मशब्देनैवोपासीत । अनेन ह्येतत्सर्वं वेद यस्मात् सर्वज्ञानप्रदस्तस्मात् सर्वगुणसम्पूर्णः इत्येवोपासनं तस्य युक्तम् । तदुपासनादेव सर्वज्ञत्वादयो भवन्ति किमु तस्येति । पद्यते अनेनेति पदं साधनम् । यथा तत्तत्साधनेन तत्तत्फलं प्राप्नुयादेवं सर्वगुणयुक्तत्वेन भगवदुपासनात् कीर्तिं श्लोकं च विन्दते । शं लोकः श्लोकः परमानन्दं परमं ज्ञानं चेत्यर्थः ।</p>

Line 958:

Line 1,045:

<p>प्राप्नुयादेवमेवासौ कीर्तिं च परमं सुखम् ॥</p>

<p>ज्ञानं च परमं विन्देन्मुक्तः सन्नात्र संशयः ॥ १ ॥</p>

</div>

Line 968:

Line 1,057:

</div>

<p>स एष विष्णुर्भगवान् पुत्राद्वित्तात् तथाऽऽत्मनः ।</p>

Line 985:

Line 1,075:

<p>तस्मात् सर्वप्रियं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः ।</p>

<p>नित्यप्रियकरो विष्णुर्भवेत् तस्याप्यजः स्वयम् ॥इत्यध्यात्मे ॥ २ ॥</p>

</div>

Line 995:

Line 1,087:

</div>

<p>ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्त आत्मयोग्यतापूर्तिमाप्नुवन्तो महान्तो यदाहुः ब्रह्मविद्यया स्वयोग्यं सर्वं प्राप्यत इति । नित्यनिर्दुःखानन्दानुभवरूपो हि स्वत उत्तमो जीवः । तादृशं रूपमज्ञानात् तिरोहितं ब्रह्मविद्ययाऽभिव्यज्यते एव । न चान्यथाऽभिव्यज्यत इति सन्तो यदाहुः । तत्तत्र केचिन्मनुष्या इति मन्यन्ते । स्वरूपमपि ब्रह्मविद्ययाऽभिव्यज्यते चेत् तद् ब्रह्मापि यस्मात् सर्वमभवत् परिपूर्णमभवत् तस्मात् स्वरूपं ज्ञात्वैवाभवत् किमिति ॥ ३ ॥</p>

</div>

Line 1,007:

Line 1,102:

</div>

<p>सत्यम् । तदपि स्वरूपं नित्यापरोक्षज्ञानेन सर्वदा जानात्येव । अत एव सर्वदा परिपूर्णमिति तेषां परिहारः । तदात्मानमेवावेत् तस्मात् तत्सर्वमभवदिति । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् सदेव सोम्येदमग्र आसीत् इत्यादिवत् सदातनज्ञानं पूर्णभावं चाह ।</p>

Line 1,961:

Line 2,057:

<p>हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिमनिरुद्धस्तथेच्छति ॥</p>

<p>इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे तत्त्वनिर्णयगीतायाम् ॥ ४ ॥</p>

</div>

Line 1,971:

Line 2,069:

</div>

<p>विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे चतुर्मुखः ।</p>

Line 2,019:

Line 2,118:

<p>ऋच्छति विनाशयति । रीङ्ग् क्षये इति धातोः ॥ ५ ॥</p>

</div>

Line 2,037:

Line 2,138:

</div>

<p>विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्ये दितेः सुताः ।</p>

Line 2,047:

Line 2,149:

<p>अश्विनौ पृथिवी चैव काला मृत्यव एव च ॥ ॥</p>

<p>शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ।</p>

</div>

Line 2,057:

Line 2,161:

</div>

<p>स्रष्टा स्वयं समुद्दिष्टः पालका देवता इमाः ॥ ॥</p>

Line 2,072:

Line 2,177:

<p>तस्मादाहुर्धर्मविदं सत्यं वेत्तेति वेदिनः ॥</p>

<p>सत्यज्ञमथ धर्मज्ञं वायुर्देवो यतस्तयोः ॥ इति नारदीये ।</p>

</div>

Line 2,082:

Line 2,189:

</div>

<p>नैव व्यभवदिति परिवारबहुत्वेन यद्विशिष्टत्वं तन्नाभवदित्यर्थः ।</p>

Line 2,121:

Line 2,229:

<p>एताभ्यां रूपाभ्यां सहितं हि ब्रह्माऽभवत् । स्वं लोकं स्वाश्रयम् ॥</p>

</div>

Line 2,131:

Line 2,241:

</div>

<p>योऽयं सर्वेषु जीवेषु नियामकतया स्थितः ।</p>

Line 2,163:

Line 2,274:

<p>देवान् पितॄन् द्विजान् हव्यकव्याद्यैः करुणामयः ।</p>

<p>ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ इति च पाद्मे ।</p>

</div>

Line 2,175:

Line 2,288:

<div class="gr-author-note">॥ इति अव्याकृतब्राह्मणम् ॥ ३५ ॥</div>

<p>एको नारायणः पूर्वमासीज्जायां स ऐच्छत ।</p>

Line 2,269:

Line 2,383:

<p>यज्ञे मध्यं शिरः पक्षौ पुच्छं पशुषु पूरुषे ।</p>

<p>चतुर्दिशं तथा मध्यमिति सर्वत्र पञ्चकम् ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 2,276:

Line 2,394:

</div>

Line 2,284:

Line 2,403:

</div>

<p>पिता विष्णुः । यत् यदा । तपसा प्राणिनां कर्मभिः । मेधया स्वेच्छया ।</p>

Line 2,290:

Line 2,410:

<p>स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः इति वचनात् ।</p>

</div>

Line 2,356:

Line 2,478:

</div>

<p>सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः ।</p>

Line 2,386:

Line 2,509:

<p>पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥</p>

<p>मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥</p>

</div>

Line 2,444:

Line 2,569:

</div>

<p>लोकवेदसुरज्ञातपित्रादेश्चाभिमानिनः ।</p>

</div>

Line 2,472:

Line 2,600:

</div>

<p>द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥</p>

Line 2,479:

Line 2,608:

<p>तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥</p>

<p>नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् ।</p>

</div>

Line 2,497:

Line 2,628:

</div>

<p>वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥</p>

Line 2,507:

Line 2,639:

<p>वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः ।</p>

</div>

Line 2,517:

Line 2,651:

</div>

<p>....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥</p>

Line 2,554:

Line 2,689:

<p>ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥</p>

<p>इति नारायणीये ॥</p>

</div>

Line 2,572:

Line 2,709:

</div>

<p>ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति ।</p>

Line 2,584:

Line 2,722:

<p>पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥</p>

<p>अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् ।</p>

</div>

Line 2,610:

Line 2,750:

</div>

<p>पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥</p>

Line 2,626:

Line 2,767:

<p>प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा ।</p>

<p>एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥</p>

</div>

Line 2,661:

Line 2,804:

</div>

<p>उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु ।</p>

Line 2,703:

Line 2,847:

<p>आनन्द्येव भवति । न शोचतीत्यतो मुक्त इत्यवगम्यते ॥</p>

</div>

Line 2,710:

Line 2,858:

</div>

Line 2,740:

Line 2,889:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥</div>

<p>सहैव माति जानातीति समम् । आत्मा प्राणः । नामरूपयोरपि प्राणाधीनत्वादेकमित्युच्यते ।</p>

Line 2,753:

Line 2,903:

</div>

== चतुर्थोऽध्यायः ==

Line 2,759:

Line 2,914:

<p class="adhyaya-trans">अजातशत्रुब्राह्मणम्</p>

</div>

<p>स्वह्रदिस्थभगवद्रूपोपासनाया एव मोक्षजनकत्वसमर्थनम्</p>

</div>

Line 2,779:

Line 2,938:

</div>

<p>अतीत्य जगद् धर्मवर्जितत्वेन स्थितत्वादतिष्ठाः । उत्तमत्वात् मूर्धा ।</p>

</div>

Line 2,815:

Line 2,977:

</div>

<p>स्वयमेवापराजितबहुरूपत्वादपराजिता सेना भगवान् । जिष्णुरुत्तमः । अन्येषां जेता अन्यतस्त्यजायी ।</p>

</div>

Line 2,827:

Line 2,992:

</div>

<p>विषासहिः असह्यः ।</p>

</div>

Line 2,879:

Line 3,047:

</div>

<p>आत्मनि हिरण्यगर्भे । आत्मन्वी चित्तवान् । चित्ताभिमानित्वात् तस्य ।</p>

</div>

Line 2,891:

Line 3,062:

</div>

<p>स्वहृदि स्थितं स्वनियामकं भगद्रूपमुपास्यैव मोक्षो भवति । देवतासु भगवन्तमुपास्य तत्तद्देवतासमीपं प्राप्य पुनः स्वहृदिस्थमुपास्यैव मोक्षो भवतीत्यतो नैतावता विदितं भवतीत्युक्तम् ।</p>

</div>

Line 2,903:

Line 3,077:

</div>

<p>स्वहृदिस्थभगवद्रूपस्य स्वस्मिन् विशेषसम्बन्धज्ञापनार्थं बृहत्पाण्डुरवास इत्याद्यामन्त्रणम् । तेभ्यो नामभ्योऽप्यस्य शरीरे विशेषसम्बन्ध इत्यतः पाणिपेषणेन जीवमुत्थापयामास भगवान् । येषां बहिरुपासनेन मोक्षस्तेषामपि ह्रद्युपासनं किञ्चित् कर्तव्यमेव ।</p>

</div>

Line 2,923:

Line 3,100:

</div>

<p>स्वहृदिस्थेन भगवद्रूपेण विशेषसम्बन्धदर्शनार्थमेव यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूदित्यादि प्रश्नप्रतिवचनं समस्तम् । यत्र यस्मिन् परमेश्वरे विज्ञानमये एष जीवः सुप्तोऽभूत् । यत्रेत्यधिकरणभूत एव य एष विज्ञानमय इति परामृश्यते । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद इत्यादिश्रुतेः । तानि यदा परमात्मा गृह्णाति तदैतत्पुरुषो जीवः स्वपिति नाम ।</p>

</div>

Line 2,935:

Line 3,115:

</div>

<p>स यत्र परमात्मा स्वप्नया नाड्या चरति तदा जीवः उच्चावचं निर्गच्छतीव । सर्वदा महाराजवत् प्राणान् गृहीत्वा परमात्मा परिवर्तते । जीवस्तु कदाचिदेव स्वप्ने राजवदात्मानं पश्यति कदाचिद्ब्राह्मणवच्छ्वमार्जरादिवद् वा ।</p>

</div>

Line 2,947:

Line 3,130:

</div>

<p>आनन्दस्य परमात्मनोऽतिघ्नीं समीपम् । कुमारो रुद्रः । महाराजो वायुः । महाब्राह्मणो ब्रह्मा । न हि जीवो विज्ञानपूर्वकं प्राणानां विज्ञानमादत्ते । न च सर्वप्राणलोकदेवभूतानां स्रष्टा ।</p>

</div>

Line 2,963:

Line 3,149:

<div class="gr-author-note">॥ इति अजातशत्रुब्राह्मणम् ॥</div>

<p>आदित्यचन्द्रविद्युत्सु भूतेष्वादर्श एव च ।</p>

Line 2,982:

Line 3,169:

<p>नियन्ता मोक्षदश्चैव विष्णुरेव सनातनः ॥</p>

<p>इति नारायणश्रुतौ ॥</p>

</div>

Line 2,989:

Line 3,180:

<p class="adhyaya-trans">शिशुब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 2,997:

Line 3,189:

</div>

<p>आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।</p>

Line 3,008:

Line 3,201:

<p>बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः ।</p>

<p>असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥</p>

</div>

Line 3,018:

Line 3,213:

</div>

<p>दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते ।</p>

Line 3,024:

Line 3,220:

<p>स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥</p>

<p>अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।</p>

</div>

Line 3,034:

Line 3,232:

</div>

<p>विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥</p>

Line 3,040:

Line 3,239:

<p>वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः ।</p>

<p>प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥</p>

</div>

Line 3,052:

Line 3,253:

<div class="gr-author-note">॥ इति शिशुब्राह्मणम् ॥</div>

<p>गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः ।</p>

Line 3,067:

Line 3,269:

<p>ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥</p>

<p>इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥</p>

</div>

<div class="gr-author-note">॥ इति शिशुब्राह्मणम् ॥ ४२ ॥</div>

</div>

Line 3,076:

Line 3,282:

<p class="adhyaya-trans">मूर्तामूर्तब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 3,084:

Line 3,291:

</div>

<p>विशरणावसादनयुक्तं सत् । ततं सर्वज्ञं च त्यम् ।</p>

</div>

Line 3,096:

Line 3,306:

</div>

<p>प्रलयेऽपि भगवदन्तरेव रता अक्षिताऽवस्थितेति श्रीरन्तरिक्षम् । य एष तपतीत्यादित्यस्थो हिरण्यगर्भ उच्यते ।</p>

</div>

Line 3,108:

Line 3,321:

</div>

<p>मण्डले पुरुष इति भगवान् विष्णुः ।</p>

</div>

Line 3,128:

Line 3,344:

</div>

<p>एवमेव चक्षुर्दक्षिणेक्षन्पुरुषश्च ।</p>

</div>

Line 3,144:

Line 3,363:

<div class="gr-author-note">॥ इति मूर्तामूर्तब्राह्मणम् ॥ ४३ ॥</div>

<p>तस्यैवामूर्तरसस्य भगवतो नेति नेतीत्यादेशः । अतस्तस्मादमूर्तसारत्वादित्यर्थः । अथेत्यानन्तर्यार्थे । इति नेति नेति मूर्तामूर्तविलक्षण इत्यर्थः । उभयसादृश्यनिषेधार्थं द्विवारम् । इति नेति निषिध्यमानमप्येतस्मादन्यत्परं नास्ति एष एव परः । मूर्तामूर्तं त्वपरमेवैतदपेक्षया । मूर्तामूर्तमेवाध्यात्मं प्राणा इत्युच्यन्ते । ब्रह्मणो वायोश्चामूर्तत्वात् ।</p>

Line 3,173:

Line 3,393:

<p>प्रथमनिषेधेनैव मूर्तरससादृश्यमपि निषिद्धम् ॥</p>

</div>

Line 3,180:

Line 3,404:

<p class="adhyaya-trans">मैत्रेयीब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 3,230:

Line 3,455:

</div>

<p>आत्मा नारायणः । तस्यैव हि कामेन पत्यादिः प्रियो भवति । न हि पत्यादीनां जायादीनामहं प्रियः स्यामिति कामनामात्रेण प्रियत्वं भवति । भगवदिच्छ्यैव हि तद्भवति । अन्यथा जायार्थे पत्यर्थे इत्येव स्यात् । प्राधान्यादिदं सर्वं विदितम् । सर्वकारणत्वाच्च सर्वप्राधान्यं भगवतः । प्राधान्याप्राधान्ययोरपि स एव हि हेतुः ।</p>

</div>

Line 3,243:

Line 3,471:

</div>

<p>अन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद भगवदधीनत्वेन न वेद, । तदनाश्रितत्वेन स्थानान्तरे च वेद । परादात् परतो लोकालोकस्यान्धे तमसि । इदं ब्रह्मादिकम् । यदयमात्मा । यत्रायमात्मा । अन्यत्र परिज्ञाने दोषोक्तेस्तत्र परिज्ञानं ह्युक्तं भवति । अन्यथा अन्यदात्मनो ब्रह्म वेदेति स्यात् । यदित्यव्ययत्वाद् यत्रेत्यपि भवति । यथा यस्मादित्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति च सूत्रम् ।</p>

</div>

Line 3,271:

Line 3,502:

</div>

<p>दुन्दुभ्याघातादिदृष्टान्तोऽपि तदधीनत्वं तत्कारणत्वं च ज्ञापयति । न हि दुन्दुभ्यादिरेव तच्छब्दः । न च तदुपादानम् । स्थानान्तरे तदुपलम्भात् । न ह्युपादानादुपादेयं स्थानान्तरे भवति । शब्दो हि स्थानान्तरे गत्वा प्रतिश्रुतित्वमप्युपैति । भगवदिच्छाया दृष्टान्तो दुन्दुभ्यादिः । न हि दुन्दुभिं पश्यन् पुरुषो दुन्दुभ्याघाते मुरजशब्दोऽयमिति गृह्णाति । एवं भगवन्तं जानन्नन्याधीनं जगदिति गृह्णाति । किन्तु भगवदिच्छाधीनमित्येव ।</p>

</div>

Line 3,291:

Line 3,525:

</div>

<p>तदेव दर्शयति स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेः स यथा सर्वासामपामित्यादिना ॥ न ह्यग्निरेव धूमः । न चाप एव समुद्रः । न ह्यपामाप एवाश्रयः । किन्तु वरुणोऽपां खातो वा । स एव च समुद्र इत्युच्यते ।</p>

</div>

Line 3,303:

Line 3,540:

</div>

<p>एवमेव सैन्धवखिल्यस्य विलीनस्य समस्ताम्भसश्च वरुणोऽपां खातो वा समुद्राख्य आश्रयः । वरुणवदपां खातवद्वाऽनन्तोऽपारो भगवान् जीव एव विज्ञानघनाख्यो भूतसम्बन्धाज्जातः संस्तल्लयमनु भगवन्तमाप्नोति । समुद्रे प्रास्तसैन्धवखिल्यवत् । समुद्रजलस्थानीया मुक्ताः बहव एकस्वभावाः । बहवो हि जलपरमाणवः । सामुद्रजलमेकाश्रयम् ।</p>

</div>

Line 3,336:

Line 3,576:

<div class="gr-author-note">॥ इति मैत्रेयीब्राह्मणम् ॥</div>

<p>मुक्तानां सञ्ज्ञाप्यन्यैर्न ज्ञायते शास्त्रं विना । सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्त्वा अलं वा ओ इदं विज्ञानायेत्युक्तेर्न विजानातीत्युक्ते प्रतिज्ञाविरोधः । न च सर्वाज्ञानं पुरुषार्थः ।</p>

Line 3,385:

Line 3,626:

<p>ऋषिभेदस्तु तत्र स्याद्वेदो नाविष्णुनिर्गतः ॥</p>

</div>

Line 3,392:

Line 3,637:

</div>

Line 3,556:

Line 3,802:

<p>भगवतो रूपं रूपं प्रति जीवाख्यः प्रतिबिम्बो बभूव । बभूवेति सदेव सोम्येदमग्र आसीदितिवदनादित्वार्थे ।</p>

Line 3,600:

Line 3,847:

<p>प्रत्यैरयतं प्रतिसमधत्तम् । ऋतायन् सत्यं कुर्वन् । कक्ष्यं नारायणकवचम् । त्वाष्ट्रं त्वष्टुः पुत्रेण विश्वरूपेणेन्द्रायोक्तम् ।</p>

</div>

</div>

Line 3,609:

Line 3,860:

</div>

Line 3,683:

Line 3,935:

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>

<p>पाराशर्यो जातुकर्ण्यः पराशरसुतावुभौ ।</p>

Line 3,690:

Line 3,943:

</div>

== पञ्चमोऽध्यायः ==

Line 3,696:

Line 3,954:

</div>

Line 3,744:

Line 4,003:

</div>

Line 3,762:

Line 4,022:

<p>एता ह्युपासना नित्यं नैव योग्या नृणां श्रुताः ॥</p>

<p>अतिमुक्तिप्रदा यस्माद्देवाद्यास्तासु योगिनः ॥</p>

</div>

Line 3,772:

Line 4,034:

</div>

<p>याज्याशस्यापुरोवाक्यासंस्थितं यो हरिं स्मरेत् ॥</p>

<p>सर्वप्राणभृतामीशः स भवेन्नात्र संशयः ॥</p>

</div>

Line 3,785:

Line 4,050:

</div>

<p>उज्ज्वलच्छब्दवद्द्राविष्वेकमेव हरिं स्मरेत् ॥</p>

<p>सर्वलोकाधिपत्यं स लभते पुरुषोत्तमात् ॥</p>

</div>

Line 3,798:

Line 4,066:

</div>

<p>मनसो देवता ब्रह्मा सर्वदेवेषु संस्थितः ॥</p>

Line 3,804:

Line 4,073:

<p>निश्चयेन विमोक्ष्यत्वाद्विश्वे देवा अनन्तकाः ।</p>

<p>अनन्तनामकं विष्णुमुपास्यापि ह्यनन्तकाः ॥</p>

</div>

Line 3,818:

Line 4,089:

<p>पुरोवाक्यादिषु प्राणादिषूपासां करोति यः ।</p>

Line 3,828:

Line 4,100:

</div>

</div>

=== आर्तभागब्राह्मणम् ===

<p class="adhyaya-trans">आर्तभागब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 3,941:

Line 4,218:

<div class="gr-author-note">॥ इति आर्तभागब्राह्मणम् ॥</div>

<p>आकाशं परमात्मानमेव ।</p>

Line 3,969:

Line 4,247:

<p>कर्मनामा तु भगवान् फलकर्तृत्वतो हरिः ।</p>

<p>पातनात् पापनामासौ पुनातेः पुण्यनामवान् ॥ इति भारते ॥</p>

</div>

Line 3,976:

Line 4,258:

</div>

Line 3,984:

Line 4,267:

</div>

<p>पारीक्षिताः प्रद्युम्नाः ।</p>

</div>

Line 3,998:

Line 4,284:

<p>अश्वमेधयाजिन इंद्राः ।</p>

Line 4,058:

Line 4,345:

<p>सुषिरं सर्वतो दिक्षु क्षुरधारासमं ततः ॥</p>

<p>सुपर्णो वायवे तेन मुक्तान् कामान् प्रयच्छति ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</p>

</div>

Line 4,065:

Line 4,356:

</div>

Line 4,073:

Line 4,365:

</div>

<p>यत्साक्षादपरोक्षात् । साक्षादेवापरोक्षमत्ति अनुभवति स्वरूपमन्यच्च सर्वं पश्यतीति साक्षादपरोक्षात् । आपरोक्ष्येण पश्यतामप्यन्येषां भगवत्प्रसादादेव दर्शनं भवति । न भगवतोऽन्यापेक्षयेति साक्षादिति विशेषणम् । अनन्यापेक्षस्याप्यपूर्णत्वं भवतीत्यतो ब्रह्मेति । अन्येषां नियन्तृत्वं चास्तीत्यत आत्मा । अन्यनियन्तृत्वेप्यन्यापेक्षा नास्तीत्यतः सर्वान्तरः । सर्वं सामार्थ्यं स्वान्तरेवास्तीति । जीवेश्वराभेदनिवृत्त्यर्थं त आत्मेति । साक्षादपरोक्षत्वादिगुणैरेव भेदे सिद्धेऽपि परमार्थतोऽपि जीवेश्वराभेदनिवृत्त्यर्थं त आत्मा इति । तत्र प्रधानतात्पर्यज्ञापनार्थं पुनः पुनरभ्यासः ।</p>

</div>

Line 4,089:

Line 4,384:

<p>देवतान्तरस्यापीदं लक्षणं समानमिति पृच्छति यथा विब्रूयादित्यादिना । चतुष्पात्वादिलक्षणं गोरश्वस्यापि यथा सममेवमेव साक्षादपरोक्षत्वादिलक्षणं तत्तद्देवतावादिभिस्तस्यास्तस्या अंगीक्रियत एव । अतो विशेषनाम वक्ति । अ इति । अतोऽन्यद्विष्णोरन्यदार्तम् । अ इति विष्णोर्हि नाम । न ते विष्णो परो मात्रया इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धं विष्णोर्लक्षणम् न दृष्टेर्द्रष्टारमित्यादिना वक्ति ।</p>

Line 4,133:

Line 4,429:

<p>प्रकृतिस्त्वतिसामीप्यादनार्ताऽपि पृथंग् न तु ।</p>

<p>उच्यते न स्त्रियो यद्वत् त्रयस्त्रिंशत्सु भेदिताः ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 4,140:

Line 4,440:

<p class="adhyaya-trans">कहोळब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 4,152:

Line 4,453:

<div class="gr-author-note">॥ इति कहोलब्राह्मणम् ॥ ५५ ॥</div>

<p>ये दव साक्षादिति पुनः प्रश्नो मुक्तानामपि भगवतो भेदोऽस्तीति ज्ञापयितुम् । यदेव ब्रह्म तदन्ये ब्रह्मादयो मुक्ता अपि यन्नैव भवन्ति कदाचन । तमेव मे व्याचक्ष्व मुक्तजीववैलक्षण्येन सहेति द्वितीय एव शब्दार्थः । स तु भगवान् स्वत एवातीताशनायादिरतीतानागतवर्तमानकालेषु ब्रह्मादयस्तु तं विदित्वा तत्प्रसादादेव पश्चादत्येष्यन्ति एतं वै तमित्येतादृशैर्गुणैः साक्षादपरोक्षत्वजीवभेदादिभिर्युक्तमित्यर्थः</p>

Line 4,218:

Line 4,520:

<p>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</p>

<p>उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इत्यादिना च भेदेन महोत्कर्षे परमतात्पर्यं सर्वशाखाणामाह ॥</p>

</div>

Line 4,225:

Line 4,531:

</div>

Line 4,237:

Line 4,544:

<p>मुक्तानां तारतम्यं हि गार्गिब्राह्मणेनोच्यते । लोका इति मुक्तानामानन्दानुभवाः स्वरूपभूताः । अप्सु वायाविति स्वरूपस्यैव प्रस्तुतत्वात् । अनतिप्रश्नां वै देवतामतिपृच्छसीति देवतास्वरूपप्रश्नस्यैवावगम्यमानत्वाच्च । न चोपरितनलोकेषु अधस्तनलोकाः आश्रिताः । न च वायुर्गन्धर्वलोकाश्रितः । वाय्वाश्रयत्वश्रुतेः सर्वलोकानाम् । वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते इत्यादिना । सप्तस्कन्धगतो लोकान् यो बिभर्ति महाबलः इति हरिवंशेषु । न चानतिप्रश्नत्वं लोकमात्रस्यास्ति । अधस्तनेषु चोपरितना लोकास्तिष्ठन्ति । न च मरुतामेकोऽपि गन्धर्वलोकादवरो विद्यते ।</p>

Line 4,275:

Line 4,583:

<p>अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यादेश्च । संसाराल्लुप्तानां मुक्तानां कानि सुखानि लोकाः रोचमानानि कानि लोकाः । लीनं सुखं क इत्युक्तं कं नाम क्षीयतेऽत्र यत् ॥</p>

</div>

Line 4,282:

Line 4,594:

<p class="adhyaya-trans">अन्तर्यामिब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 4,290:

Line 4,603:

</div>

<p>पुनस्तस्यैव सर्वनियन्तृत्वमुच्यते ।</p>

Line 4,306:

Line 4,620:

<p>देशाधिष्ठातृविज्ञानाद् देशज्ञ इति चोच्यते ॥</p>

<p>यथा तद्वद्धरेर्ज्ञानात् सर्वज्ञ इति वैदिकम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

</div>

Line 4,316:

Line 4,632:

</div>

<p>स्यूतं जगदिदं यस्मिन् सूत्रं वायुरसौ स्मृतः ।</p>

<p>तं चापि यमयेद्यस्मादन्तर्यामी हरिः स्मृतः ॥</p>

</div>

Line 4,493:

Line 4,812:

<div class="gr-author-note">॥ इति अन्तर्यामिब्राह्मणम् ॥ ५७ ॥</div>

<p>पृथिव्याद्या देवतास्तु देहवद्यद्वशत्वतः ।</p>

Line 4,538:

Line 4,858:

<p>अत आर्तिमतामार्तिदाता मुक्तिप्रदश्च सः ।</p>

<p>भगवान् परमो विष्णुः स्वतंत्रः सर्वदैकराट् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</p>

</div>

Line 4,545:

Line 4,869:

</div>

Line 4,553:

Line 4,878:

</div>

<p>पूर्वं गार्ग्या जीवानामुत्तरोत्तराश्रयत्वं सर्वेषां भगवदाश्रयत्वं च श्रुतम् । न तु मूलप्रकृतेराधारत्वमाधेयत्वं वा । अतः पुनः पृच्छति । विजिगीषुकथात्वाद् ब्राह्मणानुज्ञया । स्वभर्तुर्विद्याबलं जानन्त्यपि युष्माकमयं जेतुं न शक्य इति ज्ञापयित्वा तेषामुपकारार्थं च पप्रच्छ । न च युक्त्या पूर्वमुपरता । भार्यात्वाद् भगवतोऽन्याधारत्वं नाशंक्यमित्युक्ते भीत्यैवोपरता । भगवतोऽन्याधारत्वं च सर्वाधारमूलप्रकृतेरपि भगवानेवाधार इत्युक्ते युक्तित एव निवारितं भवति । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादियुक्तिभिश्च । अस्थूलत्वादियुक्तिभिश्च ॥</p>

Line 4,632:

Line 4,958:

<p>जितेषु सत्स्वसद्भिस्तु राजोदासीनतां व्रजेत् ।</p>

<p>यावदेषां विजेता स्यादथ दंडं निपातयेत् ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ॥</p>

</div>

Line 4,642:

Line 4,970:

</div>

<p>बाणस्त्वयोमयः प्रोक्तः शरो नालोऽस्य कीर्तितः इत्यभिधानम् ॥</p>

Line 4,649:

Line 4,978:

<p>कर्मारस्तु तदा बाणं तीक्ष्णमंजलिकाभिधम् ।</p>

<p>सन्दधानः शरे यान्तं राजानं न ददर्श ह ॥ इति पाद्मे ।</p>

</div>

Line 4,667:

Line 4,998:

</div>

<p>दीप्तेराकाशशब्दोक्ता श्रीर्हि सर्वाश्रया मता ।</p>

<p>तदाश्रयः परो विष्णुः सोऽस्थूलादिगुणो मतः ॥ इति स्कान्दे ।</p>

</div>

Line 4,696:

Line 5,030:

</div>

<p>पुनः प्रश्नः सर्वाधारा प्रकृतिरित्यनुपचरितत्वेनावधारणार्थम् । आकाश एवेत्यवधारणात् ।</p>

Line 4,707:

Line 5,042:

<p>अतस्तत्त्वनिर्णयविरोधिपुनरुक्त्यादीनि निग्रहः ।</p>

</div>

Line 4,717:

Line 5,054:

</div>

<p>प्रसिद्धस्थूलसूक्ष्मादिवैलक्षण्याज्जनार्दनः ।</p>

<p>अस्थूलादिरिति प्रोक्तो नैव स्थौल्याद्यभावतः ॥ अनावृत्तेस्तमो नास्य स्वातंत्र्यान्नाद्यते क्वचित् ।</p>

</div>

Line 4,758:

Line 5,098:

<p>द्यावापृथिव्यौ श्रीभूमी केशौ सूर्यविधू मतौ ॥</p>

Line 4,773:

Line 5,114:

<p>आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे इत्यादेश्च । न सत्तन्नासदुच्यते अदुःखमसुखं समम् न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् इत्यादि च ॥</p>

</div>

Line 4,780:

Line 5,125:

</div>

Line 4,796:

Line 5,142:

</div>

<p>ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः ।</p>

Line 4,806:

Line 5,153:

<p>पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥</p>

<p>एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>

</div>

Line 4,816:

Line 5,165:

</div>

<p>अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥</p>

Line 4,831:

Line 5,181:

<p>ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥</p>

<p>वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः ।</p>

</div>

Line 4,841:

Line 5,193:

</div>

<p>प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥</p>

<p>बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः ।</p>

</div>

Line 4,854:

Line 5,209:

</div>

<p>मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥</p>

<p>धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु ।</p>

</div>

Line 4,867:

Line 5,225:

</div>

<p>स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥</p>

Line 4,872:

Line 5,231:

<p>यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥</p>

<p>स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते ।</p>

</div>

Line 4,898:

Line 5,259:

</div>

<p>एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥</p>

Line 4,927:

Line 5,289:

<p>तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः ।</p>

<p>तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</p>

</div>

Line 4,993:

Line 5,357:

</div>

<p>शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते ।</p>

Line 5,048:

Line 5,413:

<p>श्रियः प्रसादं स कुशेशयेशयः श्रितः स चिन्त्यः प्रशशंस शौरिम् इत्यादि च ।</p>

</div>

Line 5,066:

Line 5,433:

</div>

<p>दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति याज्ञवल्क्यवचनम् । सर्वप्रतिष्ठात्वेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानं भवतीति किं ब्रह्म विद्वानित्यस्य चोत्तरम् ।</p>

</div>

Line 5,078:

Line 5,448:

</div>

<p>यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् ।</p>

Line 5,086:

Line 5,457:

<p>चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥</p>

<p>बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः ।</p>

</div>

Line 5,096:

Line 5,469:

</div>

<p>एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥</p>

Line 5,101:

Line 5,475:

<p>श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥</p>

<p>हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः ।</p>

</div>

Line 5,111:

Line 5,487:

</div>

<p>अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥</p>

<p>रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः ।</p>

<p>तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् ..</p>

</div>

Line 5,125:

Line 5,504:

</div>

<p>...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥</p>

Line 5,130:

Line 5,510:

<p>तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥</p>

<p>तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा ।</p>

</div>

Line 5,140:

Line 5,522:

</div>

<p>मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥</p>

<p>तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः ।</p>

</div>

Line 5,153:

Line 5,538:

</div>

<p>तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥</p>

Line 5,159:

Line 5,545:

<p>तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे ।</p>

<p>अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥</p>

</div>

Line 5,169:

Line 5,557:

</div>

<p>शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः ।</p>

Line 5,250:

Line 5,639:

<p>अत एव च सर्वागमेषु प्रतिसंहितमाचार्यलक्षणमुच्यते ।</p>

</div>

Line 5,328:

Line 5,719:

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>

<p>यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥</p>

Line 5,355:

Line 5,747:

</div>

== षष्ठोऽध्यायः ==

Line 5,361:

Line 5,758:

<p class="adhyaya-trans">षडाचार्यब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 5,369:

Line 5,767:

</div>

<p>अणुर्भगवान् तद्विषयान् निर्णयान् वक्तुं वा ।</p>

</div>

Line 5,381:

Line 5,782:

</div>

<p>प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः ।</p>

Line 5,465:

Line 5,867:

<p>यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः ।</p>

<p>एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 5,475:

Line 5,879:

</div>

<p>प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् ।</p>

<p>तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥</p>

</div>

Line 5,489:

Line 5,896:

</div>

Line 5,496:

Line 5,904:

<p>चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह ।</p>

<p>चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 5,506:

Line 5,916:

</div>

<p>सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः ।</p>

<p>दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।</p>

</div>

Line 5,519:

Line 5,932:

</div>

<p>मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः ।</p>

<p>जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

</div>

Line 5,536:

Line 5,952:

<div class="gr-author-note">॥ इति षडाचार्यब्राह्मणम् ॥ ६१ ॥</div>

<p>सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥</p>

Line 5,552:

Line 5,969:

<p>स्थानमायतनं प्रोक्तं प्रतिष्ठा धारकः पुमान् इति च ॥</p>

</div>

Line 5,559:

Line 5,980:

</div>

Line 5,567:

Line 5,989:

</div>

<p>स्वयोग्यं ज्ञानं श्रोतुं सिंहासनादवरुह्योपसदनं कृत्वोवाच । यत्स्वात्मना प्राप्यं मुक्तौ तदुपास्यैव मुक्तिर्भवतीत्यतः प्राप्यं पृच्छति ।</p>

Line 5,573:

Line 5,996:

</div>

Line 5,591:

Line 6,016:

</div>

<p>राज्ञां हृदयसंस्थो य इंद्रो नाम जनार्दनः ।</p>

Line 5,599:

Line 6,025:

<p>काशनात् सर्वजीवानामाकाश इति सा स्तुतिः ॥</p>

<p>जाग्रतां सर्वजीवानां स विष्णुर्दक्षिणाक्षिगः ॥</p>

</div>

Line 5,611:

Line 6,039:

<p>तस्य पूर्वदिशींद्राग्नी सभार्यौ सम्प्रतिष्ठितौ ॥</p>

Line 5,628:

Line 6,057:

<p>जीवभोगस्य भोक्तेशो जीवस्तद्भोगभुंग् न तु ।</p>

<p>विविक्तभुगिवातोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इति पाद्मे ॥</p>

</div>

Line 5,635:

Line 6,068:

<p class="adhyaya-trans">ज्योतिर्ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 5,643:

Line 6,077:

</div>

<p>याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः ।</p>

Line 5,650:

Line 6,085:

<p>तथापि सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥</p>

</div>

Line 5,692:

Line 6,129:

</div>

<p>आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः ।</p>

Line 5,698:

Line 6,136:

<p>अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः ।</p>

</div>

Line 5,708:

Line 6,148:

</div>

<p>स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा ।</p>

Line 5,723:

Line 6,164:

<p>स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः ।</p>

<p>तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥</p>

</div>

Line 5,733:

Line 6,176:

</div>

<p>स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः ।</p>

Line 5,741:

Line 6,185:

<p>मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥</p>

<p>जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते ।</p>

</div>

Line 5,759:

Line 6,205:

</div>

<p>स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥</p>

Line 5,803:

Line 6,250:

<p>सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥</p>

<p>मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च ।</p>

</div>

Line 5,815:

Line 6,264:

</div>

<p>शुक्रं जीवमादाय ।</p>

Line 5,824:

Line 6,274:

<p>स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥</p>

<p>प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च ।</p>

</div>

Line 5,835:

Line 6,287:

</div>

<p>अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् ।</p>

Line 5,840:

Line 6,293:

<p>वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् ।</p>

<p>अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥</p>

</div>

Line 5,851:

Line 6,306:

</div>

<p>उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः ।</p>

Line 5,858:

Line 6,314:

<p>मोदरूपत्वतो विष्णोः स्त्रीभिर्मोदो विडम्बनम् ॥</p>

</div>

Line 5,869:

Line 6,327:

</div>

<p>जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥</p>

Line 5,894:

Line 6,353:

<p>स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त इत्युक्तम् ॥</p>

</div>

Line 5,904:

Line 6,365:

</div>

<p>तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥</p>

Line 5,911:

Line 6,373:

<p>यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः ।</p>

<p>एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>

</div>

Line 5,921:

Line 6,385:

</div>

Line 5,928:

Line 6,393:

<p>स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चेत्यत्रापि स्वप्नान्तशब्दः स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण ॥</p>

</div>

Line 5,946:

Line 6,413:

</div>

<p>शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च ।</p>

Line 5,951:

Line 6,419:

<p>स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् ।</p>

<p>महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥</p>

</div>

Line 5,961:

Line 6,431:

</div>

<p>यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् ।</p>

Line 5,968:

Line 6,439:

<p>न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन ।</p>

<p>सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥</p>

</div>

Line 5,978:

Line 6,451:

</div>

<p>निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः ।</p>

Line 6,005:

Line 6,479:

<p>स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च ।</p>

<p>सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

</div>

Line 6,015:

Line 6,491:

</div>

<p>छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः ।</p>

Line 6,021:

Line 6,498:

<p>आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥</p>

<p>शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥</p>

</div>

Line 6,031:

Line 6,510:

</div>

<p>तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥</p>

Line 6,040:

Line 6,520:

<p>अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥</p>

<p>नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥</p>

</div>

Line 6,050:

Line 6,532:

</div>

Line 6,068:

Line 6,551:

<p>यदवतारादिकं द्वैतत्वेन न पश्यति न तु तत्ततो द्वितीयम् । नित्यज्ञानत्वाद् भ्रमाभावात् । यद्विभक्तत्वेन विष्णुः पश्यति तत्ततोऽन्यदस्ति च इति च । यस्माद्विष्णुर्विश्वं विभक्तत्वेनैव पश्यति तस्मात् तदन्यदस्त्येव । न च जगदभावोऽत्रोच्यते । अन्यद्विभक्तमिति विशेषणवैयर्थ्यात् । न च भ्रान्तिकल्पितं जगदित्यत्र किञ्चिन्मानम् । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् इत्यादि निन्दनाच्च ।</p>

</div>

Line 6,126:

Line 6,611:

</div>

<p>द्रष्ट्रन्तरनिषेधेन तस्यैव सर्वद्रष्टृत्वमेव च यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिनोपसंह्रीयते । अन्यथाऽन्योऽन्यत् पश्येदित्यादिकमनर्थकम् । न ह्येकस्यान्यत्वेऽन्यस्यानन्यत्वं भवति । अतो द्वितीयोऽन्यशब्दः व्यर्थ एव स्यात् । न च तत्पक्षे दृश्यत्वादिकमात्मनो विद्यते । तस्माद् यत्र किञ्चिदपि स्वातंत्र्यमन्यस्य भवति तत्रैव भगवतोऽन्यः पुरुषो भगवद्दृष्टादन्यत् पश्यतीत्यादि युज्यते तदेव नास्ति स्वतः । अतो नान्योऽन्यत्पश्येदित्यर्थः । अन्यदिवेतीवशब्दोऽल्पस्वातंत्र्याद्यर्थे । राज्ञः पृथगिव भृत्य इतिवत् ।</p>

Line 6,160:

Line 6,646:

<p>अन्यदप्यस्वातंत्र्येणान्यवदवस्थितं यस्मिन् पक्षेऽस्ति तत्रैवान्यदर्शनादिव्यवहारो युज्यते । सप्तमरसादिदर्शनाभावादिति च । सर्वेंद्रियोपभोगोऽपि विष्णोः स्वात्मनि विद्यते ।</p>

</div>

Line 6,178:

Line 6,666:

</div>

<p>यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् ।</p>

Line 6,197:

Line 6,686:

<p>सलीलः सलिल इति वा ।</p>

</div>

Line 6,207:

Line 6,698:

</div>

<p>अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् ।</p>

Line 6,282:

Line 6,774:

<p>तेभ्योऽश्वलादिभ्यः ॥</p>

</div>

Line 6,292:

Line 6,786:

</div>

<p>सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि ।</p>

Line 6,301:

Line 6,796:

</div>

Line 6,311:

Line 6,808:

</div>

<p>ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥</p>

Line 6,318:

Line 6,816:

<p>यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् ।</p>

<p>एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 6,328:

Line 6,828:

</div>

<p>अणिमानं भगवन्तम् ।</p>

Line 6,354:

Line 6,855:

<p>इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥</p>

<p>पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते ।</p>

</div>

Line 6,364:

Line 6,867:

</div>

<p>इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् ।</p>

Line 6,388:

Line 6,892:

<p>तस्मादणिमानं न्येतीत्यादिना जीवगतं ब्रह्मैवोच्यते । जीवोपतापादि तु नैव ॥</p>

</div>

Line 6,402:

Line 6,908:

<div class="gr-author-note">॥ इति ज्योतिर्ब्राह्मणम् ॥ ६३ ॥</div>

<p>जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः ।</p>

Line 6,417:

Line 6,924:

<p>अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः ।</p>

<p>मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</p>

</div>

Line 6,424:

Line 6,935:

<p class="adhyaya-trans">शारीरब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 6,432:

Line 6,944:

</div>

<p>सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः ।</p>

Line 6,443:

Line 6,956:

<p>एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते ।</p>

<p>इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥</p>

</div>

Line 6,453:

Line 6,968:

</div>

<p>हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा ।</p>

Line 6,484:

Line 7,000:

<p>एष आत्मा निष्क्रामतीति जीवांगीकारे शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि जीवः शरीरं निहत्याविद्यां गमयति रूपान्तरं वा करोति । न च सर्वमयत्वं जीवस्य । ब्रह्मेति विशेषणाच्च ॥</p>

</div>

Line 6,494:

Line 7,012:

</div>

<p>यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>

Line 6,499:

Line 7,018:

<p>इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः ।</p>

<p>अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥</p>

</div>

Line 6,509:

Line 7,030:

</div>

<p>स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च ।</p>

Line 6,598:

Line 7,120:

<p>चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥</p>

<p>अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च ।</p>

</div>

Line 6,608:

Line 7,132:

</div>

<p>मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च ।</p>

Line 6,677:

Line 7,202:

<p>सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवः । त एते सत्याः कामाः इत्यादिश्रुतिभिर्भगवद्गुणानां सत्यत्वमेव ज्ञायते । सत्यमेनमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः इति सर्वजीवानां भगवदनुजीवनं च सत्यमित्येवोच्यते । तदा कथं जीवभेदस्यासत्यता । न च सर्वविध्यर्थक्रियासिद्धस्य कुत्रचिद् बाधो दृष्टः । न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते इति मुक्त्यनन्तरमपि तदधीनत्वप्रतीतेश्च । न भेदस्यासत्यता । न हि संसारावस्थायामक्षीणकर्मता भवति । न च मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यो युक्तः । अतः सत्य एव भेदः । स भगवान् यथाकारी तथा कारयति यथाचारी यथा चारयति तथा भवति । स भगवान् यथा कामो भवति तथा कामो जीवो भवति । इत्थं कामोऽस्य भूयादिति भगवदिच्छावशादस्य कामो भवतीत्यर्थः । क्रतुरितीत्थं करिष्याम्येवेति निश्चयरूपः कामः । स भगवदिच्छया हि भवति । कामेन मे काम आगात् इति च श्रुतिः ॥</p>

</div>

Line 6,690:

Line 7,217:

</div>

<p>अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते ।</p>

Line 6,707:

Line 7,235:

<p>न चामुक्तस्य कथञ्चिदाप्तकामता मुख्यतः ।ब्रह्माप्येतीतिवचनात् पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव । यद्यज्ञाननाशात् परिज्ञानमात्रं तदा स्वस्य ब्रह्मतां विजानातीत्येव स्यात् । न तु ब्रह्माप्येतीति । न हि राजपुत्रः पूर्वमात्मानमजानन् पश्चाद् राजपुत्र इति विज्ञाय राजपुत्रमप्येतीत्युच्यते । किन्तु राजपुत्रत्वेनात्मानं व्यजानादित्येवोच्यते । विस्मृतकण्ठमणिरपि विज्ञात इत्येवोच्यते न तु प्राप्त इति । अतः पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव ॥</p>

</div>

Line 6,720:

Line 7,250:

</div>

<p>अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥</p>

Line 6,743:

Line 7,274:

<p>प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः ।</p>

<p>तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 6,755:

Line 7,288:

</div>

<p>तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः ।</p>

Line 6,761:

Line 7,295:

<p>तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥</p>

<p>ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥</p>

</div>

Line 6,772:

Line 7,308:

</div>

<p>रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥</p>

Line 6,787:

Line 7,324:

<p>सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥</p>

<p>अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥</p>

</div>

Line 6,798:

Line 7,337:

</div>

<p>अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥</p>

Line 6,804:

Line 7,344:

<p>सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः ।</p>

<p>अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥</p>

</div>

Line 6,815:

Line 7,357:

</div>

<p>नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् ।</p>

Line 6,828:

Line 7,371:

<p>बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् ।</p>

<p>न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥</p>

</div>

Line 6,839:

Line 7,384:

</div>

<p>यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् ।</p>

Line 6,848:

Line 7,394:

<p>तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन ।</p>

<p>तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 6,859:

Line 7,407:

</div>

<p>यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>

Line 6,867:

Line 7,416:

<p>प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥</p>

<p>तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥</p>

</div>

Line 6,896:

Line 7,447:

</div>

<p>न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥</p>

<p>ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥</p>

</div>

Line 6,910:

Line 7,464:

</div>

<p>प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥</p>

<p>मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥</p>

</div>

Line 6,933:

Line 7,490:

</div>

<p>तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥</p>

<p>तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥</p>

</div>

Line 6,956:

Line 7,516:

</div>

<p>तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥</p>

Line 6,981:

Line 7,542:

<p>तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥</p>

<p>गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च ।</p>

</div>

Line 6,991:

Line 7,554:

</div>

Line 7,007:

Line 7,571:

<p>तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः ।</p>

<p>नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥</p>

</div>

Line 7,024:

Line 7,590:

</div>

<p>शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः ।</p>

Line 7,035:

Line 7,602:

<p>नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥</p>

<p>पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥</p>

</div>

Line 7,055:

Line 7,624:

<div class="gr-author-note">॥ इति शारीरब्राह्मणम् ॥ ६४ ॥</div>

<p>न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥</p>

Line 7,068:

Line 7,638:

<p>अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु ।</p>

<p>नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>

</div>

Line 7,075:

Line 7,649:

<p class="adhyaya-trans">मैत्रेयीब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,115:

Line 7,690:

</div>

<p>प्रियां वाचमवर्धयद्भवती ॥</p>

</div>

Line 7,175:

Line 7,753:

</div>

<p>बाह्याभ्यन्तरविशेषाभावेन सर्वत्र लवणरसघन एव ।</p>

</div>

Line 7,187:

Line 7,768:

</div>

<p>न वा अहमिमं विजानातीति । ओयमिमं परमात्मानं जीवो न विजानातीत्यत्रैव भगवान् मोहान्तं मोहाख्यं नाशमापीपिपत् प्रापयामास । अतोऽहं ब्रह्मास्मीत्यादिष्वप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाचीति सिद्धम् । अन्यथा कथमहं विजानातीति युज्येत ।</p>

</div>

Line 7,203:

Line 7,787:

<div class="gr-author-note">॥ इति मैत्रेयीब्राह्मणम् ॥ ६५ ॥</div>

<p>एतावद्विज्ञातुः परमात्मनो विज्ञानादिकमेव ह्यमृतत्वं मोक्षः ।</p>

Line 7,208:

Line 7,793:

<p>ज्ञेयाभावान्न हि ज्ञानं ज्ञानाभावे हि शून्यता ।</p>

<p>तस्माज्ज्ञेययुतो मोक्षः सुखरूपत्वतः सदा ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>

</div>

Line 7,215:

Line 7,804:

</div>

Line 7,269:

Line 7,859:

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥</div>

<p>अवरेभ्योऽपि शृण्वन्ति परमाश्च क्वचित् क्वचित् ।</p>

Line 7,274:

Line 7,865:

</div>

== सप्तमोऽध्यायः ==

Line 7,280:

Line 7,876:

</div>

Line 7,289:

Line 7,886:

</div>

<p>अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः ।</p>

Line 7,298:

Line 7,896:

<p>लौकिकव्यवहारो यो भूभारक्षपणादिकः ।</p>

<p>तददृष्टिं विना नान्यो लयः कृष्णादिनां क्वचित् ॥</p>

</div>

Line 7,312:

Line 7,912:

<p>ओताः सर्वगुणाः यस्मादस्मिन्नों विष्णुरुच्यते ।</p>

Line 7,324:

Line 7,925:

<p>बाह्लीकसुता हि रोहिणी । अतो बलभद्रः कौरव्यायणीपुत्रः ॥</p>

</div>

Line 7,331:

Line 7,936:

<p class="adhyaya-trans">द्वितीयं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,359:

Line 7,965:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥</div>

<p>ज्ञानदानं तु देवानां फलदानं तु कर्मणाम् ।</p>

Line 7,367:

Line 7,974:

<p>देवादीनां दानमेव हविरादेः प्रकीर्तितम् ।</p>

<p>तमःप्राप्तिविलम्बाय दैत्यानां विहिता दया ॥ इति प्रवृत्ते ॥</p>

</div>

Line 7,374:

Line 7,985:

<p class="adhyaya-trans">तृतीयं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,384:

Line 7,996:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥</div>

<p>हरणाद्यज्ञभागादेर्ज्ञानादेर्दानतस्तथा ।</p>

Line 7,394:

Line 8,007:

<p>परमात्मा च प्रजापतिः ।</p>

</div>

Line 7,401:

Line 8,018:

</div>

Line 7,413:

Line 8,031:

<p>ततत्वादेकरूपत्वात् तत्परं ब्रह्म कीर्तितम् ।</p>

Line 7,449:

Line 8,068:

<p>परलोको जित एवाभवदित्यर्थः ॥</p>

</div>

Line 7,456:

Line 8,079:

</div>

Line 7,464:

Line 8,088:

</div>

<p>सदा सर्वगुणापानादापो नारायणः स्मृतः ।</p>

Line 7,470:

Line 8,095:

<p>तस्माद् ब्रह्माऽजनि ततो देवाः सर्वेऽपि जज्ञिरे ॥</p>

<p>तस्माद्ब्रह्मादयो देवा वासुदेवमुपासते ।</p>

</div>

Line 7,484:

Line 8,111:

<p>ततत्वादन्यथाज्ञानं तीत्येव समुदीर्यते ॥</p>

Line 7,493:

Line 8,121:

<p>अत्ययोग्याय चेत् सा स्याद्विपरीतफलप्रदा ॥</p>

<p>वैपरीत्यं तु विघ्नः स्यान्न तु पापं कथञ्चन ॥ इत्याधारे ॥</p>

</div>

Line 7,500:

Line 8,132:

</div>

Line 7,512:

Line 8,145:

<p>स वासुदेवो भगवानादित्यस्थो जनार्दनः ।</p>

Line 7,521:

Line 8,155:

<p>सूर्यस्य मंडलं नास्य प्रतीयन्ते हि रश्मयः ।</p>

<p>तत्क्षणे नियमेनैव केषाञ्चित् सप्तभिर्दिनैः ॥</p>

</div>

Line 7,528:

Line 8,166:

</div>

Line 7,548:

Line 8,187:

<p>तस्य विष्णोः शिरो नाम भावनाद् भूरिति स्मृतम् ।</p>

Line 7,561:

Line 8,201:

<p>तद्वेदनात् सर्वपापं हन्ति चैव जहाति च ।</p>

<p>कानिचिद्धन्ति पापानि कल्पादीन् संजहाति च ॥ इति प्रवृत्ते ॥</p>

</div>

Line 7,568:

Line 8,212:

</div>

Line 7,580:

Line 8,225:

<p>मनोमयो ज्ञानमयः प्रधानं मय उच्यते ।</p>

<p>महाज्ञानात्मकश्चैव भारूपः सद्गुणात्मकः ॥</p>

<p>सर्वप्रशासको विष्णुः ......।</p>

</div>

Line 7,591:

Line 8,241:

</div>

Line 7,603:

Line 8,254:

<p>......... विद्युत्सर्वस्य वेदनात् ।</p>

<p>य एनं वेद वेत्तारं सर्वस्य परमेश्वरम् ॥</p>

<p>पादेभ्यो मोचयित्वैनं स्वात्मानं वेदयेद्धरिः ॥ इति माहात्म्ये ।</p>

</div>

Line 7,614:

Line 8,270:

</div>

Line 7,626:

Line 8,283:

<p>सरस्वती तु गोरूपा तस्या देवादयोऽखिलाः ।</p>

<p>स्तनानेवोपजीवन्ति तस्या वायुः पतिः प्रभुः ॥</p>

<p>वत्सो मनोऽभिमान्यस्याः सरस्वत्याः सदाशिवः ॥ इति प्रभंजने ।</p>

</div>

Line 7,637:

Line 8,299:

<p class="adhyaya-trans">एकादशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,649:

Line 8,312:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये एकादशं ब्राह्मणम् ॥</div>

<p>अग्निनामा तु भगवानौदर्याग्नौ प्रतिष्ठितः ।</p>

Line 7,655:

Line 8,319:

<p>तस्य विष्णोस्तुतिरियं क्रियते वायुना सदा ॥</p>

<p>कर्णौ पिधाय या नित्यं श्रोतुं शक्याऽखिलैः सदा ॥ इति तंत्रमालायाम् ॥</p>

</div>

Line 7,662:

Line 8,330:

<p class="adhyaya-trans">द्वादशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,674:

Line 8,343:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये द्वादशं ब्राह्मणम् ॥</div>

<p>प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् ।</p>

<p>प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</p>

</div>

Line 7,684:

Line 8,358:

<p class="adhyaya-trans">त्रयोदशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,696:

Line 8,371:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥</div>

<p>व्याधीञ्छवहृतिं चैव शवदाहादिकं तथा ।</p>

Line 7,709:

Line 8,385:

<p>यथावत् केशवं ज्ञात्वा स्वयोग्यैकामुपासनाम् ॥</p>

<p>अपि कृत्वा हरिं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>

</div>

Line 7,716:

Line 8,396:

</div>

Line 7,728:

Line 8,409:

<p>अन्नाभिमानी ब्रह्मैव प्राणो वायुरुदाहृतः ।</p>

Line 7,742:

Line 8,424:

<p>ब्रह्मा निवेशनीयः स्याद्वायुश्चास्य रतिप्रदः ॥</p>

<p>अतः प्रयोजनं तुल्यमन्योन्यात्मप्रवेशनात् ॥ इति सन्धाने ।</p>

</div>

Line 7,749:

Line 8,435:

</div>

Line 7,755:

Line 8,442:

</div>

Line 7,762:

Line 8,451:

<p class="adhyaya-trans">षोडशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,768:

Line 8,458:

</div>

Line 7,775:

Line 8,467:

</div>

Line 7,781:

Line 8,474:

</div>

Line 7,788:

Line 8,483:

<p class="adhyaya-trans">अष्टादशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,796:

Line 8,492:

</div>

<p>उत्थापनादुक्थनामा मोक्षे प्राप्यो यतोऽखिलैः ।</p>

<p>यजुश्चाथ क्षतात्त्राणात् क्षत्रं सम्यक्त्वकारणात् ॥</p>

<p>सर्वेषां साम च प्रोक्तो वायुरेव जगत्पतिः ॥ इति च ॥ १३ ॥</p>

</div>

Line 7,807:

Line 8,508:

<p class="adhyaya-trans">एकोनविंशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 7,831:

Line 8,533:

</div>

<p>ऋग्यजुःसामसंस्थो यो भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>

<p>स द्वितीयपदेनोक्तो गायत्र्याः प्रथमेन तु ॥</p>

<p>भूम्यन्तरिक्षस्वर्गस्थतृतीयेन समीरगः ।</p>

</div>

Line 7,845:

Line 8,550:

</div>

<p>चतुर्थपादो गायत्र्याः प्रणवः समुदीरितः ॥</p>

Line 7,875:

Line 8,581:

<p>रंजनात् प्रकृतिः प्रोक्ता रज इत्येव वैदिकैः ।</p>

<p>तस्या अप्युत्तमो विष्णुर्यतोऽतः स परोरजाः ॥</p>

</div>

Line 7,885:

Line 8,593:

</div>

<p>अभिमानिनी तु गायत्र्या मुख्या श्रीः परिकीर्तिता ।</p>

Line 7,908:

Line 8,617:

<p>ब्रह्मणे तस्य सा प्राणान् सर्वदा पाति पुत्रवत् ॥</p>

<p>ब्रह्मा हि पुत्रस्तस्यास्तु तत्पुत्रा इतरेऽखिलाः ॥</p>

</div>

Line 7,918:

Line 8,629:

</div>

<p>तामाहुः परमां देवीं वृणीमह ऋगात्मिकाम् ॥</p>

Line 7,924:

Line 8,636:

<p>तेषां प्रतिग्रहाद्दोषो न कश्चन भविष्यति ।</p>

<p>न चैकपदविज्ञानफलायालं सुखानि च ॥</p>

</div>

Line 7,934:

Line 8,648:

</div>

<p>विष्णोर्यदा भगवतो लोकान् वेदांश्च चेतनान् ।</p>

Line 7,955:

Line 8,670:

<p>तावदेतावत् प्रतिगृह्णीयादिति तस्यैव सामस्त्येन ग्रहणार्थम् । एतावदेव मम हस्ते विद्यते इतिवत् । न ह्यन्यदेवतावत् प्रतिग्राह्यमस्ति ।</p>

</div>

Line 7,965:

Line 8,682:

</div>

<p>अष्टाक्षरत्वाद् गायत्र्याः प्रोक्ता सैकपदीति च ।</p>

Line 7,981:

Line 8,699:

<p>अलेपं सर्वपापेभ्यो विशेषेण प्रतिग्रहात् ॥</p>

<p>तद्योग्यां मुक्तिमन्येषां यथायोग्यमुपासितः ।</p>

</div>

Line 7,995:

Line 8,715:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये एकोनविंशं ब्राह्मणम् ॥</div>

<p>वक्तव्यो भगवान् विष्णुर्गायत्र्या मुखसंस्थितः ॥</p>

Line 8,003:

Line 8,724:

<p>संहर्ता सर्वदोषाणामग्निस्थः सर्वदाहकः ।</p>

<p>नित्यानन्दोऽग्निवर्णश्च रामः परशुभृत् सदा ॥ इति गायत्रीसंहितायाम् ॥</p>

</div>

Line 8,010:

Line 8,735:

<p class="adhyaya-trans">विंशं ब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 8,019:

Line 8,745:

</div>

<p>सूर्यमंडलनाम्ना तु पात्रेण स्वमुखं हरिः ।</p>

Line 8,026:

Line 8,753:

<p>स्वमुखं प्रकाशयेदेकं नान्यथा तु कथञ्चन ॥</p>

</div>

Line 8,037:

Line 8,766:

</div>

<p>नान्यो यत्तादृशो ज्ञाता तस्मादेकऋषिर्हरिः ।</p>

<p>यमो नियमानात् प्रोक्तः सूर्य ऊरीकृतेरयम् ॥</p>

<p>ज्ञेयः प्रजापतेरेव प्राजापत्यस्ततः स्मृतः ।</p>

</div>

Line 8,051:

Line 8,783:

</div>

<p>प्राणे स्थितो यः पुरुषः सोऽसावहमिति स्मृतः ॥</p>

<p>अहेयत्वादसुत्वाच्च मेयत्वाच्चास्मिनामकः ॥</p>

</div>

Line 8,064:

Line 8,799:

</div>

<p>अदोषत्वाद् अ इत्युक्तो वायुस्तन्निलयो यतः ॥</p>

<p>अनिलं तत एवासावमृतं चेति कीर्त्यते ।</p>

<p>तदाश्रयोऽपि ह्यमृतः किमु साक्षात्स्वयं हरिः ॥</p>

</div>

Line 8,078:

Line 8,816:

</div>

<p>क्रतुश्च ज्ञानरूपत्वात् स एव हि जनार्दनः ।</p>

</div>

Line 8,095:

Line 8,836:

<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये सप्तमोऽध्यायः ॥</div>

<p>सोऽग्निरंगप्रणेतृत्वात् विश्वज्ञानविदां वरः ॥ इति च ।</p>

Line 8,100:

Line 8,842:

</div>

== अष्टमोऽध्यायः ==

Line 8,106:

Line 8,853:

</div>

Line 8,222:

Line 8,970:

<p>अहं श्रेयोविवादं तु येन कृत्वाऽखिलाः सुराः ।</p>

Line 8,237:

Line 8,986:

<p>अन्योन्यापाश्रयाच्छक्तौ स्थातुमन्ये कुतस्ततः ।</p>

<p>तस्मात् प्राणो वरो देवेष्विति सर्वेऽपि मेनिरे ॥ इति पवमाने ॥</p>

</div>

Line 8,244:

Line 8,997:

<p class="adhyaya-trans">द्वितीयब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 8,380:

Line 9,134:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहद्भाष्ये अष्टमाध्याये द्वितीयब्राह्मणम् ॥</div>

<p>द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीसंस्थितं पञ्चरूपिणम् ।</p>

Line 8,449:

Line 9,204:

<p>तदधीनत्वादर्थवत् इति भगवद्वचनम् । समाकर्षात् इति च ।</p>

</div>

Line 8,456:

Line 9,215:

<p class="adhyaya-trans">तृतीयब्राह्मणम्</p>

</div>

Line 8,570:

Line 9,330:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि अष्टमाध्याये तृतीयब्राह्मणम् ॥ ३ ॥</div>

</div>

Line 8,576:

Line 9,338:

</div>

Line 8,815:

Line 9,578:

<div class="gr-author-note">॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि अष्टमाध्याये चतुर्थब्राह्मणम् ॥ ४ ॥</div>

</div>

Line 8,821:

Line 9,586:

</div>

Line 8,916:

Line 9,682:

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थ भगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>

<p>पञ्चाग्निविद्यया चैव तथैव प्राणविद्यया ।</p>

Line 8,967:

Line 9,734:

<p>अमन्दानन्दसांद्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</p>

<p>इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥</p>

</div>

@@ Line 2: / Line 2: @@
 __TOC__
+<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तृतीयोऽध्यायः"></span>
 == तृतीयोऽध्यायः ==
 <span id="gr-C1-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अश्वब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 8: / Line 9: @@
 <p class="adhyaya-trans">अश्वब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S01">
 <div class="verse" id="BR_C01_S01_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 16: / Line 18: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S01_V01_B01" data-verse="BR_C01_S01_V01">
 <p>श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्</p>
@@ Line 97: / Line 100: @@
 <p>नभोऽभिमानी विघ्नेशो विष्णोर्मांसाश्रितः सदा ।</p>
 <p>अन्तरिक्षाभिमानी च तत्सूनुरुदरे स्थितः ॥ इति च ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 107: / Line 112: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S01_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S01_V02_B01" data-verse="BR_C01_S01_V02">
 <p>अश्वपूर्वापरौ होम्यौ महिमानौ ग्रहौ स्मृतौ ।</p>
@@ Line 137: / Line 143: @@
 <p>केचिद् गानरता नित्यं गन्धर्वा नर्तकाः परे ।</p>
 <p>केचिद् वाद्यरता नित्यं चारणा देवचारकाः ॥ इति च ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 144: / Line 154: @@
 <p class="adhyaya-trans">अश्वमेधब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S02">
 <div class="verse" id="BR_C01_S02_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 152: / Line 163: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V01_B01" data-verse="BR_C01_S02_V01">
 <p>सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च ।</p>
@@ Line 207: / Line 219: @@
 <p>अपां हि सुखहेतूनां वेद विष्णोर्जनिं हि सः ।</p>
 <p>स मुक्तः सुखभागेव स्याद्विष्णोस्तु प्रसादतः ॥ इति माहात्म्ये ॥ १</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 217: / Line 231: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02">
 <p>अर्कशब्दस्यादित्ये प्रसिद्धत्वादप्शब्दोऽपि तत्रेत्याशङ्कां निवर्तयितुमापो वा अर्क इति पुनर्वचनम् । नादित्येऽर्कशब्दः किन्त्वप्स्वेवार्कशब्द इत्यर्थः । शरो मण्डः ।</p>
@@ Line 251: / Line 266: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V02_B01" data-verse="BR_C01_S02_V02">
 <p>तेजोरसः जगतः सामर्थ्यसारभूतः ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 261: / Line 278: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V03_B01" data-verse="BR_C01_S02_V03">
 <p>वायुरग्निरिति प्रोक्तो ह्यग्रणीत्वादथाङ्गिनाम् ।</p>
@@ Line 295: / Line 313: @@
 <p>वायोस्तु कूर्मरूपस्य पूर्वतश्चोदके मुखम् ।</p>
 <p>आग्नेयेशानगौ बाहू पादौ निर्ऋतिवायुगौ ॥ इति प्रकृष्टे ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 305: / Line 325: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04">
 <p>आत्मा, ब्रह्मा मे द्वितीयो जायेतेत्यकामयत । वायुरेव ब्रह्मा भवतीति दर्शयितुं वायोः सृष्टिः प्रथममुक्ता ।</p>
@@ Line 343: / Line 364: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V04_B01" data-verse="BR_C01_S02_V04">
 <p>तदभिमानित्वात् सैव वागित्युच्यते । भारूपो णरूपश्चेति भगवान् भाण् । तद्व्यञ्चकत्वाद् भणनं वाक् ॥ ४ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 353: / Line 376: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V05_B01" data-verse="BR_C01_S02_V05">
 <p>अभिमंस्ये लीनं करिष्ये चेत् ।</p>
@@ Line 381: / Line 405: @@
 <p>भोक्ता विष्णुरिति ध्यायेत् सर्वात्तृत्वं हरेः स्मरेत् ॥</p>
 <p>देवतानां च सर्वेषां सर्वात्तिध्यानमिष्यते ॥ इति प्रवृत्ते ॥ ५ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 391: / Line 417: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V06_B01" data-verse="BR_C01_S02_V06">
 <p>इच्छतो विष्णुयजनं ब्रह्मणः साधनास्मृतेः ।</p>
@@ Line 400: / Line 427: @@
 <p>बृंहमाणं शरीरं तु पुनर्दृष्ट्वा पितामहः ।</p>
 <p>प्रवेष्टुं तच्छरीरं च कामयामास स प्रभुः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 410: / Line 439: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V07_B01" data-verse="BR_C01_S02_V07">
 <p>पुनस्तस्मिन् प्रवेशाय शवरूपस्य मेध्यताम् ।</p>
@@ Line 423: / Line 453: @@
 <p>मेधो यज्ञः समुद्दिष्टो याज्ञीयं मेध्यमुच्यते ।</p>
 <p>शुद्धं मेध्यमथापि स्यादेवंविद्योऽश्वमेधवित् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 435: / Line 467: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति अश्वमेधब्राह्मणम् ॥ २ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S02_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V08_B01" data-verse="BR_C01_S02_V08">
 <p>तमश्वरूपमात्मानमनिवारितवद्विभुः ।</p>
@@ Line 463: / Line 496: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S02_V08_B01" data-verse="BR_C01_S02_V08">
 <p>भूयःशब्दः पूर्णत्ववाची । परमेश्वरं परिपूर्णं यजेयेति । अश्वदित्यश्वोऽभवत् तदेव रूपं मेध्यं यज्ञ आलभनीयं चाभवदित्यश्वमेधः । तमनवरुध्येवामन्यतेत्यादिवाक्यशेषादश्वभावः प्रतीयते । अश्वद् बृंहितं पश्चान्मेध्यं चाभूद्यस्य शरीरं सोऽश्वमेध इति च । निरोधमकृत्वा चारयिष्यामीत्यमन्यत । स्वेच्छयैव स्वरूपान्तरत्वादश्वरूपस्य ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 470: / Line 507: @@
 <p class="adhyaya-trans">उद्गीथब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S03">
 <div class="verse" id="BR_C01_S03_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 478: / Line 516: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V01_B01" data-verse="BR_C01_S03_V01">
 <p>द्वया ब्रह्मसुतास्तत्र दैतेया बहवः स्मृताः ।</p>
@@ Line 484: / Line 523: @@
 <p>यज्ञेन विष्णुमभ्यर्च्य तत्रोद्गातृबलेन च ॥</p>
 <p>जयामैनानिति स्मृत्वा वह्न्यादीनप्यचूचुदन् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 534: / Line 575: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V07">
 <div class="bhashya" id="R_C03_S03_V07_B01" data-verse="BR_C01_S03_V07">
 <p>औद्गात्रेऽग्निमुखाः सर्वे इन्द्ररुद्रौ च वेधितौ ॥</p>
@@ Line 543: / Line 585: @@
 <p>स्वेच्छयैवानुसारेण विना कुत्रापि पुत्रक ॥</p>
 <p>एवंविदपि पापेभ्यः शत्रुभ्योऽपि प्रमुच्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 617: / Line 661: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V16">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V16_B01" data-verse="BR_C01_S03_V16">
 <p>स वायू रुद्रशक्रादेर्वासुदेवबलाश्रयः ॥</p>
@@ Line 623: / Line 668: @@
 <p>अग्निर्नासिक्यवायुश्च दिक्पा इन्द्रादयोऽखिलाः ।</p>
 <p>सूर्यः सोमश्च रुद्रश्च तेनैव स्वपदे स्थिताः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 657: / Line 704: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V20">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V20_B01" data-verse="BR_C01_S03_V20">
 <p>स्त्रीगुणैः सर्वपूर्णत्वाद् बृहती तु सरस्वती ।</p>
 <p>अनन्तवेदरूपत्वाद् सैव ब्रह्मेति कीर्तिता ॥</p>
 <p>विष्णुना बृंहितत्वाद्वा तत्पतिर्वायुरीश्वरः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 687: / Line 737: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V23">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V23_B01" data-verse="BR_C01_S03_V23">
 <p>सारत्वात् स्त्रीषु सा देवी सेत्युक्ता सामरूपतः ॥</p>
 <p>गीथेत्युक्ता तदुद्गीथः सामाख्योऽर्धतनुस्तथा ।</p>
 <p>अर्धनारीनरवपुर्वायुः कुत्रचिदीरितः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 701: / Line 754: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V24">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V24_B01" data-verse="BR_C01_S03_V24">
 <p>अयास्यो विश्वसृग्यज्ञे तेनाविष्टोऽन्वगायत ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 721: / Line 777: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V26">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V26_B01" data-verse="BR_C01_S03_V26">
 <p>गृहकोशादिकं यत्स्वं तद्रूप्यस्य स्वरस्थितः ॥</p>
 <p>भूषणस्वर्णरूपी च स एवापि स्वरस्थितः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 734: / Line 793: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V27">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V27_B01" data-verse="BR_C01_S03_V27">
 <p>वागिन्द्रियं पीठरूपं तस्य देवस्य संस्थितम् ॥</p>
 <p>गानकालेऽन्यदा त्वन्नं प्राणपीठमिति स्मृतम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 755: / Line 817: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S03_V29">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V29_B01" data-verse="BR_C01_S03_V29">
 <p>पवमाना इति प्रोक्ता मुख्यवायुत्वयोगिनः ॥</p>
@@ Line 786: / Line 849: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V29_B01" data-verse="BR_C01_S03_V29">
 <p>आस्यादयत इत्ययास्यः । प्रसिद्धमृत्व्यमृतत्वान्नात्र तिरोहितमिवास्ति । एष उद्गातेति वायुत्वयोग्यः । तद्धैतल्लोकजिदेवेति तस्माद्वराभियाचनम् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 793: / Line 860: @@
 <p class="adhyaya-trans">प्रजापतिब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S04">
 <div class="verse" id="BR_C01_S04_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 801: / Line 869: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S04_V01_B01" data-verse="BR_C01_S04_V01">
 <p>इदमग्रे एतस्याग्रे परमात्मैवासीत् । ततः पुरुषविधो ब्रह्माऽऽसीत् । पुरुषो विष्णुस्तद्विधत्वात् पुरुषविधः ।</p>
@@ Line 821: / Line 890: @@
 <p>वेद स्वाभिमतं यस्तु पूर्वं प्राप्तुमभीप्सति ॥</p>
 <p>ओषेत् स्वयमनुष्टः सन् ब्रह्मविष्णुप्रसादतः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 831: / Line 902: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S04_V02_B01" data-verse="BR_C01_S04_V02">
 <p>तस्य त्वेकस्य सहसा यतो भीः समजायत ।</p>
@@ Line 842: / Line 914: @@
 <p>हीनमेव यतस्तस्य सर्वमेव जगद्वशे ।</p>
 <p>न च जातं तदा सर्वं हरिरेव यतः परः ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 852: / Line 926: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S04_V03_B01" data-verse="BR_C01_S04_V03">
 <p>न रेमे स ततो ब्रह्मा तस्मादेकस्य नो रतिः ।</p>
@@ Line 861: / Line 936: @@
 <p>ततस्तस्यामुमेशादीन् देवान् सर्वान् मनूनपि ।</p>
 <p>जनयामास बोधस्य प्राधान्यं हि मनुष्यता ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 879: / Line 956: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V05_B01" data-verse="BR_C01_S04_V05">
 <p>सर्वज्ञाऽपि तु सा देवी विरिञ्चे भक्तिमत्यपि ।</p>
@@ Line 888: / Line 966: @@
 <p>सर्जनात् सृष्टिनामाऽभूत् तद्वित्तत्पुत्रतां व्रजेत् ।</p>
 <p>पिपीलिकान्तरुद्रादौ यथायोग्यत्वमात्मनः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 898: / Line 978: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S04_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S03_V06_B01" data-verse="BR_C01_S04_V06">
 <p>अथान्नादमथाप्यन्नं स्रक्ष्यामीति विचिन्तयन् ।</p>
@@ Line 911: / Line 992: @@
 <p>विष्णोः प्रसादतः सृष्टिं देवलोके स जायते ।</p>
 <p>आत्मयोग्यानुसारेण सुखज्ञानादियुक्तता ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 918: / Line 1,003: @@
 <p class="adhyaya-trans">अव्याकृतब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S05">
 <div class="verse" id="BR_C01_S05_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 926: / Line 1,012: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V01_B01" data-verse="BR_C01_S05_V01">
 <p>विश्वम्भरो वायुः । अकृत्स्नो हि स इत्यस्याभिप्रायः स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदेत्यादि । प्राण इत्यादिनामानि परमेश्वरस्य न सर्वगुणसम्पूर्णतां वदन्ति । किन्तु प्राणनादिकर्मकर्तृत्वमेव वदन्ति । आत्मशब्द एव सर्वगुणपरिपूर्णत्वं वदति । अस्य सर्वस्य गुणजातस्यायमात्मैव पदनीय आश्रयो यस्मादतस्तं सर्वगुणवाचकेनात्मशब्देनैवोपासीत । अनेन ह्येतत्सर्वं वेद यस्मात् सर्वज्ञानप्रदस्तस्मात् सर्वगुणसम्पूर्णः इत्येवोपासनं तस्य युक्तम् । तदुपासनादेव सर्वज्ञत्वादयो भवन्ति किमु तस्येति । पद्यते अनेनेति पदं साधनम् । यथा तत्तत्साधनेन तत्तत्फलं प्राप्नुयादेवं सर्वगुणयुक्तत्वेन भगवदुपासनात् कीर्तिं श्लोकं च विन्दते । शं लोकः श्लोकः परमानन्दं परमं ज्ञानं चेत्यर्थः ।</p>
@@ Line 958: / Line 1,045: @@
 <p>प्राप्नुयादेवमेवासौ कीर्तिं च परमं सुखम् ॥</p>
 <p>ज्ञानं च परमं विन्देन्मुक्तः सन्नात्र संशयः ॥ १ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 968: / Line 1,057: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V02_B01" data-verse="BR_C01_S05_V02">
 <p>स एष विष्णुर्भगवान् पुत्राद्वित्तात् तथाऽऽत्मनः ।</p>
@@ Line 985: / Line 1,075: @@
 <p>तस्मात् सर्वप्रियं विष्णुमुपासीतैव नित्यशः ।</p>
 <p>नित्यप्रियकरो विष्णुर्भवेत् तस्याप्यजः स्वयम् ॥इत्यध्यात्मे ॥ २ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 995: / Line 1,087: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V03_B01" data-verse="BR_C01_S05_V03">
 <p>ब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्त आत्मयोग्यतापूर्तिमाप्नुवन्तो महान्तो यदाहुः ब्रह्मविद्यया स्वयोग्यं सर्वं प्राप्यत इति । नित्यनिर्दुःखानन्दानुभवरूपो हि स्वत उत्तमो जीवः । तादृशं रूपमज्ञानात् तिरोहितं ब्रह्मविद्ययाऽभिव्यज्यते एव । न चान्यथाऽभिव्यज्यत इति सन्तो यदाहुः । तत्तत्र केचिन्मनुष्या इति मन्यन्ते । स्वरूपमपि ब्रह्मविद्ययाऽभिव्यज्यते चेत् तद् ब्रह्मापि यस्मात् सर्वमभवत् परिपूर्णमभवत् तस्मात् स्वरूपं ज्ञात्वैवाभवत् किमिति ॥ ३ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,007: / Line 1,102: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V04_B01" data-verse="BR_C01_S05_V04">
 <p>सत्यम् । तदपि स्वरूपं नित्यापरोक्षज्ञानेन सर्वदा जानात्येव । अत एव सर्वदा परिपूर्णमिति तेषां परिहारः । तदात्मानमेवावेत् तस्मात् तत्सर्वमभवदिति । आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् सदेव सोम्येदमग्र आसीत् इत्यादिवत् सदातनज्ञानं पूर्णभावं चाह ।</p>
@@ Line 1,961: / Line 2,057: @@
 <p>हंसस्तद्ध्यानतो मुक्तिमनिरुद्धस्तथेच्छति ॥</p>
 <p>इत्यादि ब्रह्माण्डपुराणे तत्त्वनिर्णयगीतायाम् ॥ ४ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 1,971: / Line 2,069: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05">
 <p>विष्णोर्ब्राह्मणजातिः सन् ब्रह्मा जज्ञे चतुर्मुखः ।</p>
@@ Line 2,019: / Line 2,118: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V05_B01" data-verse="BR_C01_S05_V05">
 <p>ऋच्छति विनाशयति । रीङ्ग् क्षये इति धातोः ॥ ५ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,037: / Line 2,138: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V07_B01" data-verse="BR_C01_S05_V07">
 <p>विवस्वदिन्द्रवरुणविष्णुभ्योऽन्ये दितेः सुताः ।</p>
@@ Line 2,047: / Line 2,149: @@
 <p>अश्विनौ पृथिवी चैव काला मृत्यव एव च ॥ ॥</p>
 <p>शूद्रदेवाः समुद्दिष्टा देववर्णा इति स्मृताः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,057: / Line 2,161: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V08_B01" data-verse="BR_C01_S05_V08">
 <p>स्रष्टा स्वयं समुद्दिष्टः पालका देवता इमाः ॥ ॥</p>
@@ Line 2,072: / Line 2,177: @@
 <p>तस्मादाहुर्धर्मविदं सत्यं वेत्तेति वेदिनः ॥</p>
 <p>सत्यज्ञमथ धर्मज्ञं वायुर्देवो यतस्तयोः ॥ इति नारदीये ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,082: / Line 2,189: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09">
 <p>नैव व्यभवदिति परिवारबहुत्वेन यद्विशिष्टत्वं तन्नाभवदित्यर्थः ।</p>
@@ Line 2,121: / Line 2,229: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V09_B01" data-verse="BR_C01_S05_V09">
 <p>एताभ्यां रूपाभ्यां सहितं हि ब्रह्माऽभवत् । स्वं लोकं स्वाश्रयम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,131: / Line 2,241: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V10">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V10_B01" data-verse="BR_C01_S05_V10">
 <p>योऽयं सर्वेषु जीवेषु नियामकतया स्थितः ।</p>
@@ Line 2,163: / Line 2,274: @@
 <p>देवान् पितॄन् द्विजान् हव्यकव्याद्यैः करुणामयः ।</p>
 <p>ततः प्रभृति पूज्यन्ते त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ इति च पाद्मे ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,175: / Line 2,288: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति अव्याकृतब्राह्मणम् ॥ ३५ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S05_V11">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S05_V11_B01" data-verse="BR_C01_S05_V11">
 <p>एको नारायणः पूर्वमासीज्जायां स ऐच्छत ।</p>
@@ Line 2,269: / Line 2,383: @@
 <p>यज्ञे मध्यं शिरः पक्षौ पुच्छं पशुषु पूरुषे ।</p>
 <p>चतुर्दिशं तथा मध्यमिति सर्वत्र पञ्चकम् ॥ इति च ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,276: / Line 2,394: @@
 <p class="adhyaya-trans">सप्तान्नब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S06">
 <div class="verse" id="BR_C01_S06_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 2,284: / Line 2,403: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V01_B01" data-verse="BR_C01_S06_V01">
 <p>पिता विष्णुः । यत् यदा । तपसा प्राणिनां कर्मभिः । मेधया स्वेच्छया ।</p>
@@ Line 2,290: / Line 2,410: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V01_B01" data-verse="BR_C01_S06_V01">
 <p>स हीदमन्नं धिया धिया जनयते कर्मभिः इति वचनात् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,356: / Line 2,478: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V_B01" data-verse="BR_C01_S06_V09">
 <p>सप्तान्नानि यदा विष्णुः परमः पुरुषो विभुः ।</p>
@@ Line 2,386: / Line 2,509: @@
 <p>पृष्टे स्पृष्टोऽप्यनेनाहं स्पृष्ट इत्येव वेत्त्यतः ॥</p>
 <p>मनस्यव्याकुलेऽन्यत्र नैव वेत्ति कथञ्चन ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,444: / Line 2,569: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V16">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V16_B01" data-verse="BR_C01_S06_V16">
 <p>लोकवेदसुरज्ञातपित्रादेश्चाभिमानिनः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,472: / Line 2,600: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V19">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V19_B01" data-verse="BR_C01_S06_V19">
 <p>द्युपृथिव्यग्निसूर्यापां सोमस्याप्यभिमानिनः ॥</p>
@@ Line 2,479: / Line 2,608: @@
 <p>तेभ्योऽप्यनन्ता विष्णोस्तु तेषामेवमुपासकः ॥</p>
 <p>नित्यलोकोपभोगी स्यादनित्यस्यान्यथा भवेत् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,497: / Line 2,628: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V21">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V21_B01" data-verse="BR_C01_S06_V21">
 <p>वायुः प्रजापतिः सोऽसौ चन्द्रसंस्थो विशेषतः ॥</p>
@@ Line 2,507: / Line 2,639: @@
 <p>वायुः संवत्सरः प्रोक्तो वत्सो विष्णोरसौ यतः ।</p>
 <p>सम्यगेव रतिं याति .</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,517: / Line 2,651: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V22">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V22_B01" data-verse="BR_C01_S06_V22">
 <p>....................... स एवं विदुषि स्थितः ॥</p>
@@ Line 2,554: / Line 2,689: @@
 <p>ज्ञानमात्रेण देवानां सामीप्यं प्राप्नुवन्ति ते ॥</p>
 <p>इति नारायणीये ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,572: / Line 2,709: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V24">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V24_B01" data-verse="BR_C01_S06_V24">
 <p>ब्रह्मेति वेदः । स्वाध्यायादिकर्तृत्वात् पुत्रस्त्वं ब्रह्मेत्याद्युच्यते । आत्मा भवति व्यापको भवति ।</p>
@@ Line 2,584: / Line 2,722: @@
 <p>पुत्रमाविश्य सामर्थ्यान्मुच्यतेऽच्छिद्रकर्मणः ॥</p>
 <p>अक्ष्णं पुदिति च च्छिद्रं पुत्रस्तत्त्राणको भवेत् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,610: / Line 2,750: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V27">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V27_B01" data-verse="BR_C01_S06_V27">
 <p>पृथिव्यादिस्थिता देवाः सरस्वत्यादिकास्त्रयः ॥</p>
@@ Line 2,626: / Line 2,767: @@
 <p>प्राणज्ञानं यथाऽवन्ति रहस्यमिति सर्वदा ।</p>
 <p>एवं मुक्तस्वरूपं चाप्यवन्त्येव रहस्यतः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,661: / Line 2,804: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S06_V30">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V30_B01" data-verse="BR_C01_S06_V30">
 <p>उत्तमः सर्वदेवेषु प्राण एव हरेरनु ।</p>
@@ Line 2,703: / Line 2,847: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S06_V30_B01" data-verse="BR_C01_S06_V30">
 <p>आनन्द्येव भवति । न शोचतीत्यतो मुक्त इत्यवगम्यते ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,710: / Line 2,858: @@
 <p class="adhyaya-trans">त्रयब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C01_S07">
 <div class="verse" id="BR_C01_S07_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 2,740: / Line 2,889: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये तृतीयोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C01_S07_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C01_S07_V03_B01" data-verse="BR_C01_S07_V03">
 <p>सहैव माति जानातीति समम् । आत्मा प्राणः । नामरूपयोरपि प्राणाधीनत्वादेकमित्युच्यते ।</p>
@@ Line 2,753: / Line 2,903: @@
 </div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C2" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="चतुर्थोऽध्यायः"></span>
 == चतुर्थोऽध्यायः ==
 <span id="gr-C2-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="अजातशत्रुब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 2,759: / Line 2,914: @@
 <p class="adhyaya-trans">अजातशत्रुब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C02_S01">
+<div class="section-intro introduction">
 <div class="introduction" id="BR_C02_S01_I01" data-verse="BR_C02_S01">
 <p>स्वह्रदिस्थभगवद्रूपोपासनाया एव मोक्षजनकत्वसमर्थनम्</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,779: / Line 2,938: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V02_B01" data-verse="BR_C02_S01_V02">
 <p>अतीत्य जगद् धर्मवर्जितत्वेन स्थितत्वादतिष्ठाः । उत्तमत्वात् मूर्धा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,815: / Line 2,977: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V06_B01" data-verse="BR_C02_S01_V06">
 <p>स्वयमेवापराजितबहुरूपत्वादपराजिता सेना भगवान् । जिष्णुरुत्तमः । अन्येषां जेता अन्यतस्त्यजायी ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,827: / Line 2,992: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V07_B01" data-verse="BR_C02_S01_V07">
 <p>विषासहिः असह्यः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,879: / Line 3,047: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V13">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V13_B01" data-verse="BR_C02_S01_V13">
 <p>आत्मनि हिरण्यगर्भे । आत्मन्वी चित्तवान् । चित्ताभिमानित्वात् तस्य ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,891: / Line 3,062: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V14">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V14_B01" data-verse="BR_C02_S01_V14">
 <p>स्वहृदि स्थितं स्वनियामकं भगद्रूपमुपास्यैव मोक्षो भवति । देवतासु भगवन्तमुपास्य तत्तद्देवतासमीपं प्राप्य पुनः स्वहृदिस्थमुपास्यैव मोक्षो भवतीत्यतो नैतावता विदितं भवतीत्युक्तम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,903: / Line 3,077: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V15">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V15_B01" data-verse="BR_C02_S01_V15">
 <p>स्वहृदिस्थभगवद्रूपस्य स्वस्मिन् विशेषसम्बन्धज्ञापनार्थं बृहत्पाण्डुरवास इत्याद्यामन्त्रणम् । तेभ्यो नामभ्योऽप्यस्य शरीरे विशेषसम्बन्ध इत्यतः पाणिपेषणेन जीवमुत्थापयामास भगवान् । येषां बहिरुपासनेन मोक्षस्तेषामपि ह्रद्युपासनं किञ्चित् कर्तव्यमेव ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,923: / Line 3,100: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V17">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V17_B01" data-verse="BR_C02_S01_V17">
 <p>स्वहृदिस्थेन भगवद्रूपेण विशेषसम्बन्धदर्शनार्थमेव यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूदित्यादि प्रश्नप्रतिवचनं समस्तम् । यत्र यस्मिन् परमेश्वरे विज्ञानमये एष जीवः सुप्तोऽभूत् । यत्रेत्यधिकरणभूत एव य एष विज्ञानमय इति परामृश्यते । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद इत्यादिश्रुतेः । तानि यदा परमात्मा गृह्णाति तदैतत्पुरुषो जीवः स्वपिति नाम ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,935: / Line 3,115: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V18">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V18_B01" data-verse="BR_C02_S01_V18">
 <p>स यत्र परमात्मा स्वप्नया नाड्या चरति तदा जीवः उच्चावचं निर्गच्छतीव । सर्वदा महाराजवत् प्राणान् गृहीत्वा परमात्मा परिवर्तते । जीवस्तु कदाचिदेव स्वप्ने राजवदात्मानं पश्यति कदाचिद्ब्राह्मणवच्छ्वमार्जरादिवद् वा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,947: / Line 3,130: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V19">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V19_B01" data-verse="BR_C02_S01_V19">
 <p>आनन्दस्य परमात्मनोऽतिघ्नीं समीपम् । कुमारो रुद्रः । महाराजो वायुः । महाब्राह्मणो ब्रह्मा । न हि जीवो विज्ञानपूर्वकं प्राणानां विज्ञानमादत्ते । न च सर्वप्राणलोकदेवभूतानां स्रष्टा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,963: / Line 3,149: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति अजातशत्रुब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S01_V20">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S01_V20_B01" data-verse="BR_C02_S01_V20">
 <p>आदित्यचन्द्रविद्युत्सु भूतेष्वादर्श एव च ।</p>
@@ Line 2,982: / Line 3,169: @@
 <p>नियन्ता मोक्षदश्चैव विष्णुरेव सनातनः ॥</p>
 <p>इति नारायणश्रुतौ ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 2,989: / Line 3,180: @@
 <p class="adhyaya-trans">शिशुब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C02_S02">
 <div class="verse" id="BR_C02_S02_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 2,997: / Line 3,189: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S02_V01_B01" data-verse="BR_C02_S02_V01">
 <p>आधानमवस्थानं सूक्ष्मशरीरम् । प्रत्याधानं विधानं स्थूलशरीरम् । प्राणो नारायणः स्थूणा ।</p>
@@ Line 3,008: / Line 3,201: @@
 <p>बुद्धिं च सप्तशत्रून् स विषयेष्वभिधावतः ।</p>
 <p>असुरान् सन्निरुध्यैव वेत्ति नारायणं परम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,018: / Line 3,213: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S02_V02_B01" data-verse="BR_C02_S02_V02">
 <p>दक्षिणाक्षिस्थितं वायुं सप्तदेवा उपासते ।</p>
@@ Line 3,024: / Line 3,220: @@
 <p>स्थूणया विष्णुना सार्धं यो विद्यात् सोऽन्नमश्नुते ॥</p>
 <p>अक्षीणमेव मुक्तः सन् सर्वदुःखविवर्जितः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,034: / Line 3,232: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S02_V03_B01" data-verse="BR_C02_S02_V03">
 <p>विश्वरूपं यशश्चेति नाम्ना विष्णू रमा तथा ॥</p>
@@ Line 3,040: / Line 3,239: @@
 <p>वायोर्जीवेषु पूर्णत्वाद्यशोज्ञानसुखात्मकाः ।</p>
 <p>प्राणाश्चैते प्रणेतृत्वात् ऋषयो रुद्रपूर्वकाः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,052: / Line 3,253: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति शिशुब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S02_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S02_V04_B01" data-verse="BR_C02_S02_V04">
 <p>गौतमो नाम रुद्रस्तु सर्वज्ञत्वात् प्रकीर्तितः ।</p>
@@ Line 3,067: / Line 3,269: @@
 <p>ब्रह्मनामा सदा वायुरेनां वेत्ति विशेषतः ॥</p>
 <p>इति तां वेद यो विद्वान् सर्वात्ता स भविष्यति ॥ इति नारायणीये ॥</p>
+</div>
 </div>
 <div class="gr-author-note">॥  इति शिशुब्राह्मणम् ॥ ४२ ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C2-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="मूर्तामूर्तब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 3,076: / Line 3,282: @@
 <p class="adhyaya-trans">मूर्तामूर्तब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C02_S03">
 <div class="verse" id="BR_C02_S03_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,084: / Line 3,291: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S03_V01_B01" data-verse="BR_C02_S03_V01">
 <p>विशरणावसादनयुक्तं सत् । ततं सर्वज्ञं च त्यम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,096: / Line 3,306: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S03_V02_B01" data-verse="BR_C02_S03_V02">
 <p>प्रलयेऽपि भगवदन्तरेव रता अक्षिताऽवस्थितेति श्रीरन्तरिक्षम् । य एष तपतीत्यादित्यस्थो हिरण्यगर्भ उच्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,108: / Line 3,321: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S03_V03_B01" data-verse="BR_C02_S03_V03">
 <p>मण्डले पुरुष इति भगवान् विष्णुः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,128: / Line 3,344: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S03_V05_B01" data-verse="BR_C02_S03_V05">
 <p>एवमेव चक्षुर्दक्षिणेक्षन्पुरुषश्च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,144: / Line 3,363: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति मूर्तामूर्तब्राह्मणम् ॥ ४३ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S03_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06">
 <p>तस्यैवामूर्तरसस्य भगवतो नेति नेतीत्यादेशः । अतस्तस्मादमूर्तसारत्वादित्यर्थः । अथेत्यानन्तर्यार्थे । इति नेति नेति मूर्तामूर्तविलक्षण इत्यर्थः । उभयसादृश्यनिषेधार्थं द्विवारम् । इति नेति निषिध्यमानमप्येतस्मादन्यत्परं नास्ति एष एव परः । मूर्तामूर्तं त्वपरमेवैतदपेक्षया । मूर्तामूर्तमेवाध्यात्मं प्राणा इत्युच्यन्ते । ब्रह्मणो वायोश्चामूर्तत्वात् ।</p>
@@ Line 3,173: / Line 3,393: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S03_V06_B01" data-verse="BR_C02_S03_V06">
 <p>प्रथमनिषेधेनैव मूर्तरससादृश्यमपि निषिद्धम् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,180: / Line 3,404: @@
 <p class="adhyaya-trans">मैत्रेयीब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C02_S04">
 <div class="verse" id="BR_C02_S04_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,230: / Line 3,455: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S04_V05_B01" data-verse="BR_C02_S04_V05">
 <p>आत्मा नारायणः । तस्यैव हि कामेन पत्यादिः प्रियो भवति । न हि पत्यादीनां जायादीनामहं प्रियः स्यामिति कामनामात्रेण प्रियत्वं भवति । भगवदिच्छ्यैव हि तद्भवति । अन्यथा जायार्थे पत्यर्थे इत्येव स्यात् । प्राधान्यादिदं सर्वं विदितम् । सर्वकारणत्वाच्च सर्वप्राधान्यं भगवतः । प्राधान्याप्राधान्ययोरपि स एव हि हेतुः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,243: / Line 3,471: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S04_V06_B01" data-verse="BR_C02_S04_V06">
 <p>अन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद भगवदधीनत्वेन न वेद, । तदनाश्रितत्वेन स्थानान्तरे च वेद । परादात् परतो लोकालोकस्यान्धे तमसि । इदं ब्रह्मादिकम् । यदयमात्मा । यत्रायमात्मा । अन्यत्र परिज्ञाने दोषोक्तेस्तत्र परिज्ञानं ह्युक्तं भवति । अन्यथा अन्यदात्मनो ब्रह्म वेदेति स्यात् । यदित्यव्ययत्वाद् यत्रेत्यपि भवति । यथा यस्मादित्यर्थे । सप्तसु प्रथमा इति च सूत्रम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,271: / Line 3,502: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S04_V09_B01" data-verse="BR_C02_S04_V09">
 <p>दुन्दुभ्याघातादिदृष्टान्तोऽपि तदधीनत्वं तत्कारणत्वं च ज्ञापयति । न हि दुन्दुभ्यादिरेव तच्छब्दः । न च तदुपादानम् । स्थानान्तरे तदुपलम्भात् । न ह्युपादानादुपादेयं स्थानान्तरे भवति । शब्दो हि स्थानान्तरे गत्वा प्रतिश्रुतित्वमप्युपैति । भगवदिच्छाया दृष्टान्तो दुन्दुभ्यादिः । न हि दुन्दुभिं पश्यन् पुरुषो दुन्दुभ्याघाते मुरजशब्दोऽयमिति गृह्णाति । एवं भगवन्तं जानन्नन्याधीनं जगदिति गृह्णाति । किन्तु भगवदिच्छाधीनमित्येव ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,291: / Line 3,525: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V11">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S04_V11_B01" data-verse="BR_C02_S04_V11">
 <p>तदेव दर्शयति स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेः स यथा सर्वासामपामित्यादिना ॥ न ह्यग्निरेव धूमः । न चाप एव समुद्रः । न ह्यपामाप एवाश्रयः । किन्तु वरुणोऽपां खातो वा । स एव च समुद्र इत्युच्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,303: / Line 3,540: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V12">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S04_V12_B01" data-verse="BR_C02_S04_V12">
 <p>एवमेव सैन्धवखिल्यस्य विलीनस्य समस्ताम्भसश्च वरुणोऽपां खातो वा समुद्राख्य आश्रयः । वरुणवदपां खातवद्वाऽनन्तोऽपारो भगवान् जीव एव विज्ञानघनाख्यो भूतसम्बन्धाज्जातः संस्तल्लयमनु भगवन्तमाप्नोति । समुद्रे प्रास्तसैन्धवखिल्यवत् । समुद्रजलस्थानीया मुक्ताः बहव एकस्वभावाः । बहवो हि जलपरमाणवः । सामुद्रजलमेकाश्रयम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,336: / Line 3,576: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति मैत्रेयीब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S04_V14">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S04_V14_B01" data-verse="BR_C02_S04_V14">
 <p>मुक्तानां सञ्ज्ञाप्यन्यैर्न ज्ञायते शास्त्रं विना । सञ्ज्ञा नास्तीत्युक्त्वा अलं वा ओ इदं विज्ञानायेत्युक्तेर्न विजानातीत्युक्ते प्रतिज्ञाविरोधः । न च सर्वाज्ञानं पुरुषार्थः ।</p>
@@ Line 3,385: / Line 3,626: @@
 <p>ऋषिभेदस्तु तत्र स्याद्वेदो नाविष्णुनिर्गतः ॥</p>
 <p>वेद इत्येव विष्णूक्तस्तपसा दृश्यते परैः ॥ इति च ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,392: / Line 3,637: @@
 <p class="adhyaya-trans">मधुब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C02_S05">
 <div class="verse" id="BR_C02_S05_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,556: / Line 3,802: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति मधुब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S05_V19">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19">
 <p>भगवतो रूपं रूपं प्रति जीवाख्यः प्रतिबिम्बो बभूव । बभूवेति सदेव सोम्येदमग्र आसीदितिवदनादित्वार्थे ।</p>
@@ Line 3,600: / Line 3,847: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S05_V19_B01" data-verse="BR_C02_S05_V19">
 <p>प्रत्यैरयतं प्रतिसमधत्तम् । ऋतायन् सत्यं कुर्वन् । कक्ष्यं नारायणकवचम् । त्वाष्ट्रं त्वष्टुः पुत्रेण विश्वरूपेणेन्द्रायोक्तम् ।</p>
+</div>
 </div>
 <div class="gr-author-note">॥  इति मधुब्राह्मणम् ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C2-S6" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वंशब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 3,609: / Line 3,860: @@
 <p class="adhyaya-trans">वंशब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C02_S06">
 <div class="verse" id="BR_C02_S06_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,683: / Line 3,935: @@
 <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C02_S06_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C02_S06_V03_B01" data-verse="BR_C02_S06_V03">
 <p>पाराशर्यो जातुकर्ण्यः पराशरसुतावुभौ ।</p>
@@ Line 3,690: / Line 3,943: @@
 </div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C3" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="पञ्चमोऽध्यायः"></span>
 == पञ्चमोऽध्यायः ==
 <span id="gr-C3-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="आश्वलब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 3,696: / Line 3,954: @@
 <p class="adhyaya-trans">आश्वलब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S01">
 <div class="verse" id="BR_C03_S01_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,744: / Line 4,003: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S01_V06_B1" data-verse="BR_C03_S01_V06">
 <p>होतर्यग्नौ वाचि चैव यो विष्णुं मुक्तिदं स्मरेत् ।</p>
@@ Line 3,762: / Line 4,022: @@
 <p>एता ह्युपासना नित्यं नैव योग्या नृणां श्रुताः ॥</p>
 <p>अतिमुक्तिप्रदा यस्माद्देवाद्यास्तासु योगिनः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,772: / Line 4,034: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S01_V07_B1" data-verse="BR_C03_S01_V07">
 <p>याज्याशस्यापुरोवाक्यासंस्थितं यो हरिं स्मरेत् ॥</p>
 <p>सर्वप्राणभृतामीशः स भवेन्नात्र संशयः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,785: / Line 4,050: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S01_V08_B1" data-verse="BR_C03_S01_V08">
 <p>उज्ज्वलच्छब्दवद्द्राविष्वेकमेव हरिं स्मरेत् ॥</p>
 <p>सर्वलोकाधिपत्यं स लभते पुरुषोत्तमात् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,798: / Line 4,066: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S01_V09_B1" data-verse="BR_C03_S01_V09">
 <p>मनसो देवता ब्रह्मा सर्वदेवेषु संस्थितः ॥</p>
@@ Line 3,804: / Line 4,073: @@
 <p>निश्चयेन विमोक्ष्यत्वाद्विश्वे देवा अनन्तकाः ।</p>
 <p>अनन्तनामकं विष्णुमुपास्यापि ह्यनन्तकाः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,818: / Line 4,089: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति आश्वलब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S01_V10">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S01_V10_B1" data-verse="BR_C03_S01_V10">
 <p>पुरोवाक्यादिषु प्राणादिषूपासां करोति यः ।</p>
@@ Line 3,828: / Line 4,100: @@
 </div>
-<span id="gr-C3-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="आर्तभागब्राह्मणम्"></span>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C3-S2" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="आर्तभागब्राह्मणम्"></span>
 === आर्तभागब्राह्मणम् ===
 <div class="adhyaya-block" data-doc="BR" data-chap="3" data-sec="2">
 <p class="adhyaya-trans">आर्तभागब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S02">
 <div class="verse" id="BR_C03_S02_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,941: / Line 4,218: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति आर्तभागब्राह्मणम्  ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S02_V13">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S02_V13_B1" data-verse="BR_C03_S02_V13">
 <p>आकाशं परमात्मानमेव ।</p>
@@ Line 3,969: / Line 4,247: @@
 <p>कर्मनामा तु भगवान् फलकर्तृत्वतो हरिः ।</p>
 <p>पातनात् पापनामासौ पुनातेः पुण्यनामवान् ॥ इति भारते ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,976: / Line 4,258: @@
 <p class="adhyaya-trans">भुज्युब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S03">
 <div class="verse" id="BR_C03_S03_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 3,984: / Line 4,267: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S03_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S03_V01_B1" data-verse="BR_C03_S03_V01">
 <p>पारीक्षिताः प्रद्युम्नाः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 3,998: / Line 4,284: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति भुज्युब्राह्मणम् ॥ ५३ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S03_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S03_V02_B1" data-verse="BR_C03_S03_V02">
 <p>अश्वमेधयाजिन इंद्राः ।</p>
@@ Line 4,058: / Line 4,345: @@
 <p>सुषिरं सर्वतो दिक्षु क्षुरधारासमं ततः ॥</p>
 <p>सुपर्णो वायवे तेन मुक्तान् कामान् प्रयच्छति ॥ इति तत्त्वसंहितायाम् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,065: / Line 4,356: @@
 <p class="adhyaya-trans">उषस्तब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S04">
 <div class="verse" id="BR_C03_S04_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 4,073: / Line 4,365: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S04_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S04_V01_B1" data-verse="BR_C03_S04_V01">
 <p>यत्साक्षादपरोक्षात् । साक्षादेवापरोक्षमत्ति अनुभवति स्वरूपमन्यच्च सर्वं पश्यतीति साक्षादपरोक्षात् । आपरोक्ष्येण पश्यतामप्यन्येषां भगवत्प्रसादादेव दर्शनं भवति । न भगवतोऽन्यापेक्षयेति साक्षादिति विशेषणम् । अनन्यापेक्षस्याप्यपूर्णत्वं भवतीत्यतो ब्रह्मेति । अन्येषां नियन्तृत्वं चास्तीत्यत आत्मा । अन्यनियन्तृत्वेप्यन्यापेक्षा नास्तीत्यतः सर्वान्तरः । सर्वं सामार्थ्यं स्वान्तरेवास्तीति । जीवेश्वराभेदनिवृत्त्यर्थं त आत्मेति । साक्षादपरोक्षत्वादिगुणैरेव भेदे सिद्धेऽपि परमार्थतोऽपि जीवेश्वराभेदनिवृत्त्यर्थं त आत्मा इति । तत्र प्रधानतात्पर्यज्ञापनार्थं पुनः पुनरभ्यासः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,089: / Line 4,384: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति उषस्तब्राह्मणम् ॥ ५४ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S04_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S04_V02_B1" data-verse="BR_C03_S04_V02">
 <p>देवतान्तरस्यापीदं लक्षणं समानमिति पृच्छति यथा विब्रूयादित्यादिना । चतुष्पात्वादिलक्षणं गोरश्वस्यापि यथा सममेवमेव साक्षादपरोक्षत्वादिलक्षणं तत्तद्देवतावादिभिस्तस्यास्तस्या अंगीक्रियत एव । अतो विशेषनाम वक्ति । अ इति । अतोऽन्यद्विष्णोरन्यदार्तम् । अ इति विष्णोर्हि नाम । न ते विष्णो परो मात्रया इत्यादि श्रुतिप्रसिद्धं विष्णोर्लक्षणम् न दृष्टेर्द्रष्टारमित्यादिना वक्ति ।</p>
@@ Line 4,133: / Line 4,429: @@
 <p>प्रकृतिस्त्वतिसामीप्यादनार्ताऽपि पृथंग् न तु ।</p>
 <p>उच्यते न स्त्रियो यद्वत् त्रयस्त्रिंशत्सु भेदिताः ॥ इति च ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,140: / Line 4,440: @@
 <p class="adhyaya-trans">कहोळब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S05">
 <div class="verse" id="BR_C03_S05_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 4,152: / Line 4,453: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति कहोलब्राह्मणम् ॥ ५५ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S05_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S05_V01_B1" data-verse="BR_C03_S05_V01">
 <p>ये दव साक्षादिति पुनः प्रश्नो मुक्तानामपि भगवतो भेदोऽस्तीति ज्ञापयितुम् । यदेव ब्रह्म तदन्ये ब्रह्मादयो मुक्ता अपि यन्नैव भवन्ति कदाचन । तमेव मे व्याचक्ष्व मुक्तजीववैलक्षण्येन सहेति द्वितीय एव शब्दार्थः । स तु भगवान् स्वत एवातीताशनायादिरतीतानागतवर्तमानकालेषु ब्रह्मादयस्तु तं विदित्वा तत्प्रसादादेव पश्चादत्येष्यन्ति एतं वै तमित्येतादृशैर्गुणैः साक्षादपरोक्षत्वजीवभेदादिभिर्युक्तमित्यर्थः</p>
@@ Line 4,218: / Line 4,520: @@
 <p>क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥</p>
 <p>उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ॥ इत्यादिना च भेदेन महोत्कर्षे परमतात्पर्यं सर्वशाखाणामाह ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,225: / Line 4,531: @@
 <p class="adhyaya-trans">गार्गिब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S06">
 <div class="verse" id="BR_C03_S06_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 4,237: / Line 4,544: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति गार्गिब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S06_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01">
 <p>मुक्तानां तारतम्यं हि गार्गिब्राह्मणेनोच्यते । लोका इति मुक्तानामानन्दानुभवाः स्वरूपभूताः । अप्सु वायाविति स्वरूपस्यैव प्रस्तुतत्वात् । अनतिप्रश्नां वै देवतामतिपृच्छसीति देवतास्वरूपप्रश्नस्यैवावगम्यमानत्वाच्च । न चोपरितनलोकेषु अधस्तनलोकाः आश्रिताः । न च वायुर्गन्धर्वलोकाश्रितः । वाय्वाश्रयत्वश्रुतेः सर्वलोकानाम् । वायुना हि सर्वे लोका नेनीयन्ते इत्यादिना । सप्तस्कन्धगतो लोकान् यो बिभर्ति महाबलः इति हरिवंशेषु । न चानतिप्रश्नत्वं लोकमात्रस्यास्ति । अधस्तनेषु चोपरितना लोकास्तिष्ठन्ति । न च मरुतामेकोऽपि गन्धर्वलोकादवरो विद्यते ।</p>
@@ Line 4,275: / Line 4,583: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S06_V01_B1" data-verse="BR_C03_S06_V01">
 <p>अथात आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यादेश्च । संसाराल्लुप्तानां मुक्तानां कानि सुखानि लोकाः रोचमानानि कानि लोकाः । लीनं सुखं क इत्युक्तं कं नाम क्षीयतेऽत्र यत् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,282: / Line 4,594: @@
 <p class="adhyaya-trans">अन्तर्यामिब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S07">
 <div class="verse" id="BR_C03_S07_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 4,290: / Line 4,603: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S07_V01_B1" data-verse="BR_C03_S07_V01">
 <p>पुनस्तस्यैव सर्वनियन्तृत्वमुच्यते ।</p>
@@ Line 4,306: / Line 4,620: @@
 <p>देशाधिष्ठातृविज्ञानाद् देशज्ञ इति चोच्यते ॥</p>
 <p>यथा तद्वद्धरेर्ज्ञानात् सर्वज्ञ इति वैदिकम् ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,316: / Line 4,632: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S07_V02_B1" data-verse="BR_C03_S07_V02">
 <p>स्यूतं जगदिदं यस्मिन् सूत्रं वायुरसौ स्मृतः ।</p>
 <p>तं चापि यमयेद्यस्मादन्तर्यामी हरिः स्मृतः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,493: / Line 4,812: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति अन्तर्यामिब्राह्मणम् ॥ ५७ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S07_V23">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S07_V23_B1" data-verse="BR_C03_S07_V23">
 <p>पृथिव्याद्या देवतास्तु देहवद्यद्वशत्वतः ।</p>
@@ Line 4,538: / Line 4,858: @@
 <p>अत आर्तिमतामार्तिदाता मुक्तिप्रदश्च सः ।</p>
 <p>भगवान् परमो विष्णुः स्वतंत्रः सर्वदैकराट् ॥ इत्यादि महामीमांसायाम् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,545: / Line 4,869: @@
 <p class="adhyaya-trans">अक्षरब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S08">
 <div class="verse" id="BR_C03_S08_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 4,553: / Line 4,878: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V01_B1" data-verse="BR_C03_S08_V01">
 <p>पूर्वं गार्ग्या जीवानामुत्तरोत्तराश्रयत्वं सर्वेषां भगवदाश्रयत्वं च श्रुतम् । न तु मूलप्रकृतेराधारत्वमाधेयत्वं वा । अतः पुनः पृच्छति । विजिगीषुकथात्वाद् ब्राह्मणानुज्ञया । स्वभर्तुर्विद्याबलं जानन्त्यपि युष्माकमयं जेतुं न शक्य इति ज्ञापयित्वा तेषामुपकारार्थं च पप्रच्छ । न च युक्त्या पूर्वमुपरता । भार्यात्वाद् भगवतोऽन्याधारत्वं नाशंक्यमित्युक्ते भीत्यैवोपरता । भगवतोऽन्याधारत्वं च सर्वाधारमूलप्रकृतेरपि भगवानेवाधार इत्युक्ते युक्तित एव निवारितं भवति । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादियुक्तिभिश्च । अस्थूलत्वादियुक्तिभिश्च ॥</p>
@@ Line 4,632: / Line 4,958: @@
 <p>जितेषु सत्स्वसद्भिस्तु राजोदासीनतां व्रजेत् ।</p>
 <p>यावदेषां विजेता स्यादथ दंडं निपातयेत् ॥ इत्यादि ब्रह्मतर्के ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,642: / Line 4,970: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V02_B1" data-verse="BR_C03_S08_V02">
 <p>बाणस्त्वयोमयः प्रोक्तः शरो नालोऽस्य कीर्तितः इत्यभिधानम् ॥</p>
@@ Line 4,649: / Line 4,978: @@
 <p>कर्मारस्तु तदा बाणं तीक्ष्णमंजलिकाभिधम् ।</p>
 <p>सन्दधानः शरे यान्तं राजानं न ददर्श ह ॥ इति पाद्मे ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,667: / Line 4,998: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V04">
 <p>दीप्तेराकाशशब्दोक्ता श्रीर्हि सर्वाश्रया मता ।</p>
 <p>तदाश्रयः परो विष्णुः सोऽस्थूलादिगुणो मतः ॥ इति स्कान्दे ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,696: / Line 5,030: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V07">
 <p>पुनः प्रश्नः सर्वाधारा प्रकृतिरित्यनुपचरितत्वेनावधारणार्थम् । आकाश एवेत्यवधारणात् ।</p>
@@ Line 4,707: / Line 5,042: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V04_B1" data-verse="BR_C03_S08_V07">
 <p>अतस्तत्त्वनिर्णयविरोधिपुनरुक्त्यादीनि निग्रहः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,717: / Line 5,054: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V08_B1" data-verse="BR_C03_S08_V08">
 <p>प्रसिद्धस्थूलसूक्ष्मादिवैलक्षण्याज्जनार्दनः ।</p>
 <p>अस्थूलादिरिति प्रोक्तो नैव स्थौल्याद्यभावतः ॥ अनावृत्तेस्तमो नास्य स्वातंत्र्यान्नाद्यते क्वचित् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,758: / Line 5,098: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति अक्षरब्राह्मणम्  ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S08_V12">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12">
 <p>द्यावापृथिव्यौ श्रीभूमी केशौ सूर्यविधू मतौ ॥</p>
@@ Line 4,773: / Line 5,114: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S08_V12_B1" data-verse="BR_C03_S08_V12">
 <p>आदित्यवर्णं तमसस्तु पारे इत्यादेश्च । न सत्तन्नासदुच्यते अदुःखमसुखं समम् न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् इत्यादि च ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,780: / Line 5,125: @@
 <p class="adhyaya-trans">शाकल्यब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C03_S09">
 <div class="verse" id="BR_C03_S09_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 4,796: / Line 5,142: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V02_B1" data-verse="BR_C03_S09_V02">
 <p>ये ये वराः सुरास्ते तु परेषां महिमात्मकाः ।</p>
@@ Line 4,806: / Line 5,153: @@
 <p>पराधीनबलाश्चैव पराधीनप्रवृत्तयः ॥</p>
 <p>एक एव स्वतंत्रोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,816: / Line 5,165: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V03_B1" data-verse="BR_C03_S09_V03">
 <p>अग्रं विष्णुं नयेद्यस्मात् सुपर्णोऽग्निरुदाहृतः ॥</p>
@@ Line 4,831: / Line 5,181: @@
 <p>ज्ञानादिषड्गुणाः षट्सु तदन्येभ्योऽधिका यतः ॥</p>
 <p>वसुष्वपि त एवोच्चा वींद्राद्याः पूर्वकीर्तिताः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,841: / Line 5,193: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V04_B1" data-verse="BR_C03_S09_V04">
 <p>प्राणाद्या वायुपुत्रास्तु दश बुद्ध्यभिमानवान् ॥</p>
 <p>बृहस्पतिरिति ह्येते रुद्रा इत्येव कीर्तिताः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,854: / Line 5,209: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V05_B1" data-verse="BR_C03_S09_V05">
 <p>मासाभिमानिनो ये तु यमचंद्रयुता द्विषट् ॥</p>
 <p>धात्रर्यमाद्या आदित्या इंद्राविष्णू विनैव तु ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,867: / Line 5,225: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V06_B1" data-verse="BR_C03_S09_V06">
 <p>स्तनयित्नोरभीमानी वायुजस्त्विंद्र उच्यते ॥</p>
@@ Line 4,872: / Line 5,231: @@
 <p>यज्ञो नामेंद्रपुत्रो यो जयन्त इति चोच्यते ॥</p>
 <p>स एव पशुमानित्वात् पशवश्चेति कथ्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,898: / Line 5,259: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V09_B1" data-verse="BR_C03_S09_V09">
 <p>एवं प्राधान्यतो देवास्त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ॥</p>
@@ Line 4,927: / Line 5,289: @@
 <p>तत्परो वा गुणोद्रेके ब्रह्माऽसौ गुणपूर्तितः ।</p>
 <p>तथात्वेन यतो नित्यमविकारेण याति हि ॥ त्यदित्युक्तास्ततो विष्णुः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥ इति महामीमांसायाम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 4,993: / Line 5,357: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V17">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17">
 <p>शारीरो मनुरुद्दिष्टः कामः प्रद्युम्न उच्यते ।</p>
@@ Line 5,048: / Line 5,413: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V17_B1" data-verse="BR_C03_S09_V17">
 <p>श्रियः प्रसादं स कुशेशयेशयः श्रितः स चिन्त्यः प्रशशंस शौरिम् इत्यादि च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,066: / Line 5,433: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V19">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V19_B1" data-verse="BR_C03_S09_V19">
 <p>दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति याज्ञवल्क्यवचनम् । सर्वप्रतिष्ठात्वेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानं भवतीति किं ब्रह्म विद्वानित्यस्य चोत्तरम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,078: / Line 5,448: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V20">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V20_B1" data-verse="BR_C03_S09_V20">
 <p>यदि दिशो वेत्थ तर्हि किं देवतोऽस्याम् ।</p>
@@ Line 5,086: / Line 5,457: @@
 <p>चक्षुस्थो दृष्टिशक्तीशो रूपात्मेंद्रस्तदाश्रयः ॥</p>
 <p>बुद्धितत्त्वात्मिकोमा च शक्रस्यापि समाश्रयः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,096: / Line 5,469: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V21">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V21_B1" data-verse="BR_C03_S09_V21">
 <p>एवं यमस्याश्रयश्च यज्ञमान्यनिरुद्धकः ॥</p>
@@ Line 5,101: / Line 5,475: @@
 <p>श्रद्धारूपः सदा कामस्तस्या अपि समाश्रयः ॥</p>
 <p>हृदयात्मिक्युमा तस्य कामस्यापि समाश्रयः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,111: / Line 5,487: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V22">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V22_B1" data-verse="BR_C03_S09_V22">
 <p>अब्देवता सदा चंद्रो वरुणस्य समाश्रयः ॥</p>
 <p>रेत आत्मा सुरगुरुः सोमस्यापि समाश्रयः ।</p>
 <p>तस्याप्युमैवाश्रयः स्यात् ..</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,125: / Line 5,504: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V23">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V23_B1" data-verse="BR_C03_S09_V23">
 <p>...... तस्यैव तु दिगीशितुः ॥</p>
@@ Line 5,130: / Line 5,510: @@
 <p>तस्याः सत्यात्मको देवो मनुरेव समाश्रयः ॥</p>
 <p>तस्याप्युमैवाश्रया सा स्रष्टृरूपस्य नित्यदा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,140: / Line 5,522: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V24">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V24_B1" data-verse="BR_C03_S09_V24">
 <p>मध्यदिक्स्वामिनोऽग्नेश्च स्वाधारो वाग्बृहस्पतिः ॥</p>
 <p>तस्याप्युमैव हृदयरूपा नित्यं समाश्रयः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,153: / Line 5,538: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V25">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V25_B1" data-verse="BR_C03_S09_V25">
 <p>तस्याः समाश्रयो रुद्रस्त्वमहञ्चेति रूपवान् ॥</p>
@@ Line 5,159: / Line 5,545: @@
 <p>तदा बोधात्मिका शक्तिर्नास्या देहाभिरक्षणे ।</p>
 <p>अरक्षितान्मानुषादीन् श्वानो वाऽद्युर्वयांसि वा ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,169: / Line 5,557: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V26">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26">
 <p>शिवस्य च तथोमायाः प्राणात्मा शेष आश्रयः ।</p>
@@ Line 5,250: / Line 5,639: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V26_B1" data-verse="BR_C03_S09_V26">
 <p>अत एव च सर्वागमेषु प्रतिसंहितमाचार्यलक्षणमुच्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,328: / Line 5,719: @@
 <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C03_S09_V34">
 <div class="bhashya" id="BR_C03_S09_V34_B1" data-verse="BR_C03_S09_V34">
 <p>यथा वनस्पतौ वृक्ष इत्ययंशब्दोऽमृषा तथैव पुरुषे पुरुषशब्दो विद्यमान एव । स च नित्यत्वे सम्भवति । पुरुकालेऽपि सन्पुरुष इति । स्रावमध्ये यत्स्थिरं विद्यतेऽस्थि सल्लीनं तद्दारुसंश्लिष्टपाशवत् । वृक्षो मूलाद्रोहतीत्यंगीकारमात्रम् । यत्समूलमावृहेयुरिति तस्यापि दूषणात् । अन्यस्य रेतसो जननमपि जीवतः पुरुषान्तरस्य भावे । प्रलये तु सर्वप्रलयात् कस्मादुत्पत्तिः । तत्पृष्टं सर्वं वक्तुमशक्यत्वात् पुरुषस्य पुनरुत्पत्तौ कारणं भगवन्तं जानन्तोऽपि तूष्णीमृषयो बभूवुः । पुरुषनामकत्वान्नित्यस्य जीवस्य यावन्मुक्तिः पुनरुत्पत्या भवितव्यं न शरीरेण सह नाशः । तस्य च स्वोत्पत्तावस्वातंत्र्यादन्येनोत्पादकेन भाव्यम् । कोऽसाविति प्रश्नाशयः । तेषु तूष्णीम्भूतेषु स्वयमेव परिहरति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति । तस्याप्यन्य उत्पादक इत्याशंका मा भूदिति जात एव न जायत इत्याह । पुरुषान्तरापेक्षया पुनःशब्दो न तु क्रियाभ्यासापेक्षया । एक एव हरिर्बन्धुः पुनरन्यो न विद्यते इतिवत् । रातिरिष्टः । तिष्ठमानस्य तद्विदः परायणम् ॥</p>
@@ Line 5,355: / Line 5,747: @@
 </div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="षष्ठोऽध्यायः"></span>
 == षष्ठोऽध्यायः ==
 <span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="षडाचार्यब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 5,361: / Line 5,758: @@
 <p class="adhyaya-trans">षडाचार्यब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C04_S01">
 <div class="verse" id="BR_C04_S01_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 5,369: / Line 5,767: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V01_B1" data-verse="BR_C04_S01_V01">
 <p>अणुर्भगवान् तद्विषयान् निर्णयान् वक्तुं वा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,381: / Line 5,782: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V02_B1" data-verse="BR_C04_S01_V02">
 <p>प्रतिष्ठा प्रतिमा प्रोक्ता प्रतिरूपेण संस्थितेः ।</p>
@@ Line 5,465: / Line 5,867: @@
 <p>यया यस्य विमुक्तिः स्यात् तद्दाता मुख्यतो गुरुः ।</p>
 <p>एकदेशगुरुत्वं स्यादन्यविद्याप्रदस्य तु ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,475: / Line 5,879: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V03_B1" data-verse="BR_C04_S01_V03">
 <p>प्राणसंस्थस्य वै विष्णोः सम्प्रीत्यै भोजनं भवेत् ।</p>
 <p>तदिच्छयैव चौर्यादि कुर्युरज्ञा अपि ध्रुवम् ॥</p>
 <p>तथापि तं न जानीयुः प्राणात्मानं जनार्दनम् ॥ इति प्रवृत्ते ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,489: / Line 5,896: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V04_B1" data-verse="BR_C04_S01_V04">
 <p>यच्चक्षुषि स्थितं रूपं विष्णोश्चक्षुस्तदुच्यते ।</p>
@@ Line 5,496: / Line 5,904: @@
 <p>चक्षुर्निमीलनं च स्यात् सर्वेंद्रियगुणैः सह ।</p>
 <p>चक्षुरात्मा ततो विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,506: / Line 5,916: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V05_B1" data-verse="BR_C04_S01_V05">
 <p>सर्वव्यापी तु भगवाननन्त इति कीर्तितः ।</p>
 <p>दिङ्नामा स तु विज्ञेयो दिक्षुस्थो नित्यदेशनात् ॥ इति च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,519: / Line 5,932: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V06_B1" data-verse="BR_C04_S01_V06">
 <p>मनःस्थितस्य यद्विष्णोः सम्बन्धादेव कामतः ।</p>
 <p>जातः सुतः सुखे हेतुः परानन्दो हरिः किमु ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,536: / Line 5,952: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति षडाचार्यब्राह्मणम् ॥ ६१ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S01_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07">
 <p>सदा प्रतिष्ठितानि भवन्ति । विशेषतोपि प्रतिष्ठितानि सुप्तौ ॥</p>
@@ Line 5,552: / Line 5,969: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S01_V07_B1" data-verse="BR_C04_S01_V07">
 <p>स्थानमायतनं प्रोक्तं प्रतिष्ठा धारकः पुमान् इति च ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,559: / Line 5,980: @@
 <p class="adhyaya-trans">कूर्चब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C04_S02">
 <div class="verse" id="BR_C04_S02_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 5,567: / Line 5,989: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S02_V01_B1" data-verse="BR_C04_S02_V01">
 <p>स्वयोग्यं ज्ञानं श्रोतुं सिंहासनादवरुह्योपसदनं कृत्वोवाच । यत्स्वात्मना प्राप्यं मुक्तौ तदुपास्यैव मुक्तिर्भवतीत्यतः प्राप्यं पृच्छति ।</p>
@@ Line 5,573: / Line 5,996: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S02_V01_B1" data-verse="BR_C04_S02_V01">
 <p>वृन्दैः प्राप्यतमत्वात् तु वृन्दारक इति स्मृतः इति च पाद्मे ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,591: / Line 6,016: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S02_V03_B1" data-verse="BR_C04_S02_V03">
 <p>राज्ञां हृदयसंस्थो य इंद्रो नाम जनार्दनः ।</p>
@@ Line 5,599: / Line 6,025: @@
 <p>काशनात् सर्वजीवानामाकाश इति सा स्तुतिः ॥</p>
 <p>जाग्रतां सर्वजीवानां स विष्णुर्दक्षिणाक्षिगः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,611: / Line 6,039: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति कूर्चब्राह्मणम् ॥ ६२ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S02_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S02_V04_B1" data-verse="BR_C04_S02_V04">
 <p>तस्य पूर्वदिशींद्राग्नी सभार्यौ सम्प्रतिष्ठितौ ॥</p>
@@ Line 5,628: / Line 6,057: @@
 <p>जीवभोगस्य भोक्तेशो जीवस्तद्भोगभुंग् न तु ।</p>
 <p>विविक्तभुगिवातोऽसौ भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ इति पाद्मे ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,635: / Line 6,068: @@
 <p class="adhyaya-trans">ज्योतिर्ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C04_S03">
 <div class="verse" id="BR_C04_S03_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 5,643: / Line 6,077: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V01_B1" data-verse="BR_C04_S03_V01">
 <p>याज्ञवल्क्यो वरं दत्वा राज्ञा संवादकामुकः ।</p>
@@ Line 5,650: / Line 6,085: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V01_B1" data-verse="BR_C04_S03_V01">
 <p>तथापि सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,692: / Line 6,129: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V06_B1" data-verse="BR_C04_S03_V06">
 <p>आत्मा भगवानेवास्य ज्योतिः ।</p>
@@ Line 5,698: / Line 6,136: @@
 <p>अस्वतांत्र्यात्तु जीवस्य द्योतयन् बुद्धिमस्य सः ।</p>
 <p>प्रवर्तयति सर्वेशस्तमस्यपि जनार्दनः ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,708: / Line 6,148: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V07_B1" data-verse="BR_C04_S03_V07">
 <p>स्वातंत्र्याद्ध्यायतीवासौ ध्याययन् जीवमंजसा ।</p>
@@ Line 5,723: / Line 6,164: @@
 <p>स्वप्नश्चैवान्तरिक्षं च ज्ञेया अन्योन्यनामकाः ।</p>
 <p>तद्द्ययभिप्रायिका तस्मादुभौ लोकाविति श्रुतिः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,733: / Line 6,176: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V08_B1" data-verse="BR_C04_S03_V08">
 <p>स वा अयं जायमान इति च द्व्याश्रया श्रुतिः ।</p>
@@ Line 5,741: / Line 6,185: @@
 <p>मोक्षदाने फलादानाद्विजहातीति चोच्यते ॥</p>
 <p>जीवोऽपि मुक्तिकाले तु हाता पापस्य कथ्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,759: / Line 6,205: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V10">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V10_B1" data-verse="BR_C04_S03_V10">
 <p>स्वर्गः सुषुप्तिरित्याख्या मुक्तेरपि यतः समा ॥</p>
@@ Line 5,803: / Line 6,250: @@
 <p>सुखं स्वरूपभूतं यदानन्द इति कथ्यते ॥</p>
 <p>मुन्नामविषयोत्थं यत्प्रकृष्टविषयात् प्रमुत् ॥ इति च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,815: / Line 6,264: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V11">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V11_B1" data-verse="BR_C04_S03_V11">
 <p>शुक्रं जीवमादाय ।</p>
@@ Line 5,824: / Line 6,274: @@
 <p>स्वर्णवर्णतया वापि वासुदेवो हिरण्मयः ॥</p>
 <p>प्रधानहंसरूपत्वादेकहंस इतीरितः ॥ इति च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,835: / Line 6,287: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V12">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V12_B1" data-verse="BR_C04_S03_V12">
 <p>अंशेन जीवमादाय क्वचिदीशो बहिर्नयेत् ।</p>
@@ Line 5,840: / Line 6,293: @@
 <p>वासनारूपकान् प्रायस्त्वन्तरेव प्रदर्शयेत् ।</p>
 <p>अतो बहिः कुलायादित्यपि वाङ्ग् न विरुद्ध्यते ॥ इति ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,851: / Line 6,306: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V13">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V13_B1" data-verse="BR_C04_S03_V13">
 <p>उच्चावचेषु रूपेषु प्रविशन् पुरुषोत्तमः ।</p>
@@ Line 5,858: / Line 6,314: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V13_B1" data-verse="BR_C04_S03_V13">
 <p>मोदरूपत्वतो विष्णोः स्त्रीभिर्मोदो विडम्बनम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,869: / Line 6,327: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V14">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14">
 <p>जीवस्य मृतिकाले च स्वप्नकाले च केशवः ॥</p>
@@ Line 5,894: / Line 6,353: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V14_B1" data-verse="BR_C04_S03_V14">
 <p>स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण तानि सुप्त इत्युक्तम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,904: / Line 6,365: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V15">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V15_B1" data-verse="BR_C04_S03_V15">
 <p>तत्र सुषुप्तिमात्राभिप्रायेण स वा एष एतस्मिन् प्रसाद इत्याह ॥</p>
@@ Line 5,911: / Line 6,373: @@
 <p>यत्रोभयविवक्षा स्यात् परामर्शस्तदोभयोः ।</p>
 <p>एकस्यापि भवेन्नैकविवक्षायां क्वचिद् द्वयोः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,921: / Line 6,385: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V16">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V16_B1" data-verse="BR_C04_S03_V16">
 <p>स्वप्नाख्योऽन्तः स्थानं स्वप्नान्तम् ।</p>
@@ Line 5,928: / Line 6,393: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V16_B1" data-verse="BR_C04_S03_V16">
 <p>स्वप्नान्तं च बुद्धान्तं चेत्यत्रापि स्वप्नान्तशब्दः स्वप्नसुषुप्त्युभयाभिप्रायेण ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,946: / Line 6,413: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V18">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V18_B1" data-verse="BR_C04_S03_V18">
 <p>शुभाशुभं तु दृष्ट्वैव स्वप्ने जागरितेऽपि च ।</p>
@@ Line 5,951: / Line 6,419: @@
 <p>स्वप्नसुप्त्यात्मकं कूलमेकं बुद्धात्मकं परम् ।</p>
 <p>महामत्स्य इवासंगी चरत्येको जनार्दनः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,961: / Line 6,431: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V19">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V19_B1" data-verse="BR_C04_S03_V19">
 <p>यं विष्णुं श्येनवच्छ्रान्तो जीवो जागरिते भ्रमन् ।</p>
@@ Line 5,968: / Line 6,439: @@
 <p>न च स्वप्नसमभ्रान्तिज्ञानं याति कदाचन ।</p>
 <p>सुषुप्तौ च किमु ज्ञानान्मुक्तौ प्राप्तो जनार्दनम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 5,978: / Line 6,451: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V20">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V20_B1" data-verse="BR_C04_S03_V20">
 <p>निहितो भगवान्यत्र हिता नाड्यः प्रकीर्तिताः ।</p>
@@ Line 6,005: / Line 6,479: @@
 <p>स्वयोग्यपूर्तेः स्वातंत्र्याद्राज्ञो देवगणस्य च ।</p>
 <p>सर्वभावस्तथा मोक्षे न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,015: / Line 6,491: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V21">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V21_B1" data-verse="BR_C04_S03_V21">
 <p>छन्दसामप्यवाच्यत्वादतिच्छन्दा हरिः स्मृतः ।</p>
@@ Line 6,021: / Line 6,498: @@
 <p>आप्तकामं च पूर्णत्वादात्मकामं सुखत्वतः ॥</p>
 <p>शोकं विना सुरमणाच्छोकान्तरमितीरितम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,031: / Line 6,510: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V22">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V22">
 <p>तेनाश्लिष्टः स्वपुत्राणां दायादानां न वै पिता ॥</p>
@@ Line 6,040: / Line 6,520: @@
 <p>अयतिस्तापसश्चैवमनिष्टं पुण्यमप्यमुम् ॥</p>
 <p>नान्वेत्येवंविधो मुक्तो विष्णोः सम्प्राप्तिमात्रतः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,050: / Line 6,532: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V23">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23">
 <p>यत्तन्न विष्णुः पश्येत पश्यन् वै तन्न पश्यति ।</p>
@@ Line 6,068: / Line 6,551: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V23_B1" data-verse="BR_C04_S03_V23">
 <p>यदवतारादिकं द्वैतत्वेन न पश्यति न तु तत्ततो द्वितीयम् । नित्यज्ञानत्वाद् भ्रमाभावात् । यद्विभक्तत्वेन विष्णुः पश्यति तत्ततोऽन्यदस्ति च इति च । यस्माद्विष्णुर्विश्वं विभक्तत्वेनैव पश्यति तस्मात् तदन्यदस्त्येव । न च जगदभावोऽत्रोच्यते । अन्यद्विभक्तमिति विशेषणवैयर्थ्यात् । न च भ्रान्तिकल्पितं जगदित्यत्र किञ्चिन्मानम् । असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् इत्यादि निन्दनाच्च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,126: / Line 6,611: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V30">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30">
 <p>द्रष्ट्रन्तरनिषेधेन तस्यैव सर्वद्रष्टृत्वमेव च यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिनोपसंह्रीयते । अन्यथाऽन्योऽन्यत् पश्येदित्यादिकमनर्थकम् । न ह्येकस्यान्यत्वेऽन्यस्यानन्यत्वं भवति । अतो द्वितीयोऽन्यशब्दः व्यर्थ एव स्यात् । न च तत्पक्षे दृश्यत्वादिकमात्मनो विद्यते । तस्माद् यत्र किञ्चिदपि स्वातंत्र्यमन्यस्य भवति तत्रैव भगवतोऽन्यः पुरुषो भगवद्दृष्टादन्यत् पश्यतीत्यादि युज्यते तदेव नास्ति स्वतः । अतो नान्योऽन्यत्पश्येदित्यर्थः । अन्यदिवेतीवशब्दोऽल्पस्वातंत्र्याद्यर्थे । राज्ञः पृथगिव भृत्य इतिवत् ।</p>
@@ Line 6,160: / Line 6,646: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V30_B1" data-verse="BR_C04_S03_V30">
 <p>अन्यदप्यस्वातंत्र्येणान्यवदवस्थितं यस्मिन् पक्षेऽस्ति तत्रैवान्यदर्शनादिव्यवहारो युज्यते । सप्तमरसादिदर्शनाभावादिति च । सर्वेंद्रियोपभोगोऽपि विष्णोः स्वात्मनि विद्यते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,178: / Line 6,666: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V32">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32">
 <p>यदि जगदेव न स्यात् तदा कथं मोक्षेऽप्यन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्तीति युज्यते । मोक्षप्रकरणं चैतत् । स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि इति भगवद्वचनम् ।</p>
@@ Line 6,197: / Line 6,686: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V32_B1" data-verse="BR_C04_S03_V32">
 <p>सलीलः सलिल इति वा ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,207: / Line 6,698: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V33">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33">
 <p>अन्येभ्यस्तु विमुक्तेभ्य आनन्दश्चक्रवर्तिनाम् ।</p>
@@ Line 6,282: / Line 6,774: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V33_B1" data-verse="BR_C04_S03_V33">
 <p>तेभ्योऽश्वलादिभ्यः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,292: / Line 6,786: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V34">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V34_B1" data-verse="BR_C04_S03_V34">
 <p>सर्वदा जीवमादाय नियमाद् विष्णुरेव हि ।</p>
@@ Line 6,301: / Line 6,796: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V34_B1" data-verse="BR_C04_S03_V34">
 <p>अतस्तात्पर्यार्थं पुनर्वचनम् ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,311: / Line 6,808: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V35">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V35_B1" data-verse="BR_C04_S03_V35">
 <p>ग्रामादिकमुत्सर्जद्यायात् ॥</p>
@@ Line 6,318: / Line 6,816: @@
 <p>यथा ग्रामं परित्यज्य यात्यनः पुमधिष्ठितम् ।</p>
 <p>एवं देहं परित्यज्य विष्णुनाऽधिष्ठितः पुमान् ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,328: / Line 6,828: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V36">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V36_B1" data-verse="BR_C04_S03_V36">
 <p>अणिमानं भगवन्तम् ।</p>
@@ Line 6,354: / Line 6,855: @@
 <p>इति तस्य वरादेव जायन्ते ज्ञानिनोऽखिलाः ॥</p>
 <p>पुनस्तं प्राप्य मुक्तिञ्च प्राप्नुयुस्तदनुज्ञया ॥ इति प्रवृत्ते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,364: / Line 6,867: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V37">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37">
 <p>इदं मुक्तजीवस्वरूपमायाति । अतोऽनेन सहेदं परं ब्रह्मायातीति परब्रह्मणः पूजार्थं प्रतिकल्पन्ते । यथा राज्ञो ध्वजादिकं दृष्ट्वाऽयं ध्वज आगच्छति तस्माद् राजाऽऽयातीति पूजां प्रतिकल्पन्ते तद्वत् । अन्यथेदं ब्रह्मायातीदमागच्छतीति द्विरुक्तिर्व्यर्था स्यात् । वीप्सात्वे त्वयमायातीत्येकप्रकारेण शब्दाभ्यासः स्यात् ।</p>
@@ Line 6,388: / Line 6,892: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V37_B1" data-verse="BR_C04_S03_V37">
 <p>तस्मादणिमानं न्येतीत्यादिना जीवगतं ब्रह्मैवोच्यते । जीवोपतापादि तु नैव ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,402: / Line 6,908: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति ज्योतिर्ब्राह्मणम् ॥ ६३ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S03_V38">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S03_V38_B1" data-verse="BR_C04_S03_V38">
 <p>जीवमादाय गच्छन्तमनुयान्ति दिवौकसः ।</p>
@@ Line 6,417: / Line 6,924: @@
 <p>अनुयान्ति शरीरस्था अभियान्ति स्वलोकगाः ।</p>
 <p>मुक्तमादाय गच्छन्तं विष्णुं सर्वे दिवौकसः ॥ इत्यध्यात्मे ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,424: / Line 6,935: @@
 <p class="adhyaya-trans">शारीरब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C04_S04">
 <div class="verse" id="BR_C04_S04_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 6,432: / Line 6,944: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V01_B1" data-verse="BR_C04_S04_V01">
 <p>सर्वेषां बलकारित्वाद् बल्यो विष्णुः प्रकीर्तितः ।</p>
@@ Line 6,443: / Line 6,956: @@
 <p>एनं बल्यमभिसमायान्ति । पराक् स्थितश्चाक्षुषो भगवान् प्रत्यक्परावर्तते ।</p>
 <p>इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः इत्यादिश्रुतेः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,453: / Line 6,968: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02">
 <p>हृदये संस्थितो जीवो विशेषेण हरिस्तथा ।</p>
@@ Line 6,484: / Line 7,000: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V02_B1" data-verse="BR_C04_S04_V02">
 <p>एष आत्मा निष्क्रामतीति जीवांगीकारे शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । न हि जीवः शरीरं निहत्याविद्यां गमयति रूपान्तरं वा करोति । न च सर्वमयत्वं जीवस्य । ब्रह्मेति विशेषणाच्च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,494: / Line 7,012: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V03_B1" data-verse="BR_C04_S04_V03">
 <p>यथा तृणजलूकैवं भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>
@@ Line 6,499: / Line 7,018: @@
 <p>इदं शरीरं भूतेषु विलापयति केशवः ।</p>
 <p>अविद्यां चैव जीवस्य गमयेज्ज्ञानसर्जनात् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,509: / Line 7,030: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V04_B1" data-verse="BR_C04_S04_V04">
 <p>स्वर्णकारो यथा स्वर्णमलमग्नौ निहत्य च ।</p>
@@ Line 6,598: / Line 7,120: @@
 <p>चिदानन्दशरीरादेः सदेहाद्या विमोक्षिणः ॥</p>
 <p>अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दा सुगंधिनः ॥ इत्यादेश्च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,608: / Line 7,132: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05">
 <p>मयट् प्राचुर्ये स्वरूपे च ।</p>
@@ Line 6,677: / Line 7,202: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V05_B1" data-verse="BR_C04_S04_V05">
 <p>सत्यः सो अस्य महिमा गृणे शवः । त एते सत्याः कामाः इत्यादिश्रुतिभिर्भगवद्गुणानां सत्यत्वमेव ज्ञायते । सत्यमेनमनुविश्वे मदन्ति रातिं देवस्य गृणतो मघोनः इति सर्वजीवानां भगवदनुजीवनं च सत्यमित्येवोच्यते । तदा कथं जीवभेदस्यासत्यता । न च सर्वविध्यर्थक्रियासिद्धस्य कुत्रचिद् बाधो दृष्टः । न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत्सृजते इति मुक्त्यनन्तरमपि तदधीनत्वप्रतीतेश्च । न भेदस्यासत्यता । न हि संसारावस्थायामक्षीणकर्मता भवति । न च मुख्यार्थं परित्यज्यामुख्यो युक्तः । अतः सत्य एव भेदः । स भगवान् यथाकारी तथा कारयति यथाचारी यथा चारयति तथा भवति । स भगवान् यथा कामो भवति तथा कामो जीवो भवति । इत्थं कामोऽस्य भूयादिति भगवदिच्छावशादस्य कामो भवतीत्यर्थः । क्रतुरितीत्थं करिष्याम्येवेति निश्चयरूपः कामः । स भगवदिच्छया हि भवति । कामेन मे काम आगात् इति च श्रुतिः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,690: / Line 7,217: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V06_B1" data-verse="BR_C04_S04_V06">
 <p>अयोग्यकामराहित्यान्मुक्तो निष्काम उच्यते ।</p>
@@ Line 6,707: / Line 7,235: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V06_B2" data-verse="BR_C04_S04_V06">
 <p>न चामुक्तस्य कथञ्चिदाप्तकामता मुख्यतः ।ब्रह्माप्येतीतिवचनात् पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव । यद्यज्ञाननाशात् परिज्ञानमात्रं तदा स्वस्य ब्रह्मतां विजानातीत्येव स्यात् । न तु ब्रह्माप्येतीति । न हि राजपुत्रः पूर्वमात्मानमजानन् पश्चाद् राजपुत्र इति विज्ञाय राजपुत्रमप्येतीत्युच्यते । किन्तु राजपुत्रत्वेनात्मानं व्यजानादित्येवोच्यते । विस्मृतकण्ठमणिरपि विज्ञात इत्येवोच्यते न तु प्राप्त इति । अतः पूर्वब्रह्मशब्दो जीववाच्येव ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,720: / Line 7,250: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V07_B1" data-verse="BR_C04_S04_V07">
 <p>अथ मर्त्योऽमृतो भवति । अथ मुक्त्यनन्तरं न कदाचिन्मृतिरस्य भविष्यतीत्यर्थः । मुक्त एव परे ब्रह्मणीच्छया प्रविशति निःसरति च । दर्शनादीन् ब्रह्मणो भोगांश्च करोति । स्वरूपभूताः कामा मुक्तानां भवन्तीत्यतो हृदि श्रिता इति विशेषणम् । हृदयस्यैव मोचनात् तत्स्थाः कामा मुक्तानामपगच्छन्तीति युक्तमेव । न ह्यमुक्तस्य कदाचित् सर्वे कामा मुच्यन्ते । सुप्त्यादावप्यभिभव एव वासनाया विद्यमानत्वात् । वासनाया हि पुनरुद्भवः ॥</p>
@@ Line 6,743: / Line 7,274: @@
 <p>प्राणस्तु भगवान् विष्णुः सर्वनेतृत्वतो विभुः ।</p>
 <p>तेजस्तु सर्वतेजस्त्वाच्छ्रीरेव समुदाहृता ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,755: / Line 7,288: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V08_B1" data-verse="BR_C04_S04_V08">
 <p>तत्प्राप्तेः सुखहेतुत्वात् पन्था इति हरिः श्रुतः ।</p>
@@ Line 6,761: / Line 7,295: @@
 <p>तस्य प्रसादात् संयान्ति तल्लोकं सर्वमोक्षिणः ॥</p>
 <p>ऊर्ध्वः स भगवान् सर्वविशिष्टो यत्सदैव हि ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,772: / Line 7,308: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V09_B1" data-verse="BR_C04_S04_V09">
 <p>रूपमाहुः पञ्चविधं तस्य विष्णोर्महात्मनः ॥</p>
@@ Line 6,787: / Line 7,324: @@
 <p>सर्वेषां व्यवहाराणां भेदोत्थानां स ईश्वरः ॥</p>
 <p>अभिन्नोऽपि ह्यतो भिन्नः पञ्चभेदादिना मृषा ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,798: / Line 7,337: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V10">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V10_B1" data-verse="BR_C04_S04_V10">
 <p>अन्यथोपासका येऽस्य ते यान्ति ह्यधरं तमः ॥</p>
@@ Line 6,804: / Line 7,344: @@
 <p>सत्वबुद्धिं यतः कुर्युरतस्तेऽधिकपापिनः ।</p>
 <p>अप्राप्तत्यागिनः प्राप्तनिष्ठाहीनो हि दोषवान् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,815: / Line 7,357: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V11">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V11_B1" data-verse="BR_C04_S04_V11">
 <p>नित्यदुःखस्वरूपत्वादनन्दं तत्तमो मतम् ।</p>
@@ Line 6,828: / Line 7,371: @@
 <p>बोधनाज्ज्ञानवान् भुत् स्यात् तत्सकाशाच्च ये हरिम् ।</p>
 <p>न विदुस्ते तमो यान्ति सर्वदुःखात्मकं परम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,839: / Line 7,384: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V12">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V12_B1" data-verse="BR_C04_S04_V12">
 <p>यदि जीवः परात्मानमयमस्मीति वेदितुम् ।</p>
@@ Line 6,848: / Line 7,394: @@
 <p>तस्मात् सोऽस्मीति नैवायं विजानीयात् कदाचन ।</p>
 <p>तदीयोऽस्मीति जानीयात् सर्वदैव बुधस्ततः ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,859: / Line 7,407: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V13">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V13_B1" data-verse="BR_C04_S04_V13">
 <p>यस्य ज्ञातो नित्यबुद्धो भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>
@@ Line 6,867: / Line 7,416: @@
 <p>प्रविष्टो गहने देहमध्ये सन्दोहनामनि ॥</p>
 <p>तज्ज्ञानी याति तं लोकं तत्प्रसादाच्च वर्तते ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,896: / Line 7,447: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V16">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V16_B1" data-verse="BR_C04_S04_V16">
 <p>न वत्सराश्च नाहानि यस्य नित्याविकारतः ॥</p>
 <p>ज्योतिषां ज्योतिरचलं तद्देवाः समुपासते ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,910: / Line 7,464: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V17">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V17_B1" data-verse="BR_C04_S04_V17">
 <p>प्राणश्चक्षुस्तथैवान्नं मनः श्रोत्रं च पञ्चमम् ॥</p>
 <p>मूलप्रकृतिसंयुक्तं यद्गतं प्रतिपूरुषम् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,933: / Line 7,490: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V19">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V19_B1" data-verse="BR_C04_S04_V19">
 <p>तस्य रूपगुणाद्येषु न कश्चिद्भेद इष्यते ॥</p>
 <p>तद्भेददर्शी संयाति मृत्योर्मृत्य्वभिधं तमः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,956: / Line 7,516: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V21">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V21_B1" data-verse="BR_C04_S04_V21">
 <p>तस्मादेकप्रकारेण द्रष्टव्यो भगवान् हरिः ॥</p>
@@ Line 6,981: / Line 7,542: @@
 <p>तस्मादेवं वदन् वस्तुशून्यतामर्थतो वदेत् ॥</p>
 <p>गुणाश्च गुणिनः सर्वे स्वेनैव गुणिनो गुणाः ॥" इत्यादि च ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 6,991: / Line 7,554: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V22">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V22_B1" data-verse="BR_C04_S04_V22">
 <p>सर्वमस्य वशे यस्माद्धरिः सर्ववशी ततः ।</p>
@@ Line 7,007: / Line 7,571: @@
 <p>तीर्णो हि वर्तते नित्यं पुण्यपापे जनार्दनः ।</p>
 <p>नैनं कदाचित् तपतः पुण्यपापे जनार्दनम् ॥ इति च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,024: / Line 7,590: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V23">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V23_B1" data-verse="BR_C04_S04_V23">
 <p>शान्तिस्तु भगवन्निष्ठा दमो मदविनिग्रहः ।</p>
@@ Line 7,035: / Line 7,602: @@
 <p>नित्यं हि रागपापादेर्मुक्तो यत्पुरुषोत्तमः । वेदाख्यब्रह्मणान्यत्वाद्विष्णुर्ब्राह्मण उच्यते ॥</p>
 <p>पूर्णत्वाज्ज्ञानरूपत्वाद् ब्रह्मलोकश्च स प्रभुः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,055: / Line 7,624: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति शारीरब्राह्मणम् ॥ ६४ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S04_V25">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S04_V25_B1" data-verse="BR_C04_S04_V25">
 <p>न मरिष्यतीति ह्यमरो न मृतो यत्ततोऽमृतः ॥</p>
@@ Line 7,068: / Line 7,638: @@
 <p>अभूद्भविष्यति भवत्येवमाद्यपदानि तु ।</p>
 <p>नित्यभावाभिधायीनि यत्र वाच्या हरेर्गुणाः ॥ इति शब्दनिर्णये ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,075: / Line 7,649: @@
 <p class="adhyaya-trans">मैत्रेयीब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C04_S05">
 <div class="verse" id="BR_C04_S05_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,115: / Line 7,690: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S05_V05_B1" data-verse="BR_C04_S05_V05">
 <p>प्रियां वाचमवर्धयद्भवती ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,175: / Line 7,753: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V12">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S05_V12_B1" data-verse="BR_C04_S05_V12">
 <p>बाह्याभ्यन्तरविशेषाभावेन सर्वत्र लवणरसघन एव ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,187: / Line 7,768: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V13">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S05_V13_B1" data-verse="BR_C04_S05_V13">
 <p>न वा अहमिमं विजानातीति । ओयमिमं परमात्मानं जीवो न विजानातीत्यत्रैव भगवान् मोहान्तं मोहाख्यं नाशमापीपिपत् प्रापयामास । अतोऽहं ब्रह्मास्मीत्यादिष्वप्यहंशब्दोऽहेयत्ववाचीति सिद्धम् । अन्यथा कथमहं विजानातीति युज्येत ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,203: / Line 7,787: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति मैत्रेयीब्राह्मणम् ॥ ६५ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S05_V14">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S05_V14_B1" data-verse="BR_C04_S05_V14">
 <p>एतावद्विज्ञातुः परमात्मनो विज्ञानादिकमेव ह्यमृतत्वं मोक्षः ।</p>
@@ Line 7,208: / Line 7,793: @@
 <p>ज्ञेयाभावान्न हि ज्ञानं ज्ञानाभावे हि शून्यता ।</p>
 <p>तस्माज्ज्ञेययुतो मोक्षः सुखरूपत्वतः सदा ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,215: / Line 7,804: @@
 <p class="adhyaya-trans">वंशब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C04_S06">
 <div class="verse" id="BR_C04_S06_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,269: / Line 7,859: @@
 <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C04_S06_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C04_S06_V03_B1" data-verse="BR_C04_S06_V03">
 <p>अवरेभ्योऽपि शृण्वन्ति परमाश्च क्वचित् क्वचित् ।</p>
@@ Line 7,274: / Line 7,865: @@
 </div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C5" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="सप्तमोऽध्यायः"></span>
 == सप्तमोऽध्यायः ==
 <span id="gr-C5-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमं ब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 7,280: / Line 7,876: @@
 <p class="adhyaya-trans">प्रथमं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S01">
 <div class="verse" id="BR_C05_S01_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,289: / Line 7,886: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S01_V01_B01" data-verse="BR_C05_S01_V01">
 <p>अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः ।</p>
@@ Line 7,298: / Line 7,896: @@
 <p>लौकिकव्यवहारो यो भूभारक्षपणादिकः ।</p>
 <p>तददृष्टिं विना नान्यो लयः कृष्णादिनां क्वचित् ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,312: / Line 7,912: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S01_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S01_V02_B01" data-verse="BR_C05_S01_V02">
 <p>ओताः सर्वगुणाः यस्मादस्मिन्नों विष्णुरुच्यते ।</p>
@@ Line 7,324: / Line 7,925: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S01_V02_B01" data-verse="BR_C05_S01_V02">
 <p>बाह्लीकसुता हि रोहिणी । अतो बलभद्रः कौरव्यायणीपुत्रः ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,331: / Line 7,936: @@
 <p class="adhyaya-trans">द्वितीयं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S02">
 <div class="verse" id="BR_C05_S02_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,359: / Line 7,965: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S02_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S02_V03_B01" data-verse="BR_C05_S02_V03">
 <p>ज्ञानदानं तु देवानां फलदानं तु कर्मणाम् ।</p>
@@ Line 7,367: / Line 7,974: @@
 <p>देवादीनां दानमेव हविरादेः प्रकीर्तितम् ।</p>
 <p>तमःप्राप्तिविलम्बाय दैत्यानां विहिता दया ॥ इति प्रवृत्ते ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,374: / Line 7,985: @@
 <p class="adhyaya-trans">तृतीयं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S03">
 <div class="verse" id="BR_C05_S03_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,384: / Line 7,996: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S03_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S03_V01_B01" data-verse="BR_C05_S03_V01">
 <p>हरणाद्यज्ञभागादेर्ज्ञानादेर्दानतस्तथा ।</p>
@@ Line 7,394: / Line 8,007: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S03_V01_B01" data-verse="BR_C05_S03_V01">
 <p>परमात्मा च प्रजापतिः ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,401: / Line 8,018: @@
 <p class="adhyaya-trans">चतुर्थं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S04">
 <div class="verse" id="BR_C05_S04_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,413: / Line 8,031: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S04_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01">
 <p>ततत्वादेकरूपत्वात् तत्परं ब्रह्म कीर्तितम् ।</p>
@@ Line 7,449: / Line 8,068: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S04_V01" data-verse="BR_C05_S04_V01">
 <p>परलोको जित एवाभवदित्यर्थः ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,456: / Line 8,079: @@
 <p class="adhyaya-trans">पञ्चमं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S05">
 <div class="verse" id="BR_C05_S05_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,464: / Line 8,088: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S05_V01_B01" data-verse="BR_C05_S05_V01">
 <p>सदा सर्वगुणापानादापो नारायणः स्मृतः ।</p>
@@ Line 7,470: / Line 8,095: @@
 <p>तस्माद् ब्रह्माऽजनि ततो देवाः सर्वेऽपि जज्ञिरे ॥</p>
 <p>तस्माद्ब्रह्मादयो देवा वासुदेवमुपासते ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,484: / Line 8,111: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S05_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S05_V02_B01" data-verse="BR_C05_S05_V02">
 <p>ततत्वादन्यथाज्ञानं तीत्येव समुदीर्यते ॥</p>
@@ Line 7,493: / Line 8,121: @@
 <p>अत्ययोग्याय चेत् सा स्याद्विपरीतफलप्रदा ॥</p>
 <p>वैपरीत्यं तु विघ्नः स्यान्न तु पापं कथञ्चन ॥ इत्याधारे ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,500: / Line 8,132: @@
 <p class="adhyaya-trans">षष्ठं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S06">
 <div class="verse" id="BR_C05_S06_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,512: / Line 8,145: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये षष्ठं ब्राह्मणम्॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S06_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S06_V01_B01" data-verse="BR_C05_S06_V01">
 <p>स वासुदेवो भगवानादित्यस्थो जनार्दनः ।</p>
@@ Line 7,521: / Line 8,155: @@
 <p>सूर्यस्य मंडलं नास्य प्रतीयन्ते हि रश्मयः ।</p>
 <p>तत्क्षणे नियमेनैव केषाञ्चित् सप्तभिर्दिनैः ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,528: / Line 8,166: @@
 <p class="adhyaya-trans">सप्तमं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S07">
 <div class="verse" id="BR_C05_S07_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,548: / Line 8,187: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S07_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S07_V02_B01" data-verse="BR_C05_S07_V02">
 <p>तस्य विष्णोः शिरो नाम भावनाद् भूरिति स्मृतम् ।</p>
@@ Line 7,561: / Line 8,201: @@
 <p>तद्वेदनात् सर्वपापं हन्ति चैव जहाति च ।</p>
 <p>कानिचिद्धन्ति पापानि कल्पादीन् संजहाति च ॥ इति प्रवृत्ते ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,568: / Line 8,212: @@
 <p class="adhyaya-trans">अष्टमं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S08">
 <div class="verse" id="BR_C05_S08_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,580: / Line 8,225: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये अष्टमं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S08_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S08_V01_B01" data-verse="BR_C05_S08_V01">
 <p>मनोमयो ज्ञानमयः प्रधानं मय उच्यते ।</p>
 <p>महाज्ञानात्मकश्चैव भारूपः सद्गुणात्मकः ॥</p>
 <p>सर्वप्रशासको विष्णुः ......।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,591: / Line 8,241: @@
 <p class="adhyaya-trans">नवमं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S09">
 <div class="verse" id="BR_C05_S09_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,603: / Line 8,254: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये नवमं ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S09_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S09_V01_B01" data-verse="BR_C05_S09_V01">
 <p>......... विद्युत्सर्वस्य वेदनात् ।</p>
 <p>य एनं वेद वेत्तारं सर्वस्य परमेश्वरम् ॥</p>
 <p>पादेभ्यो मोचयित्वैनं स्वात्मानं वेदयेद्धरिः ॥ इति माहात्म्ये ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,614: / Line 8,270: @@
 <p class="adhyaya-trans">दशमं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S10">
 <div class="verse" id="BR_C05_S10_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,626: / Line 8,283: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये दशमं ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S10_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S10_V01_B01" data-verse="BR_C05_S10_V01">
 <p>सरस्वती तु गोरूपा तस्या देवादयोऽखिलाः ।</p>
 <p>स्तनानेवोपजीवन्ति तस्या वायुः पतिः प्रभुः ॥</p>
 <p>वत्सो मनोऽभिमान्यस्याः सरस्वत्याः सदाशिवः ॥ इति प्रभंजने ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,637: / Line 8,299: @@
 <p class="adhyaya-trans">एकादशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S11">
 <div class="verse" id="BR_C05_S11_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,649: / Line 8,312: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये एकादशं ब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S11_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S11_V01_B01" data-verse="BR_C05_S11_V01">
 <p>अग्निनामा तु भगवानौदर्याग्नौ प्रतिष्ठितः ।</p>
@@ Line 7,655: / Line 8,319: @@
 <p>तस्य विष्णोस्तुतिरियं क्रियते वायुना सदा ॥</p>
 <p>कर्णौ पिधाय या नित्यं श्रोतुं शक्याऽखिलैः सदा ॥ इति तंत्रमालायाम् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,662: / Line 8,330: @@
 <p class="adhyaya-trans">द्वादशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S12">
 <div class="verse" id="BR_C05_S12_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,674: / Line 8,343: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये द्वादशं ब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S12_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S12_V01_B01" data-verse="BR_C05_S12_V01">
 <p>प्रवहं वायुपुत्रं च सूर्यसोमौ च विद्युतम् ।</p>
 <p>प्राप्य प्रधानवायुं च याति तत्परमं पदम् ॥ इति ब्रह्मांडे ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,684: / Line 8,358: @@
 <p class="adhyaya-trans">त्रयोदशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S13">
 <div class="verse" id="BR_C05_S13_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,696: / Line 8,371: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S13_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S13_V01_B01" data-verse="BR_C05_S13_V01">
 <p>व्याधीञ्छवहृतिं चैव शवदाहादिकं तथा ।</p>
@@ Line 7,709: / Line 8,385: @@
 <p>यथावत् केशवं ज्ञात्वा स्वयोग्यैकामुपासनाम् ॥</p>
 <p>अपि कृत्वा हरिं दृष्ट्वा मुच्यते नात्र संशयः ॥ इति ब्रह्मतर्के ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,716: / Line 8,396: @@
 <p class="adhyaya-trans">चतुर्दशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S14">
 <div class="verse" id="BR_C05_S14_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,728: / Line 8,409: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये चतुर्दशं ब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S14_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S14_V01_B01" data-verse="BR_C05_S14_V01">
 <p>अन्नाभिमानी ब्रह्मैव प्राणो वायुरुदाहृतः ।</p>
@@ Line 7,742: / Line 8,424: @@
 <p>ब्रह्मा निवेशनीयः स्याद्वायुश्चास्य रतिप्रदः ॥</p>
 <p>अतः प्रयोजनं तुल्यमन्योन्यात्मप्रवेशनात् ॥ इति सन्धाने ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,749: / Line 8,435: @@
 <p class="adhyaya-trans">पञ्चदशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S15">
 <div class="verse" id="BR_C05_S15_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,755: / Line 8,442: @@
 </div>
 </div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,762: / Line 8,451: @@
 <p class="adhyaya-trans">षोडशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S16">
 <div class="verse" id="BR_C05_S16_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,768: / Line 8,458: @@
 </div>
 </div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,775: / Line 8,467: @@
 <p class="adhyaya-trans">सप्तदशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S17">
 <div class="verse" id="BR_C05_S17_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,781: / Line 8,474: @@
 </div>
 </div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,788: / Line 8,483: @@
 <p class="adhyaya-trans">अष्टादशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S18">
 <div class="verse" id="BR_C05_S18_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,796: / Line 8,492: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S18_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S18_V01_B01" data-verse="BR_C05_S18_V01">
 <p>उत्थापनादुक्थनामा मोक्षे प्राप्यो यतोऽखिलैः ।</p>
 <p>यजुश्चाथ क्षतात्त्राणात् क्षत्रं सम्यक्त्वकारणात् ॥</p>
 <p>सर्वेषां साम च प्रोक्तो वायुरेव जगत्पतिः ॥ इति च ॥ १३ ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,807: / Line 8,508: @@
 <p class="adhyaya-trans">एकोनविंशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S19">
 <div class="verse" id="BR_C05_S19_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 7,831: / Line 8,533: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V03_B01" data-verse="BR_C05_S19_V03">
 <p>ऋग्यजुःसामसंस्थो यो भगवान् पुरुषोत्तमः ।</p>
 <p>स द्वितीयपदेनोक्तो गायत्र्याः प्रथमेन तु ॥</p>
 <p>भूम्यन्तरिक्षस्वर्गस्थतृतीयेन समीरगः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,845: / Line 8,550: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V04_B01" data-verse="BR_C05_S19_V04">
 <p>चतुर्थपादो गायत्र्याः प्रणवः समुदीरितः ॥</p>
@@ Line 7,875: / Line 8,581: @@
 <p>रंजनात् प्रकृतिः प्रोक्ता रज इत्येव वैदिकैः ।</p>
 <p>तस्या अप्युत्तमो विष्णुर्यतोऽतः स परोरजाः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,885: / Line 8,593: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V05_B01" data-verse="BR_C05_S19_V05">
 <p>अभिमानिनी तु गायत्र्या मुख्या श्रीः परिकीर्तिता ।</p>
@@ Line 7,908: / Line 8,617: @@
 <p>ब्रह्मणे तस्य सा प्राणान् सर्वदा पाति पुत्रवत् ॥</p>
 <p>ब्रह्मा हि पुत्रस्तस्यास्तु तत्पुत्रा इतरेऽखिलाः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,918: / Line 8,629: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V06_B01" data-verse="BR_C05_S19_V06">
 <p>तामाहुः परमां देवीं वृणीमह ऋगात्मिकाम् ॥</p>
@@ Line 7,924: / Line 8,636: @@
 <p>तेषां प्रतिग्रहाद्दोषो न कश्चन भविष्यति ।</p>
 <p>न चैकपदविज्ञानफलायालं सुखानि च ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,934: / Line 8,648: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V07">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V07_B01" data-verse="BR_C05_S19_V07">
 <p>विष्णोर्यदा भगवतो लोकान् वेदांश्च चेतनान् ।</p>
@@ Line 7,955: / Line 8,670: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V07_B01" data-verse="BR_C05_S19_V07">
 <p>तावदेतावत् प्रतिगृह्णीयादिति तस्यैव सामस्त्येन ग्रहणार्थम् । एतावदेव मम हस्ते विद्यते इतिवत् । न ह्यन्यदेवतावत् प्रतिग्राह्यमस्ति ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,965: / Line 8,682: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V08">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V08_B01" data-verse="BR_C05_S19_V08">
 <p>अष्टाक्षरत्वाद् गायत्र्याः प्रोक्ता सैकपदीति च ।</p>
@@ Line 7,981: / Line 8,699: @@
 <p>अलेपं सर्वपापेभ्यो विशेषेण प्रतिग्रहात् ॥</p>
 <p>तद्योग्यां मुक्तिमन्येषां यथायोग्यमुपासितः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 7,995: / Line 8,715: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये सप्तमाध्याये एकोनविंशं ब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S19_V09">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S19_V09_B01" data-verse="BR_C05_S19_V09">
 <p>वक्तव्यो भगवान् विष्णुर्गायत्र्या मुखसंस्थितः ॥</p>
@@ Line 8,003: / Line 8,724: @@
 <p>संहर्ता सर्वदोषाणामग्निस्थः सर्वदाहकः ।</p>
 <p>नित्यानन्दोऽग्निवर्णश्च रामः परशुभृत् सदा ॥ इति गायत्रीसंहितायाम् ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,010: / Line 8,735: @@
 <p class="adhyaya-trans">विंशं ब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C05_S20">
 <div class="verse" id="BR_C05_S20_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 8,019: / Line 8,745: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V01">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S20_V01_B01" data-verse="BR_C05_S20_V01">
 <p>सूर्यमंडलनाम्ना तु पात्रेण स्वमुखं हरिः ।</p>
@@ Line 8,026: / Line 8,753: @@
 <p>पूषा पूर्णत्वतो विष्णुर्दृष्टये विष्णुधर्मिणः ।</p>
 <p>स्वमुखं प्रकाशयेदेकं नान्यथा तु कथञ्चन ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,037: / Line 8,766: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V02">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S20_V02_B01" data-verse="BR_C05_S20_V02">
 <p>नान्यो यत्तादृशो ज्ञाता तस्मादेकऋषिर्हरिः ।</p>
 <p>यमो नियमानात् प्रोक्तः सूर्य ऊरीकृतेरयम् ॥</p>
 <p>ज्ञेयः प्रजापतेरेव प्राजापत्यस्ततः स्मृतः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,051: / Line 8,783: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V03">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S20_V03_B01" data-verse="BR_C05_S20_V03">
 <p>प्राणे स्थितो यः पुरुषः सोऽसावहमिति स्मृतः ॥</p>
 <p>अहेयत्वादसुत्वाच्च मेयत्वाच्चास्मिनामकः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,064: / Line 8,799: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S20_V04_B01" data-verse="BR_C05_S20_V04">
 <p>अदोषत्वाद् अ इत्युक्तो वायुस्तन्निलयो यतः ॥</p>
 <p>अनिलं तत एवासावमृतं चेति कीर्त्यते ।</p>
 <p>तदाश्रयोऽपि ह्यमृतः किमु साक्षात्स्वयं हरिः ॥</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,078: / Line 8,816: @@
 </div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V05">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S20_V05_B01" data-verse="BR_C05_S20_V05">
 <p>क्रतुश्च ज्ञानरूपत्वात् स एव हि जनार्दनः ।</p>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,095: / Line 8,836: @@
 <div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये सप्तमोऽध्यायः ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C05_S20_V06">
 <div class="bhashya" id="BR_C05_S20_V06_B01" data-verse="BR_C05_S20_V06">
 <p>सोऽग्निरंगप्रणेतृत्वात् विश्वज्ञानविदां वरः ॥ इति च ।</p>
@@ Line 8,100: / Line 8,842: @@
 </div>
+</div>
+</div>
+<span id="gr-C6" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अष्टमोऽध्यायः"></span>
 == अष्टमोऽध्यायः ==
 <span id="gr-C6-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 8,106: / Line 8,853: @@
 <p class="adhyaya-trans">प्रथमब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C06_S01">
 <div class="verse" id="BR_C06_S01_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 8,222: / Line 8,970: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये अष्टमाध्याये प्रथमब्राह्मणम् ॥ १ ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S01_V14">
 <div class="bhashya" id="BR_C06_S01_V14_B01" data-verse="BR_C06_S01_V14">
 <p>अहं श्रेयोविवादं तु येन कृत्वाऽखिलाः सुराः ।</p>
@@ Line 8,237: / Line 8,986: @@
 <p>अन्योन्यापाश्रयाच्छक्तौ स्थातुमन्ये कुतस्ततः ।</p>
 <p>तस्मात् प्राणो वरो देवेष्विति सर्वेऽपि मेनिरे ॥ इति पवमाने ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,244: / Line 8,997: @@
 <p class="adhyaya-trans">द्वितीयब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C06_S02">
 <div class="verse" id="BR_C06_S02_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 8,380: / Line 9,134: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहद्भाष्ये अष्टमाध्याये द्वितीयब्राह्मणम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S02_V15">
 <div class="bhashya" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15">
 <p>द्युपर्जन्यधरापुंस्त्रीसंस्थितं पञ्चरूपिणम् ।</p>
@@ Line 8,449: / Line 9,204: @@
 <div class="bhashya" id="BR_C06_S02_V15_B01" data-verse="BR_C06_S02_V15">
 <p>तदधीनत्वादर्थवत् इति भगवद्वचनम् । समाकर्षात् इति च ।</p>
+</div>
+</div>
 </div>
@@ Line 8,456: / Line 9,215: @@
 <p class="adhyaya-trans">तृतीयब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C06_S03">
 <div class="verse" id="BR_C06_S03_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 8,570: / Line 9,330: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति  बृहदारण्यकोपनिषदि अष्टमाध्याये तृतीयब्राह्मणम् ॥ ३ ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C6-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 8,576: / Line 9,338: @@
 <p class="adhyaya-trans">चतुर्थब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C06_S04">
 <div class="verse" id="BR_C06_S04_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 8,815: / Line 9,578: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति बृहदारण्यकोपनिषदि अष्टमाध्याये  चतुर्थब्राह्मणम् ॥ ४ ॥</div>
+</div>
 <span id="gr-C6-S5" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="पञ्चमब्राह्मणम्"></span>
@@ Line 8,821: / Line 9,586: @@
 <p class="adhyaya-trans">पञ्चमब्राह्मणम्</p>
 </div>
+<div class="section" id="BR_C06_S05">
 <div class="verse" id="BR_C06_S05_V01" type="mantra" data-doc="BR">
 <div class="verse-text">
@@ Line 8,916: / Line 9,682: @@
 <div class="gr-author-note">॥  इति श्रीमदानन्दतीर्थ भगवत्पादाचार्यप्रणीतं बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ॥</div>
+<div class="bhashya-collection" id="bhashya-BR_C06_S05_V04">
 <div class="bhashya" id="BR_C06_S05_V04_B01" data-verse="BR_C06_S05_V04">
 <p>पञ्चाग्निविद्यया चैव तथैव प्राणविद्यया ।</p>
@@ Line 8,967: / Line 9,734: @@
 <p>अमन्दानन्दसांद्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</p>
 <p>इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥</p>
+</div>
+</div>
 </div>