Pramaanalakshanam/Vyakhya/Pramaanalakshana-tika: Difference between revisions

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B01">

| verse_id = PRL_C01_B01

| id      = PRL_C01_B01_Pramaanalakshana-tika

<div class="gr-avataranika">इह खलु ‘सुखमेव मे स्यात् दुःखं मनागपि मा भूत्’ इति निखिलापेक्षित मोक्षस्येश्वरसाक्षात्कारमन्तरेणासम्भवात्, तस्य च प्रमाणानि विनानुदयात्, प्रमाणानां च यथावद्विदितानामेव तद्धेतुत्वोपपत्तेस्तत्स्वरूपं यथावज्ज्ञापयितुकामो भगवानाचार्यवर्यः प्रारिप्सितग्रन्थाविघ्नपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनाविगीतशिष्टाचारपरम्परादि प्राप्तेष्टदेवतानतिपूर्वकं श्रोतृशेमुषीमनुकूलयिष्यन् वक्ष्यमाणमेवाग्रे दर्शयति ।</div>

<p class="gr-vyakhya-para">नारायणस्यैव नमस्कारे को हेतुरित्यत उक्तम् अशेषगुरुमिति ॥ सर्वज्ञं गुरुमिति पाठे सार्वज्ञ्यं गुरूत्वस्योपपादकम् । किं च नारायणस्यैव अतिसमर्थत्वेनेष्ट प्रदानसम्भवात् तन्नतिरिति भावेनोक्तम्

<p class="gr-vyakhya-para">द्विविधं लक्षणम्, यावल्लक्ष्यभावि अयावल्लक्ष्यभावि चेति । तत्राद्यं यथा, पृथुबुध्नोदराकारो घट इति । द्वितीयं यथा, भोगायतनं शरीरमिति । तत्राद्यमेव व्युत्पाद्यम् । तस्यैव सार्वत्रिकव्यवहारोपयोगित्वादिति भावेनोक्तम् स्वलक्षणमिति ॥ तदेव हि स्वरूपभूतं लक्षणं यत् यावल्लक्ष्यभावीति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B02

| id      = PRL_C01_B02_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">प्रमाणानामित्युद्देशे सिद्धे प्रमाणसामान्यलक्षणमाह</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">यथार्थं प्रमाणम्</div>

<p class="gr-vyakhya-para">सर्वं चोत्पत्तिमत् केवलं त्रिविधम् । प्रत्यक्षजमनुमानजमागमजमिति । प्रत्यक्षादीनामवान्तरभेदेन पुनर्भिद्यत इति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B03

| id      = PRL_C01_B03_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">अनुप्रमाणविभागमाह–</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अनुप्रमाणं त्रिविधम्</div>

<p class="gr-vyakhya-para">अत्र दृष्टान्त इति तद्वचनोपलक्षणम् । ‘धूमान्महानसवत् पर्वतोऽग्निमान्’ इति हेतुगर्भेण सप्रतिज्ञेन दृष्टान्तवचनमात्रेण उपपत्तिज्ञानसम्भवात् । श्रोत्राकाङ्क्षानुसारेणैवावयवकल्पना युक्ता न तु तन्नियतिरिति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B04

| id      = PRL_C01_B04_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">निर्दोषोपपत्तिरनुमेत्युक्तम् । को दोष उपपत्तेः सम्भवति ? । द्विविध उपपत्तिदोषः । साक्षात् वाचनिकश्चेति । यस्तत्रोपपत्तेरेव साधनदूषणक्षमत्वापादकः स साक्षादुपपत्तिदोषः । तं विभज्य दर्शयति ॥</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">उपपत्तिदोषौ विरोधासङ्गती</div>

<p class="gr-vyakhya-para">रूढ्या योगेन वा प्रतिपाद्योऽर्थो मुख्यः । बहुलप्रयोगमात्रसिद्धा रूढिः प्रवृत्तिनिमित्तविवक्षया प्रवृत्तिर्योगः । अखण्डवृत्तिः रूढिः अवयववृत्तिर्योग इति वा । गौण्या लक्षणया वा वृत्त्या शब्दबोध्योऽर्थः अमुख्यः । मुख्यार्थगुणयुक्तार्थान्तरवृत्तिर्गौणी। मुख्यार्थसम्बन्धिन्यर्थान्तरे वृत्तिर्लक्षणेति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B05

| id      = PRL_C01_B05_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">हेत्वाभासादेः क्वान्तर्भावः ? इत्यतस्तं वक्तुमनुमानविरोधविभागमाह–</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">त्रिविधो विरोधः</div>

<p class="gr-vyakhya-para">उपाधिगतव्याप्यत्वोपजीवनात् सोपाधिको हेतुर्व्याप्यत्वासिद्धो भवतीत्येके । साध्यरहितस्य पक्षस्यैव विपक्षत्वात् तत्र वर्तमानो हेतुः व्यभिचारी स्यादित्यपरे तत् एवकारेण व्यवच्छिद्यते । यदा उपाधिव्यावृत्त्या पक्षे साध्याभावः सिद्धः तदैव परानुमानं दुष्टं स्यादिति पश्चाद्भाविना दोषेण पिष्टं पिष्टं स्यादिति ॥ साध्याभावाविनाभाव्यभावत्वस्य अवश्याभ्युपगमनीयत्वात् प्रथमप्राप्तपरित्यागेन दोषान्तरान्वेषणे गौरवं च स्यात् । विषमव्याप्तौ व्याप्यत्वासिद्ध्यनुपपत्तिश्चेति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B06

| id      = PRL_C01_B06_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">प्रतिज्ञाविरोधादेरुदाहरणमाह</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">सर्व एते दृश्यत्वानुमाने द्रष्टव्याः</div>

<p class="gr-vyakhya-para">‘विवादपदं मिथ्या दृश्यत्वात् यत् दृश्यं तत् मिथ्या यथा शुक्तिरजतं तथा चेदं दृश्यं तस्मान्मिथ्या’ इत्येतदनुमानं प्रतिज्ञाविरोधादीनामुदाहरणं ज्ञातव्यमिति ॥</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B07">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B07

| id      = PRL_C01_B07_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">तत्कथम् ? इत्यतः प्रतिज्ञायाः प्रबलप्रमाणविरोधं तावदुपपादयति</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">प्रत्यक्षागमादिभिर्जगतः सत्यत्वात्</div>

<p class="gr-vyakhya-para">‘भूभूधरादिकं सकर्तृकं कार्यत्वात् घटवत्’ इत्यनुमानेन परैः ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्धिरङ्गीक्रियते । यद्यपि कार्यत्वं सकर्तृकत्वमात्रेण व्याप्तं भूभूधरादिपक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञमेव कर्तारं गमयति । उपादानाऽदिविषयज्ञानवत एव कर्तृत्वात् । न च सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् । अतस्तद्वत् न कुत्रापि अप्रसिद्धसाध्यस्य दूषणत्वमिति । अनेनैव व्यधिकरणत्वेऽपि साधकत्वं चोपपादितं भवति। भूभूधराऽदिनिष्ठेन कार्यत्वेन हेतुना ईश्वरे सर्वज्ञत्वसिद्ध्यङ्गीकारात् न कुत्रापि साध्यसाधनयोर्व्यधिकरणत्वं दूषणमिति । एतेनैव अवयवनियमश्च परास्तः । न हि पक्षधर्मताबलेन सर्वज्ञत्वसिद्धाववयवनियमोऽस्ति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B08">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B08

| id      = PRL_C01_B08_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">नन्वप्रसिद्धसाध्ययोः परिशेषार्थापत्त्योः प्रामाण्याभ्युपगमेऽपि किमायातमप्रसिद्धसाध्यस्यानुमानस्य साधकत्वे ? इत्यत आह</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">परिशेषोऽर्थापत्तिरनुमानमित्यविशेषः ।</div>

<p class="gr-vyakhya-para">अत्र आदिपदेन स्मृत्यादिग्रहणम् । प्रसिद्धिर्लौकिकी । न हि सा निर्मूला याथार्थ्यहेतुसिद्धा ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B09">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B09

| id      = PRL_C01_B09_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">श्रौती चास्तीत्याह–</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">‘‘स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्युमनुमानश्चतुष्टयम् । प्रमाणमिति विज्ञेयं धर्माद्यर्थे बुभूषुभिः’’ इति श्रुतेश्च ।</div>

<p class="gr-vyakhya-para">इष्टापादनरूपा मतानुज्ञा असङ्गतावन्तर्भूता । परसिद्धार्थसाधनस्वरूपत्वात् । सिद्धसाधनस्य च असङ्गतत्वमुक्तम् । अनिष्टापादनस्यैव सङ्गतत्वादिति न विरोधादिभ्यो दूषणान्तरमस्तीति । व्याप्त्यभावादीनामन्तर्भावस्तु स्फुटत्वान्नोक्तः ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B10">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="PRL_C01_B10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = PRL_C01_B10

| id      = PRL_C01_B10_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">एवं प्रमाणदिस्वरूपं निरूप्य तन्निरूपणस्य प्रयोजनादिकं दर्शयति</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">आनन्दतीर्थमुनिना ब्रह्मतर्काक्तिमार्गतः ।  प्रमाणलक्षणमित्युक्तं सङ्क्षेपाद्ब्रह्मसिद्धये ॥</div>

युक्त्यादियुक्तता प्राक् प्रदर्शितेति इतिशब्देन स्मर्यते । यद्येवं कथं तर्हि स्वल्पेनैव ग्रन्थेन समाप्तं ? इत्यत उक्तम् ॥ सङ्क्षेपादिति ॥ श्रोतृबुद्धिमनुसृत्य शब्दसङ्क्षेपेणोक्तमिति ।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="PRL_C01_B11">

| verse_id = PRL_C01_B11

| id      = PRL_C01_B11_Pramaanalakshana-tika

| text    = <div class="gr-avataranika">अथ समापितप्रकरणोऽपि भगवनाचार्यः स्वेष्टदेवतां प्रणमति</div>

<div class="gr-mulaprateeka-block">अशेषमानमेयैकसाक्षिणेऽक्षयमूर्तये । अजेशपुरुहूतेड्य नमो नारायणाय ते ॥</div>

अजेशेति ॥</p>

<div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितस्य प्रमाणलक्षणस्य न्यायकल्पलता जयतीर्थभिक्षुविरचिता सम्पूर्णा ॥</div>

}}

</div>