Padyamala/Vyakhya/Bhavavivaranam: Difference between revisions

== अध्यायः 1 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C01_S01_V01">

| verse_id = VA_C01_S01_V01

| id      = VA_C01_S01_V01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">प्रथमः  भङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">श्रीभगवता बादरायणेनोक्तस्य जगज्जन्मादिकर्तृत्वरूपपरब्रह्मलक्षणस्य सिद्धये जगत्सत्यतां समर्थयितुं परोक्तप्रपञ्चमिथ्यात्वसाधक प्रमाणानामाभासताव्यत्पादनायेदं प्रकरणमारभमाणे जयतीर्थश्रीमच्चरणः प्रारिप्सिताविघ्नपरिसमाप्त्यादिप्रयोजनकं सिष्टाचारपरम्पराप्राप्तमीश्वर प्रणामरूपं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै निबध्नाति।। नम इति ।। विष्णवे नम इत्यन्वयः। नमः स्वस्तीत्यादिना चतुर्थी। त्रिविधा हि देवता वन्ध्या भवति। विशिष्टेष्टाधिकृता चेति। तत्र नम्यत्वप्रयोजकवैशिष्ट्यप्रदर्शनायागणितेति विशेषणम्। अगणिता निःशेषः कल्याणा विनाशादिरहिता गुणा आनन्दादयस्तैः पूर्णायेत्यर्थः। यद्वा गुणशब्दो दुःखादिष्वपीत्यतस्तव्द्युदासाय कल्पाणेत्युक्तम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अधिकृतत्वं दर्शयति।। सत्याशेषेति। ननु यथा स्वाप्नसर्पस्य मिथ्यात्वात्तन्निरूपितं प्रसर्पणमपि मिथ्या तथा जगतो मिथ्यात्वात्तत्कर्तृत्वमपि मिथ्येत्याशङ्कानिरासायोक्तं सत्येति। तच्च समर्थयिष्यते। यद्यपि सत्यत्वमेवात्र समर्थ्यत इति नेश्वर प्रतिपाद्यत्वरूपमधिकृतत्वं तथाऽपि तात्पर्यवृत्त्या जगज्जन्मादिकर्तृत्वमेवेश्वरस्य प्रतिपाद्यं सत्यत्वं तु तदुपयोगितया। अत एव तस्मात्सत्यभेदचेतनाचेतनात्मनो विश्वस्य हरिः कर्तेति निराबाधमवस्थितमितीश्वरस्य जगज्जन्मादिकर्तृत्वोपसंहारं करिष्यत्याचार्यः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अननु कर्तृशब्दस्तृजन्तस्तृन्नन्तो वा। आद्ये षष्ठीतत्पुरुषसमासानुपपत्तिः। वृत्तिकारमते कर्तरि चेति सूत्रेण कर्तृर्थकक्तप्रत्यययोगे तृज्योगे च षष्ठी समासनिषेधात्। मतान्तरेऽपि तृजकाभ्यां कर्तरीति तन्निषेधात्। अन्तेऽपि तदनुपपत्तिरेव। न लोकाव्ययेति तृन्योगे षष्ठ्या एव निषेधादिति चेत्। अत्र ब्रूमः। कर्तृशब्दस्य तृजन्त एव। न चोक्तदोषः। जनिकर्तुरिति निर्देशाज्ज्ञापकात्तन्निषेधस्यानित्यात्वात्। यदाह दुर्घटवृत्तिकारः। जनिकर्तुरिति निर्देशादनित्योऽयं निषेधः। तेन भूभर्तुरित्याद्युपपन्नमिति। निषेधस्य नित्यत्वेऽपि न दोषः। शेषषष्ठ्याः समासाह्गीकारात्। अत एव त्रिभुवनविधातुरित्यस्य शेषषष्ठ्याः समास इति कैय्यटः कर्तृशब्दस्तृन्नन्तो वाऽस्तु। न च तत्पक्षोक्तदोषः। प्रमेयदीपिकायां जिज्ञासुरपि योगस्येत्यत्र उप्रत्यययोगेऽपि न लोकेति निषेधो नास्ति। नञा निर्दिष्टस्यानित्यत्वात्। अत एव कात्यायनो द्विषः शतुर्वा वचनमित्याद्यवोचदिति स्फुटम्। न लोकेति निषेधस्यानित्यत्वोक्तेः। यद्वा न लोकेति कारकषष्ठ्या एव निषेधो न तु शेषषष्ठ्याः। अन्यथा द्विजस्य कुर्वन्नरकस्य जिष्णुरित्यादौ  षष्ठी न स्यात्। तथा च तृन्योगे कारकषष्ट्या अप्राप्तावपि शेषषष्ठीप्राप्तिसम्भवात् षष्ठीसमासो युक्त इत्यलम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C01_S01_V02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C01_S01_V02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C01_S01_V02

| id      = VA_C01_S01_V02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">सत्याशेषेत्यत्रोक्तं सत्यत्वमसहमानः प्रत्यवतिष्ठते।। नन्विति। अङ्गीकाराधिकारिणीति। अङ्गीकारयोग्येत्यर्थः। कुत इत्याशङ्क्यानन्दबोधोक्तमिथ्यात्वानुमानमाह। विमतमिति। अत्र ब्रह्मप्रमान्याबाध्यत्वे सत्यसद्विलक्षणत्वे सति ब्रह्मान्यत् विमतिपदेन विवक्षितम्। तस्य विमतिपदेन ग्रहणं चाश्रयासिद्ध्यादिपरिहारस्तु यदि पक्षीकृतं विश्वमसिद्धं स्यात्तदा किमाश्रया विमतिः स्यादित्यादिरूपेण बोध्यः। परिच्छिन्नत्वादित्यनन्तरं वाशब्दो बोध्यः। तेन नाधिक्यशङ्का। भट्टमतानुसारिणा च परेण त्र्यवयवप्रयोगः कृत इति न न्यूनताऽपीति बोध्यम्। आदिपदादयं पट इति तत्त्वप्रदीपोक्तानुमानं ग्राह्यम्।। मिथ्यात्वानिरूक्तेरिति। निर्दोषमिथ्यात्वनिर्वचनायोगादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C01_S01_V03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C01_S01_V03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C01_S01_V03

| id      = VA_C01_S01_V03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। सद्विविक्तत्वमिति। सद्रूपत्वाभाव इत्यर्थः। तेन सतोऽपि सदन्तरविविक्तत्वात्तादृशमिथ्यात्वसाधने सिद्धसाधनमिति चोद्यानवकाशः। ननु सत्ताजात्यैव सद्रूपत्वस्योपपाद्यत्वाद्ब्रह्मणि च निर्धर्मकतया सत्ताभावेन सद्रूपत्वाभावादतिव्याप्तिरिति चेत्। मैवम्। सत्तारहितस्यापि ब्रह्मणः सामान्यात्सद्रूपत्वेनोक्तदोषाभावात्।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">स्वेति। स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमित्युक्ते व्याघातः स्यात्। प्रतियोगितदत्यन्ता भावयोरेकाधिकरणत्वायोगात्। अतस्तथा प्रतीयमानत्वमित्युक्तम्। एवञ्च न व्याघातः। प्रतियोग्यधिकरणतया भ्रान्तिसिद्धस्य वस्तुनोऽभावाधिकरणत्वोपपत्तेः। एवञ्च स्वाधिकरणतया प्रतीयमाननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वमिति पर्यवसन्नम्। नन्वधिकरणतया प्रमितत्वोक्तौ स्वादिकरणत्वेन प्रमितेः स्वात्यन्ता भावयोगेनासम्भवः। अधिकरणत्वेन प्रतीतत्वमात्रोक्तौ च सिद्धसाधनम्। अन्यथाख्यातिपक्षे सत्यस्यापि रजतत्वादेः स्वाधिकरणत्वेन प्रतीतशुक्त्यादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिति चेन्न। स्वात्यन्ताभावाधिकरणस्यैव प्रतीयमानत्वस्य विवक्षितत्वात्। अन्यथाख्यातिपक्षे च रजतत्वादेः स्वात्यन्ताभावानधिकरणे रजतेऽपि प्रतीयमानत्वान्नोक्तदोषः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">विकल्पासहत्वादिति। विकल्पं न सहत इति। विकल्पासहत्वादित्यर्थः। विकल्पे कृते सत्येकोऽपि विकल्पो न युक्तिपथमनुसरतीति परमार्थः।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 2 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C02_S01_B01

| id      = VA_C02_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">द्वितीयभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">तच्च तावल्लक्षणाभावेनानिर्वचनीयत्वं दूषयितुं विकल्पयति।। किं निर्वचनविरह इति। व्यवहाराविषयत्वमित्यर्थः। अत्र निर्वचनीयं निर्वचनविषयः। न निर्वचनीयमनिर्वचनीयं तस्य भावोऽनिर्वचनीयत्वमिति स्थिते आद्यस्य लाभः। न विद्यते निर्वचनं यस्य तत्तथा निर्वाच्यविरहवदिति यावत्। तस्य भाव इति स्थिते द्वितीयस्य लाभ इत्यूचुः। अन्ये तु निरुपपूर्वत्वाद्वच परिभाषण इत्यतो भावेऽनीयर्‌प्रत्ययान्तेन निर्वचनीयशब्देनाविद्यमानं निर्वचनीयं यस्येति बहुव्रीहौ त्वप्रत्यये चाद्यपक्षस्य कर्मण्यनीयर्‌प्रत्ययान्तेन तेन सह बहुव्रीहौ त्वप्रत्यये च द्वितीयस्य च प्रसक्तिरित्याहुः।। स्वाभ्युपगतेति। इदं रूप्यमिति व्यवहारेत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वासत्त्वयोः प्रामाणिकत्वेऽप्यभावाधिकरणे तत्संसर्गाभावस्याप्रामाणिकत्वात्। अत एव सिद्धान्ते घटो नास्तीत्यत्र घटस्य प्रामाणिकत्वेनात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वासम्भवाद्धटसंसर्गाभावस्य प्रतियोगित्वमास्थितम्। न चैवमसत्त्वसंसर्गस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽसत्त्वस्यापि प्रतियोगिकोटिनिविष्टत्वादत्यन्तासत्त्वं स्यादिति वाच्यम्। दण्डविशिष्टदेवदत्ताभावे दण्डस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन प्रतियोगित्ववदसत्त्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनाप्रतियोगित्वोपपत्तेः। एवञ्च न कश्चिद्दोष इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C02_S01_B02

| id      = VA_C02_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वप्ने ग्रीष्मवसन्तयोर्विरुद्धयोरप्यविरोधदर्शनेन तात्त्विकयोरेव विरोधः। तथा च सत्त्वासत्त्वनिषेधयोरतात्त्विकत्वान्न व्याघात इति शङ्कते।। नन्विति। इदं चोद्यमुभयविरहित्वं व्याघातमेवेति प्रतिज्ञाश्रयत्वात्प्रथमं प्रकृतम्। तेनाग्रिमचोद्यव्याहत्युपपादकं हेत्वसिद्ध्यर्थत्वात्प्राक्कार्यमिति शङ्कानवकाशः। व्याघाताभावे हेत्वन्तरमाह।। तत्तदिति। न त्वसत्त्वादिविधानायेति मात्रशब्दार्थः। जगति सत्त्वादि दुर्निरूपम्। ततस्तन्नास्तीति प्रतिषेधायैव सदसद्वैलक्षण्यस्योक्तिर्न त्वसत्त्वादिविधानायातो न व्याहतिरित्यर्थः। न च समुच्चयार्थकचशब्दाद्यभावः। तदभावेऽप्यसत्त्वविरह इत्यादिग्रन्थस्य दोषान्तरपरत्ववदस्यापि हेत्त्वन्तरपरत्वोपपत्तेः। एवमेतद्वाक्यव्याख्याने सदादिप्रकारदुर्निरूपतामात्रं प्रतिज्ञायते न पुनरसदादिप्रकारो विधीयते कुतो न व्याहतिरिति भक्तिपादसुधासंवादो बोध्यः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">यद्वा नन्वेवं सति प्रपञ्चे सत्त्वविराहासत्त्वविरहसाधनं किमर्थमित्यत आह।। तत्तदिति। तत्तत्प्रतियोगिनोः सत्त्वविरहासत्त्वविरहप्रतियोगिनोः सत्त्वासत्त्वयोरित्यर्थः। न तु सत्त्वविराहासत्त्वविरहयोस्तात्त्विकत्वायेति मात्रशब्दार्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अज्ञाताशय इवोत्तरमाह।। आत्मादाविति। आदिपदात्तुच्छपरिग्रहः। असत्त्वविरहे सत्त्वमिति व्याप्तिग्रहस्यात्मनि, सत्त्वविरहेऽसत्त्वमिति व्याप्तिग्रहस्य तुच्छे सम्भवादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C02_S01_B03

| id      = VA_C02_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">आत्मनि सत्त्वे आत्मत्वमेव प्रयोजकं न त्वसत्त्वराहित्यमिति स्वाशयमुद्धाटयति।। तत्रेति। आत्मनीत्यर्थः। तथा च सत्त्वेऽसत्त्व विरहस्याप्रयोजकत्वेनोभयविरहितत्वं न व्याहतमिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">घटादिव्यावृत्तेति। इदं च साधनाव्यापकत्वप्रकटनायोक्तम्।। आत्मन एकत्वेनेति। तन्मते जीवात्मपरमात्मनां तत्त्वतो भेदाभावेन नात्मत्वस्य जातित्वम्। व्यक्त्यभेदस्य जातिबाधकत्वात्। तथा चात्मत्वरूपोपाधेरात्मनि व्यभिचारेण साध्याव्यापकत्वमिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">साध्याविशिष्टत्त्वादिति।। साध्यं च नोपाधिः। अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात्। प्रतिपक्षोन्नयने साध्यावैशिष्ट्यापाताच्चेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C02_S01_B04

| id      = VA_C02_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। व्यभिचारादिति। प्रसक्तस्यैव बाध्यत्वेनानिर्वचनीयख्यातिवादे सतोऽप्रसक्त्या तत्राबाध्यत्वे विद्यमानेऽपि सत्त्वाभावाव्द्यभिचार इत्यर्थः। इदं चैकसाध्याविनाभाव इति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु समव्याप्तित्वं नोपाधिलक्षणमिति चेन्न। तथात्वे शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यत्र श्रावणत्वमुपाधिः स्यात्। अतोऽपेक्षितमेव समपदम्। गगने व्यभिचारात्। साधनाव्यापकाः साध्यसमव्याप्ता उपाधय इति। समव्याप्तोपाधिवाद्युदयनमतेनेति बोध्यम्।। ।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">पक्षाव्यावृत्तेरिति। आत्मपदलक्ष्यादिन्द्रियरूपपक्षादव्यावृत्तेरित्यर्थः। ततश्चात्रापि भागासिद्धिरेव। यथोक्तम्। इन्द्रियादावात्मशब्दलक्ष्ये हेतोर्भागासिद्धेरितीति ज्ञातव्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C02_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C02_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C02_S01_B05

| id      = VA_C02_S01_B05_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वात्मत्वखण्डनं स्वव्याहतं तस्य त्वयाऽप्यङ्गीकारात्। तथा च यादृशात्मत्वं त्वयाऽङ्गीक्रियते तादृशमेव मयाऽपि प्रयोजकीकरिष्यत इत्याशङ्क्य निराह।। आत्मादाविति। आत्मत्वादावित्यर्थः। आदिपदान्मिथ्यात्वपरिग्रहः। तस्यापि शुक्तिरूप्यादौ सिद्धान्तिभिरङ्गीकारादिति बोध्यम् ।। छ ।। अनिर्वाच्यत्वलक्षणभङ्गः।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 3 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C03_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C03_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C03_S01_B01

| id      = VA_C03_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">तृतीयभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">अनिर्वाच्यत्वलक्षणं दूषयित्वा तत्प्रमाणमपि दूषयितुं प्रतिजानीते।। किञ्चेति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु साध्यधर्मविशिष्टः पक्षः। न हि तद्विशिष्टस्य तदेव विशेषणं सम्भवति। आत्माश्रयप्रसङ्गात्। तत्कथं पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वादीत्युक्तमिति चेदत्राहुः। पक्षपदेन तदेकदेशो धर्मी लक्ष्यते। यद्वाऽप्रसिद्धं विशेषणं यस्मिन्निति सप्तम्यर्थे बहुव्रीहिसमासमाश्रित्य मुख्यार्थ एव पक्षशब्दः। अतो न कश्चिद्दोषः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C03_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C03_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C03_S01_B02

| id      = VA_C03_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">-ननु नाप्रसिद्धविशेषणता। सत्त्वासत्त्वे इत्यनुमानेन सदसद्विलक्षणत्वप्रसिद्धेः। न च व्यतिरेकिवैय्यर्थ्यम्। सामान्यतः क्वचित्सदसद्विलक्षणत्वप्रसिद्धौ शुक्तिरूप्यादिधर्मिविशेषविशिष्टतया तत्सिद्ध्यर्थं व्यतिरेकिसाफल्यादित्याशङ्क्य तदनुमानमनूद्य दूषयति।। सत्त्वासत्त्वे इति। सत्त्वासत्त्वयोरन्यतरस्य पक्षत्वे विवक्षितासिद्धेः सिद्धसाधनापत्तेश्चोभयोः पक्षता साध्ये तु भिन्नभिन्नाधिकरणनिष्ठात्यन्ता भावप्रतियोगित्वस्यास्माकं प्रति सिद्धतया सिद्धसाधनवारणायैकस्तुनिष्ठेत्युक्तम्। उक्तप्रतिज्ञावाक्यादेकात्यन्ताभाव प्रतीतेरेवाभावात्। रामौ रामा इत्यादौ सर्वत्रैकशेषेऽनेकार्थप्रतीतिनियमात्। ततश्च द्वयोरेकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वपर्यवसानाभावान्न बाधसिद्धसाधनते इति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एवमुक्तरीत्यैकस्याभावद्वयप्रतियोगित्वपर्यवसानाभावान्न घटत्वे व्यभिचारोऽपि। नन्वेवं सत्येकवस्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वसामान्यमेव साध्यम्। तच्च घठत्वेऽप्यस्तीति नोक्तव्यभिचार इत्युक्तं स्यात्। तथा च द्वित्वावच्छिन्नात्यन्ताभावमादाय सिद्धसाधनता। यत्किञ्चिद्विशेषमादाय सामान्यपर्यवसानस्य बहुलमुपलम्भादिति चेत्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु व्यतिरेकिधर्मत्वं हेतुरिति नोक्तव्यभिचार इत्यत आह।। अविरुद्धत्वमिति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C03_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C03_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C03_S01_B03

| id      = VA_C03_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वविरुद्धत्वं यदि परस्परविरहव्याप्यत्वभावस्तदा गोत्वाश्वत्वादौ साध्येऽव्याप्तिः। तयोर्महिष्यादिनिष्ठात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वेऽपि परस्परविरहव्याप्यत्वात्। यदि च परस्परविरहरूपत्वाभावस्तदा रूपतद्‌ध्वंसादौ साध्येऽव्याप्तिः। तयोर्वाय्वादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि परस्परविरहरूपत्वात्। न च रूपतद्‌ध्वंसस्य रूपविरहरूपत्वेऽपि रूपस्य ध्वंसविरहरूपत्वं कथमिति वाच्यम्। अभावप्रतियोगिकाभावान्तरानङ्गीकारेण रूपध्वंसविरहस्य रूपात्मकत्वाङ्गीकारादिति चेन्न। प्रतिषेध्यप्रतिषेधानात्मकत्वस्य विवक्षितत्वात्। प्रतिषेधश्चात्यन्ताभाव एवेति न कश्चिद्दोषः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु साधनव्यापकोऽयमुपाधिः। अनिर्वचनीयवादिमते सत्त्वासत्त्वयोरपि परस्परविरहात्मकत्वाभावादनिर्वचनीयरूपतृतीयकोटेः सत्त्वादिति चेन्मैवम्। अधुनाऽप्यनिर्वचनीयस्य सिषाधयिषितत्वेन तत्सिद्धेः प्रागविरोधाप्रतीतेः। अन्यथाऽन्योन्याश्रयापत्तेरिति दिक्।।  आभाससमानयोगक्षेमश्चेति। अप्राप्तस्य प्राप्तिवाचकेन योगशब्देन निरूढलक्षणया साधकं ग्राह्यम्। प्राप्तस्य परिपालनवाचकेन क्षेमशब्देन च बाधकं ग्राह्यम्। एवञ्चाभाससमानसाधकबाधकोपेत इत्यर्थः। नन्वाभाससाम्यं कथं दोष इति चेत्। यथायथं दोषज्ञापकतया। तथा हि। यस्मिन्नाभासे वादिप्रतिवादिभ्यां दोषो ज्ञातस्तद्दोषेतरसकलतदाभासगतसाधकबाधकवत्तया ज्ञायमानायां स्थापनायां तत्र तस्यापि दोषस्योपस्थितिर्भविष्यतीति तादृशसकलदोषोत्थापकतया तस्य दोषत्वमित्याहुः।।। अनिर्वाच्यत्वानुमानभङ्गः।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 4 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B01

| id      = VA_C04_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्थः भङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">अर्थापत्तिं शङ्कते।। सच्चेदिति। शुक्तिरूप्यादिरेवात्र धर्मी न त्वम्बरादि। अग्रे प्रपञ्चव्यभिचारोक्त्ययोगात्।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सिद्धसाधनत्वादिति। सन्दिग्धो ह्यर्थोऽर्थापत्तिविषयः। सिद्धसाधनत्वे चाक्षेप्यस्य सिद्धत्वेनार्थापत्तेरविषयवृत्तित्वमिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B02

| id      = VA_C04_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। असद्व्यवहारेति। इदमसदित्याद्यबाधितासद्व्यवहारेत्यर्थः। तादृशव्यवहारस्य सत्त्वप्रकारकासद्विशेष्यकप्रमासाध्यत्वादिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">भ्रान्तिव्यवहारेति। भ्रान्तिरूपव्यवहारेत्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">कुत इत्यत आह।। प्रकृतादिति। तस्यानिर्वचनीयत्वमिति। अन्याकारस्य प्रातिभासिकत्वमित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B03

| id      = VA_C04_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। प्रकृतेनैवेति। प्रातिभासिकत्वेनैवेत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अन्याकारेणेति। प्रातिभासिकवैलक्षण्येनेत्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु त्वत्पक्षेप्यसति रूप्ये यत्सत्त्वं भाति तत्सदसद्वा। नाद्यः रजतस्यापि सत्त्वापत्तेः। द्वितीये किमसत्त्वेनैवाभात्युत सत्त्वेन। नाद्यः। प्रवृत्त्यभावापत्तेः। द्वितीये तदपि सदसद्वेत्यादि विकल्पप्रसरेणानवस्थादोषः समान इति चेत्। अत्राहुः। स्यादियमनवस्था तदा यद्यपर्यवसितासत्परम्परा प्रातिभासिकत्वपरम्परावदसिद्धविषया स्यात्। न चैवं किन्तु बीजाङ्कुरपरम्परावत्सिद्धविषयैव। असदेव रजतं प्रत्यभादित्यनुभवादिति न कश्चिद्दोष इति। यद्वा परमते प्रातिभासिकस्य सत्त्वस्य सत्त्वेनाभानेन प्रातिभासिकत्वासिद्धिवन्मन्मतेऽसतः सत्त्वस्य सत्त्वेनाप्रतीतावसत्त्वासिद्धेरभावान्नानवस्थेति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B04

| id      = VA_C04_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">असत्त्वं मिथ्यात्वमिति पक्षं निषेधति।। न द्वितीय इति। अपदर्शनत्वादपसिद्धान्तत्वात्।। परजातिविरह इति। व्यापकजातिविरहः सत्ताजातिविरह इति यावत्।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">जातेरिति। सत्ताजातेरित्यर्थः। तथा च तद्विरहसाधने बाध इति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B05

| id      = VA_C04_S01_B05_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। यथावदिति। सत्यत्वेनेत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B06

| id      = VA_C04_S01_B06_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वमिति पक्षे प्रतिपन्नोपाधावित्यस्यैकदेशकालप्रतिपन्नस्येति पर्यवसानमभिप्रेत्य निषेधप्रतियोगित्वं विकल्पयति।। द्वितीये किमिति। एवंविधं च बाध्यत्वं न्यायमते शुक्तिरजतत्वादौ प्रसिद्धमिति ज्ञातव्यम्।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">उतेति। अत्रैकदेशकालप्रतिपन्नस्येत्यनुषञ्जनीयम्। इदमंशं च बाध्यत्वं मद्रीत्याऽऽरोप्ये प्रसिद्धम्।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु कथमंशे बाधस्य प्रतिबन्धकत्वं समानप्रकारकविरहज्ञानस्यैव सिद्धिप्रतिबन्धकत्वात्। प्रकृते च कालत्वाद्यवच्छेदेन साध्याभावनिश्चयेऽपि पक्षतावच्छेदकविमतत्वावच्छेदन तदनिश्चयादिति चेन्न। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने सर्वत्र जायमानाया अनुमितेस्तदंशे प्रमात्वबाध इत्यत्र तात्पर्यादित्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B07">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B07

| id      = VA_C04_S01_B07_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">एकदेशकालप्रतिपन्नस्य त्रिकालाखइलदेशनिषेधप्रतियोगित्वं बाध्यत्वमिति पक्षे एकदेशकालप्रतिपन्नत्वं दुर्निरूपत्वमिति प्रतिजानीते।। का चेति ।। प्रमाणेनैकदेशकालप्रतिपन्नस्येत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अतिप्रसङ्गादिति।। स एवाधस्तादिति।। सदेव सौम्येदमग्र आसीदिति च श्रुत्या कतिपयदेशकालप्रतिपन्नस्य ब्रह्मणोऽपि त्रिकालाखिलदेश निषेधप्रतियोगितासाधनप्रसङ्गादित्यर्थः। न च स एवाधस्तादित्यादिनाऽनेकदेशप्रतिपन्नस्य ब्रह्मणः कथमेकदेशप्रतिपन्नत्वमिति वाच्यम्। एकदेशेत्यादिना कतिपयदेशादेरेव विवक्षितत्वात्। अन्यथा बाध्यत्वाभिमते शुक्तिरूप्यादावेकदेश प्रतिपन्नत्वाभावादसम्भवः स्यात्। न हि शुक्तिरूप्यादिकमेकमात्रदेशादौ प्रतीयते। अनेकेषु शुक्तिरङ्गवङ्गादिषु तत्प्रतीतेः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाविषयत्वमिति पक्षं दूषयति।। न चतुर्थ इति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B08">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B08

| id      = VA_C04_S01_B08_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। गन्धादेरिति। गन्धे श्रोत्राविषयत्वस्य शब्दादौ चक्षुराद्यविषयत्वस्यातीन्द्रिये प्रत्यक्षप्रमाणाविषयत्वस्य च सत्त्वेन यथायथं यत्किञ्चत्प्रमाणाविषयत्वस्य सिद्ध्या सिद्धसाधनत्वादित्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ब्रह्मणोऽपीति। तन्मते ब्रह्मणः स्वप्रकाशत्वेन प्रमाणमात्राविषयत्वादिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तदेव कुत इति। प्रमाणाभावादिति भावः। तथा च विषयमिथ्यात्वसिद्धावतत्त्वावेदकप्रत्यक्षादिसिद्धपक्षीकारेण प्रमाणप्रवृत्तिस्तस्यां च विषयमिथ्यात्वसिद्धिरित्यन्योन्याश्रय इति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B09">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B09

| id      = VA_C04_S01_B09_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। व्याघात इति। यत्रातत्त्वावेदकत्वं तत्र प्रमाणत्वाभावो यत्र प्रमाणत्त्वं तत्रातत्त्वावेदकत्वाभाव इति नियमादिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">आद्ये व्याप्त्यनङ्गीकारेऽतिप्रसङ्गमाह।। अतत्त्वावेदकत्वमिति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">असत्त्वेनेति। असत्त्वप्रसङ्गेनेत्यर्थः। अविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वं मिथ्यात्वमिति पक्षं निरोकरोति।। न षष्ठ इति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B10">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B10

| id      = VA_C04_S01_B10_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">लक्षणाभावेनाविद्यां दूषयितुं पृच्छति।। केयमिति।। अनादीति। घटादिकमात्मानं च व्यावर्तयितुं क्रमेण विशेषणे।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रागभावेऽतिव्याप्तिरित्यरुच्याऽऽह।।अनादिभावेति। घटादिकं प्रागभावं ब्रह्मस्वरूपं च व्युदसितुं क्रमाद्विशेषणानि। अनादिभावत्वे सतीति वक्तव्ये भावरूपत्वोक्तिरविद्याया वस्तुतो भावत्वमपि नेति प्रकटनाय। चैतन्याविद्यासम्बन्धं वारयितुं विज्ञानेति। तस्य च न ज्ञाननिवर्त्यत्वम्। ज्ञानजन्याज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकारेण साक्षाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वाभावादिति मन्तव्यम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">असम्भव इति। अविद्याया अपि ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वेनानादित्वायोगादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B11">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B11

| id      = VA_C04_S01_B11_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। असम्भवित्वादिति। ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य त्वयाऽनादित्वानुभ्यपगमादिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु मया ब्रह्मातिरिक्तस्यान्यस्यानादित्वानङ्गीकारेऽप्यज्ञानस्यानादित्वमङ्गीक्रियत एव। तथा हि अध्यस्तस्य रूप्यादेरध्यस्तत्वमेव किञ्चिदुपादानं वक्तव्यम्। सत्योपादानत्वे कार्यस्य कारणस्वभावतयाऽध्यस्त स्यापि सत्यत्वापातात्। तस्याध्यस्तोपादानस्य  सादित्वे तादृशोपादानान्तरकल्पनयाऽनवस्थानादनाद्येव तदुपादानमिति कल्प्यम्। तादृशं च ज्ञानमेव। अन्यस्यादर्शनात्। एवञ्च नासम्भव इत्यनुशयादाह।। अनादिभावरूपस्येति। अज्ञानं न ज्ञानविलाप्यमनादिभावत्वाद्ब्रह्मवदिति विवक्षितानुमाने हेत्वसिद्धिं शङ्कते।। भावाभावेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">व्यभिचारादिति। अत्यन्तासति ज्ञानानिवर्त्यत्वरूपसाध्यसत्त्वेऽप्यात्मत्वभावत्वरूपोपाध्यभावेन व्यभिचारादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B12">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B12"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B12

| id      = VA_C04_S01_B12_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। अर्थो ज्ञानं वेति। परमते च भ्रमस्यार्थज्ञानात्मकत्वात्तद्रीत्याऽयं विकल्पः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">पदार्थस्येति। भ्रमविषयस्येति शेषः। भ्रमविषयस्यार्थस्य मन्मतेऽसत्त्वेन त्वन्मते च सद्विलक्षणत्वेन न सोपादानत्वम्। सोपादानत्वे कदाचित्सत्त्वस्यैव लाघवेन तन्त्रत्वात्। न त्वसद्विलक्षणं तन्त्रं गौरवात्। ततश्चाविद्यायामर्थरूपभ्रमोपादानत्वाभावादसम्भव इति भावः। एवञ्चासत्त्वेनेत्यस्य सद्विलक्षमत्वेनेति चार्थो बोद्यः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु परमतेऽविद्यावृत्तिर्भ्रमोऽन्तः करणवृत्तिः प्रमा। तथा चान्तःकरणस्य भ्रमोपादानत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। न च स्वमतेनैतदिति वाच्यम्। तथाऽपि पररीत्याऽत्र पक्षे दोषाभावादित्यस्वरसादाह।। भ्रमस्येति। ज्ञानरूपभ्रमस्य नाविद्योपादानकत्वम्। सोपादानत्वे भावत्वस्यैव तन्त्रत्वात्। भावविलक्षणे च भ्रमेभावत्वाभावात्। ततश्चाविद्यायां भ्रमोपादानत्वाभावादसम्भव इत्यर्थः। तदुपादनत्वाभावेऽविद्योपादानकत्वाभावे। ज्ञानस्येति शेषः। तथा सति ज्ञानस्य सत्यत्वे सति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C04_S01_B13">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C04_S01_B13"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C04_S01_B13

| id      = VA_C04_S01_B13_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">असिद्धिमेवोपपादयति।। तत्त्वावेदकस्यापीति। तथा च दृष्टान्तीकृते चरमसाक्षात्कारे बाधाभावापादकस्य सत्यत्वस्यैवाभावेनापादकवैकल्यमिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानस्य सत्यत्वे बाधो न स्यादिति तर्के वर्तते च बाधस्तस्मात्सत्यत्वं नेति विपर्ययपर्यवसाने प्रत्यक्षबाध इत्याह।। एतावन्तमिति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">मुखमद्राक्षमित्येवेति। पररीत्या सद्विलक्षणत्वमभ्युपेत्येदम्। वस्तुस्तु प्रतिबिम्बस्य छायादिवत्सत्यत्वादिहादर्शे मुखमासीदिति सत्त्वानुसन्धानेऽपि न क्षतिरिति बोध्यम्।। छ ।। अविद्यालक्षणनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 5 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C05_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C05_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C05_S01_B01

| id      = VA_C05_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चमभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">अविद्याप्रमाणमपि दूषयितुं प्रतिजानीते।। अविद्यायां चेति। एवंविधायामुक्तलक्षणविशिष्टायाम्। अनेनाविद्याया भवद्भिरङ्गीकारात्तत्र प्रमाणखण्डनादि व्याहतमिति निरस्तम्। किं शब्द आक्षेपे। न किमपीत्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सत्प्रतिपक्षता चेति। प्रकरणसममेवेत्यर्थः। एवकारेणास्य दोषस्यापरिहार्यत्वमाह।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 6 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C06_S01_B01

| id      = VA_C06_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">षष्ठः भङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">विवरणोक्तमनुमानमाशङ्कते।। अथेति। अत्र विगीतमिति पक्षविशेषणम्। तत्कृत्यं च प्राग्वत्। रूप्यादिज्ञानेऽबाधाय प्रमाणपदम्। ज्ञानमिति प्रमाणशब्दस्य भावसाधनत्वज्ञापनाय। तेन न करणमादाय बाधः। साध्ये पदकृत्यं चाग्रे वक्ष्यति। हेतौ धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानेषु व्यभिचारनिरासायाप्रकाशितेति। अर्थपदं तु स्पष्टीङ्करणार्थम्। दृष्टान्ते सौरालोकप्रदेशस्य प्रदीपप्रभाव्यावत्त्यर्थमन्धकार इति। द्वितीयादिप्रभासु साध्यसाधनवैधुर्यपरिहाराय प्रथमेत्युक्तमिति सर्वं समञ्जसम्।। स्वजनकसामग्र्येति। तस्याः स्वविषयावरणत्वाभावात्तद्व्यावृत्तिरिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अर्थान्तरेति। विषयगताज्ञाततामादायेति शेषः। मिध्याज्ञानं व्यावर्तयितुं वस्त्वन्तरेत्युक्तमिति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C06_S01_B02

| id      = VA_C06_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">किमत्र चिद्रूपज्ञानं धर्म्युत वृत्तिरूपम्। नाद्यः। एवं सति वृत्तेर्विपक्षत्वेन तत्र व्यभिचारादित्यत आह।। जड इति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">द्वितीये किमनात्मविषयज्ञानं धर्म्युतात्मविषयम्। नाद्यः। आत्मावरकस्याज्ञानस्यानङ्गीकारेण तत्साधने बाधापातात्। द्वितीये त्वनात्मज्ञानस्य विपक्षत्वात्तत्र व्यभिचार इत्याह।। जड इति। एवञ्च प्रतिज्ञादूषणस्यावसरप्राप्तत्वात्कथं प्रथमं हेतुदोषोक्तिरिति निरस्तम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सहावस्थानविरोधादिति।। सहावस्थानाभावादित्यर्थः। सहावस्थानाभावे च कथं भावस्याभावनिवर्तकत्वम्। "नाजात एकोऽन्यं हन्ति नाप्यन्याधार" इति न्यायेन सहानवस्थितयोर्वध्यघातकभावायोगादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C06_S01_B03

| id      = VA_C06_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">तथाविधेति। स्वप्रागभावव्यतिरिक्तेत्यादिविशेषणोपेतेत्यर्थः ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">सिद्धसाधनमिति। त्वदभिलषितमिथ्यात्वसिद्ध्याऽस्माकं सिद्धसाधनमित्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु प्रमाणज्ञानोत्पत्तिप्रतिबन्धकपापस्य कथं प्रमाणज्ञाननिवर्त्यत्वम्। प्रतिबन्धकनिवृत्त्यनन्तरमेव तदुत्पादेन तन्निवृत्त्यनुपपत्तेरिति चेत्। उच्यते। अन्यत्र सर्वत्र प्रतिबन्धकनाशानन्तरं कार्योत्पादेऽपि प्रकृते सहकारिसामर्थ्येन जातस्य ज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकनिवर्तकत्वं वक्तव्यम्। न चैतददृष्टचरमिति वाच्यम्। यथा भूमावुप्तस्य विक्षिप्तस्य बीजस्य मृगपक्ष्यादिबाधशङ्कया मृन्मेदुरादिनाऽपिधानेऽप्यूष्मादि सहकारिसामर्थ्येनाङ्कुरादिना परिणतस्योर्ध्वगमनेन तदपगमहेतुत्वं दृष्टम्। यथा वा पलालपर्णजातैः पिहितस्यापीक्ष्वङ्कुरस्य सहकारिसामर्थ्येनाभिवृद्धस्य तदपगमहेतुत्वं दृष्टम्। यथोक्तं नैषधे। पलालपर्णजातैः पिहितः स्वयं हि प्रकाशमासादयतीक्षुडिम्भ इति। यथा वाऽज्ञानेनावृत्तं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तव इत्युक्त्वा ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मन इत्यज्ञानावृतस्यैव ज्ञानस्य ज्ञाननिवर्तकत्वमुक्तम्। तद्वदिहापीति भाव इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C06_S01_B03

| id      = VA_C06_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। सिद्धसाधनमिति। मयाऽपि जीवस्वरूपावरकसत्यभावरूपा ज्ञानस्वीकारादिति</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अप्रसिद्धविशेषणतामेवाह।। प्रामाणिकेति।। ज्ञानप्रतिबन्धकेति। चरमसाक्षात्कारोत्पत्तिप्रतिबन्धकादृष्टस्येत्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">इति स्मृत्याऽग्निचित्कपिलादिदर्शनस्य दुरितादिनिवर्तकतया, "सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहती"ति सेतुदर्शनस्य ब्रह्महत्यादिपापनिवर्तकतया प्रसिद्धत्वादिति भाव इत्याहुः। इतरे तु ननु पापस्य स्वप्रतिबद्ध्यज्ञानव्यक्तिविशेषनिवर्त्यत्वाभावात्कथं सिद्धसाधनमित्यत आह।। ज्ञाननिवर्त्यत्वात्तस्यापीति। पक्षीभूतस्य प्रमाणज्ञानमात्रस्य प्रतिबन्धकपापनिवर्तकतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन निवृत्तियोग्यत्वात्प्रतिबन्धकपापस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वमुपपन्नमिति भाव इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C06_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C06_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C06_S01_B04

| id      = VA_C06_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">हेतुमपि दूषयति। किञ्चेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञापकाप्यायकत्वमिति। आप्यै वृद्धाविति धातोर्ज्ञापकवर्धकत्वज्ञापके शक्तिविशेषाधायकत्वमिति यावत्। ज्ञानहेतुसहकारित्वमित्यर्थ इत्यप्याहुः। ज्ञापकत्वं नाम ज्ञप्तिकारणत्वं वा ज्ञप्तिकर्तृत्वं वा। रूपग्राहकं चक्षुरित्यादौ कारणेऽपि कर्त्रर्थककप्रत्ययस्य लक्षणया प्रयोगदर्शनेन विकल्पोपत्तेः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">छ भावरूपाज्ञानसद्भावे प्रत्यक्षं शङ्कते।। न किञ्चिदिति। सुषुप्तौ सर्ववृत्त्युपरमेण धर्मिप्रतियोगिवृत्तिज्ञानाभावान्नाज्ञानाभावज्ञानमिति शङ्कते।। नन्विति ।। साक्षिणेति। धर्मिप्रतियोगिनोरात्मज्ञानयोः साक्षिवेद्यत्वादिति भावः। छ ।।।। अविद्यानुमानभङ्गः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 7 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C07_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C07_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C07_S01_B01

| id      = VA_C07_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तमभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु धर्मिप्रतियोगिज्ञाने विद्यमाने कथं ज्ञानाभावप्रत्यक्षमिति चेन्मैवम्। साक्षिरूपे तस्मिन्विद्यमानेऽपि वृत्तिज्ञानाभावप्रत्यक्षाङ्गीकारे विरोधाभावात्। अन्यथा ज्ञानभावस्य तव सर्वथाऽप्यप्रतीतिप्रसङ्गः। ततश्च तन्निरासप्रयासानुपपत्तिः। मम साक्षिणा ज्ञानाभावप्रतीतिरिति चेन्न। तर्हीयमेव सा भवत्विति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च त्वदुक्तमर्थं न जानामीत्यस्य न ज्ञानाभावविषयत्वं वक्तुं युक्तम्। अभावप्रतियोगिनस्त्वदुक्तार्थ ज्ञानस्याज्ञानेऽवच्छेदकतयाऽर्थस्यापि ज्ञानप्राप्त्या ज्ञानाभावस्यैवायोगात्। ज्ञाने तु न ज्ञानाभावज्ञानं प्रतियोगिज्ञानाभावात्। अर्थज्ञानाभावेन त्वदुक्तमर्थमित्यनुवादकत्वायोगाच्चेति भावेनोक्तमज्ञायमाने वेति। अर्थ इति शेषः। भावरूपाज्ञानवादे त्वात्मनः सुप्तत्वेऽप्यर्थस्याज्ञायमानत्वेऽपि साक्षिणा धर्मिप्रतियोगिज्ञानसम्भवेन वृत्तिज्ञानासम्भवो व्यवहारस्याज्ञानविषयत्वं युक्तम्। वृत्तेरेवाज्ञानविरोधित्वेन साक्षिणस्तदविरोधित्वादिति परस्य हृदयम्। केचित्त्वज्ञायमाने चेत्यस्य ज्ञानाभाववति चेत्यर्थं इत्याहुः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C07_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C07_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C07_S01_B02

| id      = VA_C07_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">सर्वानुवादेनेति। विशेषकारेणानुवादपुरस्सरमित्यर्थः।। सामान्यत इति। सामान्याकारेणानुवादपुरस्सरमित्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">विशिष्टविषयज्ञानस्येति। व्यवहारजनकत्वेनावश्यकस्येत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अतद्विषयत्वादिति। साक्षात्तद्विषयत्वाभावादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C07_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C07_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C07_S01_B03

| id      = VA_C07_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। विशेषर्थेति। विशेषार्थाधिगमाभाव विषयकव्यवहारोपपत्तेरित्यर्थः। तथा च न भावरूपाज्ञानसिद्धिरित्याशयः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नैवं व्यवहार इति। विशेषाधिगमे तदभावविषयकव्यवहारो न युज्यते। व्याघातात्। अनधिगमने तु सुतराम्। तदवच्छिन्नस्य ज्ञानलक्षणप्रतियोगिनो ज्ञातुमशक्यत्वात्। न हि विशेषरूपावच्छेदकाज्ञानेऽतदवच्छिन्नाधिगमरूपप्रतियोगिज्ञानं सम्भवतीति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">केयमविद्या नामेत्यादिनोक्तमुपसंहरति।। तस्मादिति।। छ ।। अविद्याप्रमाणनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 8 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C08_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C08_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C08_S01_B01

| id      = VA_C08_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टमभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">सत्यमपि किमत्यन्ताभावपदेन स्वरूपेणात्यन्ताभावो विवक्षितः किं वा पारमार्थिकत्वाकारेण वेति विकल्प्याद्य आह।। अत्यन्ताभावपदेनेति।। असत्त्वाभिप्राय इति। स्वरूपेणात्यन्ताभावस्याभिप्रेतत्व इत्यर्थः। अन्त्य आह।। तदतिरिक्तस्येति। स्वरूपेणात्यन्ताभावातिरिक्तस्य पारमार्थिकत्वाकारेणात्यन्ताभावस्येत्यर्थः।। अपसिद्धान्तादिति। वियदादौ शुक्तिरूप्यादौ चेति शेषः। नेह नानाऽस्ति किञ्चनेति श्रुत्या रूप्यं नास्ति नासीत्र भविष्यतीत्यनुभवेन च स्वरूपेणैव निषेधादिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">भाववैलक्षण्यमिति। सद्वैलक्षण्यमित्यर्थः।। असत्त्वापत्त्येति। नृशृङ्गादावपि सद्वैलक्षण्यादन्यस्यासत्त्वस्याभावेनात्यन्तासत्त्वापातादित्यर्थः।। छ ।। मिथ्यात्वनिरुक्तिनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 9 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C09_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C09_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C09_S01_B01

| id      = VA_C09_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">नवमभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">उo- वादावलीविवरणम्।। नापि दृश्यत्वस्येति। निरुक्तिरिति शेषो न त्वनुषङ्गः। तस्य समासैकदेशत्वात्।। वृत्तिरूपेति। विषयेन्द्रियसंयोगादिके सति बाह्येन्द्रियद्वारा निर्गतान्तःकरणस्य तत्तद्विषयाकारः परिणामविशेषो वृत्तिस्तद्रूपेत्यर्थः। यद्यपि दृग्वृत्तिविषयत्व परमते घटादावेवल न तु गगनादौ। परैरतीन्द्रियेऽन्तःकरणनिर्गमानङ्गीकारात्। नापि शुक्तिरूप्यादौ। तदिन्द्रियसंयोगाभावात्। तथाऽपि गगनादिसन्निकृष्टशब्दादिरूपकरणेन निर्गतस्यैवान्तःकरणस्य तत्तदाकारपरिणामाङ्गीकारात्तादृशविषयत्वं गगनादावस्त्येव। शुक्तिरूप्यादौ त्वविद्यापरिणामरूपवृत्तिविषयत्वमस्ति। शुक्तीन्द्रियसन्निकर्षे सतीदमाकाराऽन्तःकरणवृत्तिरुदेति। तस्यां च चैतन्यं प्रतिफलति। तत्र शुक्तित्वाविद्याऽस्ति। सा च दोषवशात्क्षुब्धा सती रजतात्मना रजताकारज्ञानात्मना च परिणमत इति तैरङ्गीकृतत्वात्। एवञ्च वृत्तिविषयत्वं पक्षदृष्टान्तानुगतं भवतीति न कश्चिद्दोषः।। चिद्रूपेति। घटादौ शुक्तिरूप्यादौ चान्तःकरणाविद्यावृत्तिप्रतिफलितचिद्विषयत्वामादाय गगनादावज्ञानावच्छेदकतया साक्षिविषयत्वमादाय चिद्विषयत्वरूपदृश्यत्वं बोध्यम्। तस्यापीति। अन्यथा ब्रह्मपराणां वेदान्तानां वैय्यर्थ्यं स्यात्। सर्वप्रत्ययवेद्ये च ब्रह्मरूपे व्यवस्थित इति स्ववचनविरोधश्च स्यादिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु न वृत्तिमात्रविषयत्वं दृश्यत्वं किन्तु वृत्तिजन्यफलव्याप्यत्वं तदभावाच्च नात्मन्यनैकान्त्यमिति भावेन शङ्कते।। वृत्तिजनितेति।। ज्ञाततेति। ज्ञातताशब्दवाच्यं वृत्तिप्रतिफलितचैतन्यं वा तदभिव्यक्ताधिष्ठनचैतन्यं वेत्यर्थः। उक्तं हि। ज्ञातताशब्दवाच्यमभिव्यक्तं स्फुरणं सम्बन्धरूपं फलमिति स्वमतेनाह।। घटादावपीति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C09_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C09_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C09_S01_B02

| id      = VA_C09_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">पररीत्याऽऽह ।। अतीतेति। अतीतादावुक्तरूपफलं परैर्नाङ्गीकृतमित्येतच्चित्सुखाचार्यवचनाज्ज्ञायत इत्याह।। तथा हीत्यादिना तत्राभावादित्यन्तेन। न चातीतादिकमपि स्वसत्ताकाले फलव्याप्यमिति वाच्यम्। नित्यानुमेयेऽसिद्ध्यनुद्धारात्। अत एवादिपदेन तदगृहीतत्वात्स्वपदेन ग्रहणम्। न च नित्यानुमेयमपि योगिनां प्रति फलव्याप्यमिति वाच्यम्। न च योगिप्रत्यक्ष गम्यतयाऽपरेक्षत्वधर्मादीनामिति चित्सुखवचनविरोदेन तत्र फलव्याप्यत्वाङ्गीकारादिति। नन्वतीतादौ कथमवेद्यत्वम्। वृत्तिव्याप्यत्वरूपवेद्यत्वस्य सत्त्वादित्यत आह।। फलव्याप्यतेति। फलं व्यवहार इति द्वितीयपक्ष आह।। द्वितीय इति। नन्वस्तु तर्हि दृक् चिद्रूपेति द्वितीयः पक्षः। अतीतादेरपि कदाचित्स्वाकार वृत्तिप्रतिफलितचिद्विषयत्वान्न तत्रासिद्धिः। नित्यातीन्द्रियस्यापि ज्ञातत्वेनाज्ञातत्वेन वा साक्षिविषयत्वात्तत्रापि नासिद्धिः। आत्मनस्तु चिद्रूपत्वेन तदविषयत्वान्न तत्रानैकान्त्यमित्यत आह।। चिद्रूपेति। नाङ्गीक्रियत इति। प्रमाणाभावात्। न च घटं जानामीति सकर्मकज्ञानगृह्यान्यो घटः प्रकाशत इत्यकर्मकप्रकाशरूपा चिदनुभवसिद्धेति वाच्यम्। तथात्वेऽतीतः प्रकाशत इति बुद्ध्या तस्यापि चिद्रूपविषयत्वापातात्। न चेष्टापत्तिः। अभिव्यक्तापरोक्षैकरसचिदुपरागेण विषयस्याप्यापरोक्ष्यप्रसङ्गादिति</p>

<p class="gr-vyakhya-para">स्वमतेऽपि गगनादेः साक्षिरूपचिद्विषयत्वादुक्तं भागासिद्धिरिति। अन्यथाऽसिद्धिरित्येवावक्ष्यत्। अस्वप्रकाशत्वं दृश्यत्वमिति पक्ष आह।। द्वितीय इति। स्वप्रकाशत्वप्रश्नोऽसङ्गत इत्यत आह।। यदभाव इति।। प्रागुक्तेति। वेदनं किं वृत्तिरूपंविवक्षितं चिद्रूपं वा। नाद्यः। आत्मन्यनैकान्त्यात्। नान्त्यः घटादावसिद्धेरिति प्रागुक्तविकल्पदोषापात इत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C09_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C09_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C09_S01_B03

| id      = VA_C09_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। स्वव्यवहार इति। आत्मनोऽपि स्वव्यवहारे स्वरूपसंवित्सापेक्षत्वादसम्भवनिवृत्त्यै स्वातिरिक्तेत्युक्तम्। व्यवहारशब्देन किं विशिष्टव्यवहारो विवक्षितः स्वरूपमात्रव्यवहारो वेति विकल्पं हृदि निधायाद्यं दूषयति।। अद्वितीयेति।। संविदन्तरेति। एकमेवाद्वितीयमित्यादिवाक्यजन्यवृत्तिसापेक्षितत्वादित्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते।। निर्विकल्पकस्वव्यवहार इति। स्वरूपमात्रविषयकस्वव्यवहार इत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">विवादादिति। एतावन्तं कालं सुखमहमस्वाप्समित्युत्तरकालीनपरामर्शेन तद्व्यवहारस्य विशिष्टत्वेनैवसिद्धेरिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नन्ववेद्यत्वं फलव्याप्यत्वाभावः। अपरोक्षव्यवहारविषयत्वं च वृत्तिव्याप्यत्वम्। एवञ्च न व्याहतिरित्यत आह।। कथञ्चिदिति। फलस्य प्रागेव दूषितत्वात्कथञ्चिदित्युक्तम्। अपरोक्षव्यवहार विषयत्वरूपविशेष्यत्वमङ्गीकृत्यावेद्यत्वरूपविशेषणाभावेनेत्यर्थः। तथा चावेद्यत्वाभावे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वं दृश्यत्वमिति फलितार्थः। एवं विशेष्याभावेनेत्यत्रापि सविशेषणमवेद्यत्वमित्यङ्गीकृत्य विशेष्यापरोक्षव्यावहारविषयत्वाभावेन, दृश्यत्वनिर्वचनेऽवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषयत्वाभावे दृश्यत्वमिति फलितार्थः। तथा च प्रथमे व्यर्थविशेष्यत्वं द्वितीये स्वरूपासिद्धिस्तृतीये व्यर्थविशेष्यासिद्धिरिति मन्तव्यम्।। छ ।। दृश्यत्वविकल्पनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 10 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C10_S01_B01

| id      = VA_C10_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">दशमभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">।। अन्यतरासिद्धेरिति। आद्ये तवासिद्धिरन्त्येम मासिद्धिरित्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च दृश्यत्वं नाम ज्ञानविषयत्वं वा ज्ञानोल्लेखित्वमात्रं वेति विकल्पं हृदि कृत्वाऽऽद्य आह।। दृश्यत्वस्येति। ज्ञानविषयत्वस्येत्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C10_S01_B02

| id      = VA_C10_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">हेतोः साध्याभावेनैव व्याप्तिदर्शनाय सन्मात्रवृत्तित्वादित्युक्तम्। शङ्कते।। न च रजतेति। न च विषय इत्यन्वयः। न त्विति पाठे स्पष्टं शङ्कापरत्वम्।। विरोधादिति। अन्यज्ञानस्यान्यविषयत्वविरोधादित्यर्थः। यद्वा रजतज्ञाननुव्यवसायविरोधादित्यर्थः। तेन ज्ञानेन रजतविषयत्वस्यैव विषयीकरणादिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अनुभ्युपगमादिति। यत्सन्निकृष्टकरणेन यज्ज्ञानमुत्पन्नं स तस्य विषय इत्येवंविधविषयत्वस्य रजतेऽनभ्युपगमादित्यर्थः।। अन्याकारेणेति। अत्यन्तासद्रजततयेत्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु वृत्तिव्याप्यत्वं वृत्त्यभिव्यक्तचिदध्यस्तत्वम्। फल्याप्यत्वमपि तदध्यस्तत्वमेव। एवञ्च रजतेऽपि मद्रीत्या दृश्यत्वलाभ इति चेन्मैवम्। तथा सति ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वानापत्तेः। तस्याध्यस्तत्वाभावात्। फलाध्यस्तत्वमित्यत्रापि फलं न तावत्प्रवृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्यम्। तस्य कल्पितत्वेनाध्यस्ताधिष्ठानत्वाभावात्। नापि वृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्याद्यभिव्यक्तं विषयाधिष्ठानचैतन्यम्। आवश्यकेन वृत्तिप्रतिबिम्बितचैतन्येनैव प्रकाशोपपत्तौ तदधिष्ठानचिदभिव्यक्तत्वादि कल्पनायोगादिति। ज्ञानोल्लेख्यत्वं दृश्यत्वमिति द्वितीयेऽपि किं वृत्तिव्याप्यत्वमभिप्रेतं फलव्याप्यत्वं वा। आद्य आह।। आत्मनोऽपीति। शुक्तिरजतादेः सपक्षस्येव विपक्षस्यात्मनोऽपित्यर्थः। आत्मनो दृश्यत्वाभावे बाधकमुक्त्वा दृश्यत्वे साधकमाह।। आत्मेति। नन्वात्मनो निर्धर्मकत्वेन वस्तुत्वहेतोरसिद्धिः। न च धर्मकत्वाङ्गीकारविरोधः। अभावरूपधर्माङ्गीकारादित्यरुचेराह।। अयं घट इति। सन्निहितो घट इत्यर्थः। तेनासन्निहितघटेन सिद्धसाधनता एतद्धटात्मान्यत्सर्वं जगत्तदन्यदेतद्धटात्मख्यं वस्तुद्धयं तद्रूपं यद्दृश्यं तदन्यदिति साध्यार्थः। पक्षे एतद्धटाख्यदृश्यान्यत्वस्य बाधादात्माख्यदृश्यान्यत्वमादायासाध्यसिद्धिः। दृष्टन्ते एतद्धष्टाख्यदृश्यान्यत्वमादायात्म रूपदृश्यस्याधूनाऽप्यसिद्धेरिति बोध्यम्। पटान्यत्वनार्थान्तरनिवृत्त्यै एतद्धटान्येति। बाधनिवृत्त्यै आत्मेति। दृष्टान्ते साध्यवैकल्यपरिहारायैतद्धटेति। एतद्धटात्मान्यदृश्यान्य इत्युक्ते पुनः पटान्यत्वेनार्थान्तरमतोऽन्यान्येति।  दृश्यैतद्धटात्मान्यकृतेऽप्रसिद्धिरतोऽन्यान्येति सर्वं सार्थकम्। न चायं घट एतद्धटात्मान्यान्यनित्यान्य इत्याभाससाम्यम्। विपक्षे बाधकाभावेनाप्रयोजकत्वं च। अत्र चोक्तवक्ष्यमाणबाधकबलेन तदभावादिति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C10_S01_B03

| id      = VA_C10_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ननु स्वरूपेण दृश्यत्वं हेतुरात्मा तु विशिष्टरूपेणैव दृश्यस्तेन न व्यभिचारो नापि व्याहतिर्नाप्युक्तानुमानविरोध इत्यरुचेराह।। किञ्चेति। शुद्धज्ञानाभावे तदाच्छादकस्य मूलज्ञानस्य वेदान्तजन्यज्ञानेन निवृत्तिर्न स्यात्। ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वेन समानविषयतायास्तन्त्रत्वात्। ततश्च मोक्षो न स्यात्। अविद्यास्तमयो मोक्ष इति तदुक्तेरित्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु वेदान्तजन्यज्ञानस्य ब्रह्माविषयकत्वेऽपि तदज्ञाननिवर्तकत्वं युक्तम्। ज्ञानस्याज्ञाननिवर्तकत्वे तदन्याविषयकत्वस्यैव तन्त्रत्वादित्याशङ्क्य निराकरोति।। न चेति। न हीत्यर्थः। यत्किञ्चित्तदन्यविषयकत्वम्।। षष्ठ्यर्थस्येति। नन्वेवं सति रजतस्य ज्ञानमिति कथं षष्ठ्यर्थस्य विषयविषयितासम्बन्धस्याभावादिति चेन्न। तत्रोल्लेख्योल्लेखिभावसम्बन्धस्य षष्ठ्यर्थत्वात्। न च तद्विषयत्वातिरिक्तं तदुल्लेखित्वं नास्तीति युक्तम्। यत्सन्निकृष्टेनेत्यादिरूपविषयताहीनस्यापि दृश्यस्य दृग्व्यावर्तकत्वमात्ररूपोल्लेख्यत्वानुभवात्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु तदज्ञाननिवर्तकत्वे तदाकारत्वमेव तन्त्रम्। तच्च ज्ञानस्य तद्विषयत्वाभावेऽपि करणसामर्थ्यादेव शशशृङ्गादिशब्दजन्यज्ञानस्येव युक्तम्। तेन नोक्तदोष इति शङ्कते।। विषयत्वाभावेऽपीति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C10_S01_B04

| id      = VA_C10_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। आत्माकार एवेति। एतद्धटाकारं घटान्तरमितिवदित्यर्थः।। आत्माकार इवेति। गवाकारो गवय इतिवदिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">आत्माकार इति। घटात्वाकारो घट इतिवदिति भावः। आद्येऽपि विषये यावानाकारस्तावदाकारत्वं ज्ञानेऽपि विवक्षितं यत्किञ्चित्तदाकारकत्वं वा। आद्य आह।। ज्ञानज्ञेययोरिति। द्वितीयं शङ्कते।। एकैवेति। सत्तामङ्गीकृत्याह।। सत्तयेति। द्वितीयेऽपि ज्ञानानन्दादीनां साम्यं विवक्षितं संस्थानसाम्यं वा सत्तया साम्यं वा। आद्य आह।। अत्यन्तसादृश्यस्येति। संस्थानसाम्यस्येत्यर्थः। द्वितीयेत्वाह।। किञ्चिदिति। सत्तासाम्यस्येत्यर्थः। यद्यपि निराकारताङ्गीकारेणैवात्माकार इवाकारो यस्येति पक्षोऽप्यनुपपन्नः। तथाऽप्यशोकवनिकान्यायेनाभ्युच्चयेन दूषणान्तरोक्तिरिति ध्येयम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननूक्तरीत्याऽऽत्मनो दृग्विषयत्वसिद्धावपि न दृगुल्लेख्यत्वसिद्धिः। न च तत्पक्ष एव व्यभिचारोक्तिरिति वाच्यम्। दृगुल्लेख्यत्वपक्षेऽनैकान्त्यमिति पक्षक्षतेः। दृग्विषयत्वस्य शुक्तिरूप्याद्व्यावृत्ततया व्यभिचारोक्त्यनवकाशाच्च। पक्षत्रयवृत्तित्वस्य व्यभिचारित्वादिति चेन्न। विषयतासिद्धावुल्लेख्यत्वस्यापि सिद्धेः। तस्यास्तद्विषयत्वात्।। यत्किञ्चिदेतदिति। फल्ग्वित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C10_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C10_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C10_S01_B05

| id      = VA_C10_S01_B05_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। स्वेति। अद्वितीयत्वादिव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षाऽस्तीत्यात्मनि दृश्यत्वनिवृत्त्यै नियतिपदम्। अद्वितीयत्वादिव्यवहारे तदपेक्षायामपि स्फुरणरूपे व्यवहारे तदभावात्तन्नियमो नास्तीति बोध्यम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">किञ्च स्वव्यवहारशब्देन यत्किञ्चत्स्वव्यवहारो विवक्षितो यावत्स्वव्यवहारो वा। नाद्यः। आत्मन्यनैकान्त्यात्। तत्राप्यद्वितीयत्वादिव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षनियतिसद्भावात्। अन्त्येऽपि संवित्किञ्चिद्रूपा विवक्षिता वृत्तिरूपा वा। आद्य आह।। संविदिति। आत्मनोऽद्वितीयत्वादिव्यवहारे चिद्रूपसंविदपेक्षाभावात्स्वातिरिक्तविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः। उपलक्षणमेतत्। अतितादावसिद्धिश्चेत्यपि ग्राह्यम्। द्वितीयेऽप्याह।। संविदिति। विशेष्यसंशव्यवहारे वृत्तिसंविदपेक्षाभावादिति</p>

<p class="gr-vyakhya-para">किमसतः सत्त्वरूपमिथ्यात्वमस्तीत्यर्थः। बाध्यत्वरूपं वाऽनिर्वचनीयरूपं वेति किल्प्याद्य आह।। तथा सतीति। द्वितीये आह।। न चेति। तृतीये आह।। नापीति।। छ ।। दृश्यत्वहेतुनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 11 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C11_S01_B01

| id      = VA_C11_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">एकादशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">।। जङ्घाल इति। एकस्मिन्नेव दिवसे बहुयोजनपरिमितमार्गगमनशीलो नरो जङघालः। जङ्घालोऽतिजवस्तुल्यौ जङ्घाकरिकजाङ्घिकावित्यभिधानात्।। विशिष्टात्मनीति। अन्तःकरणावच्छिन्नचैतन्यमहमर्थसञ्ज्ञकविशिष्टात्मा तत्रेत्यर्थः। परमते तस्यैव ज्ञातृत्वादिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु भेदस्यानादित्वात्कथं दोषजन्यभ्रमविलसितत्वमित्यत उक्तमनादीति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C11_S01_B02

| id      = VA_C11_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। प्रागुक्तेति। किं तदात्मत्वं जातिर्वा सत्त्वं वेत्यादिप्रागुक्तेत्यर्थः।। साध्याविशिष्टतेति। आत्मत्वस्य सत्त्वाबाध्यत्वरूपत्वे साध्याविशिष्टत्वम्। ज्ञानत्वज्ञानाधारत्वात्मशब्दलक्ष्यत्वान्यतमत्वरूपत्वेऽसिद्धिः। जातिस्वप्रकाशत्वात्मशब्दवाच्यत्वान्यतमरूपत्वे त्वनैकान्त्यमिति बोध्यम्। अज्ञानरूपत्वं जडत्वमिति तृतीयं निराकरोति।। न तृतीय इति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C11_S01_B03

| id      = VA_C11_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">नन्वज्ञानरूपत्वं नाम ज्ञप्तिरूपत्वम्। एवञ्च न भागासिद्धिः। वृत्तेः करणव्युत्पत्त्या ज्ञानशब्दवाच्यत्वेऽपि ज्ञप्तित्वाभावात्। उक्तं हि विवरणे साङ्ख्यवेदान्तिनां करणव्युत्पत्त्या बुद्धिर्वृत्तिज्ञानमित्यनुशयादाह।। आत्मन इति। तथा च तत्रानैकान्त्यमिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">-ज्ञानस्वरूपतेति । अत्र ज्ञानपदं ज्ञप्तिपरम्। एवमग्रेऽपि।। स्ववृत्तिविरोधादिति। विषयविषयिभावसम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वेन तस्मिन्स्ववृत्तिविरोधादित्यर्थः। एदं च पररीत्या। स्वमते मामहं जानामीत्यनुभवबलेनैकस्मिन्नपि तस्याङ्गीकारादिति मन्तव्यम्।। मोक्ष इति। तत्र पराभावादिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ज्ञानत्वस्यैवेति। सविषयत्वस्य ज्ञानत्वव्यापकतावधारणेनात्मरूपज्ञानस्य निर्विषयत्वे ज्ञानत्वमेव न स्यादित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C11_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C11_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C11_S01_B04

| id      = VA_C11_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। स्वप्रकाशान्तस्येति। स्वप्रकाशान्तरस्येत्यर्थः।। उत्तरत्रेति।। स्वेति। स्वेनेति वा स्वप्रमाणेन विनेति वेत्यत्रेत्यर्थः। अस्तु निरुक्तस्य स्वप्रकाशत्वाभावरूपं जडत्वं हेतुरित्यत आह।। स्वकर्मकेति। ततश्च त्वद्रीत्याऽऽत्मन्यनैकान्त्यमिति</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एतेनेत्युक्तं विवृणोति।। उक्तेति।। छ ।।  जडत्वहेतुनिरासः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 12 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C12_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C12_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C12_S01_B01

| id      = VA_C12_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">द्वादशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">।। कालाकाशादिति। आदिपदेन ज्ञानपरिग्रहः। तस्यापि सर्वगतब्रह्मावरणत्वेन देशादिपरिच्छेदायोगात्। सर्वस्य देशपरिच्छिन्नत्वपक्षे व्याघातमुपपादयितुं देशापरिच्छिन्नत्वं नाम यत्किञ्चिद्देशेऽसत्त्वं वा प्रतीतदेशेऽसत्त्वं वेति विकल्प्याद्यमनुवदति।। देशत इति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">दूषयति। तथा चेति।। अयोगेनेति। उत्तरः कालः पूर्वकालः सदाऽस्तीत्यबाधितप्रतीत्याऽनित्यत्वाद्यभावावगमादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C12_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C12_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C12_S01_B02

| id      = VA_C12_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">कालाकाशादेः कालपरिच्छिन्नत्वं व्याहत्या दूषयित्वा प्रमाणाभावेनापि दूषयति।। कुतश्चेति।। मानं शङ्कते।। जडत्वेति। तदयं प्रयोगः। आकाशादिकं कालपरिच्छिन्नं जडत्वादिति।। अपाकृतत्वादिति। जडत्वभङ्ग इति शेषः। असिद्धिमुक्त्वोपाधिमाह।। घटादाविति। जडत्वहेतुनैव पक्षे कार्यत्वसाधनात्साधनव्यापक उपाधिरिति शङ्कते।। यज्जडमिति। कार्यत्वस्यापि सत्त्वान्न व्यभिचार इत्यत आह।। तस्याश्चेति।। अनादित्वपरिभाषेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">जीव ईशो विशुद्धा चिद्भेदस्तस्यास्तयोर्द्वयोः।  अविद्या तच्चितोर्योगः षडस्माकमनादयः।।इति परिभाषेत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">पूर्वपक्ष्याशयं प्रश्नमुखेनोद्धाटयति।। तत्किमिति।। विरुद्धता चेति। परमार्थभेदभिन्नत्वस्य सत्यत्वेनैव व्याप्तत्वादिति भावः।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 13 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C13_S01_B01

| id      = VA_C13_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">त्रयोदशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">।। किं सत्त्वमिति। सत्ताजातिरित्यर्थः।। आद्यपञ्चकान्यतमाभ्युपगमेनेति। नन्वन्यतरशब्दः स्वभावाद्विषयस्यैव निर्धारणे वर्तते। न चात्र विषयनिर्धारणमस्ति। बहूनां प्रकान्तत्वेन तद्विषयस्यैव निर्धारणस्येह प्रस्तुतत्वात्। अतः कथमन्यतमेत्युक्तमिति चेत्। उच्यते। सत्यविधिगम्यत्वं चेत्येकं द्वयमर्थक्रियाकारिकत्वं प्रातिभासिकेतरत्वं चेत्यपरद्वयमेवमादिरूपेण द्वौ द्वावभिप्रेत्यान्यतमेत्युक्तम्। अत एव तेषां मोहः पापीयानिति गौतमसूत्रे द्वौ द्वावभिप्रेत्य पापीयानित्युक्तम्। अन्यथा कथमीयसुन् द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनाविति सूत्रात्। रागद्वेषमोहानां च बहुत्वादिति भगवता तत्वोद्योतकारेण व्याख्यातम्।। अनिराकरणादिति। अन्यथा शून्यवादापत्तेरिति भावः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">गन्धर्वनगरमिति। मायाविनिर्मितान्तरिक्षगतं गन्धर्वनगरमित्यर्थ इत्यूचुः। कल्पतरौ त्वभ्रेष्वारोपितं गृहादिकं गन्धर्वनगरमित्युक्तम्। तथा च गन्धर्वनगरप्रत्यक्षवत्कल्पितसत्त्वग्राहित्वान्न सत्यत्वग्राहिप्रत्यक्षस्य प्राबल्यम्। अन्यथा गन्धर्वनगरप्रत्यक्षस्यापि प्राबल्योपत्तेर्गन्धर्वनगरं नास्तीति प्रत्यक्षबाधकत्वापत्तेरिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C13_S01_B02

| id      = VA_C13_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। अबाध्यताया इति। न चाबाध्यत्वानिरुक्तिः। त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वं बाध्यत्वं तदभावः सत्त्वमिति तन्निर्वचनात्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु नैतादृशं सत्त्वं चक्षुरादियोग्यम् तदयोग्यकालघटितत्त्वेनैतादृश सत्त्वग्रहणे चक्षुरादेरसामर्थ्यात्। न ह्युक्तनिषेधप्रतियोगित्वं कस्यचित्प्रत्यक्षं येन तदभावः प्रत्यक्षो भवेदिति चेत्। मैवम्। त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगिभिन्नत्वं सत्त्वमिति विवक्षणात्। अन्योन्याभावस्य च प्रतियोग्यप्रत्यक्षत्वेऽपि प्रत्यक्षं सम्भवति। पिशाचस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि तदन्योन्याभावस्य प्रत्यक्षत्वदर्शनात्। एवञ्च न कश्चिद्दोषः। पूर्वोक्तमविरोधित्वमाशङ्‌क्य निषेधति।। न चेति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एवञ्च प्रामाण्यसिद्धौ प्राबवल्यमपि सिद्धमेवेत्याशयेन सिद्धान्तयति।। सत्यमिति।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C13_S01_B03

| id      = VA_C13_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ननूत्सर्गतः सिद्धमपि जगत्सत्त्वप्रत्यक्षप्रामाण्यं त्याज्यमेव। गन्धर्वनगरप्रत्यक्षवदेवात्रापि किञ्चिद्बाधकसम्भवादिति चेन्न। तत्किं प्रत्यक्षप्रामाण्यत्यागोऽनुमानविरोधाद्भाविबाधकशङ्कामात्रेण वेति विकल्प्याद्यं शङ्कते।। अस्त्विति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अक्षमत्वादिति। अनुमानागमपक्षादिग्राहितयोपजीव्यत्वेन प्रत्यक्षस्य प्राबल्यादिति भावः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">नन्वाप्तवाक्यं यदा नास्ति केवलं स्वयमेवामूर्तत्वानुमानेन नैल्याभावमनुसन्धत्ते। तदा तद्बाध्यत्वमक्षस्य स्यादेवेत्यत आह।। यदा चेति। अत्रापि पूर्ववत्साक्षिप्रत्यक्षगौरवेणैवाक्षस्यानुमानबाधोऽनुसन्धेयः। न चैवं वन्हिशैन्यानुमानेऽप्यस्तिति वाच्यम्। तत्राप्रयोजकत्वेन व्याप्त्यभावात्। मिथ्यात्वहेतौ घटधीवत्प्राप्तधीरपि स्वार्थसत्त्वग्राहितयाऽनुमितिप्रतिकूलैव न तु तस्या मूलम्। अतो मिथ्यात्वानुमित्या न सत्त्वप्रत्यक्षबाध इति बोध्यम्। त्समादनुमानात्। अध्यवसायोऽनैल्यनिश्चयः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C13_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C13_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C13_S01_B04

| id      = VA_C13_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">अस्तु तर्हि गन्धर्वनगरप्रत्यक्षवदत्रापि किञ्चिद्बाधकं भविष्यतीति भाविबाधकशङ्क्या प्रत्यक्षप्रामाण्यत्याग इति द्वितीयं शङ्कते।। प्रत्यक्षत्वादिति।। जरद्गवादिवाक्यवदिति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">जरद्गवः पादुककम्बालाभ्यां द्वारि स्थितो गायति भद्रकाणि।  तं ब्राह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजन्रुमायां लशुनस्य कोऽर्घ।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">इति जरद्गववाक्यम्। शङ्खः कदल्यां कदली च भेर्यां भेर्यां महच्चाविरभूद्विमानमित्येतदादिशब्देन गृह्यते। जरद्गवो वृद्धवृषभः। वृद्धोऽक्षस्तु जरद्गव इत्यमरः। भद्राणि कुशलानि। रुमायां लवणोत्पत्तिस्थाने। रुमा स्याल्लवणाकर इत्यमरः। अन्ये तु लुमायामिति पठित्वाऽऽपण इत्यर्थ इत्याहुः। अर्घो मौल्यं मौल्ये पूजाविधावर्घ इत्यमरः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य प्रत्यक्षबाधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 14 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C14_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C14_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C14_S01_B01

| id      = VA_C14_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">चतुर्दशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">।। विश्वं सत्यमित्यादीति। आदिपदाद्यच्चिकेत सत्यमित्यादिपरिग्रहः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अनुवाद इति। तत्र प्रतियोगिभूतबाधानुवाद इत्यर्थः। अत्र यद्यपि विश्वं सत्यमिति न निषेधस्तथाऽपि न्यायमते तमःशब्दवत्सर्वमते प्रलयादिशब्दवच्च वस्तुगत्या भवत्येव निषेध इति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C14_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C14_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C14_S01_B02

| id      = VA_C14_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">सत्त्ववाक्यस्य निषेध्यसमर्पकत्वे जगद्विषयवाक्येऽतिप्रङ्गमभिधाय ब्रह्मविषयवाक्येऽपि तमाह।। किञ्चेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अतिप्रसङ्ग इति। यत्तन्नेत्यादिनिषेधार्थानुवादलिङ्गाभावाविशेषादिति भावः। नेह नानेत्यादेर्मिथ्यात्वाद्यनुवादकत्वापक्षे मिथ्यत्वादिकं किं प्रत्यक्षादिसिद्धं किं वा श्रुतिसिद्धमिति विकल्प्य नाद्य इति शङ्कते।। विश्वेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अनुवादायोगादिति। अनुवादकत्वायोगादित्यर्थः।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य श्रुतिविरोधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 15 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C15_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C15_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C15_S01_B01

| id      = VA_C15_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">पञ्चदशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">मिथ्यात्वानुमानस्य स्मृतिविरोधं चाह।। असत्यमिति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">ननु माऽस्त्वत्यन्तासत्त्वाभ्युपगन्ता वादी। तथाऽपि स्मृतिकर्ता व्यासः स्वयमेवाशङ्क्य निषेधतीति किन्न स्यादित्यत आह।। आहुरिति।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य स्मृतिविरोधः ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 16 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C16_S01_B01

| id      = VA_C16_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">षोडशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">दृश्यत्वादेरनुमानबाधमाह।। विप्रितिपन्नमिति। अत्र प्राग्वद्विप्रपन्नशब्दार्थो बोध्यः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तात्त्विकेति। तत्त्वावेदकेत्यर्थः। यथाश्रुते परमते प्रमाणमात्रस्यातात्त्विकत्वाद्विकल्पायोग इति बोध्यम्।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B02">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C16_S01_B02

| id      = VA_C16_S01_B02_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">आद्यपक्षमभ्युपेत्य सिद्धान्तयति।। मैवमिति।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तत्रोक्तदोषं निरस्यति।। प्रत्यक्षादीति। नन्वतत्त्वावेदकत्वे मानाभावमात्रेण न तत्त्वावेदकत्वसिद्धिः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अन्त्ये आह।। अन्यथेति। तथा च जात्यादिनिरूप्यस्यात्मत्वस्यात्मन्यपि त्वद्रीत्याऽभावात्साध्यव्यापकतेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B03">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C16_S01_B03

| id      = VA_C16_S01_B03_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">विमतं सत्यं प्रमाणदृष्टत्वादित्यनुमानस्य दृष्टन्ते साधनवैकल्यं परिहरति।। वृत्तिव्याप्यताया इति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">प्रमाणाविषयस्यापीति। प्रामाणिकत्वमेव सत्यत्वं चेद्ब्रह्मणि सत्यत्वं त्वन्मते न स्यात्त्वया प्रामाणिकत्वानभ्युपगमादित्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एवं सिद्धिरिति। स्वेनैव सिद्धिरित्यर्थः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B04">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C16_S01_B04

| id      = VA_C16_S01_B04_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। दत्तोत्तरत्वादिति। स्वकर्मकप्रकाशरूपत्वस्यात्मन्यपि तत्त्वाभावादित्यत्रेति शेषः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अर्थक्रियाकारित्वाच्चेति। सप्रकारकज्ञानाबाध्यार्थक्रियाकारित्वादित्यर्थः। तेन सत्यार्थक्रियाग्रहणे परं प्रति पक्षे सपक्षे चासिद्धिः। असत्यार्थक्रियाग्रहणे ऐन्द्रजालिकादौ व्यभिचार इति शङ्कानवकाशः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">तज्ज्ञानस्यैवेति। सत्यप्यर्थे तदज्ञानेन भयाद्यभावादिति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B05">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C16_S01_B05

| id      = VA_C16_S01_B05_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">।। द्वितीय इति। विशिष्टस्य ज्ञातत्वे विशेषणस्य ज्ञातत्ववद्विशिष्टत्वस्य हेतुत्वे विशेषणस्यापि हेतुत्वं प्राप्तमित्यर्थः।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अर्थावच्छिन्नं ज्ञानं भयादिजनकमित्यन्त्यपक्षाङ्गीकारेऽकपि न सर्पस्य भयादिजनकत्वप्रसङ्ग इति भावेन परिहरति।। नेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">एतद्विशेषमवत्तयेति। विशिष्टात्मातिरिक्तत्वरूपविशेषणविशिष्टतयेत्यर्थः।। पक्षनिक्षेपादिति। तथा च बौद्धमतप्रवेशापत्तिर्दुर्वारेति भावः।</p>

}}

</div>

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C16_S01_B06">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C16_S01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C16_S01_B06

| id      = VA_C16_S01_B06_Bhavavivaranam

| text    = <p class="gr-vyakhya-para">ननु विशिष्टस्य मिथ्यात्वेऽपि विशेष्यं ब्रह्म सत्यमेव। तत्सत्यमिति श्रुतेः। न चैवं विशिष्टस्य मिथ्यात्वोक्तिविरोधस्तुदुक्तेः सविशेषणे हीति न्यायेन विशेषणमिथ्यात्वेनाप्युपपत्तेः। एवञ्च नोक्तदोष इत्यरुचेराह।। किञ्चेति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">आत्मांशस्येति। विशेष्यांशस्येत्यर्थः।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्यानुमानविरोधः।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 17 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C17_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C17_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C17_S01_B01

| id      = VA_C17_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">सप्तदशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">स्वपक्षे पक्षादिप्रविभागानन्तरमुपाधेः प्रतिपक्षोन्नायकतया दोषत्वात्प्रतिपक्षोन्नयने पुनरनुमानविरोध इत्यभिप्रेत्यानुमान विरोधोक्त्यनन्तरमुपाधिमाह।। दोषगम्यत्वमिति। दोषप्रयुक्तभानत्वमित्यर्थः। अयं चोपाधिः। स श्यामोमित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजत्ववत्सन्दिग्धोपाधिः साधनाव्यापकतायाः सन्दिग्धत्वादिति बोध्यम्।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">अत्रापि दोषप्रसक्तेरिति। दोषगम्यत्वस्य साधने मिथ्यात्वाख्योपाधिप्रसक्तेरित्यर्थः। न च युगपदुभयं साध्यम्। अर्थान्तरत्वात्। यदाह गङ्गेशः। उभयसाधनेऽर्थान्तरता। एकमात्रे हि विवादो न तूभयत्रेति।। छ ।। मिथ्यात्वानुमानस्य सोपाधिकत्वसमर्थनम् ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 18 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C18_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C18_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C18_S01_B01

| id      = VA_C18_S01_B01_Bhavavivaranam

| text    = <h4 class="gr-vyakhya-head">अष्टादशभङ्गः</h4>

<p class="gr-vyakhya-para">विमतं मिथ्येत्यत्र मिथ्यापदेनानिर्वचनीयत्वस्याविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वस्य वा विवक्षायां दृष्टन्ते साध्यवैकल्यमित्याह।। अनिर्वचनीयत्वेति। साध्यवैकल्यपरिहारं शङ्कते।। नन्विति।।</p>

<p class="gr-vyakhya-para">असिद्धत्वादिति। रूप्यमुत्पन्नमिति प्रतीत्यभावाद्रूप्यस्योत्पन्नत्वे सकर्तृकत्वापाताच्चेति भावः ।। छ ।।इति मिथ्यात्वानुमानस्य दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् ।। छ ।।</p>

}}

</div>

== अध्यायः 19 ==

<div class="gr-teeka-entry" data-parent="VA_C19_S01_B01">

{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="VA_C19_S01_B01"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}

| verse_id = VA_C19_S01_B01

| id      = VA_C19_S01_B01_Bhavavivaranam