Anandamakaranda

Tattvaviveka/Vyakhya/Tatvaviveka-tika: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
= तत्वविवेकविवरणम् =
= तत्वविवेकविवरणम् =
<div class="gr-page-nav">[[Tattvaviveka|Tattvaviveka]]</div>
<div class="gr-page-nav">[[Tattvaviveka|Tattvaviveka]] · [[Tattvaviveka/Vyakhya/Tatvaviveka-tika|Tatvaviveka-tika]]</div>
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvaviveka" data-slug="Tatvaviveka-tika">
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Tattvaviveka" data-slug="Tatvaviveka-tika" data-interleaved="1">


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B01">
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तत्त्वविवेकः"></span>
<div class="teeka-block">
== तत्त्वविवेकः ==
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
{{VerseBlock
<div class="teeka-body">
| verse_id    = TV_C01_B01
{{Bhashyam
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्विविधं मतम् ।
| verse_lines  = स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्विविधं मतम् ।;स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः निर्दोषाखलिसद्गुणः ॥1॥
| verse_line2  = स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः निर्दोषाखलिसद्गुणः ॥1॥
}}
 
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B01" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
| verse_id = TV_C01_B01
| verse_id = TV_C01_B01
| id      = TV_C01_B01_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B01_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">मङ्गलाचरणम्</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">मङ्गलाचरणम्</div>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य रमणं लक्ष्म्याः पूर्णबोधान्गुरूनपि।</span><span class="shloka-line">व्याख्यां तत्वविवेकस्य करिष्यामो यथामति ॥ 1 ॥</span></div>
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">प्रणम्य रमणं लक्ष्म्याः पूर्णबोधान्गुरूनपि।</span><span class="shloka-line">व्याख्यां तत्वविवेकस्य करिष्यामो यथामति ॥ 1 ॥</span></div>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः। तत्किमनेन प्रकरणेन। विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात्। सत्यं। तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु परमपुरुषादितत्वानां विवेकः शास्त्र एव कृतः। तत्किमनेन प्रकरणेन। विक्षिप्तसङ्ग्रहार्थमिति चेन्न॥ सङ्ग्रहस्यापि तत्वसङ्ख्याने कृतत्वात्। सत्यं। तथापि तत्वसङ्ख्यानोक्तार्थे साक्षित्वेन भगवत्प्रणीततत्वविवेकगतवाक्यान्येवाचार्यैरुदाहृतानीत्यदोषः।</p>
<div class="gr-avataranika">तत्रादौ तावत्सामान्येन तत्वस्य विभागोद्देशं करोति।</div>
<div class="gr-avataranika">तत्रादौ तावत्सामान्येन तत्वस्य विभागोद्देशं करोति।</div>
Line 52: Line 62:


इति स्वातन्त्र्योपपादनाय। यस्य तु द्वयमप्यसिद्धं तं प्रत्यागमो दर्शनीयः। अनेन स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदमङ्गीकृत्यापि स्वातन्त्र्यं शिवशक्त्यादीनामङ्गीकुर्वाणा निरस्ता भवन्ति। विष्णोरन्यत्परतन्त्रमिति वाक्यशेषः। द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपरतन्त्रप्रमेययोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितं। अन्यथा द्वे प्रमेये इत्येव ब्रूयात् ॥ तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तं।</p>
इति स्वातन्त्र्योपपादनाय। यस्य तु द्वयमप्यसिद्धं तं प्रत्यागमो दर्शनीयः। अनेन स्वतन्त्रपरतन्त्रभेदमङ्गीकृत्यापि स्वातन्त्र्यं शिवशक्त्यादीनामङ्गीकुर्वाणा निरस्ता भवन्ति। विष्णोरन्यत्परतन्त्रमिति वाक्यशेषः। द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रपरतन्त्रप्रमेययोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितं। अन्यथा द्वे प्रमेये इत्येव ब्रूयात् ॥ तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तं।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B02
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = द्विविधं परतन्त्रं च भावोऽभाव इतीरितः ।
| verse_lines  = द्विविधं परतन्त्रं च भावोऽभाव इतीरितः ।;पूर्वापरसदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ॥2॥
| verse_line2  = पूर्वापरसदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ॥2॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B02">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B02" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B02"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B02
| verse_id = TV_C01_B02
| id      = TV_C01_B02_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B02_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-avataranika">परतन्त्रस्य भेदमाह</div>
| text    = <div class="gr-avataranika">परतन्त्रस्य भेदमाह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">द्विविधं परतन्त्रञ्च भावोऽभाव इतीरितः।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">द्विविधं परतन्त्रञ्च भावोऽभाव इतीरितः।</div>
Line 85: Line 98:
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदपेक्षया पूर्वमपरं चेत्युच्यते स एव प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगी। अत्यन्ताभावस्य तु कः प्रतियोगीति। मैवं। तथा सति प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिनियमो न स्यात् ॥ तस्माद्यस्यासौ स एव प्रतियोगीति वाच्यं। शशविषाणादीनां चाभावोऽत्यन्ताभाव इति स एव प्रतियोगी। अप्रामाणिकस्य कथं प्रतियोगित्वमिति चेत् किमिह तस्य सत्तया कृत्यमस्ति। न हि प्रतियोगित्वं रूपादिवद्धर्मिसत्तासापेक्षं। प्रतीतिमात्रं तूपयुक्तं। तदसतोऽप्यस्तीति। इष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु यदपेक्षया पूर्वमपरं चेत्युच्यते स एव प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगी। अत्यन्ताभावस्य तु कः प्रतियोगीति। मैवं। तथा सति प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः प्रतियोगिनियमो न स्यात् ॥ तस्माद्यस्यासौ स एव प्रतियोगीति वाच्यं। शशविषाणादीनां चाभावोऽत्यन्ताभाव इति स एव प्रतियोगी। अप्रामाणिकस्य कथं प्रतियोगित्वमिति चेत् किमिह तस्य सत्तया कृत्यमस्ति। न हि प्रतियोगित्वं रूपादिवद्धर्मिसत्तासापेक्षं। प्रतीतिमात्रं तूपयुक्तं। तदसतोऽप्यस्तीति। इष्यते प्रामाणिकैरिति शेषः ॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ये सर्वोप्ययं संसर्गाभाव एव एवेति मन्यन्ते तन्मतमपास्तं भवति। यथा न च कार्यकारणयोः संसर्गस्तथा वक्ष्यते। अत्यन्तासत्प्रतियोगिकस्य तथात्वानुपपत्तेरिति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एतेन ये सर्वोप्ययं संसर्गाभाव एव एवेति मन्यन्ते तन्मतमपास्तं भवति। यथा न च कार्यकारणयोः संसर्गस्तथा वक्ष्यते। अत्यन्तासत्प्रतियोगिकस्य तथात्वानुपपत्तेरिति।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B03
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्याभावता पृथक् ।
| verse_lines  = भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्याभावता पृथक् ।;चेतनाचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥3॥
| verse_line2  = चेतनाचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥3॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B03">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B03" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B03"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B03
| verse_id = TV_C01_B03
| id      = TV_C01_B03_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B03_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">अन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वनिरूपणम्</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">अन्योन्याभावस्य धर्मिस्वरूपत्वनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">तथापि नाभावस्त्रिविधः अन्योन्याभावस्य चतुर्थस्य विद्यमानत्वादित्यत आह।</div>
<div class="gr-avataranika">तथापि नाभावस्त्रिविधः अन्योन्याभावस्य चतुर्थस्य विद्यमानत्वादित्यत आह।</div>
Line 108: Line 124:
<div class="gr-mulaprateeka-block">चेतनोऽचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥ 3 ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">चेतनोऽचेतनश्चेति भावश्च द्विविधः स्मृतः ॥ 3 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतयतीति चेतनः। अनेवंविधोऽचेतनः। स्मृत इति सर्वं चैतन्यमेवेति मतमपवदति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">चेतयतीति चेतनः। अनेवंविधोऽचेतनः। स्मृत इति सर्वं चैतन्यमेवेति मतमपवदति।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B04
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = नित्यमुक्तश्च सृतियुक् परतन्त्रोऽपि चेतनः ।
| verse_lines  = नित्यमुक्तश्च सृतियुक् परतन्त्रोऽपि चेतनः ।;द्विधैव श्रीर्नित्यमुक्ता सृतियुक्च द्विधा मतः ॥4॥
| verse_line2  = द्विधैव श्रीर्नित्यमुक्ता सृतियुक्च द्विधा मतः ॥4॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B04">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B04" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B04"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B04
| verse_id = TV_C01_B04
| id      = TV_C01_B04_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B04_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">चेतनविभागनिरूपणम्</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">चेतनविभागनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">चेतनविभागमाह</div>
<div class="gr-avataranika">चेतनविभागमाह</div>
Line 141: Line 160:
<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रभेदमाह।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्प्रभेदमाह।</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सृतियुक् च द्विधा मतः ॥ 4 ॥मुक्तोऽमुक्त इति....</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">सृतियुक् च द्विधा मतः ॥ 4 ॥मुक्तोऽमुक्त इति....</div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B05
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = मुक्तोऽमुक्त इति ह्यत्र ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ।
| verse_lines  = मुक्तोऽमुक्त इति ह्यत्र ब्रह्मान्ता उत्तरोत्तरम् ।;मुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ताः रमा तेभ्योऽखिलैर्गुणैः ॥5॥
| verse_line2  = मुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ताः रमा तेभ्योऽखिलैर्गुणैः ॥5॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B05">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B05" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B05"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B05
| verse_id = TV_C01_B05
| id      = TV_C01_B05_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B05_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">मुक्तविभागः</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">मुक्तविभागः</div>
<div class="gr-avataranika">मुक्तेष्वपि प्रभेदमाह।</div>
<div class="gr-avataranika">मुक्तेष्वपि प्रभेदमाह।</div>
Line 169: Line 191:


गुणशब्दो गणनार्थः।</p>
गुणशब्दो गणनार्थः।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B06
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = नित्यं बहुगुणोद्रिक्ता ततोऽनन्तगुणो हरिः ।
| verse_lines  = नित्यं बहुगुणोद्रिक्ता ततोऽनन्तगुणो हरिः ।;अमुक्तास्त्रिविधास्तत्र नीचमध्योच्चभेदतः ॥6॥
| verse_line2  = अमुक्तास्त्रिविधास्तत्र नीचमध्योच्चभेदतः ॥6॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B06">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B06" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B06"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B06
| verse_id = TV_C01_B06
| id      = TV_C01_B06_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B06_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-avataranika">स्वातन्त्र्यं मुक्तिरिति केषांचिन्मतम्। अतो मुक्तेभ्यो विष्णोर्न व्यावृत्तिरित्यत आह</div>
| text    = <div class="gr-avataranika">स्वातन्त्र्यं मुक्तिरिति केषांचिन्मतम्। अतो मुक्तेभ्यो विष्णोर्न व्यावृत्तिरित्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">....ततोऽनन्तगुणो हरिः।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">....ततोऽनन्तगुणो हरिः।</div>
Line 191: Line 216:


मुक्तामुक्तयोः।</p>
मुक्तामुक्तयोः।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B07
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः ।
| verse_lines  = मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः ।;नीचा नित्यतमोयोग्या द्विधैवाचेतनं मतम् ॥7॥
| verse_line2  = नीचा नित्यतमोयोग्या द्विधैवाचेतनं मतम् ॥7॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B07">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B07" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B07"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B07
| verse_id = TV_C01_B07
| id      = TV_C01_B07_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B07_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-avataranika">तान् विविच्य दर्शयति॥</div>
| text    = <div class="gr-avataranika">तान् विविच्य दर्शयति॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः।नीचा नित्यतमोयोग्याः ....॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">मुक्तियोग्यास्तत्र चोच्चा नित्यावर्तास्तु मध्यमाः।नीचा नित्यतमोयोग्याः ....॥</div>
Line 218: Line 246:
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वानित्यत्वे चोपादानाद्यभावेन सृष्ट्यनुपपत्तिः। क्षणभंगस्तु प्रत्यभिज्ञादिना परास्त इति। नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां भेदो नित्यानित्यत्वभेदः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वानित्यत्वे चोपादानाद्यभावेन सृष्ट्यनुपपत्तिः। क्षणभंगस्तु प्रत्यभिज्ञादिना परास्त इति। नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां भेदो नित्यानित्यत्वभेदः।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यानित्यत्वं नाम विधान्तरं तत्वसङ्ख्याने कथितं॥ तत्कथं द्विविधमेवाचेतनमुच्यत इति। नैष दोषः। पुराणादि येनांशेन नित्यं तमशं नित्यवर्गे निधाय येनांशेनानित्यं तमंशमनित्यवर्गे निधायायं विभाग इत्यङ्गीकारात्। तर्हि नित्यानित्यं क्वास्तीति चेन्न। अंशांश्यादेरत्यन्तभेदाभावेन तृतीयराशिसम्भवात्। अत्र तु बुद्ध्यैव विवेक इत्यविरोधः। अत एव संसृष्टासंसृष्टविभागोऽत्र नोक्तः। सूक्ष्मभागस्य नित्येषूपचयभागस्यानित्येष्वन्तर्भावादिति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">नित्यानित्यत्वं नाम विधान्तरं तत्वसङ्ख्याने कथितं॥ तत्कथं द्विविधमेवाचेतनमुच्यत इति। नैष दोषः। पुराणादि येनांशेन नित्यं तमशं नित्यवर्गे निधाय येनांशेनानित्यं तमंशमनित्यवर्गे निधायायं विभाग इत्यङ्गीकारात्। तर्हि नित्यानित्यं क्वास्तीति चेन्न। अंशांश्यादेरत्यन्तभेदाभावेन तृतीयराशिसम्भवात्। अत्र तु बुद्ध्यैव विवेक इत्यविरोधः। अत एव संसृष्टासंसृष्टविभागोऽत्र नोक्तः। सूक्ष्मभागस्य नित्येषूपचयभागस्यानित्येष्वन्तर्भावादिति।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B08
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = नित्यानित्यत्वभेदेन देशः कालः श्रुतिस्तथा ।
| verse_lines  = नित्यानित्यत्वभेदेन देशः कालः श्रुतिस्तथा ।;भूतेन्द्रियप्राणगुणसूक्ष्मरूपं च नित्यकम् ॥8॥
| verse_line2  = भूतेन्द्रियप्राणगुणसूक्ष्मरूपं च नित्यकम् ॥8॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B08">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B08" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B08"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B08
| verse_id = TV_C01_B08
| id      = TV_C01_B08_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B08_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">नित्यपदार्थनिरूपणम्</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">नित्यपदार्थनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">अत्र नित्यं निर्दिशति।</div>
<div class="gr-avataranika">अत्र नित्यं निर्दिशति।</div>
Line 261: Line 292:


सत्वादयो मात्राश्च। उपलक्षणं चैतत्। महदहङ्काराद्यपि ग्राह्यम्।</p>
सत्वादयो मात्राश्च। उपलक्षणं चैतत्। महदहङ्काराद्यपि ग्राह्यम्।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B09
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = एषां विकारोऽनित्यः स्यान्नित्या एव हि चेतनाः ।
| verse_lines  = एषां विकारोऽनित्यः स्यान्नित्या एव हि चेतनाः ।;गुणक्रियाजातिपूर्वा धर्मा सर्वेऽपि वस्तुनः ॥9॥
| verse_line2  = गुणक्रियाजातिपूर्वा धर्मा सर्वेऽपि वस्तुनः ॥9॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B09">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B09" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B09"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B09
| verse_id = TV_C01_B09
| id      = TV_C01_B09_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B09_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">अनित्यपदार्थनिर्देशः</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">अनित्यपदार्थनिर्देशः</div>
<div class="gr-avataranika">अनित्यं निर्दिशति।</div>
<div class="gr-avataranika">अनित्यं निर्दिशति।</div>
Line 308: Line 342:


द्रव्यस्य। सत्यं, सन्ति गुणादयः। किं नाम। यथा भावादयोऽत्यन्तभिन्नाः न तथा गुणादयः। अपि तु स्वाश्रयद्रव्यस्वरूपभूता एव। अतो न ते पृथक्कथ्यन्ते। यदा तु बुद्ध्या विविच्यन्ते तदा विवेकोऽपि कर्तव्य इति।</p>
द्रव्यस्य। सत्यं, सन्ति गुणादयः। किं नाम। यथा भावादयोऽत्यन्तभिन्नाः न तथा गुणादयः। अपि तु स्वाश्रयद्रव्यस्वरूपभूता एव। अतो न ते पृथक्कथ्यन्ते। यदा तु बुद्ध्या विविच्यन्ते तदा विवेकोऽपि कर्तव्य इति।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B10
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = रूपमेव द्विधं तच्च यावद्वस्तु च खण्डितम् ।
| verse_lines  = रूपमेव द्विधं तच्च यावद्वस्तु च खण्डितम् ।;खण्डिते भेद ऐक्यं च यावद्वस्तु न भेदवत् ॥10॥
| verse_line2  = खण्डिते भेद ऐक्यं च यावद्वस्तु न भेदवत् ॥10॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B10">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B10" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B10"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B10
| verse_id = TV_C01_B10
| id      = TV_C01_B10_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B10_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">गुणादीनां स्वाश्रयद्रव्येण भेदाभेदादिनिरूपणम्</div>
| text    = <div class="gr-vyakhya-gadya">गुणादीनां स्वाश्रयद्रव्येण भेदाभेदादिनिरूपणम्</div>
<div class="gr-avataranika">किं गुणादयो द्रव्येणात्यन्ताभिन्ना एव। अवान्तरभेदं च वक्ष्यामीति भावेनाह</div>
<div class="gr-avataranika">किं गुणादयो द्रव्येणात्यन्ताभिन्ना एव। अवान्तरभेदं च वक्ष्यामीति भावेनाह</div>
Line 344: Line 381:
<div class="gr-mulaprateeka-block">खण्डिते भेद ऐक्यं च यावद्वस्तु न भेदवत् ॥ 10 ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">खण्डिते भेद ऐक्यं च यावद्वस्तु न भेदवत् ॥ 10 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र यत्खण्डितं गुणादिकं तत्र भेदाभेदौ प्रतिपत्तव्यौ। यत्पुनर्यावद्‌द्रव्यभावि तत्र भेदो नास्ति। किं तु अत्यन्ताभेद एवेति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">तत्र यत्खण्डितं गुणादिकं तत्र भेदाभेदौ प्रतिपत्तव्यौ। यत्पुनर्यावद्‌द्रव्यभावि तत्र भेदो नास्ति। किं तु अत्यन्ताभेद एवेति।</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B11
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = खण्डितं रूपमेवात्र विकारोऽपि विकारिणः ।
| verse_lines  = खण्डितं रूपमेवात्र विकारोऽपि विकारिणः ।;कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥11॥
| verse_line2  = कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥11॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B11">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B11" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B11"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B11
| verse_id = TV_C01_B11
| id      = TV_C01_B11_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B11_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-avataranika">गुणादिभेदाभेदचिन्ताप्रसङ्गादुपादानोपादेययोरपि दर्शयति।</div>
| text    = <div class="gr-avataranika">गुणादिभेदाभेदचिन्ताप्रसङ्गादुपादानोपादेययोरपि दर्शयति।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">खण्डितं रूपमेवात्र विकारोऽपि विकारिणः।</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">खण्डितं रूपमेवात्र विकारोऽपि विकारिणः।</div>
Line 376: Line 416:
<p class="gr-vyakhya-para">एवं चात्यन्ताभेदस्य भेदाभेदयोश्च कानि स्थलानीत्याकाङ्क्षायां सङ्कलय्याह</p>
<p class="gr-vyakhya-para">एवं चात्यन्ताभेदस्य भेदाभेदयोश्च कानि स्थलानीत्याकाङ्क्षायां सङ्कलय्याह</p>
<div class="gr-mulaprateeka-block">कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥ 11 ॥ क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः। विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">कार्यकारणयोश्चैव तथैव गुणतद्वतोः ॥ 11 ॥ क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः। विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B12
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = क्रियाक्रियावतोस्तद्वत् तथा जातिविशेषयोः ।
| verse_lines  = क्रियाक्रियावतोस्तद्वत् तथा जातिविशेषयोः ।;विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥12॥
| verse_line2  = विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥12॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B12">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B12" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{#cargo_query:tables=Verses|where=verse_id="TV_C01_B12"|fields=verse_lines,verse_type|format=template|template=VerseRef|named args=yes}}
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B12
| verse_id = TV_C01_B12
| id      = TV_C01_B12_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B12_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-mulaprateeka-block">क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः।विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div>
| text    = <div class="gr-mulaprateeka-block">क्रियाक्रियावतोस्तद्वत्तथा जातिविशेषयोः।विशिष्टशुद्धयोश्चैव तथैवांशांशिनोरपि ॥ 12 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">कार्यमुपादेयं पटादि। कारणमुपादानं नन्त्वादि। तयोर्भेद ऐक्यं चेति योज्यम्॥
<p class="gr-vyakhya-para">कार्यमुपादेयं पटादि। कारणमुपादानं नन्त्वादि। तयोर्भेद ऐक्यं चेति योज्यम्॥
Line 407: Line 450:
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चाकाशस्य तावदंशाः सन्तीत्यङ्गीकार्यं। अन्यथा आकाशे विहगशरीरभावाभावौ न स्यातां। संयोगः स्वात्यन्ताभावसमानाश्रय इति चेन्न। विरोधात्। अन्यथा सर्वत्र भावाभावविरोधाभावप्रसङ्गात्। न चोपाधिकृतांशसद्भावादविरोधः। उपाधेरपि विहगशरीरसमानयोगक्षेमत्वात्। न चाकाशस्योपादानकारणमस्ति। तस्मात्कार्यकारणातिरिक्तांशांशिनौ अङ्गीकार्यौ। अत्र सर्वत्रोपपत्तिः शास्त्रोक्ताऽनुसन्धेया।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चाकाशस्य तावदंशाः सन्तीत्यङ्गीकार्यं। अन्यथा आकाशे विहगशरीरभावाभावौ न स्यातां। संयोगः स्वात्यन्ताभावसमानाश्रय इति चेन्न। विरोधात्। अन्यथा सर्वत्र भावाभावविरोधाभावप्रसङ्गात्। न चोपाधिकृतांशसद्भावादविरोधः। उपाधेरपि विहगशरीरसमानयोगक्षेमत्वात्। न चाकाशस्योपादानकारणमस्ति। तस्मात्कार्यकारणातिरिक्तांशांशिनौ अङ्गीकार्यौ। अत्र सर्वत्रोपपत्तिः शास्त्रोक्ताऽनुसन्धेया।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन कार्यकारणादीनां समवायो नास्तीत्युक्तं भवति। तथा गुणादीनामवेकाश्रितत्वं जातेर्नित्यत्वं च निरस्तं भवति। अन्यथा सर्वाभेदादिप्रसङ्गात्॥</p>
<p class="gr-vyakhya-para">अनेन कार्यकारणादीनां समवायो नास्तीत्युक्तं भवति। तथा गुणादीनामवेकाश्रितत्वं जातेर्नित्यत्वं च निरस्तं भवति। अन्यथा सर्वाभेदादिप्रसङ्गात्॥</p>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
| verse_id    = TV_C01_B13
| document_id  = TV
| chapter_id  = TV_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेः सदा ।
| verse_lines  = य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेः सदा ।;वशमित्येव जानाति संसारात् मुच्यते हि सः ॥13॥
| verse_line2  = वशमित्येव जानाति संसारात् मुच्यते हि सः ॥13॥
}}
}}
</div>
</div>
</div>


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B13">
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TV_C01_B13" data-teeka="Tatvaviveka-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="teeka-block">
<div class="teeka-title">तत्वविवेकविवरणम्</div>
<div class="teeka-body">
{{Bhashyam
| verse_id = TV_C01_B13
| verse_id = TV_C01_B13
| id      = TV_C01_B13_Tatvaviveka-tika
| id      = TV_C01_B13_
| name    =
| label    = तत्वविवेकविवरणम्
| text    = <div class="gr-avataranika">नन्वेतत्सर्वं परतन्त्रमित्युक्तं। कोऽसौ परो यत्तन्त्रमेतत्। किं च विष्णुज्ञानमेव मोक्षसाधनमवगतं। तत्किमनेन ज्ञातेनेत्यत आह</div>
| text    = <div class="gr-avataranika">नन्वेतत्सर्वं परतन्त्रमित्युक्तं। कोऽसौ परो यत्तन्त्रमेतत्। किं च विष्णुज्ञानमेव मोक्षसाधनमवगतं। तत्किमनेन ज्ञातेनेत्यत आह</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेः सदा। वशमित्येव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ॥ 13 ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेः सदा। वशमित्येव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ॥ 13 ॥</div>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि केवलस्यास्य ज्ञानं न पुरुषार्थोपयोगि तथापि परमपुरुषाधीनतयाऽवगतं भवत्येव मोक्षसाधनमिति द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति हिशब्देन सूचयति।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि केवलस्यास्य ज्ञानं न पुरुषार्थोपयोगि तथापि परमपुरुषाधीनतयाऽवगतं भवत्येव मोक्षसाधनमिति द्वे विद्ये वेदितव्ये' इत्यादिश्रुतिसिद्धमिति हिशब्देन सूचयति।</p>
<div class="bhashya-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">करतलमिलितामलकप्रख्यं यस्याखिलं विश्वं।</span><span class="shloka-line">कमलापरिवृढममलं वन्दे तं वन्द्यपादाब्जम् ॥ 1 ॥</span></div>
<div class="teeka-shloka shloka-block"><span class="shloka-line">करतलमिलितामलकप्रख्यं यस्याखिलं विश्वं।</span><span class="shloka-line">कमलापरिवृढममलं वन्दे तं वन्द्यपादाब्जम् ॥ 1 ॥</span></div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वविवेकप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वविवेकप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥</div>
}}
}}</div></div></div>
</div>
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः तत्त्वविवेकः  ॥</div>
</div>
</div>




Line 434: Line 479:
[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Vyakhya]]
[[Category:Tattvaviveka]]
[[Category:Tattvaviveka]]
[[Category:Tatvaviveka-tika]]
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Tattvaviveka/Vyakhya/Tatvaviveka-tika"