|
|
| Line 33: |
Line 33: |
| <h4 class="gr-section-head gr-gadya-head">हरावनन्यविश्वासिनो नैव दुर्गतिः</h4> | | <h4 class="gr-section-head gr-gadya-head">हरावनन्यविश्वासिनो नैव दुर्गतिः</h4> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V01" data-block-id="AIT_C02_S01_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत् तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे । येऽत्यायंस्ते ह पराबभूवुः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S01_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत् तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे । येऽत्यायंस्ते ह पराबभूवुः ।
| |
| | verse_lines = एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत् तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे । येऽत्यायंस्ते ह पराबभूवुः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V01"> |
| Line 58: |
Line 50: |
| <h4 class="gr-section-head gr-gadya-head">भगवदतिक्रमः पराभवहेतुः</h4> | | <h4 class="gr-section-head gr-gadya-head">भगवदतिक्रमः पराभवहेतुः</h4> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V02" data-block-id="AIT_C02_S01_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदुक्तमृषिणा-</span><span class="shloka-line">‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।</span><span class="shloka-line">बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S01_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तदुक्तमृषिणा-
| |
| | verse_lines = तदुक्तमृषिणा-;‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।;बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति ।
| |
| | verse_line2 = ‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।
| |
| }}
| |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S01_V03" data-block-id="AIT_C02_S01_V03" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S01_V03
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = ‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।
| |
| | verse_lines = ‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V03"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V03"> |
| Line 97: |
Line 73: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण, य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत् प्राणो ह्येष य एष तपति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण, य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत् प्राणो ह्येष य एष तपति ।
| |
| | verse_lines = एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण, य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत् प्राणो ह्येष य एष तपति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V01"> |
| Line 172: |
Line 140: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V02" data-block-id="AIT_C02_S02_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत्, तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत्, तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_lines = तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत्, तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V02"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V02"> |
| Line 200: |
Line 160: |
| }} | | }} |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V0३" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च, तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते। एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदः। तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्माद् अत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V0३
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च, तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते। एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_lines = स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च, तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते। एतमेव सन्तम् ।;प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदः। तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् ।;तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।;तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।;स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्माद् अत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥
| |
| | verse_line2 = प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदः। तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V03"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V03"> |
| Line 229: |
Line 180: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति प्रथमः खण्डः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति प्रथमः खण्डः॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V04" data-block-id="AIT_C02_S02_V04" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति यद् बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तं देवा अब्रुवन् ‘अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ’ इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठः। तस्माद्वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">स इदं सर्वम् अभिप्रागाद् यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किञ्च, तस्मात् प्रगाथाः । तस्मात् प्रगाथा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च, तस्मात् पावमान्यः। तस्मात् पावमान्य इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V04
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति यद् बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_lines = एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति यद् बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।;तं देवा अब्रुवन् ‘अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ’ इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठः। तस्माद्वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।;स इदं सर्वम् अभिप्रागाद् यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किञ्च, तस्मात् प्रगाथाः । तस्मात् प्रगाथा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।;स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च, तस्मात् पावमान्यः। तस्मात् पावमान्य इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_line2 = तं देवा अब्रुवन् ‘अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ’ इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठः। तस्माद्वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V04"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V04"> |
| Line 248: |
Line 190: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V05" data-block-id="AIT_C02_S02_V05" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सोऽब्रवीत् ‘अहमिदं सर्वमसानि, यच्च क्षुद्रं यच्च महद्’ इति । ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्ताः। तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">सूक्तं बतावोचतेति, तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तम्। तस्मात् सूक्तमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V05
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = सोऽब्रवीत् ‘अहमिदं सर्वमसानि, यच्च क्षुद्रं यच्च महद्’ इति । ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्ताः। तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_lines = सोऽब्रवीत् ‘अहमिदं सर्वमसानि, यच्च क्षुद्रं यच्च महद्’ इति । ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्ताः। तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।;सूक्तं बतावोचतेति, तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तम्। तस्मात् सूक्तमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_line2 = सूक्तं बतावोचतेति, तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तम्। तस्मात् सूक्तमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V05"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V05"> |
| Line 267: |
Line 200: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष वा ऋग् । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत, तस्माद् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत, तस्माद् अर्धर्चः । तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">एष वै पदम्। एष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि। स यद् इमानि सर्वाणि भूतानि पादि, तस्मात् पदम्। तस्मात् पदमित्यचक्षत एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">एष वा अक्षरम्। एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति, न चैनम् अतिक्षरन्ति, तस्मात् अक्षरम्। तस्मादक्षरमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V06
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एष वा ऋग् । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत, तस्माद् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।
| |
| | verse_lines = एष वा ऋग् । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत, तस्माद् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।;एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत, तस्माद् अर्धर्चः । तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।;एष वै पदम्। एष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि। स यद् इमानि सर्वाणि भूतानि पादि, तस्मात् पदम्। तस्मात् पदमित्यचक्षत एतमेव सन्तम् ।;एष वा अक्षरम्। एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति, न चैनम् अतिक्षरन्ति, तस्मात् अक्षरम्। तस्मादक्षरमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।;ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥
| |
| | verse_line2 = एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत, तस्माद् अर्धर्चः । तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V06"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V06"> |
| Line 351: |
Line 275: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V07" data-block-id="AIT_C02_S02_V07" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषससाद । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । |
| | verse_id = AIT_C02_S02_V07
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषससाद । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।
| |
| तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्येव अभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।
| |
| तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागा, वरं ते ददामि’ इति । स होवाच- ‘त्वामेव जानीयाम्’इति ।
| |
| तमिन्द्र उवाच- ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि । तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद् वैश्वामित्रम् एष तपन्नेवास्मि’ इति होवाच ॥ ३ ॥
| |
| (बृहतीसहस्रं सर्वं नारायणस्यान्नम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya-collection"><span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः, तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम्, तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेते इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तम् इत्यादिना ॥</span>
| |
| (इन्द्रकर्तृकं महाव्रतम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">वृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।
| |
| महाव्रतं कर्म चक्रे, हौत्रं चक्रेऽत्र कौशिकः ।
| |
| भृगुरध्वर्युरभवद्, ब्रह्मा ब्रह्माऽभवत् स्वयम् ।
| |
| उद्गाता वायुरभवत्, स्वयं नारायणः प्रभुः ।
| |
| सादस्यमकरोत् तत्र, तदन्येऽन्येऽपि चर्त्विजः ।</span>
| |
| (विश्वामित्रेण बृहतीसहस्रफठनम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">बृहतीसहस्रं शंसिष्यन् यदा सस्मार केशवम् ।
| |
| वायुना सह देवेशस्तदा वासवमाविशत् ।
| |
| आविष्टो, विष्णुनाऽथेन्द्रो वायुना सह कौशिकम् ।
| |
| शंसेत्युक्त्वा निषण्णोऽभूद्, इदमन्नं तवेति सः ।
| |
| ऋक्सहस्रं शशंसाथ(शशंसात्र .हृ) यज्ञाङ्गत्वेन भक्तितः ।
| |
| तच्छ्रुत्वा तुष्टिमगमत् केशवो वायुसंयुतः ।
| |
| द्वितीयवारं शंसेति प्राह तं च जनार्दनः ।
| |
| प्रीत्यैव शक्रमाविष्टो, विश्वामित्रः शशंस तत् ।
| |
| अतिप्रियत्वाद् भगवान् पुनरप्याह कौशिकम् ।
| |
| तृतीयं च शशंसासौ(सास्मै) विष्णोरन्नं प्रकल्प्य तत् ।
| |
| ततोऽतितुष्टो भगवान् ददामि वरमित्यमुम् ।
| |
| ऊचे, स प्रथमे त्वेव निजसालोक्यमीश्वरः ।
| |
| प्रादाद् द्वितीये सामीप्यम्, तृतीये पुनरेव च ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">वरं ददानीत्युक्तः स मुनिः प्राह जनार्दनम् ।
| |
| सम्यक्त्वामेव जानीयाम् इति मोक्षे सुखोच्चताम् ।
| |
| इच्छंस्तं प्राह भगवान् इन्द्रस्थो वायुसंयुतः ।
| |
| सर्वनामाऽहमस्म्येक इति ज्ञानं ममोत्तमम् ।
| |
| यस्मात् सर्वगुणत्वं स्यात् सर्वनामत्व एव तु ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न हि दोषाभिधायीनि विष्णोर्नामानि कर्हिचित्(कानिचित् .हृ)।
| |
| अदोषत्वान्महाविष्णोर्न सामान्यवचांस्यपि ।
| |
| सर्वोत्तमगुणात्मत्वात् सदा नारायणस्य हि ।
| |
| सर्वोत्तमगुणानेव नामान्याचक्षते हरेः ।</span>
| |
| (विष्णौ सर्वशब्दसमन्वयक्रमप्रदर्शनम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">यावज्ज्ञानेन मोक्षः स्यात् तावज्ज्ञात्वापि कौशिकः ।
| |
| अधिकज्ञानलब्ध्यर्थं मोक्षेऽधिकसुखाप्तये ।
| |
| जानीयां त्वामिति प्राह तस्मा आह स केशवः ।
| |
| इन्द्राविष्टः प्राणनाम तथाऽन्याश्चाभिधाः प्रभुः ।
| |
| प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ।
| |
| ओयत्वाद् अहंनामाऽस्म्यसनान्मनुतेरपि ।
| |
| ततो वेत्तीति च त्वं स, पूर्णत्वात् सर्वनामकः ।
| |
| सर्वाणि बहुरूपत्वात् सर्वरूपेषु पूर्तितः ।
| |
| प्रभूतत्वाद् भूतनामा सर्वरूपप्रभूततः ।
| |
| बहुरूपः स भूतानीत्युक्तो विष्णुस्सनातनः ।
| |
| सर्वैश्वर्यस्वरूपत्वादेष इत्यभिधीयते ।
| |
| स एव सूर्यसंस्थः सन् लोकं तपति केशवः ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">सर्वनामवतस्तस्य ममान्नं मित्रमुच्यते ।
| |
| अन्नाभिमानिनी साक्षाच्छ्रीरेव प्रमदोत्तमा ।
| |
| साऽन्नमित्युच्यते विष्णोर्भोग्यत्वान्मित्रमेव च ।
| |
| दक्षभागस्थितेनत्वाद् दक्षिणं नाम सोच्यते ।
| |
| तस्या इनो हि विष्णुः स दक्षभागे स्थितः सदा ।
| |
| यस्याभिमानिन्यन्नस्य लक्ष्मीः सा देवतोत्तमा।
| |
| वैश्वामित्रं तदन्नं तु ऋक्सहस्रात्मकं मतम्।
| |
| विश्वामित्रेण दृष्टत्वाद् वैश्वामित्रं तदीर्यते।</span>
| |
| (शक्राविष्टो विष्णुः; न चापरः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">इन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कां परिहरन् हरिः।
| |
| आदित्यसंस्थितो विष्णुः तपन्नस्मीति चोचिवान्।
| |
| त्वं जानीयामिति प्रश्नं विश्वामित्रस्य कुर्वतः।
| |
| अभिप्रायद्वयं ह्यस्ति ‘शक्राविष्टो न चापरः।
| |
| हरेरिति तु मे तर्कस्तजोबाहुल्यतोऽजनि।
| |
| तस्य तर्कस्य सत्यत्वं ज्ञातव्यं प्रथमं मया।
| |
| द्वितीयं यदि विष्णुः स्याज्ज्ञातव्यो मे विशेषतः’।
| |
| इत्याभिप्रायमस्यैव ज्ञात्वा विष्णुः सनातनः ।
| |
| अभिप्रायद्वयस्यापि परिहारं हरिर्ददौ।
| |
| प्राणो वा अहमित्यादि नामसन्दर्भमुक्तवान्।
| |
| विशेषज्ञानसिद्ध्यर्थं नाम्नामुक्तिः परात्मनः।
| |
| इन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कानुत्त्यर्थमेव च ।
| |
| तपन्नेवास्मीत्यावदत्, तपन्तं वेद सोऽपि हि।
| |
| नारायणं सर्वगतम्, गायत्र्योपासको हि सः॥ इति ब्रह्मण्डे।</span>
| |
| (‘प्राणो वा अहम्’ इत्युपदेशः भगवतैव कृतः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">उपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वाऽपि त्वामेव जानीयाम् इति वरस्वीकाराद् इन्द्रादेव च, इन्द्राविष्टो भगवान् अत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते ; एष तपन्नेवास्मि इति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपति इत्युक्तत्वात् ।</span>
| |
| (भगवतस्तदीयरूपाणां च नास्ति भेदः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि इत्यादिनाऽपि आविष्टस्य विष्णुत्वं किञ्चिज्ज्ञायते । तथाऽपि एतेन इति तृतीयात्वात् करणत्वाशङ्का भवति । तस्य मे इति वैयधिकरण्यमिति च । अतो भगवन्नामानि पृथगुक्त्वा ‘अहं विष्णुरित्येष तपन्नेवास्मि’ इत्युवाच । इन्द्रशरीरमेव पश्यतो विश्वामित्रस्य तर्कमात्रतो भगवानिति किञ्चिज्जानत इति ज्ञायते ।</span>
| |
| (न शचीपतिः सर्वशब्दवाच्यः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न चेन्द्रस्य प्राणशब्दः(प्राणशब्दाभिधेयत्वम्. हृ) सर्वशब्दाभिधेयत्वं च विद्यते । ‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.१०.८२.६) इत्युक्तस्य पद्मनाभस्य हि ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८.२३) इति सर्वदेवाभिधानत्वमुक्तम् । इन्द्रे हीन्द्रशब्दोऽपि न मुख्यतो वर्तते, परमैश्वर्याभावात्, इन्द्रशब्दोऽपि विष्णावेव वर्तते । स हि परमेश्वरः ।</span>
| |
| ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।’(तै.ब्रा.३.७.९.३)
| |
| ‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्’(ऋ.सं.१.१६४.४६) । इत्यादिश्रुतेश्च । ‘सप्तार्द्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोऽस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि’(ऋ.सं.१.१६४.३६) इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।</span>
| |
| (नारायणादिनामानि नान्यस्य)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।<br/>नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) ॥’ इति श्रुतिः ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘यो देवानां नामधा एक एव’ इत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">श्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । ‘एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः’ इति श्रुतिः । ‘एको नारायण आसीत् तत्समो वा, अधिको वा नास्ति’ इति च ।
| |
| ‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्स्तपति तेजसा भ्राजसा च’(म.ना.उ.१.३) ।
| |
| ‘यमन्तःसमुद्रे कवयोऽवयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा’(तै.आ.१०.१.१) ।
| |
| इत्युक्तस्य समुद्रशायिन एव नारायणस्य
| |
| ‘तद् एवर्तं तद् सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.४.३) । इति परब्रह्मत्वावधारणाच्च विष्णोः परं सदृशं वा नास्त्येव । अतस्तदत्रोच्यत इत्यपि न वक्तव्यम् ।</span>
| |
| (विष्णुः सर्वेश्वरः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।<br/>न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.सं.७.९९.१) ॥इत्यादेश्च ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम्’(ऋ.सं.४.३०.१) । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव ।<br/> ‘किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम्’ इत्यादिप्रश्नस्यापि<br/>‘परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।<br/>परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥</span>
| |
| पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।<br/>दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥
| |
| यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।<br/>यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥
| |
| तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।<br/>विष्णोर्नामसहस्रम्... ॥’(म.भा.अनु.अ.१४९)
| |
| इत्येव भारते परिहाराच्च ।
| |
| (मित्रं मे दक्षिणा रमा)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">मेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्याध्यायि ।
| |
| ‘दक्षिणाभिः सहैवैतन्मदधस्ताज्जगत्सदा ।<br/>धन्याश्चर्योऽहमेवैको मित्रं मे दक्षिणा रमा ।<br/>इत्यवादीद्धरिर्भूपा धन्योऽसीत्युदितो मया ॥’ इति नारदवचनम् ।
| |
| न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना अचेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।
| |
| ‘मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।<br/>तस्माद्योऽयं विजानाति स मित्रं तस्य नान्यथा ॥’इति भारते</span>
| |
| (विष्णुरेव बृहतीसहस्रप्रतिपाद्यः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">उक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।
| |
| ‘महाव्रतनियुक्तं यदृक्सहस्रं हरेः प्रियम् ।<br/>तदुक्थमिति सम्प्रोक्तं तेने यो विष्णुरेव हि ॥
| |
| तस्मादुक्थायुरित्युक्त ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ।<br/>तस्मादुक्थायुरिन्द्रेति विष्णुर्यज्ञेषु पूज्यते ॥’इति गारुडे
| |
| विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः’(तै.ब्रा.३.७.९.३) । इत्युक्त्वा ‘तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा’ इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । ‘सदिति प्राण’ इति श्रुतेः ।
| |
| ‘सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।<br/>साधुत्वं सत्यता प्रोक्ता साधुर्वायुर्हि सर्वतः ॥’ इति शब्दनिर्णये ।</span>
| |
| (बृहतीसहस्रपठनफलम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">प्रियधाम्न उप= समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।
| |
| बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।<br/>द्वितीये स्वपुरप्राप्तिं तृतीयेऽन्तःपुरस्य च ।<br/>तथा स्वविषयं ज्ञानं विश्वामित्रे ददौ प्रभुः ॥ इति च गारुडे ।</span>
| |
| (इन्द्रे विशेषावेशस्तात्कालिकः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । ‘प्राणस्तथाऽनुगमाद्’(ब्र.सू.१.१.२८) इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा ‘न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन्’(ब्र.सू.१.१.२९) इति वक्तुः= बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्य इन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । ‘अध्यात्मसम्बन्ध’ शब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः= परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्हि ‘अध्यात्मभूमा’ इत्येव स्यात्; सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।</span>
| |
| (अन्तर्यामिदृष्ट्याऽभेदव्यवहारः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्’(ब्र.सू.१.१.३०) इति शास्तुरन्तर्यामिणो विष्णोः सर्वशरीरस्थितत्वात् सर्वनामाभिधेयत्वं चोक्तम् । ‘अहं मनुरभवं सूर्यश्च’ (ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादिवत् । न हि मनुसूर्यादिर्भवति वामदेवस्तेषां पक्षेऽपि । सर्वप्रवृत्तिहीनतां हि ते मोक्षं वदन्ति । अत्र च ‘अहं भूमिमददामार्याय’(ऋ.सं.४.२६.२) इत्यादिना प्रवृत्तिरेवोच्यते ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न च वामदेवेन मन्वादिकर्म क्रियते कदाऽपि । अतीतार्थश्चायं दृश्यते ‘भूमिम् अददाम्’ इत्यादिना । नहि पूर्वं वामदेवेन तानि कर्माणि कृतानि । भगवान् विष्णुर्हीन्द्राय भूमिमददात्(विष्णुर्हि आर्याय इन्द्राय भूमिमदात्(ताम्रपर्णि) । स एव च सर्वेष्वन्तर्यामित्वेन स्थित्वा नामप्रवृत्तिनिमित्तानि सर्वकर्माणि कुर्वन्नवबोध-सूरिनियमनादिभिर्मनुसूर्यादिसर्वनामा भवति । यदि भेदस्य पूर्वमपि मिथ्यात्वमङ्गीक्रियते तर्हि भूमिदानादिसर्वकर्मणां मन्वादित्वस्यापि मिथ्यात्वाद् ‘अहं मनुरभवम्’ इत्यादिकं सर्वमनर्थकमेव भवति ।</span>
| |
| (मुक्तावपि पञ्चभेदाः सुनित्याः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।<br/>जडेश्वरभिदा चैव जडभेदस्तथैव च ॥
| |
| जडजीवभिदा चैव सत्योऽयं भेदपञ्चकः ।<br/>न कदाचिन्निवर्त्योऽयं मुक्तौ संसार एव च (वा) ॥
| |
| य एतदन्यथा ब्रूयुस्ते हि यान्त्यधरं तमः ॥’ इति भविष्यत्पर्वणि ।
| |
| ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।’(भ.गी.१६.८)
| |
| ‘ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ।’(भ.गी.१६.१४)
| |
| ‘एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।’(भ.गी.१६.९)
| |
| ‘आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।<br/>मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.२०) ॥ इत्यादि च ।</span>
| |
| (सर्वान्तर्यामित्वादिना विष्णोः सर्वशब्दवाच्यत्वम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न च ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे’ इत्यादौ अहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दार्थः(अस्मच्छब्दस्थः/अस्मच्छब्दाद्यर्थः) । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव’ इति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा, तत्रैव प्रमाणत्वेन विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्यायिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात्, सर्वगुणत्वात्, सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते; न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।
| |
| उक्तं च भारते ।
| |
| ‘स्रष्टृत्वाच्चैव पातृत्वान्नियमाच्च प्रकाशनात् ।<br/>सर्वत्वमुक्तं विष्णोस्तु न तु सर्वस्वरूपतः ॥’ इति ।</span>
| |
| (श्रुतिवचनानि नाभेदपराणि)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘‘ ‘पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्’(ऋ.सं.८.४.१७) इति पुरुषेणैव ‘इदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।’, ‘आ तृणाद् आकरीषात् सर्वं भगवान् इति मिथ्यादृष्टिरेव’ (एषा.हृ)’’ इति च श्रुतिः ।
| |
| ‘हिरण्मयो ह वा अमुष्मिल्ँलोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद’,
| |
| ‘अमृतो ह वा अमुष्मिल्ँलोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद’,
| |
| ‘स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्’ इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च ।
| |
| न हि भेदाभावे ‘सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे’ इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">एकत्वे तु ‘ददृशे’ इत्येतावता पूर्यते; ‘सर्वेभ्यो भूतेभ्यः’ इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे । नच ‘कर्तृकर्मविरोधो नामास्ति’ इत्यत्र किञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि ।
| |
| (न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो मायावादिनः)
| |
| न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।
| |
| ‘विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।<br/>सितस्य (गुडस्य) पनसादीनां निर्हारीत्यभिधीयते ॥’ इति शब्दनिर्णये ।
| |
| न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि ।</span>
| |
| (मुक्तावपि तारतम्यम् अप्रतिहतम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति’(क.ठ.२.३.१३) इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । ‘यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः’(क.ठ.६.११) इत्यादि कर्माणि च । ‘यस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे’ इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः(काठके न दृश्यते) ।</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।
| |
| अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥आदध्ना(घ्ना)स उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे’(ऋ.सं.१०.७१.७) ॥
| |
| इति मुक्तानामपि तारतम्यं चोक्तम् ।
| |
| ‘श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।<br/>अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥</span>
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">तारतम्यं च तेषां हि श्रुतावुदितमञ्जसा ।<br/>क्षीरसागरदध्नास्तु केचित् तिष्ठन्ति मुक्तिगाः ॥
| |
| उपस्थिता ब्रह्मवनं केचिदश्वत्थमण्डलम् ।<br/>ऐरे ह्रदे केचिदपि देवा एव परं(सदा.हृ) हरिम् ॥
| |
| नागभोगशयं मुक्ता ददृश्रेऽधिकमोदिनः ।<br/>सागरादिस्थिता विष्णुं पश्यन्ति क्वचिदेव हि ॥’
| |
| इति ब्रह्मसारे ।</span>
| |
| (वेदमन्त्रेषु मुक्तलोकवर्णनम्)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">‘यत्र ब्रह्मा पवमान च्छन्दस्यां वाचं वदन् ।<br/>ग्राव्णा सोमे महीयते सोमेनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥
| |
| यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिल्ँलोके स्वर्हितम् ।<br/>तस्मिन् मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥
| |
| यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।<br/>यत्राभूर्यह्वतीरापस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥
| |
| यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।<br/>लोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥
| |
| यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।<br/>देवैस्सुकृतकर्माभिस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥
| |
| यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।<br/>कामस्य यत्राप्ताः कामाः तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव’(ऋ.सं.९.११३.६-११) ॥</span>
| |
| (श्रुतिसूत्राणि मुक्तभेदावेदकानि)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">इत्यादिना ब्रह्मसूर्ययमादीनां सर्वदेवानाम्, दिवो देव्या अवरोधभूतानां सर्वदेवानाम्, गङ्गाद्यब्देवतानां च वेदव्याख्यानम्, सोमयागादिकम्, कामचरणं च मुक्तानां भेदेनावस्थितानामुच्यते । मुक्ताश्चात्रोच्यन्त इति प्रतीयते; ‘अमृतं कृधि’ इति वचनात् । अमुक्तानां स्वे स्वे लोकेऽवस्थानं हि तेषाम् । मुक्तानां हि विष्णुलोकेऽवस्थानं देवानाम् । ‘मुक्तः प्रतिज्ञानात्’(ब्र.सू.४.४.२) । ‘सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः’(ब्र.सू.४.४.८) । ‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७) । ‘भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च’(ब्र.सू.४.४.२२) । ‘अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात्’(ब्र.सू.४.४.२३) इत्यादि मुक्तसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ‘ग्राव्णा सोमे महीयते’(ऋ.सं.९.११३.६) इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।</span>
| |
| (सूत्राणुसारेण श्रुतेरर्थ उपवर्णनीयः)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">नच सूत्रेषु निश्चितार्थस्यौपचारिकत्वं वक्तुं युज्यते । निर्णयात्मकत्वात् तेषाम् । अतिप्रसङ्गश्चोपचारादिकल्पने । ‘ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः’(भ.गी.१३.५) इति (हि) विनिश्चितानि ब्रह्मसूत्राणि ।
| |
| ‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।<br/>योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’इति आदित्यपुराणे ।</span>
| |
| (न मुक्तिर्भोगरहिता)
| |
| <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">न च निर्णयकानि(निर्णयात्मकानि. हृ) भगवद्वाक्यान्यपहाय मानुषवाक्यैरेव तेषामुपचारत्वादि कल्प्यम् । न च भोगरहिता मुक्तिर्नामान्याऽस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् ।
| |
| ‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः(ग्रहत्वमाप. हृ ) ।<br/>तथा मुक्तावुत्तमायां विष्णुमाविश्य भुञ्जते ॥
| |
| विष्णोर्वशाश्च ते सर्वे सर्वदा दुःखवर्जिताः ।<br/>न तु विष्णुगुणान् सर्वे भुञ्जते ते कदाचन ॥
| |
| बाह्यभोगान् भुञ्जते च तारतम्येन कांश्चन ।<br/>विष्णोर्देहाद् बहिश्चापि निर्गच्छन्ति यथेष्टतः ॥’ इति स्कान्दे ।
| |
| ‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् ।
| |
| तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम् ॥ ३ ॥</span> ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥
| |
| | verse_lines = विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषससाद । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।
| |
| तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्येव अभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । | | तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्येव अभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । |
| तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागा, वरं ते ददामि’ इति । स होवाच- ‘त्वामेव जानीयाम्’इति । | | तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागा, वरं ते ददामि’ इति । स होवाच- ‘त्वामेव जानीयाम्’इति । |
| Line 687: |
Line 440: |
| बाह्यभोगान् भुञ्जते च तारतम्येन कांश्चन ।<br/>विष्णोर्देहाद् बहिश्चापि निर्गच्छन्ति यथेष्टतः ॥’ इति स्कान्दे । | | बाह्यभोगान् भुञ्जते च तारतम्येन कांश्चन ।<br/>विष्णोर्देहाद् बहिश्चापि निर्गच्छन्ति यथेष्टतः ॥’ इति स्कान्दे । |
| ‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् । | | ‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।<br/>सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् । |
| तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम् ॥ ३ ॥</span> ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ | | तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम् ॥ ३ ॥</span> ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥</span></span></div> |
| }}
| |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V01" data-block-id="AIT_C02_S04_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद्, नान्यत् किञ्चन मिषत् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद्, नान्यत् किञ्चन मिषत् ।
| |
| | verse_lines = आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद्, नान्यत् किञ्चन मिषत् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V01"> |
| Line 722: |
Line 466: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V02" data-block-id="AIT_C02_S04_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स ईक्षत-‘इमान् लोकान्नु सृजा’ इति स इमान् लोकान् असृजत, अम्भो मरीचीर्मरम् आपः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः, प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षत ‘इमे नु लोकाः, लोकपालान्नु सृजा’ इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स ईक्षत-‘इमान् लोकान्नु सृजा’ इति स इमान् लोकान् असृजत, अम्भो मरीचीर्मरम् आपः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः, प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षत ‘इमे नु लोकाः, लोकपालान्नु सृजा’ इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।
| |
| | verse_lines = स ईक्षत-‘इमान् लोकान्नु सृजा’ इति स इमान् लोकान् असृजत, अम्भो मरीचीर्मरम् आपः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः, प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षत ‘इमे नु लोकाः, लोकपालान्नु सृजा’ इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V02"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V02"> |
| Line 751: |
Line 487: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V03" data-block-id="AIT_C02_S04_V03" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद् वाग्, वाचोऽग्निः ।</span><span class="shloka-line">नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः , प्राणाद्वायुः ।</span><span class="shloka-line">अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुः , चक्षुषः आदित्यः ।</span><span class="shloka-line">कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् , श्रोत्राद् दिशः ।</span><span class="shloka-line">त्वङ् निरभिद्यत । त्वचो लोमानि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः ।</span><span class="shloka-line">हृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनः, मनसश्चन्द्रमाः ।</span><span class="shloka-line">नाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानः, अपानान्मृत्युः ।</span><span class="shloka-line">शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद् रेतः, रेतस आपः ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V03
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद् वाग्, वाचोऽग्निः ।
| |
| | verse_lines = तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद् वाग्, वाचोऽग्निः ।;नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः , प्राणाद्वायुः ।;अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुः , चक्षुषः आदित्यः ।;कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् , श्रोत्राद् दिशः ।;त्वङ् निरभिद्यत । त्वचो लोमानि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः ।;हृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनः, मनसश्चन्द्रमाः ।;नाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानः, अपानान्मृत्युः ।;शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद् रेतः, रेतस आपः ॥
| |
| | verse_line2 = नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः , प्राणाद्वायुः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V03"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V03"> |
| Line 788: |
Line 515: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V04" data-block-id="AIT_C02_S04_V04" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्- ‘आयतनं नः प्रजानीहि , यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदाम’ इति । ताभ्यो गामानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः अश्वमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः पुरुषमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘सुकृतं बत’ इति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V04
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्- ‘आयतनं नः प्रजानीहि , यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदाम’ इति । ताभ्यो गामानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः अश्वमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः पुरुषमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘सुकृतं बत’ इति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।
| |
| | verse_lines = ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्- ‘आयतनं नः प्रजानीहि , यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदाम’ इति । ताभ्यो गामानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः अश्वमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः पुरुषमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘सुकृतं बत’ इति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V04"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V04"> |
| Line 816: |
Line 535: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V05" data-block-id="AIT_C02_S04_V05" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ता अब्रवीद्- ‘यथाऽऽयतनं प्रविशत’ इति । अग्निः वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V05
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = ता अब्रवीद्- ‘यथाऽऽयतनं प्रविशत’ इति । अग्निः वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।
| |
| | verse_lines = ता अब्रवीद्- ‘यथाऽऽयतनं प्रविशत’ इति । अग्निः वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V05"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V05"> |
| Line 835: |
Line 546: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V06" data-block-id="AIT_C02_S04_V06" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तमशनापिपासे अब्रूताम्- ‘आवाभ्याम् अभिप्रजानीहि’ इति । ते अब्रवीद्- ‘एतास्वेव वां देवतास्वाभजामि, एतासु भागिन्यौ करोमि’ इति ।</span><span class="shloka-line">तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते, भागिन्यावेवास्याम् अशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V06
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तमशनापिपासे अब्रूताम्- ‘आवाभ्याम् अभिप्रजानीहि’ इति । ते अब्रवीद्- ‘एतास्वेव वां देवतास्वाभजामि, एतासु भागिन्यौ करोमि’ इति ।
| |
| | verse_lines = तमशनापिपासे अब्रूताम्- ‘आवाभ्याम् अभिप्रजानीहि’ इति । ते अब्रवीद्- ‘एतास्वेव वां देवतास्वाभजामि, एतासु भागिन्यौ करोमि’ इति ।;तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते, भागिन्यावेवास्याम् अशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥
| |
| | verse_line2 = तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते, भागिन्यावेवास्याम् अशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V06"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V06"> |
| Line 861: |
Line 563: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V07" data-block-id="AIT_C02_S04_V07" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स ईक्षेत- ‘इमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा’ इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत् पराङ् अत्यजिघांसत् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V07
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स ईक्षेत- ‘इमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा’ इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत् पराङ् अत्यजिघांसत् ।
| |
| | verse_lines = स ईक्षेत- ‘इमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा’ इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत् पराङ् अत्यजिघांसत् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V07"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V07"> |
| Line 889: |
Line 583: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V08" data-block-id="AIT_C02_S04_V08" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद् वाचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद् वाचाऽग्रहैष्यद् अभिव्याहृत्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तत् प्राणेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यद् अभिप्राण्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् , तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यत् श्रुत्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तत् त्वचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तन्मनसाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैतन्मनसाऽग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद् विसृज्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।</span><span class="shloka-line">तदपानेनाजिघृक्षत् , तदावयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद् वायुः । अन्नायुर्वा एष यद् वायुः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V08
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तद् वाचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद् वाचाऽग्रहैष्यद् अभिव्याहृत्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।
| |
| | verse_lines = तद् वाचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद् वाचाऽग्रहैष्यद् अभिव्याहृत्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तत् प्राणेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यद् अभिप्राण्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् , तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यत् श्रुत्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तत् त्वचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तन्मनसाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैतन्मनसाऽग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद् विसृज्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।;तदपानेनाजिघृक्षत् , तदावयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद् वायुः । अन्नायुर्वा एष यद् वायुः ।
| |
| | verse_line2 = तत् प्राणेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यद् अभिप्राण्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V08"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V08"> |
| Line 924: |
Line 609: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V09" data-block-id="AIT_C02_S04_V09" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स ईक्षत- ‘कथं न्विदं मदृते स्याद्’ इति । स ईक्षत- ‘कतरेण प्रपद्या’ इति । स ईक्षत- ‘यदि वाचाऽभिव्याहृतम्, यदि प्राणेनाभिप्राणितम्, यदि चक्षुषा दृष्टम्, यदि श्रोत्रेण श्रुतम्, यदि त्वचा स्पृष्टम्, यदि मनसा ध्यातम्, यद्यपानेनाभ्यपानितम्, यदि शिश्नेन विसृष्टम्, अथ कोऽहम्’इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V09
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स ईक्षत- ‘कथं न्विदं मदृते स्याद्’ इति । स ईक्षत- ‘कतरेण प्रपद्या’ इति । स ईक्षत- ‘यदि वाचाऽभिव्याहृतम्, यदि प्राणेनाभिप्राणितम्, यदि चक्षुषा दृष्टम्, यदि श्रोत्रेण श्रुतम्, यदि त्वचा स्पृष्टम्, यदि मनसा ध्यातम्, यद्यपानेनाभ्यपानितम्, यदि शिश्नेन विसृष्टम्, अथ कोऽहम्’इति ।
| |
| | verse_lines = स ईक्षत- ‘कथं न्विदं मदृते स्याद्’ इति । स ईक्षत- ‘कतरेण प्रपद्या’ इति । स ईक्षत- ‘यदि वाचाऽभिव्याहृतम्, यदि प्राणेनाभिप्राणितम्, यदि चक्षुषा दृष्टम्, यदि श्रोत्रेण श्रुतम्, यदि त्वचा स्पृष्टम्, यदि मनसा ध्यातम्, यद्यपानेनाभ्यपानितम्, यदि शिश्नेन विसृष्टम्, अथ कोऽहम्’इति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V09"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V09"> |
| Line 948: |
Line 625: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V10" data-block-id="AIT_C02_S04_V10" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V10
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।
| |
| | verse_lines = स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V10"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V10"> |
| Line 978: |
Line 647: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ँ (अयं रङ्गस्वरः)। तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते। परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S04_V11
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ँ (अयं रङ्गस्वरः)। तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते। परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥
| |
| | verse_lines = स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ँ (अयं रङ्गस्वरः)। तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते। परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V11"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V11"> |
| Line 1,180: |
Line 841: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S05_V01" data-block-id="AIT_C02_S05_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">(अपक्रामन्तु गर्भिण्यः) पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद् रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद् यदा स्त्रियां सिञ्चति, अथैनज्जनयति । तदस्य प्रथमं जन्म । तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत् कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति, आत्मानमेव तद् भावयति, एषां लोकानां सन्तत्यै । एवं सन्तता हीमे लोकाः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S05_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = (अपक्रामन्तु गर्भिण्यः) पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद् रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद् यदा स्त्रियां सिञ्चति, अथैनज्जनयति । तदस्य प्रथमं जन्म । तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत् कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति, आत्मानमेव तद् भावयति, एषां लोकानां सन्तत्यै । एवं सन्तता हीमे लोकाः ।
| |
| | verse_lines = (अपक्रामन्तु गर्भिण्यः) पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद् रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद् यदा स्त्रियां सिञ्चति, अथैनज्जनयति । तदस्य प्रथमं जन्म । तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत् कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति, आत्मानमेव तद् भावयति, एषां लोकानां सन्तत्यै । एवं सन्तता हीमे लोकाः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S05_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S05_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S05_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S05_V01"> |
| Line 1,211: |
Line 864: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथाऽस्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म । तदुक्तमृषिणा–</span><span class="shloka-line">‘गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदम् अहं देवानां जनिमानि विश्वा ।</span><span class="shloka-line">शतं मा पुर आयसीररक्षन् अधः श्येनो जवसा निरदीयमिति(ऋ.सं.४.२७.१) ॥’</span><span class="shloka-line">गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् (यथास्थानं गर्भिण्यः) ॥ १ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S05_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथाऽस्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म । तदुक्तमृषिणा–
| |
| | verse_lines = तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथाऽस्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते तदस्य तृतीयं जन्म । तदुक्तमृषिणा–;‘गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदम् अहं देवानां जनिमानि विश्वा ।;शतं मा पुर आयसीररक्षन् अधः श्येनो जवसा निरदीयमिति(ऋ.सं.४.२७.१) ॥’;गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् (यथास्थानं गर्भिण्यः) ॥ १ ॥
| |
| | verse_line2 = ‘गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदम् अहं देवानां जनिमानि विश्वा ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥</div> |
| Line 1,305: |
Line 949: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S06_V01" data-block-id="AIT_C02_S06_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति , येन वा शृणोति , येन वा गन्धान् आजिघ्रति , येन वा वाचं व्याकरोति , येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S06_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति , येन वा शृणोति , येन वा गन्धान् आजिघ्रति , येन वा वाचं व्याकरोति , येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।
| |
| | verse_lines = कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति , येन वा शृणोति , येन वा गन्धान् आजिघ्रति , येन वा वाचं व्याकरोति , येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V01"> |
| Line 1,327: |
Line 963: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S06_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यद्, एतद्, हृदयम्, मनः, च, आ, इतत्, संज्ञानम्, आज्ञानम्, विज्ञानम्, प्रज्ञानम्, मेधा, दृष्टिः, धृतिः, मतिः, मनीषा, जूतिः, स्मृतिः, सङ्कल्पः, क्रतुः, असुः, कामः, अवशः’ इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S06_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = ‘यद्, एतद्, हृदयम्, मनः, च, आ, इतत्, संज्ञानम्, आज्ञानम्, विज्ञानम्, प्रज्ञानम्, मेधा, दृष्टिः, धृतिः, मतिः, मनीषा, जूतिः, स्मृतिः, सङ्कल्पः, क्रतुः, असुः, कामः, अवशः’ इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।
| |
| | verse_lines = ‘यद्, एतद्, हृदयम्, मनः, च, आ, इतत्, संज्ञानम्, आज्ञानम्, विज्ञानम्, प्रज्ञानम्, मेधा, दृष्टिः, धृतिः, मतिः, मनीषा, जूतिः, स्मृतिः, सङ्कल्पः, क्रतुः, असुः, कामः, अवशः’ इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V02"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V02"> |
| Line 1,369: |
Line 997: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S06_V03" data-block-id="AIT_C02_S06_V03" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एष ब्रह्मा, एष इन्द्रः, एष प्रजापतिः, एते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि, पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानि, इमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि च, इतराणि चाण्डजानि च, जरायुजानि च, स्वेदजानि च, उद्भिजानि च, अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत् किञ्चेदं प्राणि, जङ्गमं च, पतत्त्रि च, यच्च स्थावरं सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् , प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S06_V03
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एष ब्रह्मा, एष इन्द्रः, एष प्रजापतिः, एते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि, पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानि, इमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि च, इतराणि चाण्डजानि च, जरायुजानि च, स्वेदजानि च, उद्भिजानि च, अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत् किञ्चेदं प्राणि, जङ्गमं च, पतत्त्रि च, यच्च स्थावरं सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् , प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।
| |
| | verse_lines = एष ब्रह्मा, एष इन्द्रः, एष प्रजापतिः, एते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि, पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानि, इमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि च, इतराणि चाण्डजानि च, जरायुजानि च, स्वेदजानि च, उद्भिजानि च, अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत् किञ्चेदं प्राणि, जङ्गमं च, पतत्त्रि च, यच्च स्थावरं सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् , प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V03"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V03"> |
| Line 1,395: |
Line 1,015: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S06_V04
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
| |
| | verse_lines = स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V04"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V04"> |
| Line 1,481: |
Line 1,093: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ, श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि , सत्यं वदिष्यामि , तन्मामवतु , तद् वक्तारमवतु , अवतु माम् , अवतु वक्तारम् ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C02_S07_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C02
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ, श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि , सत्यं वदिष्यामि , तन्मामवतु , तद् वक्तारमवतु , अवतु माम् , अवतु वक्तारम् ॥
| |
| | verse_lines = वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ, श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि , सत्यं वदिष्यामि , तन्मामवतु , तद् वक्तारमवतु , अवतु माम् , अवतु वक्तारम् ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥</div> |
| Line 1,512: |
Line 1,116: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V01" data-block-id="AIT_C03_S01_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।
| |
| | verse_lines = अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V01"> |
| Line 1,536: |
Line 1,132: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।
| |
| | verse_lines = पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V02"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V02"> |
| Line 1,572: |
Line 1,160: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V03" data-block-id="AIT_C03_S01_V03" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे ।</span><span class="shloka-line">स हाविपरिहृतो मेने ,न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति समाने वै तत् । परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V03
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे ।
| |
| | verse_lines = आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे ।;स हाविपरिहृतो मेने ,न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति समाने वै तत् । परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।
| |
| | verse_line2 = स हाविपरिहृतो मेने ,न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति समाने वै तत् । परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V03"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V03"> |
| Line 1,597: |
Line 1,176: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V04" data-block-id="AIT_C03_S01_V04" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">समानं ह्येतद् भवति वायुश्चाऽकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V04
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = समानं ह्येतद् भवति वायुश्चाऽकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।
| |
| | verse_lines = समानं ह्येतद् भवति वायुश्चाऽकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V04"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V04"> |
| Line 1,616: |
Line 1,187: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V05" data-block-id="AIT_C03_S01_V05" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम्, मन उत्तररूपम्, प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V05
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम्, मन उत्तररूपम्, प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।
| |
| | verse_lines = अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम्, मन उत्तररूपम्, प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V05"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V05"> |
| Line 1,634: |
Line 1,197: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंह(हि)तः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V06
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंह(हि)तः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥
| |
| | verse_lines = स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंह(हि)तः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V06"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V06"> |
| Line 1,693: |
Line 1,248: |
| <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) प्रथमः खण्डः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) प्रथमः खण्डः॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V07" data-block-id="AIT_C03_S01_V07" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ शाकल्यस्य पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौरुत्तररूपम् , वृष्टिः सन्धिः. पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद् बलवद् अनूद्गृह्णन् सन्दधद् अहोरात्रे वर्षति, द्यावापृथिव्यौ समधाताम् इत्युताप्याहुः, इती नु अधिदैवतम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V07
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ शाकल्यस्य पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौरुत्तररूपम् , वृष्टिः सन्धिः. पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद् बलवद् अनूद्गृह्णन् सन्दधद् अहोरात्रे वर्षति, द्यावापृथिव्यौ समधाताम् इत्युताप्याहुः, इती नु अधिदैवतम् ।
| |
| | verse_lines = अथ शाकल्यस्य पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौरुत्तररूपम् , वृष्टिः सन्धिः. पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद् बलवद् अनूद्गृह्णन् सन्दधद् अहोरात्रे वर्षति, द्यावापृथिव्यौ समधाताम् इत्युताप्याहुः, इती नु अधिदैवतम् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V07"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V07"> |
| Line 1,715: |
Line 1,262: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V08" data-block-id="AIT_C03_S01_V08" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथाध्यात्मम् । पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम्, इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाऽकाशः । तस्मिन् हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तः, यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः , यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींषि, इत्येवम् इमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि ।</span><span class="shloka-line">यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुः, यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयम्, यथाऽयमग्निः पृथिव्याम् एवम् इदमुपस्थे रेतः। एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाऽह इदमेव पृथिव्या रूपम् इदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन, सर्वमायुरेति ॥२॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V08
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथाध्यात्मम् । पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम्, इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाऽकाशः । तस्मिन् हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तः, यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः , यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींषि, इत्येवम् इमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि ।
| |
| | verse_lines = अथाध्यात्मम् । पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम्, इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाऽकाशः । तस्मिन् हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तः, यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः , यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींषि, इत्येवम् इमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि ।;यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुः, यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयम्, यथाऽयमग्निः पृथिव्याम् एवम् इदमुपस्थे रेतः। एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाऽह इदमेव पृथिव्या रूपम् इदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन, सर्वमायुरेति ॥२॥
| |
| | verse_line2 = यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुः, यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयम्, यथाऽयमग्निः पृथिव्याम् एवम् इदमुपस्थे रेतः। एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाऽह इदमेव पृथिव्या रूपम् इदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन, सर्वमायुरेति ॥२॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V08"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V08"> |
| Line 1,750: |
Line 1,288: |
| <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)द्वितीयः खण्डः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)द्वितीयः खण्डः॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनम् उभयम् अन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेद्, अच्योष्ठा अवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेद् । अच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाऽह तस्य नास्त्युपवादः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V09
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनम् उभयम् अन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेद्, अच्योष्ठा अवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेद् । अच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाऽह तस्य नास्त्युपवादः ।
| |
| | verse_lines = अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनम् उभयम् अन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेद्, अच्योष्ठा अवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेद् । अच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाऽह तस्य नास्त्युपवादः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V09"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V09"> |
| Line 1,791: |
Line 1,321: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V10" data-block-id="AIT_C03_S01_V10" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत् प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण ।</span><span class="shloka-line">अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत्, ‘पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।</span><span class="shloka-line">अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्, ‘दिवं देवतामारः, द्यौस्त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।</span><span class="shloka-line">अथ यद्येनमुभयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेद्, ‘अन्तरिक्षं देवतामारः, अन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।</span><span class="shloka-line">यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V10
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत् प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण ।
| |
| | verse_lines = यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत् प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण ।;अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत्, ‘पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।;अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्, ‘दिवं देवतामारः, द्यौस्त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।;अथ यद्येनमुभयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेद्, ‘अन्तरिक्षं देवतामारः, अन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।;यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् ।
| |
| | verse_line2 = अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत्, ‘पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V10"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V10"> |
| Line 1,827: |
Line 1,348: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V11" data-block-id="AIT_C03_S01_V11" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयाद् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V11
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयाद् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥
| |
| | verse_lines = न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयाद् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V11"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V11"> |
| Line 1,852: |
Line 1,365: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके तृतीयः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके तृतीयः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, शक्नुवन्तं चेन्मन्येत ‘प्राणं वंशं समधां३ँ । प्राणं मां वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् । अथ चेद् अशक्नुवन्तं मन्येत ‘प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।</span><span class="shloka-line">यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥</span><span class="shloka-line">४ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V12
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, शक्नुवन्तं चेन्मन्येत ‘प्राणं वंशं समधां३ँ । प्राणं मां वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् । अथ चेद् अशक्नुवन्तं मन्येत ‘प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।
| |
| | verse_lines = अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, शक्नुवन्तं चेन्मन्येत ‘प्राणं वंशं समधां३ँ । प्राणं मां वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् । अथ चेद् अशक्नुवन्तं मन्येत ‘प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।;यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥;४ ॥
| |
| | verse_line2 = यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V12"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V12"> |
| Line 1,895: |
Line 1,399: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके चतुर्थः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके चतुर्थः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V13" data-block-id="AIT_C03_S01_V13" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः- ‘पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरम् उत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।</span><span class="shloka-line">अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः- ‘पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरमुत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण, येन सन्धिं विवर्तयति, येन स्वरास्वरं विजानाति, येन मात्रामात्रां विभजते सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।</span><span class="shloka-line">अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रः- ‘अक्षरे खल्विमे अविकर्षन् अनेकीकुर्वन् यथावर्णमाह । तद् याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सन्धिविज्ञपनी साम तद् भवति । सामैवाहं संहितां मन्ये’ इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V13
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः- ‘पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरम् उत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
| |
| | verse_lines = अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः- ‘पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरम् उत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।;अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः- ‘पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरमुत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण, येन सन्धिं विवर्तयति, येन स्वरास्वरं विजानाति, येन मात्रामात्रां विभजते सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।;अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रः- ‘अक्षरे खल्विमे अविकर्षन् अनेकीकुर्वन् यथावर्णमाह । तद् याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सन्धिविज्ञपनी साम तद् भवति । सामैवाहं संहितां मन्ये’ इति ।
| |
| | verse_line2 = अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः- ‘पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरमुत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण, येन सन्धिं विवर्तयति, येन स्वरास्वरं विजानाति, येन मात्रामात्रां विभजते सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V13"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V13"> |
| Line 1,923: |
Line 1,418: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V14
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥
| |
| | verse_lines = तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V14"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V14"> |
| Line 2,001: |
Line 1,488: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V15" data-block-id="AIT_C03_S01_V15" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बृहद्-रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यः । वाग्वै रथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– ‘रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः’(ऋ.सं.१०.१८१.१), ‘भरद्वाजो बृहदा चक्रे अग्नेः’(ऋ.सं.१०.१८१.२) इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V15
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = बृहद्-रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यः । वाग्वै रथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– ‘रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः’(ऋ.सं.१०.१८१.१), ‘भरद्वाजो बृहदा चक्रे अग्नेः’(ऋ.सं.१०.१८१.२) इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
| |
| | verse_lines = बृहद्-रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यः । वाग्वै रथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– ‘रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः’(ऋ.सं.१०.१८१.१), ‘भरद्वाजो बृहदा चक्रे अग्नेः’(ऋ.सं.१०.१८१.२) इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V15"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V15"> |
| Line 2,031: |
Line 1,510: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V16" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘वाक् प्राणेन संहिता’ इति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन, पवमानो विश्वैर्देवैः, विश्वेदेवाः स्वर्गेण लोकेन, स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता ।</span><span class="shloka-line">स यो हैतामवरपरां संहितां वेद, एवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते । यथैषा संहिता ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V16
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = ‘वाक् प्राणेन संहिता’ इति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन, पवमानो विश्वैर्देवैः, विश्वेदेवाः स्वर्गेण लोकेन, स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता ।
| |
| | verse_lines = ‘वाक् प्राणेन संहिता’ इति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन, पवमानो विश्वैर्देवैः, विश्वेदेवाः स्वर्गेण लोकेन, स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता ।;स यो हैतामवरपरां संहितां वेद, एवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते । यथैषा संहिता ।
| |
| | verse_line2 = स यो हैतामवरपरां संहितां वेद, एवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते । यथैषा संहिता ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V16"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V16"> |
| Line 2,075: |
Line 1,545: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V17" data-block-id="AIT_C03_S01_V17" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेद्, अभिव्याहार्षन्नेव विद्यात् । ‘दिवं संहिताऽगमद् विदुषां देवानामेवं भविष्यति’ इति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V17
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेद्, अभिव्याहार्षन्नेव विद्यात् । ‘दिवं संहिताऽगमद् विदुषां देवानामेवं भविष्यति’ इति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
| |
| | verse_lines = स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेद्, अभिव्याहार्षन्नेव विद्यात् । ‘दिवं संहिताऽगमद् विदुषां देवानामेवं भविष्यति’ इति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V17" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V17"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V17" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V17"> |
| Line 2,098: |
Line 1,560: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V18" data-block-id="AIT_C03_S01_V18" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">वाक् संहितेति पञ्चालचण्डः। वाचा वै वेदा सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति ।</span><span class="shloka-line">तद् यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेळ्हि । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति, स्वपिति वा, प्राणे तदा वाग् भवति । प्राणस्तदा वाचं रेळ्हि । तावन्योन्यं रीळ्हः । वाग् वै माता । प्राणः पुत्रः ।</span><span class="shloka-line">तदप्येतदृषिणोक्तम्–</span><span class="shloka-line">‘एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश।</span><span class="shloka-line">स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।</span><span class="shloka-line">तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितः।</span><span class="shloka-line">तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥’(ऋ.सं.१०.११४.४) इति ।</span><span class="shloka-line">स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V18
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = वाक् संहितेति पञ्चालचण्डः। वाचा वै वेदा सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति ।
| |
| | verse_lines = वाक् संहितेति पञ्चालचण्डः। वाचा वै वेदा सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति ।;तद् यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेळ्हि । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति, स्वपिति वा, प्राणे तदा वाग् भवति । प्राणस्तदा वाचं रेळ्हि । तावन्योन्यं रीळ्हः । वाग् वै माता । प्राणः पुत्रः ।;तदप्येतदृषिणोक्तम्–;‘एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश।;स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।;तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितः।;तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥’(ऋ.सं.१०.११४.४) इति ।;स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥
| |
| | verse_line2 = तद् यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेळ्हि । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति, स्वपिति वा, प्राणे तदा वाग् भवति । प्राणस्तदा वाचं रेळ्हि । तावन्योन्यं रीळ्हः । वाग् वै माता । प्राणः पुत्रः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V18" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V18"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V18" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V18"> |
| Line 2,123: |
Line 1,576: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम्, पतिरुत्तररूपम्, पुत्रः सन्धिः, प्रजननं सन्धानम्। सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च, पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च। तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘अदितिर्माता स पिता स पुत्रः’(ऋ.सं.१.८९.१०) इति ।</span><span class="shloka-line">स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S01_V19
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम्, पतिरुत्तररूपम्, पुत्रः सन्धिः, प्रजननं सन्धानम्। सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च, पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च। तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘अदितिर्माता स पिता स पुत्रः’(ऋ.सं.१.८९.१०) इति ।
| |
| | verse_lines = अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम्, पतिरुत्तररूपम्, पुत्रः सन्धिः, प्रजननं सन्धानम्। सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च, पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च। तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘अदितिर्माता स पिता स पुत्रः’(ऋ.सं.१.८९.१०) इति ।;स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥
| |
| | verse_line2 = स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="gr-author-note">॥ इति षष्ठः खण्डः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति षष्ठः खण्डः॥</div> |
| Line 2,253: |
Line 1,697: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके) प्रथमोऽध्यायः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके) प्रथमोऽध्यायः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V01" data-block-id="AIT_C03_S02_V01" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद् यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युः, एवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वाग् इन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्याऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपं मज्जानः स्वररूपम् । मांसं लोहितम् इत्येतद् अन्यच्चतुर्थम् अन्तःस्थरूपम् ।(ह स्माऽह)</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V01
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद् यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युः, एवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वाग् इन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्याऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपं मज्जानः स्वररूपम् । मांसं लोहितम् इत्येतद् अन्यच्चतुर्थम् अन्तःस्थरूपम् ।(ह स्माऽह)
| |
| | verse_lines = प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद् यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युः, एवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वाग् इन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्याऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपं मज्जानः स्वररूपम् । मांसं लोहितम् इत्येतद् अन्यच्चतुर्थम् अन्तःस्थरूपम् ।(ह स्माऽह)
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V01"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V01"> |
| Line 2,284: |
Line 1,720: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V02" data-block-id="AIT_C03_S02_V02" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः- त्रयं त्वेव न एतत् प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति, त्रीणीतः षष्टिशतानि, त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि भवन्ति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V02
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = इति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः- त्रयं त्वेव न एतत् प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति, त्रीणीतः षष्टिशतानि, त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि भवन्ति ।
| |
| | verse_lines = इति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः- त्रयं त्वेव न एतत् प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति, त्रीणीतः षष्टिशतानि, त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि भवन्ति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V02"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V02"> |
| Line 2,305: |
Line 1,733: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V03" data-block-id="AIT_C03_S02_V03" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः स एषोऽहःसम्मानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।</span><span class="shloka-line">स य एवमेतमहःसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति, सर्वमायुरेति ॥</span><span class="shloka-line">१ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V03
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः स एषोऽहःसम्मानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।
| |
| | verse_lines = सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः स एषोऽहःसम्मानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।;स य एवमेतमहःसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति, सर्वमायुरेति ॥;१ ॥
| |
| | verse_line2 = स य एवमेतमहःसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति, सर्वमायुरेति ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V03"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V03"> |
| Line 2,334: |
Line 1,753: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) प्रथमः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) प्रथमः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V04" data-block-id="AIT_C03_S02_V04" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ कौण्ठरव्यः- त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणाम्, त्रीणि षष्टिशतान्यूष्मणाम्, त्रीणि षष्टिशतानि सन्धीनाम् ।</span><span class="shloka-line">यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि, यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ताः, यान् सन्धीन् अवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V04
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ कौण्ठरव्यः- त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणाम्, त्रीणि षष्टिशतान्यूष्मणाम्, त्रीणि षष्टिशतानि सन्धीनाम् ।
| |
| | verse_lines = अथ कौण्ठरव्यः- त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणाम्, त्रीणि षष्टिशतान्यूष्मणाम्, त्रीणि षष्टिशतानि सन्धीनाम् ।;यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि, यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ताः, यान् सन्धीन् अवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।
| |
| | verse_line2 = यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि, यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ताः, यान् सन्धीन् अवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।
| |
| }}
| |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V05" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथाध्यात्मम्- यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचाम, अस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम, मज्जानस्तेऽध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतेः । न ह वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्यते । यद् वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्येत, पूयेद् न सम्भवेत् । यान् सन्धीन् अधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्य, अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि, पञ्चेतः । तदशीतिसहस्रं भवति, अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।</span><span class="shloka-line">स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।</span><span class="shloka-line">स य एवम् एतम् अक्षरसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अक्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥२ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V05
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथाध्यात्मम्- यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचाम, अस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम, मज्जानस्तेऽध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतेः । न ह वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्यते । यद् वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्येत, पूयेद् न सम्भवेत् । यान् सन्धीन् अधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्य, अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि, पञ्चेतः । तदशीतिसहस्रं भवति, अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।
| |
| | verse_lines = अथाध्यात्मम्- यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचाम, अस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम, मज्जानस्तेऽध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतेः । न ह वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्यते । यद् वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्येत, पूयेद् न सम्भवेत् । यान् सन्धीन् अधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्य, अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि, पञ्चेतः । तदशीतिसहस्रं भवति, अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।;स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।;स य एवम् एतम् अक्षरसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अक्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥२ ॥
| |
| | verse_line2 = स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V04"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V04"> |
| Line 2,423: |
Line 1,825: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) द्वितीयः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) द्वितीयः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V05" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चत्वारः पुरुषा इति बाध्वः- ‘शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुषः’ इति ।</span><span class="shloka-line">शरीरपुरुष इति यमवोचाम, स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः ।</span><span class="shloka-line">छन्दःपुरुष इति यमवोचाम, अक्षरसमाम्नाय एव । तस्यैतस्याकारो रसः ।</span><span class="shloka-line">वेदपुरुष इति यमवोचाम, येन वेदान् वेद, ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् । तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः । तस्माद् ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत, यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् ।</span><span class="shloka-line">महापुरुष इति यमवोचाम, संवत्सर एव प्रध्वंसयन् अन्यानि भूतानि, ऐक्याभावयन्नन्यानि तस्यैतस्यासावादित्यो रसः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V05
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = चत्वारः पुरुषा इति बाध्वः- ‘शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुषः’ इति ।
| |
| | verse_lines = चत्वारः पुरुषा इति बाध्वः- ‘शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुषः’ इति ।;शरीरपुरुष इति यमवोचाम, स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः ।;छन्दःपुरुष इति यमवोचाम, अक्षरसमाम्नाय एव । तस्यैतस्याकारो रसः ।;वेदपुरुष इति यमवोचाम, येन वेदान् वेद, ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् । तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः । तस्माद् ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत, यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् ।;महापुरुष इति यमवोचाम, संवत्सर एव प्रध्वंसयन् अन्यानि भूतानि, ऐक्याभावयन्नन्यानि तस्यैतस्यासावादित्यो रसः ।
| |
| | verse_line2 = शरीरपुरुष इति यमवोचाम, स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V05"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V05"> |
| Line 2,456: |
Line 1,849: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदिति विद्यात् तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति ।</span><span class="shloka-line">तदप्येतदृषिणोक्तं–</span><span class="shloka-line">‘चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।</span><span class="shloka-line">आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥’(ऋ.सं.१.११५.१) इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V06
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदिति विद्यात् तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति ।
| |
| | verse_lines = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदिति विद्यात् तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति ।;तदप्येतदृषिणोक्तं–;‘चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।;आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥’(ऋ.सं.१.११५.१) इति ।
| |
| | verse_line2 = तदप्येतदृषिणोक्तं–
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V06"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V06"> |
| Line 2,491: |
Line 1,875: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V07" data-block-id="AIT_C03_S02_V07" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एताम् अनुविधं संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्याम्, एतं दिवि, एतं वायौ, एतमाकाशे, एतमप्सु, एतमोषधीषु, एतं वनस्पतिषु, एतं चन्द्रमसि, एतं नक्षत्रेषु, एतं सर्वेषु भूतेषु एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।</span><span class="shloka-line">स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, छन्दोमयः, मनोमयः, वाङ्मय आत्मा ।</span><span class="shloka-line">स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयम् आत्मानं परस्मै शंसति,</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V07
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एताम् अनुविधं संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्याम्, एतं दिवि, एतं वायौ, एतमाकाशे, एतमप्सु, एतमोषधीषु, एतं वनस्पतिषु, एतं चन्द्रमसि, एतं नक्षत्रेषु, एतं सर्वेषु भूतेषु एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।
| |
| | verse_lines = एताम् अनुविधं संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्याम्, एतं दिवि, एतं वायौ, एतमाकाशे, एतमप्सु, एतमोषधीषु, एतं वनस्पतिषु, एतं चन्द्रमसि, एतं नक्षत्रेषु, एतं सर्वेषु भूतेषु एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।;स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, छन्दोमयः, मनोमयः, वाङ्मय आत्मा ।;स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयम् आत्मानं परस्मै शंसति,
| |
| | verse_line2 = स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, छन्दोमयः, मनोमयः, वाङ्मय आत्मा ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V07"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V07"> |
| Line 2,523: |
Line 1,898: |
| <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) तृतीयः खण्डः ॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) तृतीयः खण्डः ॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V08
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इति ।
| |
| | verse_lines = दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V08"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V08"> |
| Line 2,559: |
Line 1,926: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तदप्येतदृषिणोक्तम्–</span><span class="shloka-line">यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।</span><span class="shloka-line">यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम्(ऋ.सं.१०.७१.६) ॥ इति ।</span><span class="shloka-line">‘न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम्’ इत्येतत् तदुक्तं भवति तस्मादेवं विद्वान् न परस्मा अग्निं चिनुयाद् । न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत । न परस्मा एतदहः शंसेत् । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेद् । आत्मन एवास्य तत् कृतं भवति ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V08
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तदप्येतदृषिणोक्तम्–
| |
| | verse_lines = तदप्येतदृषिणोक्तम्–;यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।;यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम्(ऋ.सं.१०.७१.६) ॥ इति ।;‘न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम्’ इत्येतत् तदुक्तं भवति तस्मादेवं विद्वान् न परस्मा अग्निं चिनुयाद् । न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत । न परस्मा एतदहः शंसेत् । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेद् । आत्मन एवास्य तत् कृतं भवति ।
| |
| | verse_line2 = यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V08"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V08"> |
| Line 2,667: |
Line 2,025: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्ये, एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते । चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते, न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्याऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत, तत्कुर्वीत । ‘यदन्ति यच्च दूरके’(ऋ.सं.९.६७.२१) इति सप्त जपेत् । ‘आदित् प्रत्नस्य रेतस’ इत्येका । ‘यत्र ब्रह्मा पवमान’ इति षट् । ‘उद्वयं तमसस्परि’ इत्येका ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V09
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्ये, एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते । चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते, न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्याऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत, तत्कुर्वीत । ‘यदन्ति यच्च दूरके’(ऋ.सं.९.६७.२१) इति सप्त जपेत् । ‘आदित् प्रत्नस्य रेतस’ इत्येका । ‘यत्र ब्रह्मा पवमान’ इति षट् । ‘उद्वयं तमसस्परि’ इत्येका ।
| |
| | verse_lines = स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्ये, एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते । चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते, न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्याऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत, तत्कुर्वीत । ‘यदन्ति यच्च दूरके’(ऋ.सं.९.६७.२१) इति सप्त जपेत् । ‘आदित् प्रत्नस्य रेतस’ इत्येका । ‘यत्र ब्रह्मा पवमान’ इति षट् । ‘उद्वयं तमसस्परि’ इत्येका ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V09"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V09"> |
| Line 2,724: |
Line 2,074: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथापि यत्र च्छिद्र इवाऽदित्यो दृश्यते, रथनाभिरिवाभिख्यायेत, च्छिद्रां वा छायां पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्, विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयाताम्, तदप्येवमेव विद्यात् ।</span><span class="shloka-line">अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत, तद् यथा बटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते, तानि यदा न पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् ।</span><span class="shloka-line">अथाप्यपिधाय कर्णावुपशृणुयात्, स एषोऽग्निरिव प्रज्वलतो, रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा, मेघे वा विद्युतं पश्येत्, मेघे वा विद्युतं न पश्येत्, महामेघे वा मरिचीरिव पश्येत, तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्याद् इति प्रत्यक्षदर्शनानि ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V10
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथापि यत्र च्छिद्र इवाऽदित्यो दृश्यते, रथनाभिरिवाभिख्यायेत, च्छिद्रां वा छायां पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्, विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयाताम्, तदप्येवमेव विद्यात् ।
| |
| | verse_lines = अथापि यत्र च्छिद्र इवाऽदित्यो दृश्यते, रथनाभिरिवाभिख्यायेत, च्छिद्रां वा छायां पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्, विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयाताम्, तदप्येवमेव विद्यात् ।;अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत, तद् यथा बटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते, तानि यदा न पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् ।;अथाप्यपिधाय कर्णावुपशृणुयात्, स एषोऽग्निरिव प्रज्वलतो, रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा, मेघे वा विद्युतं पश्येत्, मेघे वा विद्युतं न पश्येत्, महामेघे वा मरिचीरिव पश्येत, तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्याद् इति प्रत्यक्षदर्शनानि ।
| |
| | verse_line2 = अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत, तद् यथा बटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते, तानि यदा न पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् ।
| |
| }}
| |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ स्वप्नाः- पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति, स एनं हन्ति, वराह एनं हन्ति, मर्कट एनमास्कन्दयति, आशु वायुरेनं प्रवहति, सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति, मध्वश्नाति, बिसानि भक्षयति, पुण्डरीकं धारयति, खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति, कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति ।</span><span class="shloka-line">स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येद्, उपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा, रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वा, अन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्रश्नीयात् ।</span><span class="shloka-line">स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः । श्रोता मन्ता द्रष्टाऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् ॥ ४ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V10
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ स्वप्नाः- पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति, स एनं हन्ति, वराह एनं हन्ति, मर्कट एनमास्कन्दयति, आशु वायुरेनं प्रवहति, सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति, मध्वश्नाति, बिसानि भक्षयति, पुण्डरीकं धारयति, खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति, कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति ।
| |
| | verse_lines = अथ स्वप्नाः- पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति, स एनं हन्ति, वराह एनं हन्ति, मर्कट एनमास्कन्दयति, आशु वायुरेनं प्रवहति, सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति, मध्वश्नाति, बिसानि भक्षयति, पुण्डरीकं धारयति, खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति, कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति ।;स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येद्, उपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा, रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वा, अन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्रश्नीयात् ।;स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः । श्रोता मन्ता द्रष्टाऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् ॥ ४ ॥
| |
| | verse_line2 = स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येद्, उपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा, रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वा, अन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्रश्नीयात् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V10"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V10"> |
| Line 2,914: |
Line 2,247: |
| <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)चतुर्थः खण्डः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)चतुर्थः खण्डः॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V11" data-block-id="AIT_C03_S02_V11" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शाः, अन्तरिक्षस्योष्माणः, दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शाः, वायोरुष्माणः, आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शाः, यजुर्वेदस्योष्माणः, सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः, श्रोत्रस्योष्माणः, मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शाः, अपानस्योष्माणः, व्यानस्य स्वराः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V11
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शाः, अन्तरिक्षस्योष्माणः, दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शाः, वायोरुष्माणः, आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शाः, यजुर्वेदस्योष्माणः, सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः, श्रोत्रस्योष्माणः, मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शाः, अपानस्योष्माणः, व्यानस्य स्वराः ।
| |
| | verse_lines = अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शाः, अन्तरिक्षस्योष्माणः, दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शाः, वायोरुष्माणः, आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शाः, यजुर्वेदस्योष्माणः, सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः, श्रोत्रस्योष्माणः, मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शाः, अपानस्योष्माणः, व्यानस्य स्वराः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V11"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V11"> |
| Line 2,939: |
Line 2,264: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V12" data-block-id="AIT_C03_S02_V12" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिरः, एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरम्, एवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वा, एवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रयः, एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वराः, एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शाः, एवममुष्याः स्पर्शाः ।</span><span class="shloka-line">यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवति, एवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवति, एवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद, श्रुतवदनो भवति, भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति, यत्र क्व चाऽर्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V12
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिरः, एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरम्, एवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वा, एवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रयः, एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वराः, एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शाः, एवममुष्याः स्पर्शाः ।
| |
| | verse_lines = अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिरः, एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरम्, एवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वा, एवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रयः, एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वराः, एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शाः, एवममुष्याः स्पर्शाः ।;यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवति, एवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवति, एवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद, श्रुतवदनो भवति, भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति, यत्र क्व चाऽर्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।
| |
| | verse_line2 = यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवति, एवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवति, एवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद, श्रुतवदनो भवति, भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति, यत्र क्व चाऽर्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V12"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V12"> |
| Line 2,961: |
Line 2,277: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथातो वाग्रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् -</span><span class="shloka-line">‘ओष्ठा पिधाना न कुली दन्तैः परि वृता पविः ।</span><span class="shloka-line">सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत्’(सा.मं.ब्रा.१.७.१५) ।</span><span class="shloka-line">इति वाग्रसः ॥५ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V13
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथातो वाग्रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् -
| |
| | verse_lines = अथातो वाग्रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् -;‘ओष्ठा पिधाना न कुली दन्तैः परि वृता पविः ।;सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत्’(सा.मं.ब्रा.१.७.१५) ।;इति वाग्रसः ॥५ ॥
| |
| | verse_line2 = ‘ओष्ठा पिधाना न कुली दन्तैः परि वृता पविः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V13"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V13"> |
| Line 3,000: |
Line 2,307: |
| <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)पञ्चमः खण्डः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)पञ्चमः खण्डः॥</div> |
|
| |
|
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V14" data-block-id="AIT_C03_S02_V14" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अथ हास्मा एतत् कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V14
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = अथ हास्मा एतत् कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।
| |
| | verse_lines = अथ हास्मा एतत् कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V14"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V14"> |
| Line 3,021: |
Line 2,320: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V15" data-block-id="AIT_C03_S02_V15" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् , षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकार-षकारावनुसंहितम् ऋचो वेद, सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V15
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् , षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकार-षकारावनुसंहितम् ऋचो वेद, सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।
| |
| | verse_lines = तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् , षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकार-षकारावनुसंहितम् ऋचो वेद, सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V15"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V15"> |
| Line 3,054: |
Line 2,345: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V16" data-block-id="AIT_C03_S02_V16" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स यदि विचिकित्सेत्, सणकारं ब्रवाणीं३ँ, अणकारा३ँ इति, सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणी३ँ, अषकारा३ँ इति, सषकारमेव ब्रूयात् ।</span><span class="shloka-line">ते यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्ताविति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः ।</span><span class="shloka-line">अथ यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्तावन्ति ह स्माऽह स्थविरः शाकल्यः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V16
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = स यदि विचिकित्सेत्, सणकारं ब्रवाणीं३ँ, अणकारा३ँ इति, सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणी३ँ, अषकारा३ँ इति, सषकारमेव ब्रूयात् ।
| |
| | verse_lines = स यदि विचिकित्सेत्, सणकारं ब्रवाणीं३ँ, अणकारा३ँ इति, सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणी३ँ, अषकारा३ँ इति, सषकारमेव ब्रूयात् ।;ते यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्ताविति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः ।;अथ यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्तावन्ति ह स्माऽह स्थविरः शाकल्यः ।
| |
| | verse_line2 = ते यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्ताविति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V16"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V16"> |
| Line 3,076: |
Line 2,358: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V17" data-block-id="AIT_C03_S02_V17" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">एतद्ध स्म वै तद् विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V17
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = एतद्ध स्म वै तद् विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।
| |
| | verse_lines = एतद्ध स्म वै तद् विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V17" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V17"> | | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V17" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V17"> |
| Line 3,105: |
Line 2,379: |
|
| |
|
| </div> | | </div> |
| {{VerseBlock
| | <div class="verse-block" id="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C03" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् , नासंवत्सवासिने, नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥</span></span></div> |
| | verse_id = AIT_C03_S02_V18
| |
| | document_id = AIT
| |
| | chapter_id = AIT_C03
| |
| | verse_type = mantra
| |
| | verse_line1 = ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् , नासंवत्सवासिने, नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥
| |
| | verse_lines = ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् , नासंवत्सवासिने, नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥
| |
| | commentary1 = aitareya
| |
| }}
| |
|
| |
|
| <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके)द्वितियोऽध्यायः॥</div> | | <div class="gr-author-note">॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके)द्वितियोऽध्यायः॥</div> |