Anandamakaranda

Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 5: Line 5:
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तत्त्वसङ्ख्यानम्"></span>
<span id="gr-C1" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="तत्त्वसङ्ख्यानम्"></span>
== तत्त्वसङ्ख्यानम् ==
== तत्त्वसङ्ख्यानम् ==
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V01" data-block-id="TSK_C01_V01" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।</span><span class="shloka-line">स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V01
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।
| verse_lines  = स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।;स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥
| verse_line2  = स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥1॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V01" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V01" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 85: Line 77:
इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V02" data-block-id="TSK_C01_V02" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।</span><span class="shloka-line">चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V02
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।
| verse_lines  = प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।;चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥
| verse_line2  = चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥2॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V02" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 129: Line 113:
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V03" data-block-id="TSK_C01_V03" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।</span><span class="shloka-line">नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V03
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।
| verse_lines  = दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।;नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥
| verse_line2  = नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥3॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V03" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 163: Line 139:
चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V04" data-block-id="TSK_C01_V04" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।</span><span class="shloka-line">दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V04
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।
| verse_lines  = स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।;दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥
| verse_line2  = दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥4॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V04" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 206: Line 174:
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V05" data-block-id="TSK_C01_V05" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।</span><span class="shloka-line">एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V05
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।
| verse_lines  = देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।;एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥
| verse_line2  = एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥5॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V05" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 257: Line 217:
नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V06" data-block-id="TSK_C01_V06" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः ।</span><span class="shloka-line">मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V06
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः ।
| verse_lines  = इति द्विधा मुक्त्ययोग्या दैत्यरक्षपिशाचकाः ।;मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥
| verse_line2  = मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥6॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V06" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 288: Line 240:
इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V07" data-block-id="TSK_C01_V07" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।</span><span class="shloka-line">नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V07
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।
| verse_lines  = ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।;नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥
| verse_line2  = नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥7॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V07" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 328: Line 272:
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V08" data-block-id="TSK_C01_V08" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।</span><span class="shloka-line">नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V08
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।
| verse_lines  = नित्या वेदाः पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।;नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥
| verse_line2  = नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं स्मृतम् ॥8॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V08" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 393: Line 329:
इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V09" data-block-id="TSK_C01_V09" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।</span><span class="shloka-line">बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V09
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।
| verse_lines  = असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।;बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥
| verse_line2  = बुद्धिर्मनःखानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥9॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V09" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 415: Line 343:
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
<div class="gr-mulaprateeka-block">असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥</div>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V10" data-block-id="TSK_C01_V10" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।</span><span class="shloka-line">सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V10
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।
| verse_lines  = संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।;सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥
| verse_line2  = सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ॥10॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V10" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Line 451: Line 371:
व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
व्यापारेषु प्रेरणम् ।</p>
}}</div></div></div>
}}</div></div></div>
{{VerseBlock
<div class="verse-block" id="TSK_C01_V11" data-block-id="TSK_C01_V11" data-doc="TSK" data-chapter="TSK_C01" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च ।</span><span class="shloka-line">विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥</span></span></div>
| verse_id    = TSK_C01_V11
| document_id  = TSK
| chapter_id  = TSK_C01
| verse_type  = shloka
| verse_line1  = बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च ।
| verse_lines  = बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृत्तिर्ज्योतिरेव च ।;विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥
| verse_line2  = विष्णुनास्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥11॥
}}


<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="TSK_C01_V11" data-teeka="Tattvasankhyanam-tika"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body">{{Teeka
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika"