Aitareya: Difference between revisions

Line 36:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V01_B03" data-verse="AIT_C02_S01_V01" data-block-id="AIT_C02_S01_V01_B03">एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S01_V01

| id = AIT_C02_S01_V01_B03

~~| text =~~ एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।

नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥

ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।

क्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥

पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।

मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥

मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥</div>

}}

</div>

Line 59:

Line 55:

</div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V03" data-block-id="AIT_C02_S01_V03_B01">विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S01_V03

| id = AIT_C02_S01_V03_B01

~~| text =~~ विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।

वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।

अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥

Line 69:

Line 62:

वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।

ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥

पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।

पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।</div>

}}

</div>

Line 76:

Line 68:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B01">एष नारायणो देवो वायुना सहेैवेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या । ‘पुरि शेते’ इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B01

~~| text =~~ एष नारायणो देवो वायुना सहेैवेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या । ‘पुरि शेते’ इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B02">य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति भगवान् स नारायणः । ‘य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद’(बृ.भा.५.७.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छां.उ.१.६.६) इत्युक्त्वा ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.७.६) इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B02

~~| text =~~ य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति भगवान् स नारायणः । ‘य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद’(बृ.भा.५.७.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छां.उ.१.६.६) इत्युक्त्वा ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.७.६) इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B03" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B03">‘यमादित्यो न वेद’ इत्युक्तत्वान्नादित्यः। ‘ओं भेदव्यपदेशाच्चान्यः’(ब्र.सू.१.१.२१) इति भगवद्वचनम् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B03

~~| text =~~ ‘यमादित्यो न वेद’ इत्युक्तत्वान्नादित्यः। ‘ओं भेदव्यपदेशाच्चान्यः’(ब्र.सू.१.१.२१) इति भगवद्वचनम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B04" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B04">‘वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽवधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B04

~~| text =~~ ‘वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽवधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।

यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुरस्सतीरुपरा एतसे कः ॥

सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतस्सूर्यमारोहयो दिवि’।(ऋ.सं.१०.९०.१३)

Line 105:

Line 82:

‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च ।

यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः’।(म.ना.उ.१.३)

‘तमेताः पञ्चदेवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः’ इत्यादौ सूर्यस्य सर्वत्र पराधीनत्वावगतेश्च ।

‘तमेताः पञ्चदेवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः’ इत्यादौ सूर्यस्य सर्वत्र पराधीनत्वावगतेश्च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B05" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B05">‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B05

~~| text =~~ ‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।

केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥’(तं.सासं. उ.प्र.व.अ.६२.श्लो.१७) इति नारसिंहपुराणे ।

‘तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।

नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।

नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B06" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B06">‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥’(भ.गी.१५.१२) इति च ।</div>

| id = AIT_C02_S02_V01_B06

~~| text =~~ ‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥’(भ.गी.१५.१२) इति च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B07" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B07">न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया । ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(महोपनिषत्.१) इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः । ‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५) इत्यादि ब्रह्मशिवादीनां देव्यधीनपद-प्राप्तिमुक्त्वा तस्या अपि भगवदधीनत्वं ‘मम योनिरप्स्वं१तः समुद्रे । ततो वितिष्ठे भुवना नु विश्वा। परो दिवा पर एना पृथिव्या’(ऋ.सं.१०.१२५.७) इत्याह । ‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्’(ऋ.सं.१०.१२५.६-७) इति ब्रह्मरुद्रयोर्देव्याः सकाशात् सृष्टिसंहारौ चोक्तौ ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B07

~~| text =~~ न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया । ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(महोपनिषत्.१) इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः । ‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५) इत्यादि ब्रह्मशिवादीनां देव्यधीनपद-प्राप्तिमुक्त्वा तस्या अपि भगवदधीनत्वं ‘मम योनिरप्स्वं१तः समुद्रे । ततो वितिष्ठे भुवना नु विश्वा। परो दिवा पर एना पृथिव्या’(ऋ.सं.१०.१२५.७) इत्याह । ‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्’(ऋ.सं.१०.१२५.६-७) इति ब्रह्मरुद्रयोर्देव्याः सकाशात् सृष्टिसंहारौ चोक्तौ ।

‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।

विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)

इत्यादिना विष्णोः प्रसादादेव शिवादीनां पदप्राप्तिकथनाच्च ।

इत्यादिना विष्णोः प्रसादादेव शिवादीनां पदप्राप्तिकथनाच्च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B08" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B08">तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते। तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्त’(बृ.२.२.२) इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः ‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.२.२.१) इति मध्यमप्राण-शब्दोक्तस्य ‘प्राणः स्थूणा’(बृ.२.२.१) इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्य-मण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V01

| id = AIT_C02_S02_V01_B08

~~| text =~~ तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते। तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्त’(बृ.२.२.२) इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः ‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.२.२.१) इति मध्यमप्राण-शब्दोक्तस्य ‘प्राणः स्थूणा’(बृ.२.२.१) इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्य-मण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।

}}

</div>

Line 143:

Line 103:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V02" data-block-id="AIT_C02_S02_V02_B01">‘क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V02

| id = AIT_C02_S02_V02_B01

~~| text =~~ ‘क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।

आजानजाः कर्मदेवास्तात्त्विका दक्ष एव च ॥

शक्रश्चोमा च रुद्रश्च भारती वायुरेव च ।

Line 157:

Line 114:

न भेदः शेषशिवयोः सुपर्णः शेषसंमितः ॥

कामः शक्रसमो नित्यं प्रतिबिम्बाश्च ते क्रमात् ॥’

इति च महासंहितायाम् ॥

इति च महासंहितायाम् ॥</div>

}}

<div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V0३" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च, तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते। एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदः। तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्माद् अत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥</span></span></div>

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V03_B01">स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते, ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V0३

| id = AIT_C02_S02_V03_B01

~~| text =~~ स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते, ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V03_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V03_B02">प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V0३

| id = AIT_C02_S02_V03_B02

~~| text =~~ प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।

नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद् भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।

वामो भद्रः ॥ १ ॥

वामो भद्रः ॥ १ ॥</div>

}}

</div>

Line 183:

Line 131:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V04" data-block-id="AIT_C02_S02_V04_B01">वसिष्ठः वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V04

| id = AIT_C02_S02_V04_B01

~~| text =~~ वसिष्ठः वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।

}}

</div>

Line 193:

Line 137:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V05" data-block-id="AIT_C02_S02_V05_B01">तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकम् अभवत् । बत इत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्ठूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन् अहम् अल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपः, महाप्राणिषु महारूपश्चासानीति(भवानीति) स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिता भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V05

| id = AIT_C02_S02_V05_B01

~~| text =~~ तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकम् अभवत् । बत इत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्ठूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन् अहम् अल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपः, महाप्राणिषु महारूपश्चासानीति(भवानीति) स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिता भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।

}}

</div>

Line 203:

Line 143:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06_B01">एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानित्यृक् । गच्छति हि मरणकाले ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B01

~~| text =~~ एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानित्यृक् । गच्छति हि मरणकाले ।

‘ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते बुधैः’ इति हि भारते ।

‘म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।

त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥

गतैर्भागैरपि पुनर्विशेयुर्भोगसिद्धये ।

भोग्यलोकमनुप्राप्तं तस्मात् स्वप्नवदन्तरा ॥’इति च ॥

भोग्यलोकमनुप्राप्तं तस्मात् स्वप्नवदन्तरा ॥’इति च ॥</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V06_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06_B02">‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S02_V06

| id = AIT_C02_S02_V06_B02

~~| text =~~ ‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः ।

(समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि)

<span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि !</span>

Line 269:

Line 202:

श्रीश्च वायुश्च विष्णुस्तु मुख्योक्तेरमिताभिधः ॥

अनन्तनामकत्वाच्च सोऽनन्तगुण ईरितः ।

पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥’इत्यादि ब्रह्माण्डे ॥ २ ॥</span>

पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥’इत्यादि ब्रह्माण्डे ॥ २ ॥</span></div>

}}

<div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयः खण्डः</div>

Line 445:

Line 377:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V01" data-block-id="AIT_C02_S04_V01_B01">एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V01

| id = AIT_C02_S04_V01_B01

~~| text =~~ एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।

नित्याततगुणत्वात् स आत्मेति श्रुतिषूदितः ।

इदं सर्वमपेक्ष्यासौ कालतो गुणतस्तथा ।

Line 462:

Line 391:

मिषन्तोऽप्यन्यतन्त्रत्वान्न मिषन्तः कथञ्चन ।

सर्वदाऽप्येक एवायं स्वतन्त्रो नापरः क्वचित्।

कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।

कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।</div>

}}

</div>

Line 469:

Line 397:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V02" data-block-id="AIT_C02_S04_V02_B01">स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V02

| id = AIT_C02_S04_V02_B01

~~| text =~~ स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥

लोकाभिधानवद्देवाञ्जडलोकांश्च शाश्वतः ।

स लोकेभ्यः पूर्वतनान् अबाख्यान् महदादिकान् ॥

Line 483:

Line 408:

अंशेनोद्धृत्य रुद्राद्यैः सह चैनमयोजयत् ।

तथैव चेतनानाञ्च भागानुद्धृत्य पिण्डवत् ॥

चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।

चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।</div>

}}

</div>

Line 490:

Line 414:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V03" data-block-id="AIT_C02_S04_V03_B01">पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिम् अच्युतः ॥

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V03

| id = AIT_C02_S04_V03_B01

~~| text =~~ पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिम् अच्युतः ॥

अण्डवन्मुखमस्यासीत् प्रथमं तु शिरोऽभिधम् ।

भिन्नमास्यं पुनस्तस्य विष्णोरेवेच्छया प्रभुः ॥

Line 509:

Line 430:

यज्ञस्त्वजनि, पायोश्च यमो निर्ऋतिरेव च ।

रेतोऽम्नामा द्विरूपस्तु शिव एव च गुह्यतः ।

अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेश्च(स्तु) मारुतः ॥ १ ॥

अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेश्च(स्तु) मारुतः ॥ १ ॥</div>

}}

</div>

Line 518:

Line 438:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V04" data-block-id="AIT_C02_S04_V04_B01">एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V04

| id = AIT_C02_S04_V04_B01

~~| text =~~ एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।

दिव्याम्बराः कुण्डलिनः प्राविशन्नुदकार्णवम् ।

तदाऽशनापिपासाख्यं द्विरूपं मारुतं पुनः ।

Line 531:

Line 448:

तद्रूपेऽपि प्रविश्यैव नालमित्यब्रुवन् पुनः ।

पूर्वसृष्टं पुमाकारं ब्रह्मणोऽदात् पुनर्हरिः ।

तद् दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....

तद् दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....</div>

}}

</div>

Line 538:

Line 454:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V05" data-block-id="AIT_C02_S04_V05_B01">... विशतेति स चाब्रवीत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V05

विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥</div>

| id = AIT_C02_S04_V05_B01

~~| text =~~ ... विशतेति स चाब्रवीत् ।

विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥

}}

</div>

Line 549:

Line 461:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V06" data-block-id="AIT_C02_S04_V06_B01">अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V06

| id = AIT_C02_S04_V06_B01

~~| text =~~ अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।

‘कुर्वाज्ञामावयोश्चैव यथा त्वच्छासनानुगौ ॥

नित्यं भवाव’ इति, हरिः ‘सर्वत्र प्रविश’ इत्यमुम् ।

आह, तस्माद् देवतानां सर्वासां भागभुङ् मरुत् ॥

एक एव प्राणनामा, नाभिस्थोऽपि स एव हि । अशनापिपासापानश्च मृत्युश्चेति चतुर्विधः ॥

एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥

एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥</div>

}}

</div>

Line 566:

Line 474:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V07" data-block-id="AIT_C02_S04_V07_B01">पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V07

| id = AIT_C02_S04_V07_B01

~~| text =~~ पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।

अबाख्याः देवताः पूर्वसृष्टा ब्रह्मादिकाः पुनः ।

ददर्श(ददर्शाऽशु .हृ) सुविशालाभ्यां नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ।

Line 579:

Line 484:

ते हि देवाः स्वयं भोग्याः स्वयं भोक्तार एव च ।

क्रीडन्ते मोदिनो नित्यम्, तथाऽप्यन्नात्मकस्त्वसौ ।

क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...।

क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...।</div>

}}

</div>

Line 586:

Line 490:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V08" data-block-id="AIT_C02_S04_V08_B01">... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V08

| id = AIT_C02_S04_V08_B01

~~| text =~~ ... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।

अत्तुं वागादिभिः सर्वैरैच्छन्नाप्यशकत् तदा ।

जानन्नपि क्रीडयैव तारतम्यं प्रकाशयन् ।

Line 605:

Line 506:

अन्योन्यगुणदातृत्वात् समानौ ब्रह्ममारुतौ ।

तस्मान्मोक्षे सुखे ज्ञाने विष्णुभक्त्यादिकेष्वपि(भक्त्यादिकेषु च .हृ) ॥

सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।

सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।</div>

}}

</div>

Line 612:

Line 512:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V09" data-block-id="AIT_C02_S04_V09_B01">देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V09

| id = AIT_C02_S04_V09_B01

~~| text =~~ देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ।

इत्थमैक्षत देवेशो ‘ब्रह्माद्या यदि मां विना ।

क्रियादिषु समर्थाः स्युर्न मे विष्ण्वभिधा भवेत् ।’

Line 621:

Line 518:

विष्णुरित्यभिधा मह्यम्, सा न युक्ता दिवौकसाम् ।

स्वतन्त्रत्वे, ततः सर्वे मद्वशा एव नान्यथा ।

तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ।

तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ।</div>

}}

</div>

Line 628:

Line 524:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V10" data-block-id="AIT_C02_S04_V10_B01">इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V10

| id = AIT_C02_S04_V10_B01

~~| text =~~ इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।

मूर्धन्यनाड्या प्रथमं ब्रह्मवायुसमन्वितः ।

अग्न्यादयस्ततः पश्चात् प्रविष्टास्तन्नियोजिताः ।

Line 643:

Line 536:

दाताऽवस्थात्रयस्यास्य जीवस्य क्रमशो विभुः ।

सुषुम्नायां वासुदेवो मूर्धन्येव व्यवस्थितः ।

तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।

तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।</div>

}}

</div>

Line 650:

Line 542:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ।

जातो मत्स्यादिरूपेण सर्वभूतेषु चाऽविशत् ।

‘असुराणां निहन्तारं ज्ञानादिगुणदं तथा ।

Line 665:

Line 554:

तस्मात् सर्वावताराश्च सर्वजीवेषु संस्थिताः(च स्थिताः .हृ) ।

प्रादुर्भावाः सर्वगुणैः पूर्णा एव सदा स्थिताः ।

पश्यन्ति च तथा नित्यं निर्दोषोरुस्वसंविदा ।

पश्यन्ति च तथा नित्यं निर्दोषोरुस्वसंविदा ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">गुणपूर्णस्वरूपस्य त्वापरोक्ष्येण दर्शनात् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ गुणपूर्णस्वरूपस्य त्वापरोक्ष्येण दर्शनात् ।

सर्वदैव ह्यसौ विष्णुरिदन्द्रो नामतो मतः ।

ब्रह्मादीनां हि सर्वेषां तत्प्रसादेन जायते ।

Line 682:

Line 567:

नेदन्द्रताऽसुरादीनां ज्ञायेतेति श्रुतिर्हरिम् ।

इन्द्र इत्येव वदति पारोक्ष्येणोरुसद्गुणम् ।

इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।

इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">आततगुणत्वाद् आत्मा नारायणः । ‘ब्रह्म’, ‘पन्थाः’, ‘सत्यम्’ ‘कर्म’इति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ आततगुणत्वाद् आत्मा नारायणः । ‘ब्रह्म’, ‘पन्थाः’, ‘सत्यम्’ ‘कर्म’इति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।

‘मुख्यतः कर्मनामा तु प्रादुर्भावात्मको हरिः ।

अनिरुद्धतनुश्चैव तत्र ह्यमितचेष्टितः(ह्यमितचेष्टता .हृ) ।

कर्माभासा जीवसङ्घाः, सत्यं प्रद्युम्ननामकः ।

सङ्कर्षणो हरिः पन्थाः, ब्रह्मोक्तो वासुदेवकः’ ॥ इत्यादि च (हि) नामनिर्णये ।

सङ्कर्षणो हरिः पन्थाः, ब्रह्मोक्तो वासुदेवकः’ ॥ इत्यादि च (हि) नामनिर्णये ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्यात्र बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्यात्र बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् ।

‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.१.६.७) इति सूर्यमण्डले पुण्डरीकाक्षत्वेन निर्दिष्टस्यात्रापि ‘य एष तपति’ इत्यादिना बहुशोऽनुसन्धानाच्च(अभ्यासाच्च) । सूर्यो हि ‘हिरण्याक्षः सविता देव आगात्’(ऋ.सं.१.३५.८) इति पिङ्गलाक्षः(पिङ्गाक्षः .हृ) प्रसिद्धः ।

‘विरूपाक्षः शिवः सूर्यः सुराचार्यो विनायकः ।

पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।

पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३),‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) , ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ’(ब्रह्माण्डे,आथर्वाण.अ-१,ख-२.१),

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३),‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) , ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ’(ब्रह्माण्डे,आथर्वाण.अ-१,ख-२.१),

‘चन्द्रसूर्यादयः शब्दा विष्णावेव हि मुख्यतः ।

उपचारात् तदन्येषां विष्णुनैव कृताः पुरा’ ॥

इत्यादिना तस्यैव सर्वनामवत्वाच्च । ‘ णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा’ इत्यादिनाऽन्ते विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।

इत्यादिना तस्यैव सर्वनामवत्वाच्च । ‘ णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा’ इत्यादिनाऽन्ते विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥’ इति च पाद्मे ।</div>

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।

न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥’ इति च पाद्मे ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(ब्राह्मसंहिता), ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः’(चतुर्वेदोपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) , ‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(गोपालतापिन्युपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(ब्राह्मसंहिता), ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः’(चतुर्वेदोपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) , ‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(गोपालतापिन्युपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे ‘विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैः’इत्यर्थः । तत्र हेतुः तदन्यत् किञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीद् इत्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवद् आसीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं किञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे ‘विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैः’इत्यर्थः । तत्र हेतुः तदन्यत् किञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीद् इत्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवद् आसीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं किञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।

तदेव मिषणं नाम, सद्रूपं मिनुते यतः ॥

मिषच्च नान्यद् विष्णोर्हि किमुतोन्मिषदिष्यते ।

उच्चैर्मिषन् हि भगवान् सर्वदैव जनार्दनः ॥’इति च सत्तत्त्वे ।

उच्चैर्मिषन् हि भगवान् सर्वदैव जनार्दनः ॥’इति च सत्तत्त्वे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति॥’(भा.१.२३) इति च भारते ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति॥’(भा.१.२३) इति च भारते ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलये विद्यमानत्वादेव न अग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्त्वादन्येषाम्, अग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलये विद्यमानत्वादेव न अग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्त्वादन्येषाम्, अग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।

‘प्रलयेऽप्यखिलं देवी रमा विष्णुप्रसादतः ।

जानाति नित्यज्ञानेन, मुक्ता ध्यानस्थिता लये ॥’ इति च सत्तत्त्वे ।

Line 756:

Line 605:

‘आत्मा ब्रह्माग्र इत्यादि गुणाग्र्यत्वं हरेर्वदेत् ।

कालज्यैष्ठ्यं न, यस्मात् तत् सृष्ट्युक्तेरेव सिध्यति ॥’इति वाक्यनिर्णये ।

गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च ।

गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘अं= विष्णुं बिभर्तीत्यम्भः= विष्णुलोकः’, दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वाद् अन्तरिक्षं मरीचयः, मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवीमरः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ‘अं= विष्णुं बिभर्तीत्यम्भः= विष्णुलोकः’, दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वाद् अन्तरिक्षं मरीचयः, मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवीमरः ।

‘भूतेभ्योऽनन्तरं त्वण्डं सृष्ट्वा विष्णुः पुरा प्रभुः ।

लोकभेदांश्च चक्रेऽत्र, पश्चाद् ब्रह्मा विशेषतः ।

सम्यक् चकार लोकांस्तान् लोककर्ता ततः स च ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।

सम्यक् चकार लोकांस्तान् लोककर्ता ततः स च ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवताः ता आप इत्युच्यन्ते । आपा इत्याप इति इति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्छब्देनोक्तेः । ‘अयं पितैते पुत्राः’ इति च । ‘आहं मां देवेभ्यो वेदा ओ मद् देवान् वेद’ इति च ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवताः ता आप इत्युच्यन्ते । आपा इत्याप इति इति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्छब्देनोक्तेः । ‘अयं पितैते पुत्राः’ इति च । ‘आहं मां देवेभ्यो वेदा ओ मद् देवान् वेद’ इति च ।

‘ब्रह्मवायू च तद्भार्ये वीन्द्रशेषौ च तत्स्त्रियौ ।

शिवस्तद्दयिता शक्रकामौ तद्दयितादयः ।

सर्वे सुराः क्रमेणैव विष्णोर्जाता अबाख्यकाः ।

सर्वे सुराः क्रमेणैव विष्णोर्जाता अबाख्यकाः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">ज्ञानानन्दबलाद्येषु विष्णुभक्तौ च सर्वशः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ ज्ञानानन्दबलाद्येषु विष्णुभक्तौ च सर्वशः ।

हीनाः शतगुणेनैव क्रमेणानेन ते मताः ।

तेभ्यश्च ऋषयो मर्त्या हीना एव क्रमेण च ।

Line 788:

Line 625:

न शेषशिवयोश्चैव तत्पत्नीनां च सर्वशः ।

सुपर्णशेषयोश्चैव साम्यं सर्वगुणेष्वपि ।

साम्यमेवैतयोः पत्न्योः साम्यं शक्रमनोजयोः ।

साम्यमेवैतयोः पत्न्योः साम्यं शक्रमनोजयोः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">एते तु महादादीनां सर्वेऽपि ह्यभिमानिनः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ एते तु महादादीनां सर्वेऽपि ह्यभिमानिनः ।

पूर्वस्य प्रतिबिम्बश्च चरमस्तत्सुतस्तथा ।

तद्वशाश्चाखिला विष्णोर्न विष्णुः कस्यचिद् वशे ।

Line 800:

Line 633:

एते लोका इति प्रोक्ता लोकानाम् अभिमानिनः(लोकानामभिमानिनः) ।

त एव लोकपालाश्च यदा पश्चाद् प्रजज्ञिरे ।

पश्चाज्जातैर्हि रूपैस्तैर्लोकस्थान् पालयन्त्यलम् ॥’ इत्यादि तत्त्वसारे ।

पश्चाज्जातैर्हि रूपैस्तैर्लोकस्थान् पालयन्त्यलम् ॥’ इत्यादि तत्त्वसारे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">अमूर्च्छयद् मूर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वा इत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव, न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितः, भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानाम् उपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ अमूर्च्छयद् मूर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वा इत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव, न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितः, भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानाम् उपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना, तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् । तस्मात् कोऽहं भवानि इत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान्, सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते ऽभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना, तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् । तस्मात् कोऽहं भवानि इत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान्, सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते ऽभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">पूर्णानन्दस्वरूपत्वान्नन्दनो भगवान् । प्रादुर्भावरूपेण जातोऽपि भगवान् सर्वभूतान्यभितः= सर्वकालेषु विशेषेण पश्यत्येव । इह भूतेषु मत्तोः अन्यं प्रवर्तकं वदेत् किम् इत्याक्षेपः । अहमेव स्वतन्त्रः परिपूर्णगुण इति कृष्णराघवादिसर्वावताररूपोऽपि सर्वदानुभवत्येव ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ पूर्णानन्दस्वरूपत्वान्नन्दनो भगवान् । प्रादुर्भावरूपेण जातोऽपि भगवान् सर्वभूतान्यभितः= सर्वकालेषु विशेषेण पश्यत्येव । इह भूतेषु मत्तोः अन्यं प्रवर्तकं वदेत् किम् इत्याक्षेपः । अहमेव स्वतन्त्रः परिपूर्णगुण इति कृष्णराघवादिसर्वावताररूपोऽपि सर्वदानुभवत्येव ।

‘नायं दशरथाज्जातो न चापि वसुदेवतः ।

क्‍वास्याज्ञानं कुतो दुःखं प्रादुर्भावेष्वपि प्रभोः ॥

Line 824:

Line 645:

स्तम्भाद् वा नरदेहाद् वा नैवास्य प्राकृती तनुः ॥

दैत्यानां मोहनार्थाय सोऽज्ञानाद्यं प्रकाशयेत् ।

पूर्णचित्सुखरूपोऽपि सदा सर्वावतारगः ॥’इत्यादि स्कान्दे ।

पूर्णचित्सुखरूपोऽपि सदा सर्वावतारगः ॥’इत्यादि स्कान्दे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">एतमेव पुरुषं व्यास-कृष्ण-कपिल-राघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं=(तततमम्. हृ) परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपम् अदर्शमेव अहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे- ‘रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते’ इति पदविवेके । अपश्यद् इत्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम्, अभिव्यैख्यद् इति ‘अभि’शब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S04_V11

| id = AIT_C02_S04_V11_B01

~~| text =~~ एतमेव पुरुषं व्यास-कृष्ण-कपिल-राघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं=(तततमम्. हृ) परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपम् अदर्शमेव अहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे- ‘रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते’ इति पदविवेके । अपश्यद् इत्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम्, अभिव्यैख्यद् इति ‘अभि’शब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः ।

‘प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।

ददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो हरेः ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।

परोक्षप्रिया इव इत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियम्, तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीति इवशब्दः ॥ ३ ॥

परोक्षप्रिया इव इत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियम्, तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीति इवशब्दः ॥ ३ ॥</div>

}}

</div>

Line 844:

Line 660:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V01" data-block-id="AIT_C02_S05_V01_B01">अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V01

| id = AIT_C02_S05_V01_B01

~~| text =~~ अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।

अन्नस्थोऽन्नेन सहितस्तस्मिन् रेतस्त्वमागते ।

तस्मिन् स्थितं स्वरूपं(स्थितस्वरूपम्. हृ) स पुरुषस्थो बिभर्त्यजः ।

Line 860:

Line 673:

पुत्रस्थस्य हरेः पूजां कुर्वतः पृथिवीस्थितिः ।

स्वर्गस्थस्यापि भवति पुत्रपुण्यं यतोऽखिलम् ।

अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥

अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥</div>

}}

</div>

Line 869:

Line 681:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

~~| text =~~ पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।

एतद्रूपं निधायैव जीवार्थे धर्मकर्तवे ।

पितृस्थेन तु रूपेण गच्छत्यन्यत्र केशवः ।

Line 880:

Line 689:

नित्यानन्दं स्वतन्त्रं च सर्वज्ञं सर्वतोऽधिकम् ।

यो वेद देहबन्धात् स विमुक्तो नित्यमुत्तमान् ॥

भोगान् भुङ्क्ते यथायोग्यम् इति वेदानुशासनम् ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ।

भोगान् भुङ्क्ते यथायोग्यम् इति वेदानुशासनम् ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि(श्वादिभिरपि. हृ) । ‘गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा’ इत्युक्तार्थ उदाहृते मन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

~~| text =~~ नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि(श्वादिभिरपि. हृ) । ‘गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा’ इत्युक्तार्थ उदाहृते मन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">‘आत्मन्येवाऽत्मानं बिभर्ति’, ‘आत्मानमेव तद्भावयति’ इत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । ‘एतया द्वारा प्रापद्यत’ इति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्र गमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B02

~~| text =~~ ‘आत्मन्येवाऽत्मानं बिभर्ति’, ‘आत्मानमेव तद्भावयति’ इत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । ‘एतया द्वारा प्रापद्यत’ इति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्र गमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B03" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B03">‘कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B03

~~| text =~~ ‘कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।

लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ।

येन रूपेण कंसादीन् जघ्ने तद्रूपमेव(तद्रूप एव हि. हृ) हि ।

Line 907:

Line 704:

‘प्रदर्श्यातप्ततपसाम् अवितृप्तदृशां नृणाम् ।

आदायान्तरधाद् यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम्(भाग. ३.२.११) ॥’ इति च भागवते ।

‘प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा’(ऋ.सं.२.४१.१९) इत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते ।

‘प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा’(ऋ.सं.२.४१.१९) इत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B04" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B04">एषामवेदमहम् इत्यपि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा ‘मम जनिमानि’ इत्येवोच्येत । व्यर्थता च एषाम् इत्यादिविशेषणानाम् । अवेदम् इत्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वात् । अहम् इत्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्माद् ‘अहं मनुरभवम्’(ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादावपि अहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेव ‘अभवम्’ इत्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B04

~~| text =~~ एषामवेदमहम् इत्यपि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा ‘मम जनिमानि’ इत्येवोच्येत । व्यर्थता च एषाम् इत्यादिविशेषणानाम् । अवेदम् इत्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वात् । अहम् इत्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्माद् ‘अहं मनुरभवम्’(ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादावपि अहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेव ‘अभवम्’ इत्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।

‘अहेयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः ।

अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।

अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति ; किन्तु ? सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

~~| text =~~ न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति ; किन्तु ? सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।

‘न वेदेषु पदं ककिञ्चिद् वर्णो वा व्यर्थ इष्यते ।

यथायोग्यं चार्थभेद ऊह्यः सर्वत्र वेदिभिः(ईशावास्य.१६) ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥

‘शब्दा रेतोऽन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् ।

वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्‍वचिदिष्यते ॥’ इति च ।

वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्‍वचिदिष्यते ॥’ इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव अग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत् तस्यैव भवति । एवं भावयतामेव एष पन्था उरुगायः इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशवः इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

~~| text =~~ भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव अग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत् तस्यैव भवति । एवं भावयतामेव एष पन्था उरुगायः इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशवः इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">ता एव देवताः शतं पुर आयसीः ज्ञानिन्यो विशेषतः । ‘अय पय= गतौ’ इति धातोः । मानुषान् अपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । ‘शम् अस्य विद्यत इति शी’ विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद् ‘यश्चेति श्यः’ । सोऽस्य जीवस्येन इति ‘श्येनः’ । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । ‘निरदीयम्’, निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B02

~~| text =~~ ता एव देवताः शतं पुर आयसीः ज्ञानिन्यो विशेषतः । ‘अय पय= गतौ’ इति धातोः । मानुषान् अपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । ‘शम् अस्य विद्यत इति शी’ विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद् ‘यश्चेति श्यः’ । सोऽस्य जीवस्येन इति ‘श्येनः’ । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । ‘निरदीयम्’, निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">‘स्वर्’ आनन्दो विष्णुः । अत्र ‘गः’ इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवद् अनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकार आप्तिः । सम्भवो भोगः । ‘ताँ समभवत् ततो मनुष्या आजायन्त’(बृ.उ.३.४.३ प्राजापत्यब्राह्मणम्) इत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जय-विजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः(सर्वकामानाप्त्वा) ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S05_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B01

~~| text =~~ ‘स्वर्’ आनन्दो विष्णुः । अत्र ‘गः’ इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवद् अनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकार आप्तिः । सम्भवो भोगः । ‘ताँ समभवत् ततो मनुष्या आजायन्त’(बृ.उ.३.४.३ प्राजापत्यब्राह्मणम्) इत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जय-विजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः(सर्वकामानाप्त्वा) ।

मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः ।

सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥

सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div>

}}

</div>

Line 952:

Line 728:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V01" data-block-id="AIT_C02_S06_V01_B01">‘अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V01

| id = AIT_C02_S06_V01_B01

~~| text =~~ ‘अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।

इत्यपृच्छद् रमा देवी महिदासं जनार्दनम् ।

आह तां महिदासोऽथ पूर्णानन्दतमस्त्विति ।

उपास्यस्तादृशो ह्यस्य स्वभावः परमात्मनः ।

येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।

येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।</div>

}}

</div>

Line 966:

Line 738:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S06_V02_B01">यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V02

| id = AIT_C02_S06_V02_B01

~~| text =~~ यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ।

मन्तृत्वान्मन इत्येव यच्च ज्ञान(तृ)स्वरूपतः ।

एतत् सन्निहितत्वाच्च पूर्णत्वादेति कीर्तितः ।

Line 977:

Line 746:

आततज्ञानरूपत्वाद् आज्ञानं भगवान् हरिः ।

विविधज्ञानरूपत्वाद् विज्ञानमिति कीर्तितः ।

प्रकृष्टात्मगुणज्ञानरूपः प्रज्ञानमुच्यते ।

प्रकृष्टात्मगुणज्ञानरूपः प्रज्ञानमुच्यते ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">अविस्मृतित्वान्मेधा स दृष्टिर्दर्शनरूपतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V02

| id = AIT_C02_S05_V02_B02

~~| text =~~ अविस्मृतित्वान्मेधा स दृष्टिर्दर्शनरूपतः ।

धृतिर्धारणरूपत्वान्मतिर्मासु ततत्वतः ।

मनुनाम्नाम् अजादीनां मनीषेशो यतो हरिः ।

Line 993:

Line 758:

अमेयानन्दरूपत्वात् काम इत्यभिधीयते ।

अवशः स स्वतन्त्रत्वात् त्रयोविंशतिनामकम् ॥

यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।

यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।</div>

}}

</div>

Line 1,000:

Line 764:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V03" data-block-id="AIT_C02_S06_V03_B01">ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V03

| id = AIT_C02_S06_V03_B01

~~| text =~~ ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ।

तथैव पञ्चभूतानि पुण्यपापविमिश्रिताः ।

क्षुद्रात्मानस्तु ये मर्त्या इतरे असुरा अपि ।

Line 1,011:

Line 772:

स्वयं चानन्यनिष्ठत्वात् प्रतिष्ठेत्यभिधीयते ।

देशतः कालतश्चैव गुणतश्चातिपूर्तितः ।

विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्।

विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्।</div>

}}

</div>

Line 1,018:

Line 778:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B01">‘सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

~~| text =~~ ‘सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।

प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रसादात् परमात्मनः ।

अस्माद् देहात् समुत्क्रम्य गत्वोर्ध्वं लोकमुत्तमम् ।

अमृतः सन् विष्णुलोके भोगान् सम्प्राप्य पुष्कलान् ।

भुङ्क्ते यथेष्टतो नित्यमिति वेदानुशासनम् ॥’ इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।

भुङ्क्ते यथेष्टतो नित्यमिति वेदानुशासनम् ॥’ इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B01">जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मा इति पृष्टः स(सन्) भगवानाह- कतरः स आत्मेति ॥ कतरः आनन्दतमः । ‘यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्-तमौ’ इति शब्दनिर्णये ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B01

~~| text =~~ जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मा इति पृष्टः स(सन्) भगवानाह- कतरः स आत्मेति ॥ कतरः आनन्दतमः । ‘यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्-तमौ’ इति शब्दनिर्णये ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B02" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B02">यत्प्रेरणाद् अयं जीवो दर्शनादीन् करोति । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात् सर्वेषाम्, दर्शनादिकारणत्वम् एकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B02

~~| text =~~ यत्प्रेरणाद् अयं जीवो दर्शनादीन् करोति । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात् सर्वेषाम्, दर्शनादिकारणत्वम् एकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B03" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B03">प्रजापतिः शिवः । लिङ्गाभिमानित्वात् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B03

~~| text =~~ प्रजापतिः शिवः । लिङ्गाभिमानित्वात् ।

‘प्रजापतिः शिवः शेषो(शेपो. हृ) लिङ्गमित्यभिधीयते ।

लिङ्गाभिमानी लोकस्य स्रष्टा गिरिश एव हि ॥’ इति शैवपुराणे ।

‘सममस्त्वनयोर्युद्धमिति प्राह प्रजापतिः ।

वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥’ इति भारते ।

वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥’ इति भारते ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B04" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B04">क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B04

~~| text =~~ क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।

‘ब्रह्माद्याः सर्व एवैते जीवा भिन्नस्वभावकाः ।

यथा शाल्यादिबीजानि भिन्नवीर्याणि सर्वशः ॥’ इति सत्तत्त्वे ।

प्रथम-इतराणि इतिशब्दो मानुषाणाम्, द्वितीयोऽसुरादीनाम् ।

प्रथम-इतराणि इतिशब्दो मानुषाणाम्, द्वितीयोऽसुरादीनाम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B05" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B05">प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत् प्रज्ञाननेत्रम् इति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्, पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वाद् अलोकः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B05

~~| text =~~ प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत् प्रज्ञाननेत्रम् इति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्, पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वाद् अलोकः ।

अण्डजानि च इत्याद्युक्त्वा पुनः अश्वा गाव इत्यादि देवादीनां मन आदेरेव जातानामपि स्वीकारार्थम् । अण्डजत्वाद्युत्पत्तिप्रकारोऽपि विष्ण्वधीन इति ज्ञापयितुं तत्कथनम् ।

‘तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते’ इति भारतवचनाद् अश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणि इति । गमन-पतन-स्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गमम् इत्यादिवचनम् ।

‘तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते’ इति भारतवचनाद् अश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणि इति । गमन-पतन-स्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गमम् इत्यादिवचनम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B06" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B06">स एतेन(अ.व्या.३.२.२१५) इत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्मबन्धमुक्त्यनन्तरं हि शरीराद् उत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः, प्राज्ञेन आत्मनैव उत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् सम्भुङ्क्त इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्तः? इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मना इत्यादि । अनुक्तविशेषाणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति सामान्यवचनम् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B06

~~| text =~~ स एतेन(अ.व्या.३.२.२१५) इत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्मबन्धमुक्त्यनन्तरं हि शरीराद् उत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः, प्राज्ञेन आत्मनैव उत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् सम्भुङ्क्त इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्तः? इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मना इत्यादि । अनुक्तविशेषाणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति सामान्यवचनम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B07" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B07">‘अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B07

~~| text =~~ ‘अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।

कर्मणां दाह एवायं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥

स तु मुक्तस्ततो देहाद् उद्गच्छति परात्मना ।

प्रेरितो, विष्णुलोकं च प्राप्य भोगान् अवाप्य च ॥

भुङ्क्ते विष्णुप्रसादेन, न विष्णोरवशः क्वचित्।

विष्णुतन्त्रा इमे सर्वे मुक्ता अपि यतोऽखिलाः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

विष्णुतन्त्रा इमे सर्वे मुक्ता अपि यतोऽखिलाः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B08" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B08">ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्‍व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थम् एष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेतृकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनाम् अत्र विवक्षितम् । ‘नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु’ इति शब्दतत्त्वे ॥</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S06_V04

| id = AIT_C02_S06_V04_B08

~~| text =~~ ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्‍व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थम् एष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेतृकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनाम् अत्र विवक्षितम् । ‘नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु’ इति शब्दतत्त्वे ॥

}}

</div>

Line 1,098:

Line 822:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01_B01">वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता , अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद् हृदयं मनश्च इति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि, हे विष्णो ! ममाऽविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो ! इति सम्बोधनम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S07_V01

| id = AIT_C02_S07_V01_B01

~~| text =~~ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता , अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद् हृदयं मनश्च इति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि, हे विष्णो ! ममाऽविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो ! इति सम्बोधनम् ।

‘आधारः सर्ववेदानां वेदाणी प्राण उच्यते ।

तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यम् आणीस्थ इति गीयते ॥’ इति शब्दतत्त्वे ।

तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यम् आणीस्थ इति गीयते ॥’ इति शब्दतत्त्वे ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01_B01">आविरावीः इति दैर्घ्यमतिशयार्थे, ‘आधिक्येऽधिकम्’ इति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलम् आणम् उच्यते । तस्य धारणेन तद्वान् आणी, स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव, विस्मृतो मा भव ।

~~| verse_id~~ = AIT_C02_S07_V01

| id = AIT_C02_S07_V01_B01

~~| text =~~ आविरावीः इति दैर्घ्यमतिशयार्थे, ‘आधिक्येऽधिकम्’ इति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलम् आणम् उच्यते । तस्य धारणेन तद्वान् आणी, स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव, विस्मृतो मा भव ।

हे विष्णो ! अनेन त्वद्विषयेणैव अधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि सर्वाहोरात्रेष्वपि त्वद्विषयाध्ययनमेव करोमीत्यर्थः । ऋतं यथावत् अवगतं त्वां वदिष्यामि । सत्यं साधुगुणैस्ततं सर्वनियन्तारं च । तद् विष्ण्वाख्यं ब्रह्म मामवतु इति तस्यैव विष्णोः परोक्षत्वेनैव प्रार्थनम् ।

‘वाङ् म इत्यादिकं खण्डं विष्णुप्रार्थनरूपकम् ।

अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥’ इति च ॥

अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥’ इति च ॥</div>

}}

</div>

Line 1,119:

Line 835:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V01" data-block-id="AIT_C03_S01_V01_B01">‘विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V01

| id = AIT_C03_S01_V01_B01

~~| text =~~ ‘विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।

विष्णोस्तु बहुरूपाणां वाचिकाम्(वाचकाम् .हृ) ऋषयो विदुः ।

तौ च वर्णौ हरेः सम्यक्स्वरूपप्रतिपादकौ ।

Line 1,128:

Line 841:

विष्णुनामार्थरूपत्वाद् वेदानामपि सर्वशः ।

अन्येषामपि शब्दानां संहिता विष्णुवाचिकाः(वाचकाः .हृ) ।

तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।

तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।</div>

}}

</div>

Line 1,135:

Line 847:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02_B01">पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V02

| id = AIT_C03_S01_V02_B01

~~| text =~~ पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ।

देवता पूर्ववर्णस्य पूर्वरूपं तदुच्यते ।

देवतोत्तरवर्णस्य क्रीडनाच्च द्युनामकम् ।

Line 1,144:

Line 853:

वेदकत्वाच्चायनत्वाद् रूपं यद्वायुनामकम् ।

विष्णोस्तद्वर्णयोर्मध्यदेवतेति प्रकीर्तितम् ।

संहितानामकं तच्च रूपद्वयसहस्थितेः ॥

संहितानामकं तच्च रूपद्वयसहस्थितेः ॥</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V02_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02_B02">वर्णद्वयं विकारं च षकारं केचिदब्रुवन् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V02

| id = AIT_C03_S01_V02_B02

~~| text =~~ वर्णद्वयं विकारं च षकारं केचिदब्रुवन् ।

षकारं मध्यमत्रैव णकारं केचिदुत्तरम् ।

पृथक्करणमेवैषां वर्णयोर्मध्यमुच्यते ।

Line 1,156:

Line 861:

षकारं च णकारं च वर्णौ पूर्वोत्तरावपि ।

व्यक्तिरेवोष्मणस्तत्र मध्यमित्यभिधीयते ।

सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ।’इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥

सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ।’इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥</div>

}}

</div>

Line 1,163:

Line 867:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V03" data-block-id="AIT_C03_S01_V03_B01">आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः। उभयरूपसंहितत्वात्(उभयरूपसहितत्वात् .हृ) संहितानामकः । स माण्डूकेयः, तेन माक्षव्येण अपरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन= मदुपासितेन अस्य आकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V03

| id = AIT_C03_S01_V03_B01

~~| text =~~ आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः। उभयरूपसंहितत्वात्(उभयरूपसहितत्वात् .हृ) संहितानामकः । स माण्डूकेयः, तेन माक्षव्येण अपरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन= मदुपासितेन अस्य आकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V03_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V03" data-block-id="AIT_C03_S01_V03_B02">यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथाऽपि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V03

| id = AIT_C03_S01_V03_B02

~~| text =~~ यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथाऽपि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।

}}

</div>

Line 1,179:

Line 875:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V04" data-block-id="AIT_C03_S01_V04_B01">भगवतस्तु पक्षः(‘भगवतः स्वपक्षः’इति ताम्रपर्णियरीत्या भाष्यपाठः) समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्च उभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V04

<span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाऽकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद्, वायोराकाशाद् गुणाधिकत्वम् । तथाऽप्यत्राऽकाशस्य पितृत्वम्, व्याप्तिश्चाधिका इत्युपासनायां साम्यम् ॥</span></div>

| id = AIT_C03_S01_V04_B01

~~| text =~~ भगवतस्तु पक्षः(‘भगवतः स्वपक्षः’इति ताम्रपर्णियरीत्या भाष्यपाठः) समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्च उभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ ।

<span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाऽकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद्, वायोराकाशाद् गुणाधिकत्वम् । तथाऽप्यत्राऽकाशस्य पितृत्वम्, व्याप्तिश्चाधिका इत्युपासनायां साम्यम् ॥</span>

}}

</div>

Line 1,190:

Line 882:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V05" data-block-id="AIT_C03_S01_V05_B01">अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान्, युक्तिमत्वात् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V05

| id = AIT_C03_S01_V05_B01

~~| text =~~ अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान्, युक्तिमत्वात् ।

}}

</div>

Line 1,200:

Line 888:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">‘मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥’ इति च ।</div>

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

~~| text =~~ ‘मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।

विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥’ इति च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">‘प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

~~| text =~~ ‘प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।

वक्तृत्वाच्चैव वाङ्नामा मनो मन्तृत्वहेतुतः ॥’इति च ।

‘प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन् वाक्, पश्यंश्चक्षुः, शृण्वन् श्रोत्रं, मन्वानो मनः तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव’(बृ.उ.५.१. अव्याकृतब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः ।

‘प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन् वाक्, पश्यंश्चक्षुः, शृण्वन् श्रोत्रं, मन्वानो मनः तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव’(बृ.उ.५.१. अव्याकृतब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">मुक्तिरेव स्वर्गलोकः अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वा इति प्रस्तुतत्वात् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_B01

~~| text =~~ मुक्तिरेव स्वर्गलोकः अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वा इति प्रस्तुतत्वात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">‘मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_bc_line

~~| text =~~ ‘मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥’ इति च ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_bc_line

~~| text =~~ नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥’ इति च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_bc_line

~~| text =~~ प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छूनां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V06

| id = AIT_C03_S01_V06_bc_line

~~| text =~~ परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छूनां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥

}}

</div>

Line 1,251:

Line 911:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V07" data-block-id="AIT_C03_S01_V07_B01">‘वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V07

| id = AIT_C03_S01_V07_B01

~~| text =~~ ‘वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।

पूर्वोत्तरार्णमध्येषु स्थितमुक्तं सनातनम् ।

माण्डूकेयैर्हि, शाकल्यो वासुदेवादिरूपिणम् ।

तेषु चोच्चारके चैव स्थितमाह चतुर्विधम् ।

भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ।

भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ।</div>

}}

</div>

Line 1,265:

Line 921:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V08" data-block-id="AIT_C03_S01_V08_B01">उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V08

| id = AIT_C03_S01_V08_B01

~~| text =~~ उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।

अधरार्धस्य चोर्व्याश्च साम्यमन्यस्य वै दिवा ।

वाचो वृष्ट्यैव साम्यं च पर्जन्येनैव चाऽत्मनः ।

Line 1,276:

Line 929:

सूर्यविद्युद्धुताशानां दृग्‍धृद्रेतःसु च स्थितिम् ।

कपिलस्य च हंसस्य जामदग्न्यस्य तेषु च ।

स्थितिं वदति विद्येयमपि मोक्षप्रदायिनी ॥’ इत्यादि च ।

स्थितिं वदति विद्येयमपि मोक्षप्रदायिनी ॥’ इत्यादि च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V08" data-block-id="AIT_C03_S01_V08_B02">वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः, ‘धिनु= पृष्टौ’ इति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V08

| id = AIT_C03_S01_V08_B02

~~| text =~~ वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः, ‘धिनु= पृष्टौ’ इति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥

}}

</div>

Line 1,291:

Line 939:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B01">‘पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V09

| id = AIT_C03_S01_V09_B01

~~| text =~~ ‘पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।

दिविष्ठो वामनश्चैव सम्प्रोक्तः पददेवता ।

नृसिंहस्त्वन्तरिक्षस्थो भगवान् क्रमदेवता ।

Line 1,301:

Line 946:

नाशमाप्नोति निरये तस्माद् अपवदेन्न तम् ।

गच्छस्यध इति ब्रूयाद् अन्यं ब्राह्मणतस्तथा ।

ब्रह्मप्राप्तेर्हि योग्यो यो ब्राह्मणः स, न चेतरः ॥’ इति च ॥

ब्रह्मप्राप्तेर्हि योग्यो यो ब्राह्मणः स, न चेतरः ॥’ इति च ॥</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B02">भञ्जनवर्जितत्वाद् निर्भुजं संहिता । ‘तृण(तृणु. हृ)= च्छेदने’ इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V09

| id = AIT_C03_S01_V09_B02

~~| text =~~ भञ्जनवर्जितत्वाद् निर्भुजं संहिता । ‘तृण(तृणु. हृ)= च्छेदने’ इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B03">पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनम् इत्यादि ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V09

| id = AIT_C03_S01_V09_B03

~~| text =~~ पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनम् इत्यादि ।

अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्याम् अन्तरिक्षद्युभ्याम् ।

‘क्रमस्वाध्यायकृद् यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।

लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥’ इति च ।

तस्माद् अतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तम्- तस्य नास्त्युपवादः इति । ‘तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान्’(भाग.५.६३.८) इत्यादिवत् ।

तस्माद् अतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तम्- तस्य नास्त्युपवादः इति । ‘तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान्’(भाग.५.६३.८) इत्यादिवत् ।</div>

}}

</div>

Line 1,324:

Line 960:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V10" data-block-id="AIT_C03_S01_V10_B01">उपवदेद् इत्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेद् इत्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V10

| id = AIT_C03_S01_V10_B01

~~| text =~~ उपवदेद् इत्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेद् इत्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।

‘अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।

ब्रूयाल्लोकच्युतोऽसीति निन्दितोऽसुरसर्गगैः ।

Line 1,344:

Line 977:

परिवादं ब्रुवन्तं वा न ब्रुवन्तम् अथापि वा ।

यद् वदेत् तत् तथैव स्यात् क्षिप्रमेव न संशयः ॥’ इति च ।

अग्र एव ‘अग्र्यमेव’ उभयमन्तरेण ।

अग्र एव ‘अग्र्यमेव’ उभयमन्तरेण ।</div>

}}

</div>

Line 1,351:

Line 983:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V11" data-block-id="AIT_C03_S01_V11_B01">द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V11

| id = AIT_C03_S01_V11_B01

~~| text =~~ द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।

योऽतिक्रमति तस्याज्ञाम् अतिद्युम्नः प्रकीर्तितः(स कीर्तितः .हृ) ॥

मोक्षयोग्योऽपि(मोक्षायोग्योऽपि . हृ) यस्त्वेवम् अतिद्युम्नो भवेत् पुमान् ।

लोकच्युतोऽसीत्येवं तं ब्रूयान्नाज्ञास्थितं क्वचित्॥

लोकच्युतो भवेत्येनम् अपि नैव वदेत् क्वचित्।

च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥’ इति च ॥३ ॥

च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥’ इति च ॥३ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,368:

Line 996:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B01">भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद् दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तम् इत्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B01

~~| text =~~ भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद् दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तम् इत्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B02">‘सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B02

~~| text =~~ ‘सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।

वायुं च, मुक्तिमाप्नोति, य एवं तदुपासकम् ।

निन्देत विष्णुविज्ञानविषये, तं वदेत सः ।

Line 1,385:

Line 1,006:

अन्यो गन्धर्वपित्रादिरल्पज्ञानबलो, हि यः ।

स ब्रूयाद् विष्णुवायुभ्यां सन्धिमिच्छन्तमेव माम्(मा. हृ) ॥

सन्धातुं नाशको यस्माद् हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ॥’ इति च ।

सन्धातुं नाशको यस्माद् हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ॥’ इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B03">स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत्- ‘प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यति’ इति । नाशकः सन्धातुम्, मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V12

| id = AIT_C03_S01_V12_B03

~~| text =~~ स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत्- ‘प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यति’ इति । नाशकः सन्धातुम्, मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।

‘तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।

विष्णुर्जहाति तं पापम् इह चामुत्र च प्रभुः ॥’ इति च भारते ॥४ ॥

विष्णुर्जहाति तं पापम् इह चामुत्र च प्रभुः ॥’ इति च भारते ॥४ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,402:

Line 1,018:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V13" data-block-id="AIT_C03_S01_V13_B01">‘पूर्ववर्णस्थितं यत्तद् रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V13

| id = AIT_C03_S01_V13_B01

~~| text =~~ ‘पूर्ववर्णस्थितं यत्तद् रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।

वराहाख्यं हरेरन्यवर्णगं वामनाभिधम् ।

उत्तराक्षरसंज्ञं च, वर्णयोरन्तरस्थितम् ।

Line 1,414:

Line 1,027:

तत्पुत्रो मध्यमः प्राह समोच्चारणकारणः ।

सामनामा वासुदेवः संहितानामवानिति ॥’इति च ।

मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।

मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।</div>

}}

</div>

Line 1,421:

Line 1,033:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B01">‘मा नः तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B01

~~| text =~~ ‘मा नः तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)

‘येषां नैतन्नापरं किञ्चनैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्।’

‘अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।’

‘आ देवानामोहते वि व्रयो(वि ब्रयो. हृ) हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)

अभिद्रुहस्पदे अभितो द्रोहस्य= नित्यनिरतिशयदुःखस्य अन्धतमसो(अन्धतमसस्य इति ताम्रपर्णीयपाठः) योग्याः ।

अभिद्रुहस्पदे अभितो द्रोहस्य= नित्यनिरतिशयदुःखस्य अन्धतमसो(अन्धतमसस्य इति ताम्रपर्णीयपाठः) योग्याः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B02">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B02

~~| text =~~ ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।

शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ।

कामक्रोधाभिभूतत्वाद् अहङ्कारवशं गताः ।

Line 1,441:

Line 1,046:

वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ।

तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥’

इति मोक्षधर्मे भगवद्वचनाद् एवंविधा एव ‘स्तेनाः’ ‘अभिद्रुहस्पदस्थाः’ च ।

इति मोक्षधर्मे भगवद्वचनाद् एवंविधा एव ‘स्तेनाः’ ‘अभिद्रुहस्पदस्थाः’ च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B03">‘निरामिणः’ रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोर्जीवस्वरूपताज्ञानेन(स्वरूपतादिज्ञानेन- हृ) नीचताविदः । त एव(तत एव)) रिपवश्च तस्य ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B03

~~| text =~~ ‘निरामिणः’ रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोर्जीवस्वरूपताज्ञानेन(स्वरूपतादिज्ञानेन- हृ) नीचताविदः । त एव(तत एव)) रिपवश्च तस्य ।

‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।

राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥’(भ.गी.९.११-१२)

इत्यादिवचनाद् असुरादयः । अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः ।

इत्यादिवचनाद् असुरादयः । अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B04" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B04">येषामेतत् सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित् । परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि ? किञ्चनैकम् । किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B04

~~| text =~~ येषामेतत् सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित् । परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि ? किञ्चनैकम् । किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B05" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B05">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B05

~~| text =~~ ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।

प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥’(भ.गी.१६.८-९) इत्यादि वचनात् ।

ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥’(भ.गी.१६.८-९) इत्यादि वचनात् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B06" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B06">ब्रह्मणस्पते ! ब्रह्मणः= वेदस्य पते वायो ! ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः’(बृ.उ.३.३.७), ‘एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः । वाग्धि बृहती’(बृ.उ.३.३.२१)इत्यादि श्रुतेः । एतादृशेभ्यो मा ब्रूहि ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

शमेन= विष्णुनिष्ठया उप= समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नः= विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।</div>

| id = AIT_C03_S01_V14_B06

~~| text =~~ ब्रह्मणस्पते ! ब्रह्मणः= वेदस्य पते वायो ! ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः’(बृ.उ.३.३.७), ‘एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः । वाग्धि बृहती’(बृ.उ.३.३.२१)इत्यादि श्रुतेः । एतादृशेभ्यो मा ब्रूहि ।

शमेन= विष्णुनिष्ठया उप= समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नः= विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B07" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B07">‘वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V14

| id = AIT_C03_S01_V14_B07

~~| text =~~ ‘वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।

स्तेनेभ्यो मैव नो ब्रूहि ब्रूह्यथो वैष्णवेषु च ॥’ इति च ।

‘सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद् विष्णुमाह ततः प्रियम् ।

तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद् यतः ॥’ इति वचनात् सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्, विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नोः वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद् रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥

तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद् यतः ॥’ इति वचनात् सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्, विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नोः वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद् रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,491:

Line 1,075:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V15" data-block-id="AIT_C03_S01_V15_B01">‘देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V15

| id = AIT_C03_S01_V15_B01

~~| text =~~ ‘देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।

नारायणस्तूत्तरस्य तौ वाक्प्राणाभिधौ मतौ ।

मध्यस्थः संहितानामा सोऽर्धनारीपुमात्मकः ।

Line 1,506:

Line 1,087:

लक्ष्मीनारायणं रूपं संहितानामकं शुभम् ।

एतां विद्यामवाप्तुं हि वत्सरं गा अरक्षत ।

तार्क्ष्य एतावन्मात्रं(तार्क्ष्य एतन्मात्रं च- हृ) च समुद्दिश्य न चापरम् ।

तार्क्ष्य एतावन्मात्रं(तार्क्ष्य एतन्मात्रं च- हृ) च समुद्दिश्य न चापरम् ।</div>

}}

</div>

Line 1,513:

Line 1,093:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V16_B01">संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V16

| id = AIT_C03_S01_V16_B01

~~| text =~~ संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ।

द्वयं द्वयं देवतानां मिलितं हरिशर्ववत् ।

संहितानामकं तत्र वर्णमध्यस्य देवता ।

Line 1,526:

Line 1,103:

तृतीया संहिता प्रोक्ता, देवतास्ताः सशङ्कराः ।

चतुर्थी संहिता प्रोक्ता, शङ्करो ब्रह्मणा सह ।

पञ्चमी संहिता चैव संहिता मोक्षदा इमाः ।

पञ्चमी संहिता चैव संहिता मोक्षदा इमाः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B02">प्रथमायां द्वितीयायां विष्णुरेव परो मतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V16

| id = AIT_C03_S01_V14_B02

~~| text =~~ प्रथमायां द्वितीयायां विष्णुरेव परो मतः ।

तृतीयायां वायुरेव, चतुर्थ्यां सर्वदेवताः ।

विरिञ्च एव पञ्चम्याम्, अवरा इतरे ततः ।

Line 1,541:

Line 1,114:

ततोऽवरपराः प्रोक्ता नैवोक्तास्ताः परावराः ।

अभिमानी द्युलोकस्य शिवः सर्वस्य लोकनात् ।

द्योतनाच्च ....

द्योतनाच्च ....</div>

}}

</div>

Line 1,548:

Line 1,120:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V17" data-block-id="AIT_C03_S01_V17_B01">.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V17

| id = AIT_C03_S01_V17_B01

~~| text =~~ .... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ।

आत्मार्थेऽथ परार्थे वा चिन्तयेदेवमञ्जसा ।

‘विद्वांसो देवता यस्मात् सम्यक् तेन महत् फलम् ॥

तेषामेव, हरिश्चैव संहितारूपकः प्रभुः ।

अगमद् देवलोकं हि कर्तुं देवेष्वनुग्रहम् ॥’

इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।

इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।</div>

}}

</div>

Line 1,563:

Line 1,131:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V18" data-block-id="AIT_C03_S01_V18_B01">पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V18

| id = AIT_C03_S01_V18_B01

~~| text =~~ पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ।

मन्यतेऽस्याः पुत्रवच्च देवं नारायणं प्रभुम् ।

वेदैर्हि व्यज्यते विष्णुः सा च वेदाभिमानिनी ।

Line 1,572:

Line 1,137:

ब्रह्मणोऽपि पिता नित्यं भगवान् पुरुषोत्तमः ।

उपचर्यते पुत्र इति वेदैर्यद् व्यज्यते हरिः ।

सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥

सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥</div>

}}

</div>

Line 1,581:

Line 1,145:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B01">प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहिताऽपि हि ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B01

~~| text =~~ प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहिताऽपि हि ।

विष्णुरेवादितिर्नाम सर्वस्यात्ता यतः प्रभुः ।

स एव पितृसंस्थस्तु पातृत्वात् पितृनामकः ।

Line 1,595:

Line 1,156:

प्रजातिकर्मसंस्थश्च स एव प्रजनाभिधः ।

जनकत्वात् परो विष्णुरेवं विष्णुर्हि संहिता ।

वासुदेवादिरूपेण चतुर्धैवं व्यवस्थितः ।

वासुदेवादिरूपेण चतुर्धैवं व्यवस्थितः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B02">स एव दिवि संस्थश्च द्युनामा क्रीडनात् प्रभुः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B02

~~| text =~~ स एव दिवि संस्थश्च द्युनामा क्रीडनात् प्रभुः ।

अन्तरेवेक्षणाच्चैव सोऽन्तरिक्षोऽन्तरिक्षगः ।

पृथिवी पृथिवीस्थश्च प्रथितत्वाज्जनार्दनः ।

Line 1,614:

Line 1,171:

जातनामा जातसंस्थः प्रादुर्भूतगुणत्वतः ।

जनिक्रियास्थितश्चासौ जनित्वमिति गीयते ।

जनिं यस्मात् तवयति, तवनं हि प्रकाशनम् ॥इति च ॥

जनिं यस्मात् तवयति, तवनं हि प्रकाशनम् ॥इति च ॥</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B03

~~| text =~~ प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।

यापयामासतुर्विष्णोर्हविर्नाम्नो हविर्मुखे ।

अनुष्टुब्देवता यस्तु नृसिंहो जगतोऽस्य च ।

Line 1,630:

Line 1,183:

धातेत्युक्तोऽनिरुद्धस्तु प्रद्युम्नस्तु द्युनामकः(द्युतानकः हृ.) ।

वासुदेवः प्रसविता सर्वस्य प्रसवाद् विभुः(प्रभवाद् प्रभुः) ।

सङ्कर्षणो विष्णुनामा प्रणेतृत्वाद् बलादपि ।

सङ्कर्षणो विष्णुनामा प्रणेतृत्वाद् बलादपि ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">चतूरूपं परं विष्णुं राजानौ प्रथसप्रथौ ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B03

~~| text =~~ चतूरूपं परं विष्णुं राजानौ प्रथसप्रथौ ।

भरद्वाजो वसिष्ठश्च ध्यात्वाऽविन्दन् परात् परम् ।

यजनीयो यजुर्नामा विष्णुः सङ्कर्षणाभिधः ।

Line 1,647:

Line 1,196:

भरद्वाजमुपागम्य प्रादान्मोक्षवरं परम् ।

चतुर्मूर्तिः स भगवानग्निरित्यभिधीयते ।

अग्र्यत्वात् सर्वभूतानाम् ........

अग्र्यत्वात् सर्वभूतानाम् ........</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">.......... एवं चत्वार एव ते ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B03

~~| text =~~ .......... एवं चत्वार एव ते ।

अविन्दंस्तं चतुर्मूर्तिं साक्षान्नारायणं प्रभुम् ।

गुहायां संस्थितमपि ह्यतीव हितमस्य च ।

Line 1,664:

Line 1,209:

दत्वा जगाम भगवान् स्वकीयां तनुमेव च ।

वसिष्ठाच्च भरद्वाजाद् होत्रध्वर्य्वोर्नृपौ तु तौ ।

यथेष्टसिद्धिं सम्प्राप्तौ सम्यगिष्टाज्जनार्दनात् ॥ इत्याद्यृग्वेदसंहितायाम् ।

यथेष्टसिद्धिं सम्प्राप्तौ सम्यगिष्टाज्जनार्दनात् ॥ इत्याद्यृग्वेदसंहितायाम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B04" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B04">यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत्= अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयद् इत्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ हविर्यदिति पृथक् सम्बन्धः ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B04

~~| text =~~ यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत्= अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयद् इत्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ हविर्यदिति पृथक् सम्बन्धः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B05" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B05">आचक्रे= आकारयामास । ‘अविन्दन् ते’, ‘तेऽविन्दन्’ इत्यध्यात्म-अधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तम् अविन्दन्नित्यर्थः । ‘देवयानम्’, ‘गुहायद्’ इति वचनात् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B05

~~| text =~~ आचक्रे= आकारयामास । ‘अविन्दन् ते’, ‘तेऽविन्दन्’ इत्यध्यात्म-अधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तम् अविन्दन्नित्यर्थः । ‘देवयानम्’, ‘गुहायद्’ इति वचनात् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B01">‘चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S01_V19

| id = AIT_C03_S01_V19_B01

~~| text =~~ ‘चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।

परमानन्दरूपत्वात् सुपर्ण इतिनामकः ।

रमयामास तस्यां च निषण्णः सर्वदैव सः ।

Line 1,691:

Line 1,224:

लिहते लिह्यत इव प्राणस्थेन तु सा सदा ।

स्वयं तु भगवान् विष्णुर्वाक्पतेर्ब्रह्मणोऽपि हि ।

नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि वा(च) ॥’ इत्यादि च ॥ ६ ॥

नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि वा(च) ॥’ इत्यादि च ॥ ६ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,700:

Line 1,232:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V01" data-block-id="AIT_C03_S02_V01_B01">गृहस्याऽच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V01

| id = AIT_C03_S02_V01_B01

~~| text =~~ गृहस्याऽच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।

तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ।

तेषु सर्वेषु भगवान् बहुरूपो हरिः स्थितः ।

Line 1,716:

Line 1,245:

स एव स्वरसंस्थश्च स्वराख्यः स्वरतेः प्रभुः ।

प्रमाणं सारयेद् यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।

लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ।

लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ।</div>

}}

</div>

Line 1,723:

Line 1,251:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V02" data-block-id="AIT_C03_S02_V02_B01">अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V02

| id = AIT_C03_S02_V02_B01

~~| text =~~ अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।

तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ।

तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।

रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ।

रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ।</div>

}}

</div>

Line 1,736:

Line 1,260:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V03" data-block-id="AIT_C03_S02_V03_B01">तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V03

| id = AIT_C03_S02_V03_B01

~~| text =~~ तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।

अहर्नामा च भगवान् अहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ।

अहोभिः समसङ्ख्यानि यस्माद् अध्यात्मगानि तु ।

Line 1,747:

Line 1,268:

छन्दोमयः सत्यकामो मन्तृवक्तृबलात्मकः ।

एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥

पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥

पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,758:

Line 1,278:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B01">‘एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B01

~~| text =~~ ‘एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।

अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ।

विष्णुनाम्नोऽथवाऽन्येषु पञ्चाशत्सङ्ख्यकेष्वपि ।

Line 1,768:

Line 1,285:

अर्कस्थितबृहत्याख्यरूपाण्यह्नां च सर्वशः ।

सम्पादकानि तान्येव, तान्यक्षरमितानि च ।

अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥’ इति च ।

अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥’ इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B02">तस्यैतस्याऽत्मनः तस्य शरीराख्यस्याऽत्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेरपि तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B02

~~| text =~~ तस्यैतस्याऽत्मनः तस्य शरीराख्यस्याऽत्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेरपि तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B03">‘ष्(विष्)’ ‘ण्’ ‘ष्णुः’ इत्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्माक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B03

~~| text =~~ ‘ष्(विष्)’ ‘ण्’ ‘ष्णुः’ इत्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्माक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B04">अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B04

~~| text =~~ अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।

सन्धानात् सन्धिनामाऽसौ स्वयं नारायणः प्रभुः ।

सन्ध्यूष्माक्षरगाण्यस्य विष्णो रूपाणि सर्वशः ।

सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ।

सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B05">तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B05

~~| text =~~ तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः ।

परज्ञानात् तु पर्वाणि विष्णो रूपाणि तानि हि ।

अस्थानान्मदनाच्चैव ह्यस्थिमज्जाभिधानि च ।

Line 1,805:

Line 1,306:

न मांसादीनि गर्भत्वं यान्त्यतः स हि रेतसि ।

विशेषेण स्थितः प्राणः प्राणे चैव विशेषतः ।

स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च ।

स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B06" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B06">मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थम् इदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानाम् अभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । अर्के निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक् प्रेरकत्वाद् । विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येव अहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B06

~~| text =~~ मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थम् इदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानाम् अभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । अर्के निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक् प्रेरकत्वाद् । विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येव अहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B07">‘यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V04_B07

~~| text =~~ ‘यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।

विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥

बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥’ इति च ॥ २ ॥

बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥’ इति च ॥ २ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,828:

Line 1,320:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V05_B01">संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V05

| id = AIT_C03_S02_V05_B01

~~| text =~~ संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।

स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ।

सर्वदेहाभिमानी तु शरीरपुरुषः शिवः ।

Line 1,845:

Line 1,334:

ब्रह्मणः सारभूतस्तु प्रद्युम्नो भगवान् हरिः ।

स एवाऽदित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ।

ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।

ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।</div>

}}

</div>

Line 1,852:

Line 1,340:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06_B01">स एवाऽदित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V06

| id = AIT_C03_S02_V06_B01

~~| text =~~ स एवाऽदित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ।

स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः ।

सङ्कर्षणो वासुदेव इत्येकः स चतुर्विधः ।

प्रतिपूरुषमेतस्मात् स्थितो विष्णुर्नियामकः ।

आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ।

आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V06_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06_B02">स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V06

| id = AIT_C03_S02_V06_B02

~~| text =~~ स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते ।

मुख्यत्वात् सर्वदेवानामननादीशितृत्वतः ।

कर्तृत्वादप्यनीकं स उदैत् सूर्यस्थितो हरिः ।

Line 1,871:

Line 1,352:

आपूरयन् सर्वलोकान् प्रकाशेन जनार्दनः ।

आदानात् सर्वजीवानाम् अत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ।

आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।

आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।</div>

}}

</div>

Line 1,878:

Line 1,358:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V07" data-block-id="AIT_C03_S02_V07_B01">एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V07

| id = AIT_C03_S02_V07_B01

~~| text =~~ एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ।

ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् ।

प्रादुर्भावाः समस्ताश्च चरमार्णस्य देवताः ।

Line 1,892:

Line 1,369:

अनन्तमूर्तिर्ब्रह्माऽसावनन्तजगदास्थितः ।

नियामकस्तस्य विष्णुस्तावद्रूपेषु संस्थितः ।

तत् संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥

तत् संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥</div>

}}

</div>

Line 1,901:

Line 1,377:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B01">य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथवैनं महाव्रते ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B01

~~| text =~~ य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथवैनं महाव्रते ।

कर्मण्याचार्यतोऽन्यस्य शंसेत पितृतोऽथवा ।

महाव्रतेन स्तोत्रेण स्तुवीतैनमथापि वा ।

महाव्रते चितिं वाऽपि कुर्यान्नास्य फलं श्रुतेः ।

सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति ।

सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B02">प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतद् आनन्दह्रासकृद् भवेत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B02

~~| text =~~ प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतद् आनन्दह्रासकृद् भवेत् ।

प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते ।

आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः ।

Line 1,922:

Line 1,391:

अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् ।

योग्या अस्यास्तु विद्याया देवा ऋषय एव च ।

एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥

एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥</div>

}}

</div>

Line 1,929:

Line 1,397:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B02">कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B02

~~| text =~~ कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।

प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ।

न विद्यायाः फलं तस्य श्रुतं च नरकावहम् ।

नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ।

नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B03">मुख्यत्यागो हरेरेष यन्नास्तीति वदेदमुम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B03

~~| text =~~ मुख्यत्यागो हरेरेष यन्नास्तीति वदेदमुम् ।

तत्समं वाऽधिकं वाऽपि ब्रूयादैक्यमथापि वा ।

ऐश्वर्यादिगुणानां वा ह्रासं नास्तित्वमेव वा ।

Line 1,963:

Line 1,424:

त्यागानामेवमुक्तानां तर्काद्यैः साधनं तथा ।

अचिन्त्यविभवेऽप्यस्मिन्नसम्भवनिरूपणम् ।

स एष मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः ।

स एष मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B04">रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B04

~~| text =~~ रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ।

संशयश्चोक्ततत्त्वेषु जगन्मिथ्यात्वदर्शनम् ।

अस्मृतिर्वासुदेवस्य तद्भक्तानां च निन्दनम् ।

द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः ।

द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B05">निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B05

~~| text =~~ निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ।

त्यागस्तृतीयो हि हरेः, चतुर्थोऽयोग्यपूरुषे ।

उपदेशः केशवस्य यथाशास्त्रोदितक्रमात् ।

आचार्यपित्रोरन्यत्र तथैव च महाव्रते ।

हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि, त्याग एव चतुर्विधः ।

हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि, त्याग एव चतुर्विधः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B06" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B06">त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B06

~~| text =~~ त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् ।

तृतीयान्निरयप्राप्तिश्चतुर्थान्न दिवं व्रजेत् ।

उपदिष्टेऽपि यस्तत्त्वे संशयं कुरुते पुमान् ।

Line 1,996:

Line 1,445:

यदि ज्ञानं नातिपक्वं सरागं च मनो भवेत् ।

तदा स्वर्गादिलोकाप्तिः संशयश्चेत् क्वचित् क्वचित्।

आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् ।

आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B07">पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B07

~~| text =~~ पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ।

पूर्वं तु निःसुखं तत्र, निर्दुःखं चापरं मतम् ।

निश्शेषगुणहीनं च पूर्वम्, निर्दोषकं परम् ।

Line 2,009:

Line 1,454:

न च तेषां सङ्करोऽस्ति यथायोग्या हि तद्गतिः ।

मानुषेषूत्तमा मुक्तिम् अधमा निरयं तथा ।

आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः ।

आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B08" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B08">नियमोऽयं नान्यथा स्याद्, अच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V08

| id = AIT_C03_S02_V08_B08

~~| text =~~ नियमोऽयं नान्यथा स्याद्, अच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ।

दोषेऽथवा गुणे वाऽपि तदा दैत्याः सुरा अपि ।

स्वां स्वां गतिं समायान्ति तावत् संसारभागिनः ।

Line 2,021:

Line 1,462:

सृष्टिस्थितिलयादीनां नोच्छेदस्तेन कुत्रचित् ।

तस्माद् दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् ।

जानीयात् तेन मुक्तिः स्याद् अपरोक्षदृशेरनु ।

जानीयात् तेन मुक्तिः स्याद् अपरोक्षदृशेरनु ।</div>

}}

</div>

Line 2,028:

Line 1,468:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09_B01">सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V09

| id = AIT_C03_S02_V09_B01

~~| text =~~ सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।

अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्।

अन्येषामपि रूपाणाम् इति विद्याद् विचक्षणः ।

Line 2,037:

Line 1,474:

तदैव दुर्निमित्तानि जायन्ते नान्यदा क्वचित्।

तस्मात् तेषां दर्शने तु कर्तव्यं पारलौकिकम् ।

सर्वमेव, जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः ।

सर्वमेव, जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V09_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09_B02">ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिनामकः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V09

| id = AIT_C03_S02_V09_B02

~~| text =~~ ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिनामकः ।

स्तूयते सोऽङ्गनेतृत्वाद् अग्निरित्यभिधीयते ।

परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्ज्ञापनाख्यप्रसूतिभिः ।

Line 2,060:

Line 1,493:

कालमृत्युर्यदि भवेत् तथा जन्मादिकं भयम् ।

अन्याभिः कर्मतः पूतो यत्र ब्रह्मेति वैष्णवम् ।

लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ।

लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V09_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09_B03">इष्टप्रदानशीलत्वाद् इन्दुर्वायुः स एव च ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V09

| id = AIT_C03_S02_V09_B03

~~| text =~~ इष्टप्रदानशीलत्वाद् इन्दुर्वायुः स एव च ।

सोमः सौम्यस्वरूपत्वात्, पवमानश्च पावनात् ।

विष्णुः पुरातनत्वात् तु प्रत्नो, रेतो महारतिः ।

देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ।

सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।

सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।</div>

}}

</div>

Line 2,079:

Line 1,507:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B01">देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B01

~~| text =~~ देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ।

अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते ।

तृतीयवर्णोऽतिशये यतस्तेनातिरेव वा ।

अत इत्युच्यते विष्णुः सम्यक् श्रुत्याद्यशक्यतः ।

पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ।

पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B02">अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B02

~~| text =~~ अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः ।

समः स सर्वरूपेषु सर्वजीवनियामकः ।

इति विद्यात् परं विष्णुं मुच्यते तेन संसृतेः ॥’ इत्यादि च ।

शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात्, तदुपास्यत्वात्, तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्यत्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यद् ईम् एव । अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत् सर्वम् अरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावः, रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् ।

शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात्, तदुपास्यत्वात्, तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्यत्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यद् ईम् एव । अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत् सर्वम् अरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावः, रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B03">परस्मै शंसनमात्राद् अरतिरेव ! इत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागोऽस्ति, न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम् इति दोषद्वयमेवेत्यव-धारयति- न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इत्येतत् तदुक्तं भवति इति । अलकं शृणोति इति त्यागद्वयस्य मुख्यतः, तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद् भवति ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

तौ यदैवास्माच्छरीराद् विहीयेते तदैव तानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति ।</div>

| id = AIT_C03_S02_V10_B03

~~| text =~~ परस्मै शंसनमात्राद् अरतिरेव ! इत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागोऽस्ति, न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम् इति दोषद्वयमेवेत्यव-धारयति- न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इत्येतत् तदुक्तं भवति इति । अलकं शृणोति इति त्यागद्वयस्य मुख्यतः, तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद् भवति ।

तौ यदैवास्माच्छरीराद् विहीयेते तदैव तानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B04">वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B04

~~| text =~~ वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।

‘यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् ।

सोमेन च सुतेनेशमास्ते लोके हरेर्हि सः ॥’ इति स्कान्दे ।

ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते, तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्याऽनन्दं जनयन् ।

ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते, तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्याऽनन्दं जनयन् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B05">स्वर् आनन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । ‘अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आ वक्षणाभ्यः’(ऋ.सं.१.१३४.४) इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B05

~~| text =~~ स्वर् आनन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । ‘अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आ वक्षणाभ्यः’(ऋ.सं.१.१३४.४) इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।

‘सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव ।

यत्रासौ भगवान् विष्णुस्त्वं हि मोक्षप्रदः सदा ॥’ इति च ।

Line 2,124:

Line 1,533:

‘अनन्यहेतुकं साक्षाद् भगवद्भक्तिरूपकम् ।

सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ।

प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥’ इत्यृग्वेदसंहितायाम् ।

प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥’ इत्यृग्वेदसंहितायाम् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B06" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B06">तमसः सकाशाद् उद्गता वयम् उत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तः तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवम् अगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमं ज्योतिः, न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रम् इदम् इति ज्ञापयितुम् ‘अगन्म ज्योतिरुत्तमम्’ इति पुनर्वचनम् ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B06

~~| text =~~ तमसः सकाशाद् उद्गता वयम् उत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तः तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवम् अगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमं ज्योतिः, न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रम् इदम् इति ज्ञापयितुम् ‘अगन्म ज्योतिरुत्तमम्’ इति पुनर्वचनम् ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B07">‘अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः’ इति शब्दनिर्णये ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B07

~~| text =~~ ‘अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः’ इति शब्दनिर्णये ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B08" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B08">‘बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।</div>

| id = AIT_C03_S02_V10_B08

~~| text =~~ ‘बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।

स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B09" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B09">‘रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B09

~~| text =~~ ‘रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।

पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ।

यदि कालिकमृत्युः स्यात् पदं सा परमं नयेत् ।

Line 2,156:

Line 1,549:

तदाश्रयत्वाद् दुर्गाऽपि रात्रीरित्यभिधीयते ।

स्त्रीरूपः स परो विष्णुः पायसेष्टो हि मोक्षदः ।

तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ।

तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B10" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B10">बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥</div>

| id = AIT_C03_S02_V10_B10

~~| text =~~ बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह ।

आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">नीचान् उच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीन् उर्वपूरयत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं.........</div>

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ नीचान् उच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीन् उर्वपूरयत् ।

ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं.........

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">...............स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ ...............स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ।

उषआख्यं शुक्लवर्णं प्रमदारूपमेव च ।

तमश्चापाकरोत्येव तदा(सदा) सूर्यादिषु स्थितः ।

तमश्चापाकरोत्येव तदा(सदा) सूर्यादिषु स्थितः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">स नः स्वामी यदुदरे यमनाद् यामनामके ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

आविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत् पतत्रिणः ।</div>

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ स नः स्वामी यदुदरे यमनाद् यामनामके ।

आविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत् पतत्रिणः ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">शेनाख्यास्तु सुखीनत्वाद् आ समन्तात् सुरोत्तमाः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ शेनाख्यास्तु सुखीनत्वाद् आ समन्तात् सुरोत्तमाः ।

पद्वन्तो मानुषाश्चैव पादमात्रप्रयायिनः ।

ग्रामाख्या बहुलत्वात्तु दैत्या एव प्रकीर्तिताः ।

अर्थिनस्तु कृतार्थत्वान्मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ।

अर्थिनस्तु कृतार्थत्वान्मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">ऊरीकृतप्रमाणत्वाद् ऊर्म्यः स भगवान् हरिः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ ऊरीकृतप्रमाणत्वाद् ऊर्म्यः स भगवान् हरिः ।

वृकास्तेनैव निर्याप्याः वृकाः क्रूरत्वतोऽसुराः ।

तत्स्वभावाश्च वृक्याः स्युः स्तेनास्तत्र महासुराः ।

ब्रह्मस्तेना यतस्ते हि नित्यमैकात्म्यवेदिनः ।

विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः ।

विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानम् अज्ञानां पेशलं हि तत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानम् अज्ञानां पेशलं हि तत् ।

तद् यातयत्यृणमिव भगवान् पुरुषोत्तमः ।

स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ।

स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B12" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B12">जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B12

~~| text =~~ जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः ।

उपाकरं तथा स्तोमं तवाहं तद् (वृ)गृणीष्व च ।

द्यौरिति ज्ञानमुद्दिष्टं तद्‍व्यङ्गत्वाज्जनार्दनः ।

दुहिता दिव इत्युक्तः.........।

दुहिता दिव इत्युक्तः.........।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B13" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B13">......... एवमर्थेन पूज्यते ॥

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B13

~~| text =~~ ......... एवमर्थेन पूज्यते ॥

रात्रीसूक्तेन भगवान् साक्षान्नारायणः प्रभुः ।

तत्सन्निधानाद् दुर्गाया एषोऽर्थ उपचारतः ।

एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् ।

एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V10

| id = AIT_C03_S02_V10_B11

~~| text =~~ यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ।

जप्या एव, विशेषोऽयं होमो दुःस्वप्नदर्शने ।

परोक्षज्ञानिनो विष्णुरापरोक्ष्यं व्रजेत् त्वरन् ।

अपरोक्षदृशः प्रीतः सुखाधिक्यं करोत्यतः ।

मुक्तस्य, द्विविधैस्तस्माज्जपो योगश्च सर्वथा ।

कर्तव्यो, न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥

कर्तव्यो, न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥</div>

}}

</div>

Line 2,250:

Line 1,602:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V11" data-block-id="AIT_C03_S02_V11_B01">अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुनामा(शब्दा)र्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववाग् उपनिषद एव । तथापि मुख्यत(मुखत) एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V11

| id = AIT_C03_S02_V11_B01

~~| text =~~ अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुनामा(शब्दा)र्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववाग् उपनिषद एव । तथापि मुख्यत(मुखत) एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V11_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V11" data-block-id="AIT_C03_S02_V11_B02">‘पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V11

स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥</div>

| id = AIT_C03_S02_V11_B02

~~| text =~~ ‘पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।

स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥

}}

</div>

Line 2,267:

Line 1,611:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V12_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V12" data-block-id="AIT_C03_S02_V12_B01">तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V12

| id = AIT_C03_S02_V12_B01

~~| text =~~ तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।

दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ।

ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः ।

विद्यापूर्णसुखः स स्याद् भूमिपूरितकीर्तिमान् ।

विद्यापूर्णसुखः स स्याद् भूमिपूरितकीर्तिमान् ।</div>

}}

</div>

Line 2,280:

Line 1,620:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13_B01">विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्साराम् अप्यृचं जपेत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B01

~~| text =~~ विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्साराम् अप्यृचं जपेत् ।

ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ।

ओष्ठा पिधानेत्येषा ह्यृक् सारो वाचः प्रकीर्तितः ।

Line 2,289:

Line 1,626:

कुलीति चोक्तो भगवान् प्रलीनाशेषकुत्सितः ।

पाति सर्वं विशिष्टश्च सर्वस्मादित्यतः पविः ।

सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत्’ ॥ इति च ।

सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत्’ ॥ इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V13_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13_B02">(नेत्युपमार्थे)न इत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवत् अस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वाद्, वक्ष्यमाणत्वाच्च ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B02

~~| text =~~ (नेत्युपमार्थे)न इत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवत् अस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वाद्, वक्ष्यमाणत्वाच्च ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V13_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13_B03">‘श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः’(भाग.२.४.२०) इति भागवते । ‘यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद’(बृह.३.७.२७) इत्यादिश्रुतिश्च । स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V13

| id = AIT_C03_S02_V13_B03

~~| text =~~ ‘श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः’(भाग.२.४.२०) इति भागवते । ‘यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद’(बृह.३.७.२७) इत्यादिश्रुतिश्च । स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥

}}

</div>

Line 2,310:

Line 1,638:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V14" data-block-id="AIT_C03_S02_V14_B01">संवत्सर इति विशेषणाद् विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । ‘ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः’(महाना.उ.१७.१२) इत्यादि श्रुतेः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V14

| id = AIT_C03_S02_V14_B01

~~| text =~~ संवत्सर इति विशेषणाद् विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । ‘ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः’(महाना.उ.१७.१२) इत्यादि श्रुतेः ।

‘श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् ।

तेनैव सम्यक् सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ।

सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः।

सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः।</div>

}}

</div>

Line 2,323:

Line 1,647:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V15" data-block-id="AIT_C03_S02_V15_B01">विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V15

| id = AIT_C03_S02_V15_B01

~~| text =~~ विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ।

ण इत्याक्रियमाणत्वाण्णकारोऽस्य बलं मतम् ।

विष्णुनाम्नि षकारेण रमाब्रह्मेशपूर्विणः ।

Line 2,341:

Line 1,662:

विष्णोः प्राणत्वमात्मत्वं बलं चैवात्र वेत्ति यः ।

स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद् भवेत् ।

स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।

स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।</div>

}}

</div>

Line 2,348:

Line 1,668:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V16" data-block-id="AIT_C03_S02_V16_B01">संहितासहितत्वेन यदृचोऽधीमहे वयम् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V16

| id = AIT_C03_S02_V16_B01

~~| text =~~ संहितासहितत्वेन यदृचोऽधीमहे वयम् ।

वेदान् अन्यान् पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः ।

अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ।

इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ... ...।

इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ... ...।</div>

}}

</div>

Line 2,361:

Line 1,677:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V17" data-block-id="AIT_C03_S02_V17_B01">.... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V17

| id = AIT_C03_S02_V17_B01

~~| text =~~ .... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।

यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ।

मौनेन विष्णुशब्दार्थं ध्यायन्तो वाचमेव वा ।

Line 2,375:

Line 1,688:

विष्णुनामोदितो योऽर्थस्तद्व्याख्याऽन्यद् वचोऽखिलम् ॥

एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः ।

पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥

पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥</div>

}}

</div>

Line 2,384:

Line 1,696:

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">‘संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ ‘संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।

अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्।

व्याख्यानशक्तिहीनाय नैव ब्रूयात् कथञ्चन ।

वैष्णवाय सुवृत्ताय (सुव्रताय सुशिक्षिणे ।

शान्ताय सुविशुद्धाय) मेधाश्रद्धायुताय च ।

गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥’ इत्यादि च ।

गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥’ इत्यादि च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">य एतेन ‘ण’ इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलम्, ‘ष’शब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाऽततत्वं च सर्वां संहिताम् अनु तदर्थत्वेन वेद, अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथ इत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनाम-व्याख्यानरूपा एव ।</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ य एतेन ‘ण’ इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलम्, ‘ष’शब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाऽततत्वं च सर्वां संहिताम् अनु तदर्थत्वेन वेद, अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथ इत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनाम-व्याख्यानरूपा एव ।

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B02">यद् वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोऽधीमहे तेनास्माकं ‘ण’शब्द-‘ष’शब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्‍व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । ‘वि’इत्युपसर्गत्वाद् उकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वाद् उक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक् तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥</div>

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B02

~~| text =~~ यद् वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोऽधीमहे तेनास्माकं ‘ण’शब्द-‘ष’शब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्‍व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । ‘वि’इत्युपसर्गत्वाद् उकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वाद् उक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक् तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैः मेघाग्निवारिधितळादि(रवैश्च)भवैश्च सर्वैः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥</div>

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैः मेघाग्निवारिधितळादि(रवैश्च)भवैश्च सर्वैः ।

एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">‘यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ ‘यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं

बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।

वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः

मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥

मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">हन(नु)शब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ हन(नु)शब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।

रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ।

भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः ।

Line 2,434:

Line 1,723:

मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः ।

इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ।

यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।

यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">‘साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ ‘साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।

हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ।

पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः ।

Line 2,453:

Line 1,738:

त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ।

एतेषां(येषां हि) परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः ।

स्वयम्भुब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥’ इति च ।

स्वयम्भुब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥’ इति च ।</div>

}}

~~{{Bhashyam~~

<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।

~~| verse_id~~ = AIT_C03_S02_V18

अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</div>

| id = AIT_C03_S02_V18_B01

~~| text =~~ पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।

अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥

}}

</div>

@@ Line 36: / Line 36: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S01_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V01_B03" data-verse="AIT_C02_S01_V01" data-block-id="AIT_C02_S01_V01_B03">एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।
-| verse_id = AIT_C02_S01_V01
-| id       = AIT_C02_S01_V01_B03
-| text     = एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।
 नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥
 ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।
 क्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥
 पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।
-मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥
+मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 59: / Line 55: @@
 </div>
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S01_V03" data-block-id="AIT_C02_S01_V03_B01">विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।
-| verse_id = AIT_C02_S01_V03
-| id       = AIT_C02_S01_V03_B01
-| text     = विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।
 वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।
 अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥
@@ Line 69: / Line 62: @@
 वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।
 ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥
-पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।
+पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 76: / Line 68: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B01">एष नारायणो देवो वायुना सहेैवेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या । ‘पुरि शेते’ इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B01
-| text     = एष नारायणो देवो वायुना सहेैवेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या । ‘पुरि शेते’ इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B02">य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति भगवान् स नारायणः । ‘य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद’(बृ.भा.५.७.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छां.उ.१.६.६) इत्युक्त्वा ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.७.६)  इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B02
-| text     = य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति भगवान् स नारायणः । ‘य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद’(बृ.भा.५.७.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छां.उ.१.६.६) इत्युक्त्वा ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.७.६)  इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B03" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B03">‘यमादित्यो न वेद’ इत्युक्तत्वान्नादित्यः। ‘ओं भेदव्यपदेशाच्चान्यः’(ब्र.सू.१.१.२१) इति भगवद्वचनम् ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B03
-| text     = ‘यमादित्यो न वेद’ इत्युक्तत्वान्नादित्यः। ‘ओं भेदव्यपदेशाच्चान्यः’(ब्र.सू.१.१.२१) इति भगवद्वचनम् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B04" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B04">‘वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽवधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B04
-| text     = ‘वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽवधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।
 यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुरस्सतीरुपरा एतसे कः ॥
 सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतस्सूर्यमारोहयो दिवि’।(ऋ.सं.१०.९०.१३)
@@ Line 105: / Line 82: @@
 ‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च ।
 यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः’।(म.ना.उ.१.३)
-‘तमेताः पञ्चदेवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः’ इत्यादौ सूर्यस्य सर्वत्र पराधीनत्वावगतेश्च ।
+‘तमेताः पञ्चदेवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः’ इत्यादौ सूर्यस्य सर्वत्र पराधीनत्वावगतेश्च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B05" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B05">‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B05
-| text     = ‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
 केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥’(तं.सासं. उ.प्र.व.अ.६२.श्लो.१७) इति नारसिंहपुराणे ।
 ‘तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।
-नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।
+नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B06" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B06">‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
+यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥’(भ.गी.१५.१२) इति च ।</div>
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B06
-| text     = ‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।
-यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥’(भ.गी.१५.१२) इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B07" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B07">न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया । ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(महोपनिषत्.१) इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः । ‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५) इत्यादि ब्रह्मशिवादीनां देव्यधीनपद-प्राप्तिमुक्त्वा तस्या अपि भगवदधीनत्वं ‘मम योनिरप्स्वं१तः समुद्रे । ततो वितिष्ठे भुवना नु विश्वा। परो दिवा पर एना पृथिव्या’(ऋ.सं.१०.१२५.७) इत्याह । ‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्’(ऋ.सं.१०.१२५.६-७) इति ब्रह्मरुद्रयोर्देव्याः सकाशात् सृष्टिसंहारौ चोक्तौ ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B07
-| text     = न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया । ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(महोपनिषत्.१) इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः । ‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५) इत्यादि ब्रह्मशिवादीनां देव्यधीनपद-प्राप्तिमुक्त्वा तस्या अपि भगवदधीनत्वं ‘मम योनिरप्स्वं१तः समुद्रे । ततो वितिष्ठे भुवना नु विश्वा। परो दिवा पर एना पृथिव्या’(ऋ.सं.१०.१२५.७) इत्याह । ‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्’(ऋ.सं.१०.१२५.६-७) इति ब्रह्मरुद्रयोर्देव्याः सकाशात् सृष्टिसंहारौ चोक्तौ ।
 ‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।
 विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)
-इत्यादिना विष्णोः प्रसादादेव शिवादीनां पदप्राप्तिकथनाच्च ।
+इत्यादिना विष्णोः प्रसादादेव शिवादीनां पदप्राप्तिकथनाच्च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V01_B08" data-verse="AIT_C02_S02_V01" data-block-id="AIT_C02_S02_V01_B08">तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते। तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्त’(बृ.२.२.२) इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः ‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.२.२.१) इति मध्यमप्राण-शब्दोक्तस्य ‘प्राणः स्थूणा’(बृ.२.२.१) इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्य-मण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V01
-| id       = AIT_C02_S02_V01_B08
-| text     = तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते। तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्त’(बृ.२.२.२) इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः ‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.२.२.१) इति मध्यमप्राण-शब्दोक्तस्य ‘प्राणः स्थूणा’(बृ.२.२.१) इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्य-मण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।
-}}
 </div>
@@ Line 143: / Line 103: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V02">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V02" data-block-id="AIT_C02_S02_V02_B01">‘क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V02
-| id       = AIT_C02_S02_V02_B01
-| text     = ‘क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।
 आजानजाः कर्मदेवास्तात्त्विका दक्ष एव च ॥
 शक्रश्चोमा च रुद्रश्च भारती वायुरेव च ।
@@ Line 157: / Line 114: @@
 न भेदः शेषशिवयोः सुपर्णः शेषसंमितः ॥
 कामः शक्रसमो नित्यं प्रतिबिम्बाश्च ते क्रमात् ॥’
-इति च महासंहितायाम् ॥
+इति च महासंहितायाम् ॥</div>
-}}
 <div class="verse-block" id="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V0३" data-doc="AIT" data-chapter="AIT_C02" data-verse-type="mantra"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च, तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते। एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदः। तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।</span><span class="shloka-line">स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्माद् अत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥</span></span></div>
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V03">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V03_B01">स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते, ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V0३
-| id       = AIT_C02_S02_V03_B01
-| text     = स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते, ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V03_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V0३" data-block-id="AIT_C02_S02_V03_B02">प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V0३
-| id       = AIT_C02_S02_V03_B02
-| text     = प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।
 नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद् भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।
-वामो भद्रः ॥ १ ॥
+वामो भद्रः ॥ १ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 183: / Line 131: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V04">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V04" data-block-id="AIT_C02_S02_V04_B01">वसिष्ठः वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V04
-| id       = AIT_C02_S02_V04_B01
-| text     = वसिष्ठः वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।
-}}
 </div>
@@ Line 193: / Line 137: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V05">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V05" data-block-id="AIT_C02_S02_V05_B01">तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकम् अभवत् । बत इत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्ठूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन् अहम् अल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपः, महाप्राणिषु महारूपश्चासानीति(भवानीति) स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिता भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S02_V05
-| id       = AIT_C02_S02_V05_B01
-| text     = तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकम् अभवत् । बत इत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्ठूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन् अहम् अल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपः, महाप्राणिषु महारूपश्चासानीति(भवानीति) स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिता भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।
-}}
 </div>
@@ Line 203: / Line 143: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S02_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S02_V06">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06_B01">एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानित्यृक् । गच्छति हि मरणकाले ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B01
-| text     = एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानित्यृक् । गच्छति हि मरणकाले ।
 ‘ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते बुधैः’ इति हि भारते ।
 ‘म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः ।
 त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥
 गतैर्भागैरपि पुनर्विशेयुर्भोगसिद्धये ।
-भोग्यलोकमनुप्राप्तं तस्मात् स्वप्नवदन्तरा ॥’इति च ॥
+भोग्यलोकमनुप्राप्तं तस्मात् स्वप्नवदन्तरा ॥’इति च ॥</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S02_V06_B02" data-verse="AIT_C02_S02_V06" data-block-id="AIT_C02_S02_V06_B02">‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः ।
-| verse_id = AIT_C02_S02_V06
-| id       = AIT_C02_S02_V06_B02
-| text     = ‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः ।
              (समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि)
              <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि !</span>
@@ Line 269: / Line 202: @@
                श्रीश्च वायुश्च विष्णुस्तु मुख्योक्तेरमिताभिधः ॥
                अनन्तनामकत्वाच्च सोऽनन्तगुण ईरितः ।
-               पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥’इत्यादि ब्रह्माण्डे ॥ २ ॥</span>
+               पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥’इत्यादि ब्रह्माण्डे ॥ २ ॥</span></div>
-}}
 <div class="gr-author-note">॥ इति द्वितीयः खण्डः</div>
@@ Line 445: / Line 377: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V01" data-block-id="AIT_C02_S04_V01_B01">एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V01
-| id       = AIT_C02_S04_V01_B01
-| text     = एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।
 नित्याततगुणत्वात् स आत्मेति श्रुतिषूदितः ।
 इदं सर्वमपेक्ष्यासौ कालतो गुणतस्तथा ।
@@ Line 462: / Line 391: @@
 मिषन्तोऽप्यन्यतन्त्रत्वान्न मिषन्तः कथञ्चन ।
 सर्वदाऽप्येक एवायं स्वतन्त्रो नापरः क्वचित्।
-कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।
+कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 469: / Line 397: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V02">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V02" data-block-id="AIT_C02_S04_V02_B01">स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥
-| verse_id = AIT_C02_S04_V02
-| id       = AIT_C02_S04_V02_B01
-| text     = स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥
 लोकाभिधानवद्देवाञ्जडलोकांश्च शाश्वतः ।
 स लोकेभ्यः पूर्वतनान् अबाख्यान् महदादिकान् ॥
@@ Line 483: / Line 408: @@
 अंशेनोद्धृत्य रुद्राद्यैः सह चैनमयोजयत् ।
 तथैव चेतनानाञ्च भागानुद्धृत्य पिण्डवत् ॥
-चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।
+चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 490: / Line 414: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V03">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V03" data-block-id="AIT_C02_S04_V03_B01">पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिम् अच्युतः ॥
-| verse_id = AIT_C02_S04_V03
-| id       = AIT_C02_S04_V03_B01
-| text     = पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिम् अच्युतः ॥
 अण्डवन्मुखमस्यासीत् प्रथमं तु शिरोऽभिधम् ।
 भिन्नमास्यं पुनस्तस्य विष्णोरेवेच्छया प्रभुः ॥
@@ Line 509: / Line 430: @@
 यज्ञस्त्वजनि, पायोश्च यमो निर्ऋतिरेव च ।
 रेतोऽम्नामा द्विरूपस्तु शिव एव च गुह्यतः ।
-अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेश्च(स्तु) मारुतः ॥ १ ॥
+अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेश्च(स्तु) मारुतः ॥ १ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 518: / Line 438: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V04">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V04" data-block-id="AIT_C02_S04_V04_B01">एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V04
-| id       = AIT_C02_S04_V04_B01
-| text     = एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।
 दिव्याम्बराः कुण्डलिनः प्राविशन्नुदकार्णवम् ।
 तदाऽशनापिपासाख्यं द्विरूपं मारुतं पुनः ।
@@ Line 531: / Line 448: @@
 तद्रूपेऽपि प्रविश्यैव नालमित्यब्रुवन् पुनः ।
 पूर्वसृष्टं पुमाकारं ब्रह्मणोऽदात् पुनर्हरिः ।
-तद् दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....
+तद् दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....</div>
-}}
 </div>
@@ Line 538: / Line 454: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V05">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V05_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V05" data-block-id="AIT_C02_S04_V05_B01">... विशतेति स चाब्रवीत् ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V05
+विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥</div>
-| id       = AIT_C02_S04_V05_B01
-| text     = ... विशतेति स चाब्रवीत् ।
-विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥
-}}
 </div>
@@ Line 549: / Line 461: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V06">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V06_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V06" data-block-id="AIT_C02_S04_V06_B01">अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V06
-| id       = AIT_C02_S04_V06_B01
-| text     = अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।
 ‘कुर्वाज्ञामावयोश्चैव यथा त्वच्छासनानुगौ ॥
 नित्यं भवाव’ इति, हरिः ‘सर्वत्र प्रविश’ इत्यमुम् ।
 आह, तस्माद् देवतानां सर्वासां भागभुङ् मरुत् ॥
 एक एव प्राणनामा, नाभिस्थोऽपि स एव हि । अशनापिपासापानश्च मृत्युश्चेति चतुर्विधः ॥
-एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥
+एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 566: / Line 474: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V07">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V07_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V07" data-block-id="AIT_C02_S04_V07_B01">पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V07
-| id       = AIT_C02_S04_V07_B01
-| text     = पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।
 अबाख्याः देवताः पूर्वसृष्टा ब्रह्मादिकाः पुनः ।
 ददर्श(ददर्शाऽशु .हृ) सुविशालाभ्यां नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ।
@@ Line 579: / Line 484: @@
 ते हि देवाः स्वयं भोग्याः स्वयं भोक्तार एव च ।
 क्रीडन्ते मोदिनो नित्यम्, तथाऽप्यन्नात्मकस्त्वसौ ।
-क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...।
+क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 586: / Line 490: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V08">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V08_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V08" data-block-id="AIT_C02_S04_V08_B01">... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V08
-| id       = AIT_C02_S04_V08_B01
-| text     = ... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।
 अत्तुं वागादिभिः सर्वैरैच्छन्नाप्यशकत् तदा ।
 जानन्नपि क्रीडयैव तारतम्यं प्रकाशयन् ।
@@ Line 605: / Line 506: @@
 अन्योन्यगुणदातृत्वात् समानौ ब्रह्ममारुतौ ।
 तस्मान्मोक्षे सुखे ज्ञाने विष्णुभक्त्यादिकेष्वपि(भक्त्यादिकेषु च .हृ) ॥
-सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।
+सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 612: / Line 512: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V09">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V09_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V09" data-block-id="AIT_C02_S04_V09_B01">देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V09
-| id       = AIT_C02_S04_V09_B01
-| text     = देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ।
 इत्थमैक्षत देवेशो ‘ब्रह्माद्या यदि मां विना ।
 क्रियादिषु समर्थाः स्युर्न मे विष्ण्वभिधा भवेत् ।’
@@ Line 621: / Line 518: @@
 विष्णुरित्यभिधा मह्यम्, सा न युक्ता दिवौकसाम् ।
 स्वतन्त्रत्वे, ततः सर्वे मद्वशा एव नान्यथा ।
-तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ।
+तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 628: / Line 524: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V10">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V10_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V10" data-block-id="AIT_C02_S04_V10_B01">इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V10
-| id       = AIT_C02_S04_V10_B01
-| text     = इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।
 मूर्धन्यनाड्या प्रथमं ब्रह्मवायुसमन्वितः ।
 अग्न्यादयस्ततः पश्चात् प्रविष्टास्तन्नियोजिताः ।
@@ Line 643: / Line 536: @@
 दाताऽवस्थात्रयस्यास्य जीवस्य क्रमशो विभुः ।
 सुषुम्नायां वासुदेवो मूर्धन्येव व्यवस्थितः ।
-तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।
+तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 650: / Line 542: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S04_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S04_V11">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ।
 जातो मत्स्यादिरूपेण सर्वभूतेषु चाऽविशत् ।
 ‘असुराणां निहन्तारं ज्ञानादिगुणदं तथा ।
@@ Line 665: / Line 554: @@
 तस्मात् सर्वावताराश्च सर्वजीवेषु संस्थिताः(च स्थिताः .हृ) ।
 प्रादुर्भावाः सर्वगुणैः पूर्णा एव सदा स्थिताः ।
-पश्यन्ति च तथा नित्यं निर्दोषोरुस्वसंविदा ।
+पश्यन्ति च तथा नित्यं निर्दोषोरुस्वसंविदा ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">गुणपूर्णस्वरूपस्य त्वापरोक्ष्येण दर्शनात् ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = गुणपूर्णस्वरूपस्य त्वापरोक्ष्येण दर्शनात् ।
 सर्वदैव ह्यसौ विष्णुरिदन्द्रो नामतो मतः ।
 ब्रह्मादीनां हि सर्वेषां तत्प्रसादेन जायते ।
@@ Line 682: / Line 567: @@
 नेदन्द्रताऽसुरादीनां ज्ञायेतेति श्रुतिर्हरिम् ।
 इन्द्र इत्येव वदति पारोक्ष्येणोरुसद्गुणम् ।
-इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।
+इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">आततगुणत्वाद् आत्मा नारायणः । ‘ब्रह्म’, ‘पन्थाः’, ‘सत्यम्’ ‘कर्म’इति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = आततगुणत्वाद् आत्मा नारायणः । ‘ब्रह्म’, ‘पन्थाः’, ‘सत्यम्’ ‘कर्म’इति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।
 ‘मुख्यतः कर्मनामा तु प्रादुर्भावात्मको हरिः ।
 अनिरुद्धतनुश्चैव तत्र ह्यमितचेष्टितः(ह्यमितचेष्टता .हृ) ।
 कर्माभासा जीवसङ्घाः, सत्यं प्रद्युम्ननामकः ।
-सङ्कर्षणो हरिः पन्थाः, ब्रह्मोक्तो वासुदेवकः’ ॥ इत्यादि च (हि) नामनिर्णये ।
+सङ्कर्षणो हरिः पन्थाः, ब्रह्मोक्तो वासुदेवकः’ ॥ इत्यादि च (हि) नामनिर्णये ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्यात्र बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्यात्र बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् ।
 ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.१.६.७) इति सूर्यमण्डले पुण्डरीकाक्षत्वेन निर्दिष्टस्यात्रापि ‘य एष तपति’ इत्यादिना बहुशोऽनुसन्धानाच्च(अभ्यासाच्च) । सूर्यो हि ‘हिरण्याक्षः सविता देव आगात्’(ऋ.सं.१.३५.८) इति पिङ्गलाक्षः(पिङ्गाक्षः .हृ) प्रसिद्धः ।
 ‘विरूपाक्षः शिवः सूर्यः सुराचार्यो विनायकः ।
-पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।
+पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३),‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) , ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ’(ब्रह्माण्डे,आथर्वाण.अ-१,ख-२.१),
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३),‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) , ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ’(ब्रह्माण्डे,आथर्वाण.अ-१,ख-२.१),
 ‘चन्द्रसूर्यादयः शब्दा विष्णावेव हि मुख्यतः ।
 उपचारात् तदन्येषां विष्णुनैव कृताः पुरा’ ॥
-इत्यादिना तस्यैव सर्वनामवत्वाच्च । ‘ णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा’ इत्यादिनाऽन्ते विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।
+इत्यादिना तस्यैव सर्वनामवत्वाच्च । ‘ णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा’ इत्यादिनाऽन्ते विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
+न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥’ इति च पाद्मे ।</div>
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।
-न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥’ इति च पाद्मे ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(ब्राह्मसंहिता), ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः’(चतुर्वेदोपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) , ‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(गोपालतापिन्युपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(ब्राह्मसंहिता), ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः’(चतुर्वेदोपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) , ‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(गोपालतापिन्युपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे ‘विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैः’इत्यर्थः । तत्र हेतुः तदन्यत् किञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीद् इत्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवद् आसीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं किञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे ‘विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैः’इत्यर्थः । तत्र हेतुः तदन्यत् किञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीद् इत्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवद् आसीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं किञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।
 तदेव मिषणं नाम, सद्रूपं मिनुते यतः ॥
 मिषच्च नान्यद् विष्णोर्हि किमुतोन्मिषदिष्यते ।
-उच्चैर्मिषन् हि भगवान् सर्वदैव जनार्दनः ॥’इति च सत्तत्त्वे ।
+उच्चैर्मिषन् हि भगवान् सर्वदैव जनार्दनः ॥’इति च सत्तत्त्वे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति॥’(भा.१.२३)  इति च भारते ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति॥’(भा.१.२३)  इति च भारते ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलये विद्यमानत्वादेव न अग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्त्वादन्येषाम्, अग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलये विद्यमानत्वादेव न अग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्त्वादन्येषाम्, अग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।
 ‘प्रलयेऽप्यखिलं देवी रमा विष्णुप्रसादतः ।
 जानाति नित्यज्ञानेन, मुक्ता ध्यानस्थिता लये ॥’ इति च सत्तत्त्वे ।
@@ Line 756: / Line 605: @@
 ‘आत्मा ब्रह्माग्र इत्यादि गुणाग्र्यत्वं हरेर्वदेत् ।
 कालज्यैष्ठ्यं न, यस्मात् तत् सृष्ट्युक्तेरेव सिध्यति ॥’इति वाक्यनिर्णये ।
-गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च ।
+गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">‘अं= विष्णुं बिभर्तीत्यम्भः= विष्णुलोकः’, दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वाद् अन्तरिक्षं मरीचयः, मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवीमरः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ‘अं= विष्णुं बिभर्तीत्यम्भः= विष्णुलोकः’, दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वाद् अन्तरिक्षं मरीचयः, मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवीमरः ।
 ‘भूतेभ्योऽनन्तरं त्वण्डं सृष्ट्वा विष्णुः पुरा प्रभुः ।
 लोकभेदांश्च चक्रेऽत्र, पश्चाद् ब्रह्मा विशेषतः ।
-सम्यक् चकार लोकांस्तान् लोककर्ता ततः स च ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।
+सम्यक् चकार लोकांस्तान् लोककर्ता ततः स च ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवताः ता आप इत्युच्यन्ते । आपा इत्याप इति इति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्छब्देनोक्तेः । ‘अयं पितैते पुत्राः’ इति च । ‘आहं मां देवेभ्यो वेदा ओ मद् देवान् वेद’ इति च ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवताः ता आप इत्युच्यन्ते । आपा इत्याप इति इति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्छब्देनोक्तेः । ‘अयं पितैते पुत्राः’ इति च । ‘आहं मां देवेभ्यो वेदा ओ मद् देवान् वेद’ इति च ।
 ‘ब्रह्मवायू च तद्भार्ये वीन्द्रशेषौ च तत्स्त्रियौ ।
 शिवस्तद्दयिता शक्रकामौ तद्दयितादयः ।
-सर्वे सुराः क्रमेणैव विष्णोर्जाता अबाख्यकाः ।
+सर्वे सुराः क्रमेणैव विष्णोर्जाता अबाख्यकाः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">ज्ञानानन्दबलाद्येषु विष्णुभक्तौ च सर्वशः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = ज्ञानानन्दबलाद्येषु विष्णुभक्तौ च सर्वशः ।
 हीनाः शतगुणेनैव क्रमेणानेन ते मताः ।
 तेभ्यश्च ऋषयो मर्त्या हीना एव क्रमेण च ।
@@ Line 788: / Line 625: @@
 न शेषशिवयोश्चैव तत्पत्नीनां च सर्वशः ।
 सुपर्णशेषयोश्चैव साम्यं सर्वगुणेष्वपि ।
-साम्यमेवैतयोः पत्न्योः साम्यं शक्रमनोजयोः ।
+साम्यमेवैतयोः पत्न्योः साम्यं शक्रमनोजयोः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">एते तु महादादीनां सर्वेऽपि ह्यभिमानिनः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = एते तु महादादीनां सर्वेऽपि ह्यभिमानिनः ।
 पूर्वस्य प्रतिबिम्बश्च चरमस्तत्सुतस्तथा ।
 तद्वशाश्चाखिला विष्णोर्न विष्णुः कस्यचिद् वशे ।
@@ Line 800: / Line 633: @@
 एते लोका इति प्रोक्ता लोकानाम् अभिमानिनः(लोकानामभिमानिनः) ।
 त एव लोकपालाश्च यदा पश्चाद् प्रजज्ञिरे ।
-पश्चाज्जातैर्हि रूपैस्तैर्लोकस्थान् पालयन्त्यलम् ॥’ इत्यादि तत्त्वसारे ।
+पश्चाज्जातैर्हि रूपैस्तैर्लोकस्थान् पालयन्त्यलम् ॥’ इत्यादि तत्त्वसारे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">अमूर्च्छयद् मूर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वा इत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव, न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितः, भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानाम् उपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = अमूर्च्छयद् मूर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वा इत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव, न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितः, भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानाम् उपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना, तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् । तस्मात् कोऽहं भवानि इत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान्, सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते ऽभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना, तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् । तस्मात् कोऽहं भवानि इत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान्, सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते ऽभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">पूर्णानन्दस्वरूपत्वान्नन्दनो भगवान् । प्रादुर्भावरूपेण जातोऽपि भगवान् सर्वभूतान्यभितः= सर्वकालेषु विशेषेण पश्यत्येव । इह भूतेषु मत्तोः अन्यं प्रवर्तकं वदेत् किम् इत्याक्षेपः । अहमेव स्वतन्त्रः परिपूर्णगुण इति कृष्णराघवादिसर्वावताररूपोऽपि सर्वदानुभवत्येव ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = पूर्णानन्दस्वरूपत्वान्नन्दनो भगवान् । प्रादुर्भावरूपेण जातोऽपि भगवान् सर्वभूतान्यभितः= सर्वकालेषु विशेषेण पश्यत्येव । इह भूतेषु मत्तोः अन्यं प्रवर्तकं वदेत् किम् इत्याक्षेपः । अहमेव स्वतन्त्रः परिपूर्णगुण इति कृष्णराघवादिसर्वावताररूपोऽपि सर्वदानुभवत्येव ।
 ‘नायं दशरथाज्जातो न चापि वसुदेवतः ।
 क्‍वास्याज्ञानं कुतो दुःखं प्रादुर्भावेष्वपि प्रभोः ॥
@@ Line 824: / Line 645: @@
 स्तम्भाद् वा नरदेहाद् वा नैवास्य प्राकृती तनुः ॥
 दैत्यानां मोहनार्थाय सोऽज्ञानाद्यं प्रकाशयेत् ।
-पूर्णचित्सुखरूपोऽपि सदा सर्वावतारगः ॥’इत्यादि स्कान्दे ।
+पूर्णचित्सुखरूपोऽपि सदा सर्वावतारगः ॥’इत्यादि स्कान्दे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S04_V11_B01" data-verse="AIT_C02_S04_V11" data-block-id="AIT_C02_S04_V11_B01">एतमेव पुरुषं व्यास-कृष्ण-कपिल-राघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं=(तततमम्. हृ) परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपम् अदर्शमेव अहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे- ‘रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते’ इति पदविवेके । अपश्यद् इत्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम्, अभिव्यैख्यद् इति ‘अभि’शब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः ।
-| verse_id = AIT_C02_S04_V11
-| id       = AIT_C02_S04_V11_B01
-| text     = एतमेव पुरुषं व्यास-कृष्ण-कपिल-राघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं=(तततमम्. हृ) परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपम् अदर्शमेव अहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे- ‘रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते’ इति पदविवेके । अपश्यद् इत्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम्, अभिव्यैख्यद् इति ‘अभि’शब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः ।
 ‘प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।
 ददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो हरेः ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।
-परोक्षप्रिया इव इत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियम्, तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीति इवशब्दः ॥ ३ ॥
+परोक्षप्रिया इव इत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियम्, तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीति इवशब्दः ॥ ३ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 844: / Line 660: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S05_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S05_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V01" data-block-id="AIT_C02_S05_V01_B01">अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।
-| verse_id = AIT_C02_S05_V01
-| id       = AIT_C02_S05_V01_B01
-| text     = अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।
 अन्नस्थोऽन्नेन सहितस्तस्मिन् रेतस्त्वमागते ।
 तस्मिन् स्थितं स्वरूपं(स्थितस्वरूपम्. हृ) स पुरुषस्थो बिभर्त्यजः ।
@@ Line 860: / Line 673: @@
 पुत्रस्थस्य हरेः पूजां कुर्वतः पृथिवीस्थितिः ।
 स्वर्गस्थस्यापि भवति पुत्रपुण्यं यतोऽखिलम् ।
-अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥
+अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 869: / Line 681: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S05_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S05_V02">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     = पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।
 एतद्रूपं निधायैव जीवार्थे धर्मकर्तवे ।
 पितृस्थेन तु रूपेण गच्छत्यन्यत्र केशवः ।
@@ Line 880: / Line 689: @@
 नित्यानन्दं स्वतन्त्रं च सर्वज्ञं सर्वतोऽधिकम् ।
 यो वेद देहबन्धात् स विमुक्तो नित्यमुत्तमान् ॥
-भोगान् भुङ्क्ते यथायोग्यम् इति वेदानुशासनम् ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ।
+भोगान् भुङ्क्ते यथायोग्यम् इति वेदानुशासनम् ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि(श्वादिभिरपि. हृ) । ‘गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा’ इत्युक्तार्थ उदाहृते मन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     = नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि(श्वादिभिरपि. हृ) । ‘गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा’ इत्युक्तार्थ उदाहृते मन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">‘आत्मन्येवाऽत्मानं बिभर्ति’, ‘आत्मानमेव तद्भावयति’ इत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । ‘एतया द्वारा प्रापद्यत’ इति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्र गमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B02
-| text     = ‘आत्मन्येवाऽत्मानं बिभर्ति’, ‘आत्मानमेव तद्भावयति’ इत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । ‘एतया द्वारा प्रापद्यत’ इति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्र गमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B03" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B03">‘कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B03
-| text     = ‘कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।
 लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ।
 येन रूपेण कंसादीन् जघ्ने तद्रूपमेव(तद्रूप एव हि. हृ) हि ।
@@ Line 907: / Line 704: @@
 ‘प्रदर्श्यातप्ततपसाम् अवितृप्तदृशां नृणाम् ।
 आदायान्तरधाद् यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम्(भाग. ३.२.११) ॥’ इति च भागवते ।
-‘प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा’(ऋ.सं.२.४१.१९) इत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते ।
+‘प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा’(ऋ.सं.२.४१.१९) इत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B04" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B04">एषामवेदमहम् इत्यपि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा ‘मम जनिमानि’ इत्येवोच्येत । व्यर्थता च एषाम् इत्यादिविशेषणानाम् । अवेदम् इत्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वात् । अहम् इत्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्माद् ‘अहं मनुरभवम्’(ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादावपि अहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेव ‘अभवम्’ इत्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B04
-| text     = एषामवेदमहम् इत्यपि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा ‘मम जनिमानि’ इत्येवोच्येत । व्यर्थता च एषाम् इत्यादिविशेषणानाम् । अवेदम् इत्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वात् । अहम् इत्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्माद् ‘अहं मनुरभवम्’(ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादावपि अहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेव ‘अभवम्’ इत्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।
 ‘अहेयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः ।
-अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।
+अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति ; किन्तु ? सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     = न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति ; किन्तु ? सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।
 ‘न वेदेषु पदं ककिञ्चिद् वर्णो वा व्यर्थ इष्यते ।
 यथायोग्यं चार्थभेद ऊह्यः सर्वत्र वेदिभिः(ईशावास्य.१६) ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥
 ‘शब्दा रेतोऽन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् ।
-वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्‍वचिदिष्यते ॥’ इति च ।
+वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्‍वचिदिष्यते ॥’ इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव अग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत् तस्यैव भवति । एवं भावयतामेव एष पन्था उरुगायः इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशवः इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     = भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव अग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत् तस्यैव भवति । एवं भावयतामेव एष पन्था उरुगायः इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशवः इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">ता एव देवताः शतं पुर आयसीः ज्ञानिन्यो विशेषतः । ‘अय पय= गतौ’ इति धातोः । मानुषान् अपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । ‘शम् अस्य विद्यत इति शी’ विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद् ‘यश्चेति श्यः’ । सोऽस्य जीवस्येन इति ‘श्येनः’ । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । ‘निरदीयम्’, निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B02
-| text     = ता एव देवताः शतं पुर आयसीः ज्ञानिन्यो विशेषतः । ‘अय पय= गतौ’ इति धातोः । मानुषान् अपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । ‘शम् अस्य विद्यत इति शी’ विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद् ‘यश्चेति श्यः’ । सोऽस्य जीवस्येन इति ‘श्येनः’ । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । ‘निरदीयम्’, निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S05_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B01">‘स्वर्’ आनन्दो विष्णुः । अत्र ‘गः’ इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवद् अनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकार आप्तिः । सम्भवो भोगः । ‘ताँ समभवत् ततो मनुष्या आजायन्त’(बृ.उ.३.४.३ प्राजापत्यब्राह्मणम्) इत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जय-विजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः(सर्वकामानाप्त्वा) ।
-| verse_id = AIT_C02_S05_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B01
-| text     = ‘स्वर्’ आनन्दो विष्णुः । अत्र ‘गः’ इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवद् अनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकार आप्तिः । सम्भवो भोगः । ‘ताँ समभवत् ततो मनुष्या आजायन्त’(बृ.उ.३.४.३ प्राजापत्यब्राह्मणम्) इत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जय-विजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः(सर्वकामानाप्त्वा) ।
 मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः ।
-सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥
+सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 952: / Line 728: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V01" data-block-id="AIT_C02_S06_V01_B01">‘अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V01
-| id       = AIT_C02_S06_V01_B01
-| text     = ‘अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।
 इत्यपृच्छद् रमा देवी महिदासं जनार्दनम् ।
 आह तां महिदासोऽथ पूर्णानन्दतमस्त्विति ।
 उपास्यस्तादृशो ह्यस्य स्वभावः परमात्मनः ।
-येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।
+येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 966: / Line 738: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V02">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V02_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S06_V02_B01">यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V02
-| id       = AIT_C02_S06_V02_B01
-| text     = यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ।
 मन्तृत्वान्मन इत्येव यच्च ज्ञान(तृ)स्वरूपतः ।
 एतत् सन्निहितत्वाच्च पूर्णत्वादेति कीर्तितः ।
@@ Line 977: / Line 746: @@
 आततज्ञानरूपत्वाद् आज्ञानं भगवान् हरिः ।
 विविधज्ञानरूपत्वाद् विज्ञानमिति कीर्तितः ।
-प्रकृष्टात्मगुणज्ञानरूपः प्रज्ञानमुच्यते ।
+प्रकृष्टात्मगुणज्ञानरूपः प्रज्ञानमुच्यते ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S05_V02_B02" data-verse="AIT_C02_S06_V02" data-block-id="AIT_C02_S05_V02_B02">अविस्मृतित्वान्मेधा स दृष्टिर्दर्शनरूपतः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V02
-| id       = AIT_C02_S05_V02_B02
-| text     = अविस्मृतित्वान्मेधा स दृष्टिर्दर्शनरूपतः ।
 धृतिर्धारणरूपत्वान्मतिर्मासु ततत्वतः ।
 मनुनाम्नाम् अजादीनां मनीषेशो यतो हरिः ।
@@ Line 993: / Line 758: @@
 अमेयानन्दरूपत्वात् काम इत्यभिधीयते ।
 अवशः स स्वतन्त्रत्वात् त्रयोविंशतिनामकम् ॥
-यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।
+यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,000: / Line 764: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V03">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V03_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V03" data-block-id="AIT_C02_S06_V03_B01">ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V03
-| id       = AIT_C02_S06_V03_B01
-| text     = ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ।
 तथैव पञ्चभूतानि पुण्यपापविमिश्रिताः ।
 क्षुद्रात्मानस्तु ये मर्त्या इतरे असुरा अपि ।
@@ Line 1,011: / Line 772: @@
 स्वयं चानन्यनिष्ठत्वात् प्रतिष्ठेत्यभिधीयते ।
 देशतः कालतश्चैव गुणतश्चातिपूर्तितः ।
-विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्।
+विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,018: / Line 778: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S06_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S06_V04">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B01">‘सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     = ‘सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।
 प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रसादात् परमात्मनः ।
 अस्माद् देहात् समुत्क्रम्य गत्वोर्ध्वं लोकमुत्तमम् ।
 अमृतः सन् विष्णुलोके भोगान् सम्प्राप्य पुष्कलान् ।
-भुङ्क्ते यथेष्टतो नित्यमिति वेदानुशासनम् ॥’ इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।
+भुङ्क्ते यथेष्टतो नित्यमिति वेदानुशासनम् ॥’ इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B01" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B01">जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मा इति पृष्टः स(सन्) भगवानाह- कतरः स आत्मेति ॥ कतरः आनन्दतमः । ‘यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्-तमौ’ इति शब्दनिर्णये ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B01
-| text     = जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मा इति पृष्टः स(सन्) भगवानाह- कतरः स आत्मेति ॥ कतरः आनन्दतमः । ‘यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्-तमौ’ इति शब्दनिर्णये ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B02" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B02">यत्प्रेरणाद् अयं जीवो दर्शनादीन् करोति  । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात्  सर्वेषाम्, दर्शनादिकारणत्वम् एकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B02
-| text     = यत्प्रेरणाद् अयं जीवो दर्शनादीन् करोति  । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात्  सर्वेषाम्, दर्शनादिकारणत्वम् एकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B03" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B03">प्रजापतिः शिवः । लिङ्गाभिमानित्वात् ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B03
-| text     = प्रजापतिः शिवः । लिङ्गाभिमानित्वात् ।
 ‘प्रजापतिः शिवः शेषो(शेपो. हृ) लिङ्गमित्यभिधीयते ।
 लिङ्गाभिमानी लोकस्य स्रष्टा गिरिश एव हि ॥’ इति शैवपुराणे ।
 ‘सममस्त्वनयोर्युद्धमिति प्राह प्रजापतिः ।
-वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥’ इति भारते ।
+वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥’ इति भारते ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B04" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B04">क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B04
-| text     = क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।
 ‘ब्रह्माद्याः सर्व एवैते जीवा भिन्नस्वभावकाः ।
 यथा शाल्यादिबीजानि भिन्नवीर्याणि सर्वशः ॥’ इति सत्तत्त्वे ।
-प्रथम-इतराणि इतिशब्दो मानुषाणाम्, द्वितीयोऽसुरादीनाम् ।
+प्रथम-इतराणि इतिशब्दो मानुषाणाम्, द्वितीयोऽसुरादीनाम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B05" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B05">प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत् प्रज्ञाननेत्रम् इति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्, पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वाद् अलोकः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B05
-| text     = प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत् प्रज्ञाननेत्रम् इति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्, पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वाद् अलोकः ।
 अण्डजानि च इत्याद्युक्त्वा पुनः अश्वा गाव इत्यादि देवादीनां मन आदेरेव जातानामपि स्वीकारार्थम् । अण्डजत्वाद्युत्पत्तिप्रकारोऽपि विष्ण्वधीन इति ज्ञापयितुं तत्कथनम् ।
-‘तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते’ इति भारतवचनाद् अश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणि इति । गमन-पतन-स्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गमम् इत्यादिवचनम् ।
+‘तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते’ इति भारतवचनाद् अश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणि इति । गमन-पतन-स्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गमम् इत्यादिवचनम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B06" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B06">स एतेन(अ.व्या.३.२.२१५) इत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्मबन्धमुक्त्यनन्तरं हि शरीराद् उत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः, प्राज्ञेन आत्मनैव उत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् सम्भुङ्क्त इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्तः? इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मना इत्यादि । अनुक्तविशेषाणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति सामान्यवचनम् ।</div>
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B06
-| text     = स एतेन(अ.व्या.३.२.२१५) इत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्मबन्धमुक्त्यनन्तरं हि शरीराद् उत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः, प्राज्ञेन आत्मनैव उत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् सम्भुङ्क्त इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्तः? इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मना इत्यादि । अनुक्तविशेषाणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति सामान्यवचनम् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B07" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B07">‘अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B07
-| text     = ‘अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।
 कर्मणां दाह एवायं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥
 स तु मुक्तस्ततो देहाद् उद्गच्छति परात्मना ।
 प्रेरितो, विष्णुलोकं च प्राप्य भोगान् अवाप्य च ॥
 भुङ्क्ते विष्णुप्रसादेन, न विष्णोरवशः क्वचित्।
-विष्णुतन्त्रा इमे सर्वे मुक्ता अपि यतोऽखिलाः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।
+विष्णुतन्त्रा इमे सर्वे मुक्ता अपि यतोऽखिलाः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S06_V04_B08" data-verse="AIT_C02_S06_V04" data-block-id="AIT_C02_S06_V04_B08">ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्‍व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थम् एष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेतृकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनाम् अत्र विवक्षितम् । ‘नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु’ इति शब्दतत्त्वे ॥</div>
-| verse_id = AIT_C02_S06_V04
-| id       = AIT_C02_S06_V04_B08
-| text     = ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्‍व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थम् एष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेतृकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनाम् अत्र विवक्षितम् । ‘नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु’ इति शब्दतत्त्वे ॥
-}}
 </div>
@@ Line 1,098: / Line 822: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C02_S07_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C02_S07_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01_B01">वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता , अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद् हृदयं मनश्च इति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि, हे विष्णो ! ममाऽविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो ! इति सम्बोधनम् ।
-| verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_B01
-| text     = वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता , अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद् हृदयं मनश्च इति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि, हे विष्णो ! ममाऽविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो ! इति सम्बोधनम् ।
 ‘आधारः सर्ववेदानां वेदाणी प्राण उच्यते ।
-तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यम् आणीस्थ इति गीयते ॥’ इति शब्दतत्त्वे ।
+तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यम् आणीस्थ इति गीयते ॥’ इति शब्दतत्त्वे ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C02_S07_V01_B01" data-verse="AIT_C02_S07_V01" data-block-id="AIT_C02_S07_V01_B01">आविरावीः इति दैर्घ्यमतिशयार्थे, ‘आधिक्येऽधिकम्’ इति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलम् आणम् उच्यते । तस्य धारणेन तद्वान् आणी, स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव, विस्मृतो मा भव ।
-| verse_id = AIT_C02_S07_V01
-| id       = AIT_C02_S07_V01_B01
-| text     = आविरावीः इति दैर्घ्यमतिशयार्थे, ‘आधिक्येऽधिकम्’ इति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलम् आणम् उच्यते । तस्य धारणेन तद्वान् आणी, स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव, विस्मृतो मा भव ।
 हे विष्णो ! अनेन त्वद्विषयेणैव अधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि सर्वाहोरात्रेष्वपि त्वद्विषयाध्ययनमेव करोमीत्यर्थः । ऋतं यथावत् अवगतं त्वां वदिष्यामि । सत्यं साधुगुणैस्ततं सर्वनियन्तारं च । तद् विष्ण्वाख्यं ब्रह्म मामवतु इति तस्यैव विष्णोः परोक्षत्वेनैव प्रार्थनम् ।
 ‘वाङ् म इत्यादिकं खण्डं विष्णुप्रार्थनरूपकम् ।
-अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥’ इति च ॥
+अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥’ इति च ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,119: / Line 835: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V01" data-block-id="AIT_C03_S01_V01_B01">‘विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V01
-| id       = AIT_C03_S01_V01_B01
-| text     = ‘विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।
 विष्णोस्तु बहुरूपाणां वाचिकाम्(वाचकाम् .हृ) ऋषयो विदुः ।
 तौ च वर्णौ हरेः सम्यक्स्वरूपप्रतिपादकौ ।
@@ Line 1,128: / Line 841: @@
 विष्णुनामार्थरूपत्वाद् वेदानामपि सर्वशः ।
 अन्येषामपि शब्दानां संहिता विष्णुवाचिकाः(वाचकाः .हृ) ।
-तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।
+तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,135: / Line 847: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V02">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02_B01">पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V02
-| id       = AIT_C03_S01_V02_B01
-| text     = पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ।
 देवता पूर्ववर्णस्य पूर्वरूपं तदुच्यते ।
 देवतोत्तरवर्णस्य क्रीडनाच्च द्युनामकम् ।
@@ Line 1,144: / Line 853: @@
 वेदकत्वाच्चायनत्वाद् रूपं यद्वायुनामकम् ।
 विष्णोस्तद्वर्णयोर्मध्यदेवतेति प्रकीर्तितम् ।
-संहितानामकं तच्च रूपद्वयसहस्थितेः ॥
+संहितानामकं तच्च रूपद्वयसहस्थितेः ॥</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V02_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V02" data-block-id="AIT_C03_S01_V02_B02">वर्णद्वयं विकारं च षकारं केचिदब्रुवन् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V02
-| id       = AIT_C03_S01_V02_B02
-| text     = वर्णद्वयं विकारं च षकारं केचिदब्रुवन् ।
 षकारं मध्यमत्रैव णकारं केचिदुत्तरम् ।
 पृथक्करणमेवैषां वर्णयोर्मध्यमुच्यते ।
@@ Line 1,156: / Line 861: @@
 षकारं च णकारं च वर्णौ पूर्वोत्तरावपि ।
 व्यक्तिरेवोष्मणस्तत्र मध्यमित्यभिधीयते ।
-सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ।’इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥
+सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ।’इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,163: / Line 867: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V03">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V03" data-block-id="AIT_C03_S01_V03_B01">आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः। उभयरूपसंहितत्वात्(उभयरूपसहितत्वात् .हृ) संहितानामकः । स माण्डूकेयः, तेन माक्षव्येण अपरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन= मदुपासितेन अस्य आकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V03
-| id       = AIT_C03_S01_V03_B01
-| text     = आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः। उभयरूपसंहितत्वात्(उभयरूपसहितत्वात् .हृ) संहितानामकः । स माण्डूकेयः, तेन माक्षव्येण अपरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन= मदुपासितेन अस्य आकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V03_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V03" data-block-id="AIT_C03_S01_V03_B02">यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथाऽपि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V03
-| id       = AIT_C03_S01_V03_B02
-| text     = यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथाऽपि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।
-}}
 </div>
@@ Line 1,179: / Line 875: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V04">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V04" data-block-id="AIT_C03_S01_V04_B01">भगवतस्तु पक्षः(‘भगवतः स्वपक्षः’इति ताम्रपर्णियरीत्या भाष्यपाठः)   समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्च उभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V04
+              <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाऽकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद्, वायोराकाशाद् गुणाधिकत्वम् । तथाऽप्यत्राऽकाशस्य पितृत्वम्, व्याप्तिश्चाधिका इत्युपासनायां साम्यम् ॥</span></div>
-| id       = AIT_C03_S01_V04_B01
-| text     = भगवतस्तु पक्षः(‘भगवतः स्वपक्षः’इति ताम्रपर्णियरीत्या भाष्यपाठः)   समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्च उभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ ।
-              <span class="gr-unknown-inline gr-tag-bhashya">त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाऽकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद्, वायोराकाशाद् गुणाधिकत्वम् । तथाऽप्यत्राऽकाशस्य पितृत्वम्, व्याप्तिश्चाधिका इत्युपासनायां साम्यम् ॥</span>
-}}
 </div>
@@ Line 1,190: / Line 882: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V05">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V05" data-block-id="AIT_C03_S01_V05_B01">अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान्, युक्तिमत्वात् ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V05
-| id       = AIT_C03_S01_V05_B01
-| text     = अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान्, युक्तिमत्वात् ।
-}}
 </div>
@@ Line 1,200: / Line 888: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V06">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">‘मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
+विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥’ इति च ।</div>
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     = ‘मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।
-विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥’ इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">‘प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     = ‘प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।
 वक्तृत्वाच्चैव वाङ्नामा मनो मन्तृत्वहेतुतः ॥’इति च ।
-‘प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन् वाक्, पश्यंश्चक्षुः, शृण्वन् श्रोत्रं, मन्वानो मनः तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव’(बृ.उ.५.१. अव्याकृतब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः ।
+‘प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन् वाक्, पश्यंश्चक्षुः, शृण्वन् श्रोत्रं, मन्वानो मनः तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव’(बृ.उ.५.१. अव्याकृतब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_B01">मुक्तिरेव स्वर्गलोकः अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वा इति प्रस्तुतत्वात् ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_B01
-| text     = मुक्तिरेव स्वर्गलोकः अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वा इति प्रस्तुतत्वात् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">‘मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_bc_line
-| text     = ‘मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥’ इति च ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_bc_line
-| text     = नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥’ इति च ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_bc_line
-| text     = प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V06_bc_line" data-verse="AIT_C03_S01_V06" data-block-id="AIT_C03_S01_V06_bc_line">परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छूनां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V06
-| id       = AIT_C03_S01_V06_bc_line
-| text     = परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छूनां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥
-}}
 </div>
@@ Line 1,251: / Line 911: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V07">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V07" data-block-id="AIT_C03_S01_V07_B01">‘वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V07
-| id       = AIT_C03_S01_V07_B01
-| text     = ‘वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।
 पूर्वोत्तरार्णमध्येषु स्थितमुक्तं सनातनम् ।
 माण्डूकेयैर्हि, शाकल्यो वासुदेवादिरूपिणम् ।
 तेषु चोच्चारके चैव स्थितमाह चतुर्विधम् ।
-भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ।
+भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,265: / Line 921: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V08">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V08" data-block-id="AIT_C03_S01_V08_B01">उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V08
-| id       = AIT_C03_S01_V08_B01
-| text     = उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।
 अधरार्धस्य चोर्व्याश्च साम्यमन्यस्य वै दिवा ।
 वाचो वृष्ट्यैव साम्यं च पर्जन्येनैव चाऽत्मनः ।
@@ Line 1,276: / Line 929: @@
 सूर्यविद्युद्धुताशानां दृग्‍धृद्रेतःसु च स्थितिम् ।
 कपिलस्य च हंसस्य जामदग्न्यस्य तेषु च ।
-स्थितिं वदति विद्येयमपि मोक्षप्रदायिनी ॥’ इत्यादि च ।
+स्थितिं वदति विद्येयमपि मोक्षप्रदायिनी ॥’ इत्यादि च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V08" data-block-id="AIT_C03_S01_V08_B02">वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः, ‘धिनु= पृष्टौ’ इति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V08
-| id       = AIT_C03_S01_V08_B02
-| text     = वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः, ‘धिनु= पृष्टौ’ इति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥
-}}
 </div>
@@ Line 1,291: / Line 939: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V09">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B01">‘पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| id       = AIT_C03_S01_V09_B01
-| text     = ‘पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।
 दिविष्ठो वामनश्चैव सम्प्रोक्तः पददेवता ।
 नृसिंहस्त्वन्तरिक्षस्थो भगवान् क्रमदेवता ।
@@ Line 1,301: / Line 946: @@
 नाशमाप्नोति निरये तस्माद् अपवदेन्न तम् ।
 गच्छस्यध इति ब्रूयाद् अन्यं ब्राह्मणतस्तथा ।
-ब्रह्मप्राप्तेर्हि योग्यो यो ब्राह्मणः स, न चेतरः ॥’ इति च ॥
+ब्रह्मप्राप्तेर्हि योग्यो यो ब्राह्मणः स, न चेतरः ॥’ इति च ॥</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B02">भञ्जनवर्जितत्वाद् निर्भुजं संहिता । ‘तृण(तृणु. हृ)= च्छेदने’ इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| id       = AIT_C03_S01_V09_B02
-| text     = भञ्जनवर्जितत्वाद् निर्भुजं संहिता । ‘तृण(तृणु. हृ)= च्छेदने’ इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V09_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V09" data-block-id="AIT_C03_S01_V09_B03">पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनम् इत्यादि ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V09
-| id       = AIT_C03_S01_V09_B03
-| text     = पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनम् इत्यादि ।
 अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्याम् अन्तरिक्षद्युभ्याम् ।
 ‘क्रमस्वाध्यायकृद् यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।
 लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥’ इति च ।
-तस्माद् अतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तम्- तस्य नास्त्युपवादः इति । ‘तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान्’(भाग.५.६३.८) इत्यादिवत् ।
+तस्माद् अतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तम्- तस्य नास्त्युपवादः इति । ‘तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान्’(भाग.५.६३.८) इत्यादिवत् ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,324: / Line 960: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V10">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V10" data-block-id="AIT_C03_S01_V10_B01">उपवदेद् इत्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेद् इत्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V10
-| id       = AIT_C03_S01_V10_B01
-| text     = उपवदेद् इत्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेद् इत्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।
 ‘अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।
 ब्रूयाल्लोकच्युतोऽसीति निन्दितोऽसुरसर्गगैः ।
@@ Line 1,344: / Line 977: @@
 परिवादं ब्रुवन्तं वा न ब्रुवन्तम् अथापि वा ।
 यद् वदेत् तत् तथैव स्यात् क्षिप्रमेव न संशयः ॥’ इति च ।
-अग्र एव  ‘अग्र्यमेव’ उभयमन्तरेण ।
+अग्र एव  ‘अग्र्यमेव’ उभयमन्तरेण ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,351: / Line 983: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V11">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V11" data-block-id="AIT_C03_S01_V11_B01">द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V11
-| id       = AIT_C03_S01_V11_B01
-| text     = द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।
 योऽतिक्रमति तस्याज्ञाम् अतिद्युम्नः प्रकीर्तितः(स कीर्तितः .हृ) ॥
 मोक्षयोग्योऽपि(मोक्षायोग्योऽपि . हृ) यस्त्वेवम् अतिद्युम्नो भवेत् पुमान् ।
 लोकच्युतोऽसीत्येवं तं ब्रूयान्नाज्ञास्थितं क्वचित्॥
 लोकच्युतो भवेत्येनम् अपि नैव वदेत् क्वचित्।
-च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥’ इति च ॥३ ॥
+च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥’ इति च ॥३ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,368: / Line 996: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V12">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B01">भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद् दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तम् इत्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B01
-| text     = भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद् दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तम् इत्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B02">‘सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B02
-| text     = ‘सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।
 वायुं च, मुक्तिमाप्नोति, य एवं तदुपासकम् ।
 निन्देत विष्णुविज्ञानविषये, तं वदेत सः ।
@@ Line 1,385: / Line 1,006: @@
 अन्यो गन्धर्वपित्रादिरल्पज्ञानबलो, हि यः ।
 स ब्रूयाद् विष्णुवायुभ्यां सन्धिमिच्छन्तमेव माम्(मा. हृ) ॥
-सन्धातुं नाशको यस्माद् हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ॥’ इति च ।
+सन्धातुं नाशको यस्माद् हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ॥’ इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V12_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V12" data-block-id="AIT_C03_S01_V12_B03">स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत्- ‘प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यति’ इति । नाशकः सन्धातुम्, मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V12
-| id       = AIT_C03_S01_V12_B03
-| text     = स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत्- ‘प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यति’ इति । नाशकः सन्धातुम्, मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।
 ‘तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।
-विष्णुर्जहाति तं पापम् इह चामुत्र च प्रभुः ॥’ इति च भारते ॥४ ॥
+विष्णुर्जहाति तं पापम् इह चामुत्र च प्रभुः ॥’ इति च भारते ॥४ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,402: / Line 1,018: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V13">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V13" data-block-id="AIT_C03_S01_V13_B01">‘पूर्ववर्णस्थितं यत्तद् रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V13
-| id       = AIT_C03_S01_V13_B01
-| text     = ‘पूर्ववर्णस्थितं यत्तद् रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।
 वराहाख्यं हरेरन्यवर्णगं वामनाभिधम् ।
 उत्तराक्षरसंज्ञं च, वर्णयोरन्तरस्थितम् ।
@@ Line 1,414: / Line 1,027: @@
 तत्पुत्रो मध्यमः प्राह समोच्चारणकारणः ।
 सामनामा वासुदेवः संहितानामवानिति ॥’इति च ।
-मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।
+मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,421: / Line 1,033: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V14">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B01">‘मा नः तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B01
-| text     = ‘मा नः तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)
 ‘येषां नैतन्नापरं किञ्चनैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्।’
 ‘अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।’
 ‘आ देवानामोहते वि व्रयो(वि ब्रयो. हृ) हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)
-अभिद्रुहस्पदे अभितो द्रोहस्य= नित्यनिरतिशयदुःखस्य अन्धतमसो(अन्धतमसस्य इति ताम्रपर्णीयपाठः) योग्याः  ।
+अभिद्रुहस्पदे अभितो द्रोहस्य= नित्यनिरतिशयदुःखस्य अन्धतमसो(अन्धतमसस्य इति ताम्रपर्णीयपाठः) योग्याः  ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B02">‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B02
-| text     = ‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।
 शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ।
 कामक्रोधाभिभूतत्वाद् अहङ्कारवशं गताः ।
@@ Line 1,441: / Line 1,046: @@
 वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ।
 तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥’
-इति मोक्षधर्मे भगवद्वचनाद् एवंविधा एव ‘स्तेनाः’  ‘अभिद्रुहस्पदस्थाः’  च ।
+इति मोक्षधर्मे भगवद्वचनाद् एवंविधा एव ‘स्तेनाः’  ‘अभिद्रुहस्पदस्थाः’  च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B03">‘निरामिणः’ रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोर्जीवस्वरूपताज्ञानेन(स्वरूपतादिज्ञानेन- हृ) नीचताविदः । त एव(तत एव)) रिपवश्च तस्य ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B03
-| text     = ‘निरामिणः’ रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोर्जीवस्वरूपताज्ञानेन(स्वरूपतादिज्ञानेन- हृ) नीचताविदः । त एव(तत एव)) रिपवश्च तस्य ।
 ‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
 परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।
 मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
 राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥’(भ.गी.९.११-१२)
-इत्यादिवचनाद् असुरादयः । अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः ।
+इत्यादिवचनाद् असुरादयः । अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B04" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B04">येषामेतत् सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित् । परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि ? किञ्चनैकम् । किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B04
-| text     = येषामेतत् सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित् । परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि ? किञ्चनैकम् । किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B05" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B05">‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B05
-| text     = ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
 अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥
 एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
 प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥
-ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥’(भ.गी.१६.८-९) इत्यादि वचनात् ।
+ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥’(भ.गी.१६.८-९) इत्यादि वचनात् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B06" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B06">ब्रह्मणस्पते ! ब्रह्मणः= वेदस्य पते वायो ! ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः’(बृ.उ.३.३.७), ‘एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः । वाग्धि बृहती’(बृ.उ.३.३.२१)इत्यादि श्रुतेः । एतादृशेभ्यो मा ब्रूहि ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
+शमेन= विष्णुनिष्ठया उप= समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नः= विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।</div>
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B06
-| text     = ब्रह्मणस्पते ! ब्रह्मणः= वेदस्य पते वायो ! ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः’(बृ.उ.३.३.७), ‘एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः । वाग्धि बृहती’(बृ.उ.३.३.२१)इत्यादि श्रुतेः । एतादृशेभ्यो मा ब्रूहि ।
-शमेन= विष्णुनिष्ठया उप= समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नः= विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B07" data-verse="AIT_C03_S01_V14" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B07">‘वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V14
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B07
-| text     = ‘वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।
 स्तेनेभ्यो मैव नो ब्रूहि ब्रूह्यथो वैष्णवेषु च ॥’ इति च ।
 ‘सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद् विष्णुमाह ततः प्रियम् ।
-तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद् यतः ॥’ इति वचनात्  सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्, विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नोः वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद् रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥
+तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद् यतः ॥’ इति वचनात्  सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्, विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नोः वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद् रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,491: / Line 1,075: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V15">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V15" data-block-id="AIT_C03_S01_V15_B01">‘देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V15
-| id       = AIT_C03_S01_V15_B01
-| text     = ‘देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।
 नारायणस्तूत्तरस्य तौ वाक्प्राणाभिधौ मतौ ।
 मध्यस्थः संहितानामा सोऽर्धनारीपुमात्मकः ।
@@ Line 1,506: / Line 1,087: @@
 लक्ष्मीनारायणं रूपं संहितानामकं शुभम् ।
 एतां विद्यामवाप्तुं हि वत्सरं गा अरक्षत ।
-तार्क्ष्य एतावन्मात्रं(तार्क्ष्य एतन्मात्रं च- हृ) च समुद्दिश्य न चापरम् ।
+तार्क्ष्य एतावन्मात्रं(तार्क्ष्य एतन्मात्रं च- हृ) च समुद्दिश्य न चापरम् ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,513: / Line 1,093: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V16">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V16_B01">संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V16
-| id       = AIT_C03_S01_V16_B01
-| text     = संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ।
 द्वयं द्वयं देवतानां मिलितं हरिशर्ववत् ।
 संहितानामकं तत्र वर्णमध्यस्य देवता ।
@@ Line 1,526: / Line 1,103: @@
 तृतीया संहिता प्रोक्ता, देवतास्ताः सशङ्कराः ।
 चतुर्थी संहिता प्रोक्ता, शङ्करो ब्रह्मणा सह ।
-पञ्चमी संहिता चैव संहिता मोक्षदा इमाः ।
+पञ्चमी संहिता चैव संहिता मोक्षदा इमाः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V14_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V16" data-block-id="AIT_C03_S01_V14_B02">प्रथमायां द्वितीयायां विष्णुरेव परो मतः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V16
-| id       = AIT_C03_S01_V14_B02
-| text     = प्रथमायां द्वितीयायां विष्णुरेव परो मतः ।
 तृतीयायां वायुरेव, चतुर्थ्यां सर्वदेवताः ।
 विरिञ्च एव पञ्चम्याम्, अवरा इतरे ततः ।
@@ Line 1,541: / Line 1,114: @@
 ततोऽवरपराः प्रोक्ता नैवोक्तास्ताः परावराः ।
 अभिमानी द्युलोकस्य शिवः सर्वस्य लोकनात् ।
-द्योतनाच्च ....
+द्योतनाच्च ....</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,548: / Line 1,120: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V17" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V17">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V17" data-block-id="AIT_C03_S01_V17_B01">.... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V17
-| id       = AIT_C03_S01_V17_B01
-| text     = .... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ।
 आत्मार्थेऽथ परार्थे वा चिन्तयेदेवमञ्जसा ।
 ‘विद्वांसो देवता यस्मात् सम्यक् तेन महत् फलम् ॥
 तेषामेव, हरिश्चैव संहितारूपकः प्रभुः ।
 अगमद् देवलोकं हि कर्तुं देवेष्वनुग्रहम् ॥’
-इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।
+इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,563: / Line 1,131: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V18" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V18">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V18" data-block-id="AIT_C03_S01_V18_B01">पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V18
-| id       = AIT_C03_S01_V18_B01
-| text     = पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ।
 मन्यतेऽस्याः पुत्रवच्च देवं नारायणं प्रभुम् ।
 वेदैर्हि व्यज्यते विष्णुः सा च वेदाभिमानिनी ।
@@ Line 1,572: / Line 1,137: @@
 ब्रह्मणोऽपि पिता नित्यं भगवान् पुरुषोत्तमः ।
 उपचर्यते पुत्र इति वेदैर्यद् व्यज्यते हरिः ।
-सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥
+सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,581: / Line 1,145: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S01_V19" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S01_V19">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B01">प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहिताऽपि हि ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B01
-| text     = प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहिताऽपि हि ।
 विष्णुरेवादितिर्नाम सर्वस्यात्ता यतः प्रभुः ।
 स एव पितृसंस्थस्तु पातृत्वात् पितृनामकः ।
@@ Line 1,595: / Line 1,156: @@
 प्रजातिकर्मसंस्थश्च स एव प्रजनाभिधः ।
 जनकत्वात् परो विष्णुरेवं विष्णुर्हि संहिता ।
-वासुदेवादिरूपेण चतुर्धैवं व्यवस्थितः ।
+वासुदेवादिरूपेण चतुर्धैवं व्यवस्थितः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B02" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B02">स एव दिवि संस्थश्च द्युनामा क्रीडनात् प्रभुः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B02
-| text     = स एव दिवि संस्थश्च द्युनामा क्रीडनात् प्रभुः ।
 अन्तरेवेक्षणाच्चैव सोऽन्तरिक्षोऽन्तरिक्षगः ।
 पृथिवी पृथिवीस्थश्च प्रथितत्वाज्जनार्दनः ।
@@ Line 1,614: / Line 1,171: @@
 जातनामा जातसंस्थः प्रादुर्भूतगुणत्वतः ।
 जनिक्रियास्थितश्चासौ जनित्वमिति गीयते ।
-जनिं यस्मात् तवयति, तवनं हि प्रकाशनम् ॥इति च ॥
+जनिं यस्मात् तवयति, तवनं हि प्रकाशनम् ॥इति च ॥</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B03
-| text     = प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।
 यापयामासतुर्विष्णोर्हविर्नाम्नो हविर्मुखे ।
 अनुष्टुब्देवता यस्तु नृसिंहो जगतोऽस्य च ।
@@ Line 1,630: / Line 1,183: @@
 धातेत्युक्तोऽनिरुद्धस्तु प्रद्युम्नस्तु द्युनामकः(द्युतानकः हृ.) ।
 वासुदेवः प्रसविता सर्वस्य प्रसवाद् विभुः(प्रभवाद् प्रभुः) ।
-सङ्कर्षणो विष्णुनामा प्रणेतृत्वाद् बलादपि ।
+सङ्कर्षणो विष्णुनामा प्रणेतृत्वाद् बलादपि ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">चतूरूपं परं विष्णुं राजानौ प्रथसप्रथौ ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B03
-| text     = चतूरूपं परं विष्णुं राजानौ प्रथसप्रथौ ।
 भरद्वाजो वसिष्ठश्च ध्यात्वाऽविन्दन् परात् परम् ।
 यजनीयो यजुर्नामा विष्णुः सङ्कर्षणाभिधः ।
@@ Line 1,647: / Line 1,196: @@
 भरद्वाजमुपागम्य प्रादान्मोक्षवरं परम् ।
 चतुर्मूर्तिः स भगवानग्निरित्यभिधीयते ।
-अग्र्यत्वात् सर्वभूतानाम् ........
+अग्र्यत्वात् सर्वभूतानाम् ........</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B03" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B03">.......... एवं चत्वार एव ते ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B03
-| text     = .......... एवं चत्वार एव ते ।
 अविन्दंस्तं चतुर्मूर्तिं साक्षान्नारायणं प्रभुम् ।
 गुहायां संस्थितमपि ह्यतीव हितमस्य च ।
@@ Line 1,664: / Line 1,209: @@
 दत्वा जगाम भगवान् स्वकीयां तनुमेव च ।
 वसिष्ठाच्च भरद्वाजाद् होत्रध्वर्य्वोर्नृपौ तु तौ ।
-यथेष्टसिद्धिं सम्प्राप्तौ सम्यगिष्टाज्जनार्दनात् ॥ इत्याद्यृग्वेदसंहितायाम् ।
+यथेष्टसिद्धिं सम्प्राप्तौ सम्यगिष्टाज्जनार्दनात् ॥ इत्याद्यृग्वेदसंहितायाम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B04" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B04">यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत्= अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयद् इत्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ हविर्यदिति पृथक् सम्बन्धः ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B04
-| text     = यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत्= अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयद् इत्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ हविर्यदिति पृथक् सम्बन्धः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B05" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B05">आचक्रे= आकारयामास । ‘अविन्दन् ते’, ‘तेऽविन्दन्’ इत्यध्यात्म-अधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तम् अविन्दन्नित्यर्थः । ‘देवयानम्’, ‘गुहायद्’ इति वचनात् ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B05
-| text     = आचक्रे= आकारयामास । ‘अविन्दन् ते’, ‘तेऽविन्दन्’ इत्यध्यात्म-अधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तम् अविन्दन्नित्यर्थः । ‘देवयानम्’, ‘गुहायद्’ इति वचनात् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S01_V19_B01" data-verse="AIT_C03_S01_V19" data-block-id="AIT_C03_S01_V19_B01">‘चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।
-| verse_id = AIT_C03_S01_V19
-| id       = AIT_C03_S01_V19_B01
-| text     = ‘चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।
 परमानन्दरूपत्वात् सुपर्ण इतिनामकः ।
 रमयामास तस्यां च निषण्णः सर्वदैव सः ।
@@ Line 1,691: / Line 1,224: @@
 लिहते लिह्यत इव प्राणस्थेन तु सा सदा ।
 स्वयं तु भगवान् विष्णुर्वाक्पतेर्ब्रह्मणोऽपि हि ।
-नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि वा(च) ॥’ इत्यादि च ॥ ६ ॥
+नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि वा(च) ॥’ इत्यादि च ॥ ६ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,700: / Line 1,232: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V01" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V01">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V01_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V01" data-block-id="AIT_C03_S02_V01_B01">गृहस्याऽच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V01
-| id       = AIT_C03_S02_V01_B01
-| text     = गृहस्याऽच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।
 तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ।
 तेषु सर्वेषु भगवान् बहुरूपो हरिः स्थितः ।
@@ Line 1,716: / Line 1,245: @@
 स एव स्वरसंस्थश्च स्वराख्यः स्वरतेः प्रभुः ।
 प्रमाणं सारयेद् यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।
-लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ।
+लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,723: / Line 1,251: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V02" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V02">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V02_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V02" data-block-id="AIT_C03_S02_V02_B01">अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V02
-| id       = AIT_C03_S02_V02_B01
-| text     = अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।
 तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ।
 तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।
-रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ।
+रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,736: / Line 1,260: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V03" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V03">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V03_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V03" data-block-id="AIT_C03_S02_V03_B01">तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V03
-| id       = AIT_C03_S02_V03_B01
-| text     = तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।
 अहर्नामा च भगवान् अहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ।
 अहोभिः समसङ्ख्यानि यस्माद् अध्यात्मगानि तु ।
@@ Line 1,747: / Line 1,268: @@
 छन्दोमयः सत्यकामो मन्तृवक्तृबलात्मकः ।
 एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥
-पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥
+पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,758: / Line 1,278: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V04" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V04">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B01">‘एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B01
-| text     = ‘एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।
 अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ।
 विष्णुनाम्नोऽथवाऽन्येषु पञ्चाशत्सङ्ख्यकेष्वपि ।
@@ Line 1,768: / Line 1,285: @@
 अर्कस्थितबृहत्याख्यरूपाण्यह्नां च सर्वशः ।
 सम्पादकानि तान्येव, तान्यक्षरमितानि च ।
-अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥’ इति च ।
+अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥’ इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B02">तस्यैतस्याऽत्मनः तस्य शरीराख्यस्याऽत्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेरपि तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B02
-| text     = तस्यैतस्याऽत्मनः तस्य शरीराख्यस्याऽत्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेरपि तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B03">‘ष्(विष्)’ ‘ण्’ ‘ष्णुः’ इत्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्माक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B03
-| text     = ‘ष्(विष्)’ ‘ण्’ ‘ष्णुः’ इत्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्माक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B04">अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B04
-| text     = अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।
 सन्धानात् सन्धिनामाऽसौ स्वयं नारायणः प्रभुः ।
 सन्ध्यूष्माक्षरगाण्यस्य विष्णो रूपाणि सर्वशः ।
-सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ।
+सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B05">तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B05
-| text     = तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः ।
 परज्ञानात् तु पर्वाणि विष्णो रूपाणि तानि हि ।
 अस्थानान्मदनाच्चैव ह्यस्थिमज्जाभिधानि च ।
@@ Line 1,805: / Line 1,306: @@
 न मांसादीनि गर्भत्वं यान्त्यतः स हि रेतसि ।
 विशेषेण स्थितः प्राणः प्राणे चैव विशेषतः ।
-स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च ।
+स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B06" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B06">मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थम् इदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानाम् अभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । अर्के निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक् प्रेरकत्वाद् । विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येव अहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B06
-| text     = मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थम् इदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानाम् अभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । अर्के निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक् प्रेरकत्वाद् । विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येव अहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V04_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V04_B07">‘यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V04_B07
-| text     = ‘यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।
 विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥
-बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥’ इति च ॥ २ ॥
+बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥’ इति च ॥ २ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,828: / Line 1,320: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V05" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V05">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V05_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V05" data-block-id="AIT_C03_S02_V05_B01">संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V05
-| id       = AIT_C03_S02_V05_B01
-| text     = संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।
 स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ।
 सर्वदेहाभिमानी तु शरीरपुरुषः शिवः ।
@@ Line 1,845: / Line 1,334: @@
 ब्रह्मणः सारभूतस्तु प्रद्युम्नो भगवान् हरिः ।
 स एवाऽदित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ।
-ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।
+ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,852: / Line 1,340: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V06" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V06">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V06_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06_B01">स एवाऽदित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V06
-| id       = AIT_C03_S02_V06_B01
-| text     = स एवाऽदित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ।
 स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः ।
 सङ्कर्षणो वासुदेव इत्येकः स चतुर्विधः ।
 प्रतिपूरुषमेतस्मात् स्थितो विष्णुर्नियामकः ।
-आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ।
+आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V06_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V06" data-block-id="AIT_C03_S02_V06_B02">स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V06
-| id       = AIT_C03_S02_V06_B02
-| text     = स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते ।
 मुख्यत्वात् सर्वदेवानामननादीशितृत्वतः ।
 कर्तृत्वादप्यनीकं स उदैत् सूर्यस्थितो हरिः ।
@@ Line 1,871: / Line 1,352: @@
 आपूरयन् सर्वलोकान् प्रकाशेन जनार्दनः ।
 आदानात् सर्वजीवानाम् अत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ।
-आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।
+आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,878: / Line 1,358: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V07" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V07">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V07_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V07" data-block-id="AIT_C03_S02_V07_B01">एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V07
-| id       = AIT_C03_S02_V07_B01
-| text     = एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ।
 ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् ।
 प्रादुर्भावाः समस्ताश्च चरमार्णस्य देवताः ।
@@ Line 1,892: / Line 1,369: @@
 अनन्तमूर्तिर्ब्रह्माऽसावनन्तजगदास्थितः ।
 नियामकस्तस्य विष्णुस्तावद्रूपेषु संस्थितः ।
-तत् संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥
+तत् संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,901: / Line 1,377: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V08">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B01">य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथवैनं महाव्रते ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B01
-| text     = य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथवैनं महाव्रते ।
 कर्मण्याचार्यतोऽन्यस्य शंसेत पितृतोऽथवा ।
 महाव्रतेन स्तोत्रेण स्तुवीतैनमथापि वा ।
 महाव्रते चितिं वाऽपि कुर्यान्नास्य फलं श्रुतेः ।
-सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति ।
+सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B02">प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतद् आनन्दह्रासकृद् भवेत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B02
-| text     = प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतद् आनन्दह्रासकृद् भवेत् ।
 प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते ।
 आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः ।
@@ Line 1,922: / Line 1,391: @@
 अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् ।
 योग्या अस्यास्तु विद्याया देवा ऋषय एव च ।
-एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥
+एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 1,929: / Line 1,397: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V08" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V08">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B02">कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B02
-| text     = कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।
 प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ।
 न विद्यायाः फलं तस्य श्रुतं च नरकावहम् ।
-नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ।
+नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B03">मुख्यत्यागो हरेरेष यन्नास्तीति वदेदमुम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B03
-| text     = मुख्यत्यागो हरेरेष यन्नास्तीति वदेदमुम् ।
 तत्समं वाऽधिकं वाऽपि ब्रूयादैक्यमथापि वा ।
 ऐश्वर्यादिगुणानां वा ह्रासं नास्तित्वमेव वा ।
@@ Line 1,963: / Line 1,424: @@
 त्यागानामेवमुक्तानां तर्काद्यैः साधनं तथा ।
 अचिन्त्यविभवेऽप्यस्मिन्नसम्भवनिरूपणम् ।
-स एष मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः ।
+स एष मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B04">रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B04
-| text     = रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ।
 संशयश्चोक्ततत्त्वेषु जगन्मिथ्यात्वदर्शनम् ।
 अस्मृतिर्वासुदेवस्य तद्भक्तानां च निन्दनम् ।
-द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः ।
+द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B05">निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B05
-| text     = निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ।
 त्यागस्तृतीयो हि हरेः, चतुर्थोऽयोग्यपूरुषे ।
 उपदेशः केशवस्य यथाशास्त्रोदितक्रमात् ।
 आचार्यपित्रोरन्यत्र तथैव च महाव्रते ।
-हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि, त्याग एव चतुर्विधः ।
+हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि, त्याग एव चतुर्विधः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B06" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B06">त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B06
-| text     = त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् ।
 तृतीयान्निरयप्राप्तिश्चतुर्थान्न दिवं व्रजेत् ।
 उपदिष्टेऽपि यस्तत्त्वे संशयं कुरुते पुमान् ।
@@ Line 1,996: / Line 1,445: @@
 यदि ज्ञानं नातिपक्वं सरागं च मनो भवेत् ।
 तदा स्वर्गादिलोकाप्तिः संशयश्चेत् क्वचित् क्वचित्।
-आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् ।
+आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B07">पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B07
-| text     = पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ।
 पूर्वं तु निःसुखं तत्र, निर्दुःखं चापरं मतम् ।
 निश्शेषगुणहीनं च पूर्वम्, निर्दोषकं परम् ।
@@ Line 2,009: / Line 1,454: @@
 न च तेषां सङ्करोऽस्ति यथायोग्या हि तद्गतिः  ।
 मानुषेषूत्तमा मुक्तिम् अधमा निरयं तथा ।
-आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः ।
+आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V08_B08" data-verse="AIT_C03_S02_V08" data-block-id="AIT_C03_S02_V08_B08">नियमोऽयं नान्यथा स्याद्, अच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V08
-| id       = AIT_C03_S02_V08_B08
-| text     = नियमोऽयं नान्यथा स्याद्, अच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ।
 दोषेऽथवा गुणे वाऽपि तदा दैत्याः सुरा अपि ।
 स्वां स्वां गतिं समायान्ति तावत् संसारभागिनः ।
@@ Line 2,021: / Line 1,462: @@
 सृष्टिस्थितिलयादीनां नोच्छेदस्तेन कुत्रचित् ।
 तस्माद् दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् ।
-जानीयात् तेन मुक्तिः स्याद् अपरोक्षदृशेरनु ।
+जानीयात् तेन मुक्तिः स्याद् अपरोक्षदृशेरनु ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,028: / Line 1,468: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V09" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V09">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V09_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09_B01">सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V09
-| id       = AIT_C03_S02_V09_B01
-| text     = सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।
 अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्।
 अन्येषामपि रूपाणाम् इति विद्याद् विचक्षणः ।
@@ Line 2,037: / Line 1,474: @@
 तदैव दुर्निमित्तानि जायन्ते नान्यदा क्वचित्।
 तस्मात् तेषां दर्शने तु कर्तव्यं पारलौकिकम् ।
-सर्वमेव, जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः ।
+सर्वमेव, जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V09_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09_B02">ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिनामकः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V09
-| id       = AIT_C03_S02_V09_B02
-| text     = ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिनामकः ।
 स्तूयते सोऽङ्गनेतृत्वाद् अग्निरित्यभिधीयते ।
 परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्ज्ञापनाख्यप्रसूतिभिः ।
@@ Line 2,060: / Line 1,493: @@
 कालमृत्युर्यदि भवेत् तथा जन्मादिकं भयम् ।
 अन्याभिः कर्मतः पूतो यत्र ब्रह्मेति वैष्णवम् ।
-लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ।
+लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V09_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V09" data-block-id="AIT_C03_S02_V09_B03">इष्टप्रदानशीलत्वाद् इन्दुर्वायुः स एव च ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V09
-| id       = AIT_C03_S02_V09_B03
-| text     = इष्टप्रदानशीलत्वाद् इन्दुर्वायुः स एव च ।
 सोमः सौम्यस्वरूपत्वात्, पवमानश्च पावनात् ।
 विष्णुः पुरातनत्वात् तु प्रत्नो, रेतो महारतिः ।
 देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ।
-सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।
+सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,079: / Line 1,507: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V10" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V10">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B01">देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B01
-| text     = देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ।
 अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते ।
 तृतीयवर्णोऽतिशये यतस्तेनातिरेव वा ।
 अत इत्युच्यते विष्णुः सम्यक् श्रुत्याद्यशक्यतः ।
-पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ।
+पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B02">अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B02
-| text     = अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः ।
 समः स सर्वरूपेषु सर्वजीवनियामकः ।
 इति विद्यात् परं विष्णुं मुच्यते तेन संसृतेः ॥’ इत्यादि च ।
-शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात्, तदुपास्यत्वात्, तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्यत्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यद् ईम् एव । अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत् सर्वम् अरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावः, रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् ।
+शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात्, तदुपास्यत्वात्, तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्यत्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यद् ईम् एव । अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत् सर्वम् अरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावः, रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B03">परस्मै शंसनमात्राद् अरतिरेव ! इत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागोऽस्ति, न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम् इति दोषद्वयमेवेत्यव-धारयति- न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इत्येतत् तदुक्तं भवति इति । अलकं शृणोति इति त्यागद्वयस्य मुख्यतः, तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद् भवति ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
+तौ यदैवास्माच्छरीराद् विहीयेते तदैव तानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति ।</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B03
-| text     = परस्मै शंसनमात्राद् अरतिरेव ! इत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागोऽस्ति, न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम् इति दोषद्वयमेवेत्यव-धारयति- न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इत्येतत् तदुक्तं भवति इति । अलकं शृणोति इति त्यागद्वयस्य मुख्यतः, तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद् भवति ।
-तौ यदैवास्माच्छरीराद् विहीयेते तदैव तानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B04" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B04">वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B04
-| text     = वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।
 ‘यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् ।
 सोमेन च सुतेनेशमास्ते लोके हरेर्हि सः ॥’ इति स्कान्दे ।
-ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते, तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्याऽनन्दं जनयन् ।
+ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते, तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्याऽनन्दं जनयन् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B05" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B05">स्वर् आनन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । ‘अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आ वक्षणाभ्यः’(ऋ.सं.१.१३४.४) इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B05
-| text     = स्वर् आनन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । ‘अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आ वक्षणाभ्यः’(ऋ.सं.१.१३४.४) इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।
 ‘सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव ।
 यत्रासौ भगवान् विष्णुस्त्वं हि मोक्षप्रदः सदा ॥’ इति च ।
@@ Line 2,124: / Line 1,533: @@
 ‘अनन्यहेतुकं साक्षाद् भगवद्भक्तिरूपकम् ।
 सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ।
-प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥’ इत्यृग्वेदसंहितायाम् ।
+प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥’ इत्यृग्वेदसंहितायाम् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B06" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B06">तमसः सकाशाद् उद्गता वयम् उत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तः तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवम् अगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमं ज्योतिः, न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रम् इदम् इति ज्ञापयितुम् ‘अगन्म ज्योतिरुत्तमम्’ इति पुनर्वचनम् ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B06
-| text     = तमसः सकाशाद् उद्गता वयम् उत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तः तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवम् अगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमं ज्योतिः, न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रम् इदम् इति ज्ञापयितुम् ‘अगन्म ज्योतिरुत्तमम्’ इति पुनर्वचनम् ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B07" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B07">‘अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः’ इति शब्दनिर्णये ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B07
-| text     = ‘अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः’ इति शब्दनिर्णये ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B08" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B08">‘बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
+स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B08
-| text     = ‘बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।
-स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B09" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B09">‘रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B09
-| text     = ‘रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।
 पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ।
 यदि कालिकमृत्युः स्यात् पदं सा परमं नयेत् ।
@@ Line 2,156: / Line 1,549: @@
 तदाश्रयत्वाद् दुर्गाऽपि रात्रीरित्यभिधीयते ।
 स्त्रीरूपः स परो विष्णुः पायसेष्टो हि मोक्षदः ।
-तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ।
+तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B10" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B10">बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
+आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B10
-| text     = बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह ।
-आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">नीचान् उच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीन् उर्वपूरयत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
+ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं.........</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = नीचान् उच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीन् उर्वपूरयत् ।
-ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं.........
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">...............स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = ...............स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ।
 उषआख्यं शुक्लवर्णं प्रमदारूपमेव च ।
-तमश्चापाकरोत्येव तदा(सदा) सूर्यादिषु स्थितः ।
+तमश्चापाकरोत्येव तदा(सदा) सूर्यादिषु स्थितः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">स नः स्वामी यदुदरे यमनाद् यामनामके ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
+आविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत् पतत्रिणः ।</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = स नः स्वामी यदुदरे यमनाद् यामनामके ।
-आविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत् पतत्रिणः ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">शेनाख्यास्तु सुखीनत्वाद् आ समन्तात् सुरोत्तमाः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = शेनाख्यास्तु सुखीनत्वाद् आ समन्तात् सुरोत्तमाः ।
 पद्वन्तो मानुषाश्चैव पादमात्रप्रयायिनः ।
 ग्रामाख्या बहुलत्वात्तु दैत्या एव प्रकीर्तिताः ।
-अर्थिनस्तु कृतार्थत्वान्मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ।
+अर्थिनस्तु कृतार्थत्वान्मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">ऊरीकृतप्रमाणत्वाद् ऊर्म्यः स भगवान् हरिः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = ऊरीकृतप्रमाणत्वाद् ऊर्म्यः स भगवान् हरिः ।
 वृकास्तेनैव निर्याप्याः वृकाः क्रूरत्वतोऽसुराः ।
 तत्स्वभावाश्च वृक्याः स्युः स्तेनास्तत्र महासुराः ।
 ब्रह्मस्तेना यतस्ते हि नित्यमैकात्म्यवेदिनः ।
-विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः ।
+विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानम् अज्ञानां पेशलं हि तत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानम् अज्ञानां पेशलं हि तत् ।
 तद् यातयत्यृणमिव भगवान् पुरुषोत्तमः ।
-स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ।
+स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B12" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B12">जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B12
-| text     = जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः ।
 उपाकरं तथा स्तोमं तवाहं तद् (वृ)गृणीष्व च ।
 द्यौरिति ज्ञानमुद्दिष्टं तद्‍व्यङ्गत्वाज्जनार्दनः ।
-दुहिता दिव इत्युक्तः.........।
+दुहिता दिव इत्युक्तः.........।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B13" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B13">......... एवमर्थेन पूज्यते ॥
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B13
-| text     = ......... एवमर्थेन पूज्यते ॥
 रात्रीसूक्तेन भगवान् साक्षान्नारायणः प्रभुः ।
 तत्सन्निधानाद् दुर्गाया एषोऽर्थ उपचारतः ।
-एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् ।
+एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V10_B11" data-verse="AIT_C03_S02_V10" data-block-id="AIT_C03_S02_V10_B11">यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V10
-| id       = AIT_C03_S02_V10_B11
-| text     = यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ।
 जप्या एव, विशेषोऽयं होमो दुःस्वप्नदर्शने ।
 परोक्षज्ञानिनो विष्णुरापरोक्ष्यं व्रजेत् त्वरन् ।
 अपरोक्षदृशः प्रीतः सुखाधिक्यं करोत्यतः ।
 मुक्तस्य, द्विविधैस्तस्माज्जपो योगश्च सर्वथा ।
-कर्तव्यो, न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥
+कर्तव्यो, न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,250: / Line 1,602: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V11" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V11">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V11_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V11" data-block-id="AIT_C03_S02_V11_B01">अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुनामा(शब्दा)र्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववाग् उपनिषद एव । तथापि मुख्यत(मुखत) एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V11
-| id       = AIT_C03_S02_V11_B01
-| text     = अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुनामा(शब्दा)र्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववाग् उपनिषद एव । तथापि मुख्यत(मुखत) एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V11_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V11" data-block-id="AIT_C03_S02_V11_B02">‘पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V11
+स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V11_B02
-| text     = ‘पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।
-स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥
-}}
 </div>
@@ Line 2,267: / Line 1,611: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V12" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V12">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V12_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V12" data-block-id="AIT_C03_S02_V12_B01">तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V12
-| id       = AIT_C03_S02_V12_B01
-| text     = तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।
 दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ।
 ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः ।
-विद्यापूर्णसुखः स स्याद् भूमिपूरितकीर्तिमान् ।
+विद्यापूर्णसुखः स स्याद् भूमिपूरितकीर्तिमान् ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,280: / Line 1,620: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V13" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V13">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V13_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13_B01">विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्साराम् अप्यृचं जपेत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B01
-| text     = विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्साराम् अप्यृचं जपेत् ।
 ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ।
 ओष्ठा पिधानेत्येषा ह्यृक् सारो वाचः प्रकीर्तितः ।
@@ Line 2,289: / Line 1,626: @@
 कुलीति चोक्तो भगवान् प्रलीनाशेषकुत्सितः ।
 पाति सर्वं विशिष्टश्च सर्वस्मादित्यतः पविः ।
-सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत्’ ॥ इति च ।
+सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत्’ ॥ इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V13_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13_B02">(नेत्युपमार्थे)न इत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवत् अस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वाद्, वक्ष्यमाणत्वाच्च ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B02
-| text     = (नेत्युपमार्थे)न इत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवत् अस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वाद्, वक्ष्यमाणत्वाच्च ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V13_B03" data-verse="AIT_C03_S02_V13" data-block-id="AIT_C03_S02_V13_B03">‘श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः’(भाग.२.४.२०) इति भागवते । ‘यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद’(बृह.३.७.२७) इत्यादिश्रुतिश्च । स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V13
-| id       = AIT_C03_S02_V13_B03
-| text     = ‘श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः’(भाग.२.४.२०) इति भागवते । ‘यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद’(बृह.३.७.२७) इत्यादिश्रुतिश्च । स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥
-}}
 </div>
@@ Line 2,310: / Line 1,638: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V14" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V14">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V14_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V14" data-block-id="AIT_C03_S02_V14_B01">संवत्सर इति विशेषणाद् विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । ‘ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः’(महाना.उ.१७.१२) इत्यादि श्रुतेः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V14
-| id       = AIT_C03_S02_V14_B01
-| text     = संवत्सर इति विशेषणाद् विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । ‘ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः’(महाना.उ.१७.१२) इत्यादि श्रुतेः ।
 ‘श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् ।
 तेनैव सम्यक् सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ।
-सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः।
+सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,323: / Line 1,647: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V15" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V15">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V15_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V15" data-block-id="AIT_C03_S02_V15_B01">विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V15
-| id       = AIT_C03_S02_V15_B01
-| text     = विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ।
 ण इत्याक्रियमाणत्वाण्णकारोऽस्य बलं मतम् ।
 विष्णुनाम्नि षकारेण रमाब्रह्मेशपूर्विणः ।
@@ Line 2,341: / Line 1,662: @@
 विष्णोः प्राणत्वमात्मत्वं बलं चैवात्र वेत्ति यः ।
 स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद् भवेत् ।
-स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।
+स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,348: / Line 1,668: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V16" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V16">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V16_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V16" data-block-id="AIT_C03_S02_V16_B01">संहितासहितत्वेन यदृचोऽधीमहे वयम् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V16
-| id       = AIT_C03_S02_V16_B01
-| text     = संहितासहितत्वेन यदृचोऽधीमहे वयम् ।
 वेदान् अन्यान् पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः ।
 अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ।
-इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ... ...।
+इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ... ...।</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,361: / Line 1,677: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V17" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V17">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V17_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V17" data-block-id="AIT_C03_S02_V17_B01">.... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V17
-| id       = AIT_C03_S02_V17_B01
-| text     = .... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।
 यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ।
 मौनेन विष्णुशब्दार्थं ध्यायन्तो वाचमेव वा ।
@@ Line 2,375: / Line 1,688: @@
 विष्णुनामोदितो योऽर्थस्तद्व्याख्याऽन्यद् वचोऽखिलम् ॥
 एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः ।
-पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥
+पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥</div>
-}}
 </div>
@@ Line 2,384: / Line 1,696: @@
 <div class="bhashya-collection" id="bhashya-AIT_C03_S02_V18" data-block-id="bhashya-AIT_C03_S02_V18">
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">‘संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = ‘संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।
 अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्।
 व्याख्यानशक्तिहीनाय नैव ब्रूयात् कथञ्चन ।
 वैष्णवाय सुवृत्ताय (सुव्रताय सुशिक्षिणे ।
 शान्ताय सुविशुद्धाय) मेधाश्रद्धायुताय च ।
-गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥’ इत्यादि च ।
+गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥’ इत्यादि च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">य एतेन ‘ण’ इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलम्, ‘ष’शब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाऽततत्वं च सर्वां संहिताम् अनु तदर्थत्वेन वेद, अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथ इत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनाम-व्याख्यानरूपा एव ।</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = य एतेन ‘ण’ इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलम्, ‘ष’शब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाऽततत्वं च सर्वां संहिताम् अनु तदर्थत्वेन वेद, अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथ इत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनाम-व्याख्यानरूपा एव ।
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B02" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B02">यद् वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोऽधीमहे तेनास्माकं ‘ण’शब्द-‘ष’शब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्‍व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । ‘वि’इत्युपसर्गत्वाद् उकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वाद् उक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक् तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥</div>
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B02
-| text     = यद् वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोऽधीमहे तेनास्माकं ‘ण’शब्द-‘ष’शब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्‍व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । ‘वि’इत्युपसर्गत्वाद् उकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वाद् उक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक् तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैः मेघाग्निवारिधितळादि(रवैश्च)भवैश्च सर्वैः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
+एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैः मेघाग्निवारिधितळादि(रवैश्च)भवैश्च सर्वैः ।
-एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">‘यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = ‘यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं
 बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।
 वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः
-मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥
+मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">हन(नु)शब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = हन(नु)शब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।
 रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ।
 भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः ।
@@ Line 2,434: / Line 1,723: @@
 मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः ।
 इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ।
-यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।
+यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">‘साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = ‘साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।
 हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ।
 पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः ।
@@ Line 2,453: / Line 1,738: @@
 त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ।
 एतेषां(येषां हि) परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः ।
-स्वयम्भुब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥’ इति च ।
+स्वयम्भुब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥’ इति च ।</div>
-}}
-{{Bhashyam
+<div class="bhashyam-block" id="AIT_C03_S02_V18_B01" data-verse="AIT_C03_S02_V18" data-block-id="AIT_C03_S02_V18_B01">पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।
-| verse_id = AIT_C03_S02_V18
+अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥</div>
-| id       = AIT_C03_S02_V18_B01
-| text     = पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।
-अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥
-}}
 </div>