Bhagavatatatparyanirnaya/Moola: Difference between revisions

Latest revision as of 09:04, 30 June 2026

श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः — मूलम्

प्रथमः स्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

जन्माद्यस्य यतोऽन्वायादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट्तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यं सूरयः ।तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो मृषाधाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १ ॥

धर्मः प्रेज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतांवेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् ।श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरःसद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात् ॥ २ ॥

निगमकल्पतरोर्गलितं फलंशुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् ।पिबत भागवतं रसमालयंमुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ ३ ॥

नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयःसत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्त्रसममासत ॥ ४ ॥

यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः ।अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः ॥ ७ ॥वेत्थ त्वं सौम्य तत्सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् ।ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८ ॥

आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् ।ततः सद्यो विमुच्येत यं बिभेति स्वयं भवः ॥ १४ ॥

अथाऽख्याहि हरेर्धीमन्नवतारकथाः शुभाः ।लीला विदधतः स्वैरमीश्वरस्यात्ममायया ॥ १८ ॥

द्वितीयोऽध्यायः

सूत उवाच–यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यंद्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽपि नेदु-स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥

यः स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेक-मध्यात्मदीपमतितीर्षतां तमोऽन्धम् ।संसारिणां करुणयाऽऽह पुराणगुह्यंतं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥

वदन्ति तत्तत्वविदस्तत्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥

सत्तामात्रं तु यत्किञ्चित्सदसच्चाविशेषणम् ।उभाभ्यां भाष्यते साक्षाद्भगवान् केवलः स्मृतः ॥ १२ ॥

तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतिगृहीतया ॥ १३ ॥

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २२ ॥

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै-र्युक्तः परः पुरुष एव इहास्य धत्ते ।स्थित्यादये हरिविरिञ्चहरेति सञ्ज्ञाःश्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनौ नृणां स्युः ॥ २४ ॥

पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः ।तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ २५ ॥

भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् ।सत्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पते नेतराविह ॥ २६ ॥

रजस्तमःप्रकृतयः समशीलान् भजन्ति वै ।पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः ॥ २८ ॥

स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया ।सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः ॥ ३१ ॥

तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव ।अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः ॥ ३२ ॥

असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ।स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३४ ॥

तृतीयोऽध्यायः

सूत उवाच–जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥

यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः ॥ ५ ॥

स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमास्थितः ।चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥

तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥ ८ ॥

तुर्यं धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी ।भूत्वाऽऽत्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तमः ॥ ९ ॥

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।प्रोवाचाऽऽसुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥

षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।दुग्धवानोेषधीर्विप्रास्तेनायं च उशत्तमः ॥ १४ ॥

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ २१ ॥

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥

ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।बुद्धो नाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्वनिधेर्द्विजाः ।यथा विदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ २६ ॥

एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥

एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥

यथा नभसि मेघौघा रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभिः ॥ ३१ ॥

अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् ।अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यः पुनर्भवः ॥ ३२ ॥

यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।सम्पन्न एवेति विदुर्महिमि्न स्वे महीयते ॥ ३४ ॥

एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥ ३५ ॥

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषिः ॥ ४० ॥

चतुर्थोऽध्यायः

तस्य पुत्रो महायोगी समदृक् निर्विकल्पकः ।एकान्तगतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते ॥ ४ ॥

सूत उवाच—द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः ॥ १३ ॥

दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुसा ।सर्ववर्णाश्रमाणां यद् दध्यौ चिरममोघदृक् ॥ १७ ॥

स्त्रीशूद्रब्रह्मबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा ।कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।इति भारतमाख्यानं कृपया मुनिना कृतम् ॥ २४ ॥

एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।सर्वात्मकेनाऽपि यदा नातुष्यद् हृदयं ततः ॥ २५ ॥

नातिप्रसन्नहृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित् ॥ २६ ॥

धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः ।मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम् ॥ २७ ॥

अथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवाऽत्मना विभुः ।असम्पन्न इवाऽभाति ब्रह्मवर्चस्विसत्तमः ॥ २९ ॥

किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः ॥ ३० ॥

तस्यैवं खिन्नमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम् ॥ ३१ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

नारद उवाच—पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥

जिज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यत्तत् सनातनम् ।तथाऽपि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥

व्यास उवाच—अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं, तथाऽपि नात्मा परितुष्यते मे ।तत्मूलमव्यक्तमगाधबोधं, पृच्छामहे त्वाऽऽत्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥

यथा धर्मादयो ह्यर्था मुनिवर्यानुवर्णिताः ।न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः ॥ ९ ॥

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशोजगत्पवित्रं न गृणीत कर्हिचित् ।तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसान यत्र हंसा न्यपतन् मिमङ्क्षया ॥ १० ॥

नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितंन शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरेन चार्षितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥

अतो महाभाग भवानमोघदृक्शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः ।उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तयेसमाधिनाऽनुस्मर यद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥

जुगुस्पिसं धर्मकृतेऽनुशासनंस्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।यद्वाक्यतो धर्म इतीतरस्थितोन मन्यते तस्य निवारणं जनः ॥ १५ ॥

विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो-रनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् ।प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मन-स्ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः ॥ १६ ॥

इदं हि विश्वं भगवानिवेतरोयतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवः ।तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापिप्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम् ॥ २० ॥

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामतेप्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ।ययाऽहमेतत् सदसत् स्वमाययापश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥

त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोःसमाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।प्रख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनांसङ्क्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥

षष्टोऽध्यायः

स्फीतान् जनपदान् तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् ।खेटान् पट्टनवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥

प्रेमातिभारनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृतः ।आनन्दसंप्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ २१ ॥

सप्तमोऽध्यायः

सूत उवाच—ब्रह्मनद्याः सरस्वत्याः आश्रमः पश्चिमे तटे ।शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः ॥ २ ॥

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले ।अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयाम् ॥ ४ ॥

भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन्कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि ।अपाहरद्विप्रियमेतदस्यजुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ती ॥ १४ ॥

माता शिशूनां निधनं सुतानांनिशम्य घोरं परितप्यमाना ।तदाऽरुदद् बाष्पकलाकुलाक्षीतां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥

अष्टमोऽध्यायः

तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् ।भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येमहि स्त्रियः ॥ २३ ॥

विपदः सन्तु नः शश्वत् तत्र तत्र जगत्पते ।भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २८ ॥

मन्ये त्वां कालमीशानं अनादिनिधनं परम् ।समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ ३१ ॥

ते वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।भवतो दर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितुः ॥ ४१ ॥

नवमोऽध्यायः

नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुः धर्मो युद्धे वधो द्विषाम् ।इति मे न तु बोधाय कल्पते शाश्वतं वचः ॥ ५ ॥

शितविशिखहतो विशीर्णदंसः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे ।प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् मुदे मुकुन्दः ॥ ४५ ॥

दशमोऽध्यायः

निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोदितंप्रवृत्तिविज्ञानविधूतविभ्रमः।शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रयःप्रणिध्युपात्तामनुजानुवर्तितः ॥ ४ ॥

अश्रूयन्ताऽशिषः सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिताः ।नानुरूपाऽनुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ २० ॥

स्त्रिय ऊचुः—स वै किलायं पुरुषः पुरातनोय एक आसीदविशेष आत्मनि ।अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरेनिमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २२ ॥

स एव भूयो निजवीर्यचोदितांस्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् ।अनामरूपात्मनि रूपनामनीविधित्समानोऽनुससार शास्तिकृत् ॥ २३ ॥

यदा ह्यधर्मेण तमोऽधिका नृपाःजीवन्ति तत्रैष हि सात्वतः किल ।धर्मं भगं सत्यमृतं दयां यशोभवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २६ ॥

एताः पुरा स्त्रीत्वमवाप्तये समंनिरस्तशोकं बत साधु कुर्वते ।यासां गृहात्पुष्करलोचनः पतिःन जात्वपैत्याकृतिभिः हृदि स्पृशन् ॥ ३१ ॥

अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः ।परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३३ ॥

तत्र तत्र च तत्रत्यैर्हरिः प्रत्युद्यतार्हणः ।सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३७ ॥

यर्ह्यम्बुजाक्षाञ्चति माधवो भवान्कुरून् मधून् वाऽथ सुहृद्दिदृक्षया ।तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेद्रविं विनाऽक्ष्णामिव नस्तवाच्युत ॥ ४६ ॥

यत्तदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणैः ।न युज्यते सदाऽऽत्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ७५ ॥

तं मेनिरे खला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं हरेः ।अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ७६ ॥

एकादशोऽध्यायः

ब्राह्मणा ऊचुः—पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानवः ।ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरर्थियथा ॥ १९ ॥

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम् ॥ ३१ ॥

द्वादशोऽध्यायः

प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणांस्तन्व इवाऽगतान् ।अभिसङ्गम्य विधिवत्परिष्वङ्गाभिवन्दनैः ॥ ५ ॥

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत्समवर्णयत् ।यथानुभूतं भ्रमता विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२ ॥

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथाघमघकारिषु ।यावद्बभार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यमः ॥ १५ ॥

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो ।स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः ॥ २० ॥

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् ।इतोऽर्वाक्प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः ॥ २८ ॥

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निर्विप्रान्नत्वा तिलगोवस्त्ररुग्मैः ।गृहान्प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत्पितरौ सौबलीं च ॥३१॥

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः ।गावद्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः ।अम्बा वा हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् ॥ ३२ ॥

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः शिशून् ।अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः ॥ ३४ ॥

सञ्जय उवाच—अहं च व्यंसितो राजन् पित्रोर्वः कुलनन्दन ।न वेद साध्व्या गान्धार्या मुषितोऽस्मि महात्मभिः ॥ ३७ ॥

युधिष्ठिर उवाच—नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवान् क्वगतावितः ।अम्बा वा हतपुत्राऽऽर्ता क्व गता च तपस्विनी ।कर्णधार इवापारे सीदतां पारदर्शनः ॥ ४० ॥

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं चाथवोभयम् ।सर्वथा हि न शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात् ॥ ४४ ॥

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया ।दक्षिणेन हिमवता ऋषीणामाश्रमं गतः ॥ ५१ ॥

स्नात्वा त्रिषवणं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि ।अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्तेऽ)विगतेक्षणः ॥ ५३ ॥

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् ।ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५५ ॥

ध्वस्तमायागुणोद्रेको निरुद्धकरणाशयः ।निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाधुना॥ ५६ ॥

स वा अद्यतनाद् राजा परतः पञ्चमेऽहनि ।कलेवरं हास्यति ह तच्च भस्मीभविष्यति ॥ ५७ ॥

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन ।हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवकः ॥ ५९ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

व्यतीताः कतिचिन् मासास्तदा तु शतशो नृपः ।ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि भृगूद्वह ॥ २ ॥

अपि देवर्षिणाऽऽदिष्टः स कालः प्रत्युपस्थितः ।यदाऽऽत्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥

मृत्युदूतः कपोतोऽग्नावुलूकः कम्पयन्मनः ।प्रत्युलूकश्च हुङ्कारैरनिद्रौ शून्यमिच्छतः ॥ १४ ॥

भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः ।कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्वृतः ॥ ३४ ॥

कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे ।अलब्धमानोऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः ॥ ३९ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

पत्न््नयास्तवापि मखक्लृप्तमहाभिषेक-श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् ।स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्योयैस्तत्स्त्रियो न्यकृत तत् सविमुक्तकेश्यः ॥ १० ॥

तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्तेसोऽहं रथी नृपतयो यत आमनन्ति ।सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तंभस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूषे ॥ २१ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

सूत उवाच—वासुदेवाङ्घ्र्यभिध्यानपरिबृंहितरंहसा ।भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुनः ॥ १ ॥

गीतं भगवता ज्ञानं यत्तत्सङ्ग्राममूर्धनि ।कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमद्विभुः ॥ २ ॥

विशोको ब्रह्मसम्पत्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः ।लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः ॥ ३ ॥

स्वराट् पौत्रं विनीतं तमात्मनोऽनवमं गुणैः ।तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ७ ॥

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे परम् ।धृत्या ह्यपानं सोत्सर्गं तत्परत्वे ह्यजोहवीत् ॥ १० ॥

त्रित्वे हुत्वाऽथ पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनिः ।सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ११ ॥

उदीचीं प्रविवेशाऽशां गतपूर्वां महात्मभिः ।हृदि ब्रह्म ध्यायन् नाऽवर्तेत गतो यतः ॥ १३ ॥

ते साधुकृतसर्वार्थाः ज्ञात्वाऽऽत्यन्तिकमात्मनः ।मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ १५ ॥

षोडशोऽध्यायः

शौनक उवाच—कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः ।नृदेवचिह्नधृक् शूद्रः कोऽसौ गां यः पदाऽहनत् ॥ ५ ॥

तत्कथ्यतां महाभाग यदि विष्णुकथाश्रयम् ।अथ वाऽस्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् ॥ ६ ॥

किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः ।क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानां मृतिच्छताम् ॥ ७ ॥

एतदर्थं हि भगवान् आहूतः परमर्षिभिः ।अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः ॥ ९ ॥

सारथ्यपार्षदसेवनसख्यदौत्य-वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामैः ।स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतस्य विष्णोःभक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ १७ ॥

धरोवाच—सत्यं शौचं दया दानं त्यागः सन्तोष आर्जवम् ।शमो दमः तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम् ॥ २७ ॥

ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो धृतिः स्मृतिः ।स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिः सौभगं मार्दवं क्षमा ॥ २८ ॥

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः ।गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृतिः ॥ २९ ॥

इमे चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणाः ।प्रार्थ्या महत्वमिच्छद्भिः न च यान्ति स्म कर्हिचित् ॥३०॥

सप्तदशोऽध्यायः

वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् ।वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रपीडितम् ॥ २ ॥

धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् ।यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २१ ॥

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा ।चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चयः ॥ २२ ॥

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ।ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैः यज्ञेश्वरं ब्रह्मवितानयज्ञाः ॥३२ ॥

यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इष्टात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति ।कामानमोघान् स्थिरजङ्गमानां अन्तर्बहिर्वायुरिवेश आत्मा ॥ ३३ ॥

अथैतानि न सेवेत बुभूषु पुरुषः क्वचित् ।विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः ॥ ४० ॥

अष्टादशोऽध्यायः

उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञानार्जितसंस्थितिः ।वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वकलेवरम् ॥ ३ ॥

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताऽशिषः ॥ १३ ॥

कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य ।योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद्यमनन्तमाहुः ॥ १९ ॥

यत्रानुरक्ताः सहसैव धीराः व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् ।व्रजन्ति तत्पारमहंस्यसत्यं यस्मिन्नहिंसोपरमश्च धर्मः ॥ २२ ॥

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् ।स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥

अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मनः ।ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षः वयस्यान् ऋषिबालकान् ।कौशिक्यप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥

अरक्ष्यमाणे नरदेवनामि्नरथाङ्गपाणावयमङ्ग लोकः ।तदा हि चोरप्रचुरो विनङ्क्ष-त्यरक्ष्यमाणो विवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥

तदद्य नः पापमुपैत्यनन्वयंयन्नष्टनाथस्य पशोर्विलुम्पकाः ।परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जतेपशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः ॥ ४४ ॥

साधवः प्रायशो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः ।न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽ)गुणाश्रयः ॥ ५० ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

इति स्म राजा व्यवसाययुक्तःप्राचीनमूलेषुु कुशेषु धीरः ।उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्तेसमुद्रपत्न््नयाः स्वसुते न्यस्तभारः ॥ १७ ॥

विंशोऽध्यायः

श्यामं सदाऽऽपीच्यवयोङ्गलक्ष्म्यास्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।प्रत्युत्थिता मुनयश्चाऽसनेभ्यःतल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम् ॥ ४ ॥

द्वितीयस्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच—वरीयानेष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥ १ ॥

श्रोतव्यानीह राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।अपश्यतामात्मतत्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन नवं वयः ।दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मदैन्येष्वसत्स्वपि ।तेषु प्रसक्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥

प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिनिषेधतः ।नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥ ७ ॥

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥

परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथिः ।मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा ।मनो निर्विषयं युंक्त्वा ततः किञ्चिन्न संस्मरेत् ।पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः ॥ २१ ॥

राजोवाच—यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥

श्रीशुक उवाच—जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ।स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च यत् ॥ २४ ॥

आण्डकोशे शरीरेऽस्मिन्सप्तावरणसंयुते ।वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान्धारणाश्रयः ॥ २५ ॥

पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।महातलं विश्वसृजस्सुगुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥२६॥

छन्दांस्यनन्तस्य गिरो गृणन्ति दंष्ट्राऽर्यमेन्दूडुगणा द्विजानि ।हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥३१॥

द्वितीयोऽध्यायः

शब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः ।परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयानः ॥२॥

अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ।सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्तत् परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः ॥३॥

एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्माप््रिायोऽर्थो भगवाननन्तः ।तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥

स सर्वविद्हृद्यनुभूश्च सर्व आत्मा यथा सुप्तजनेक्षितैकः ।तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत सर्वात्मनाऽतोऽन्यत आत्मघातः ॥ ७ ॥

अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ।ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयाऽवतिष्ठते ॥ १३ ॥

यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः ।तावत्स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥ १५ ॥

स्थिरं सुखञ्चासनमास्थितो यतिःयदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् ।काले च देशे च मनो न सज्जेत्प्राणान्नियच्छेन्मनसा जितासुः ॥ १६ ॥

मनश्च बुध्याऽमलया नियम्यक्षेत्रज्ञ एतां निनयेत्तमात्मनि ।आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरोलब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १७ ॥

न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुःकुतो नु देवा जगतां य ईशिरे ।न यत्र सत्वं न रजस्तमश्चन वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १८ ॥

नाभ्यां स्थितं हृद्यवरोप्य तस्माद्उदानगत्योरसि तं नयेन्मुनिः ।ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वीस्वतालुमूलं शनकैर्नयेत ॥ २१ ॥

तस्माद्भ्रुवोरन्तरमुन्नयेतनिरुद्धसप्ताश्वपथोऽनपेक्षः ।स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि-र्निर्भिद्य मूर्धन्विसृजेत्परं गतः ॥ २२ ॥

यदि प्रयास्यत्यथ पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद्विहारम् ।अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २३ ॥

योगेश्वराणां गतिमामनन्ति बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मा ।न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २४ ॥

वैश्वानरं याति विहायसा गतःसुषुम्नया ब्रह्मपथेन शोचिषा ।विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात्प्रयाति चक्रं नृप शैंशुमारम् ॥ २५ ॥

योऽन्तः पचति भूतानां यस्तपत्यण्डमध्यगः ।सोऽग्निर्वैश्वानरो मार्गो देवानां पितृणां मुनेः ॥ २६ ॥

देवयानं पिङ्गलाभिरहान्येति शतायुषा ।रात्रीरिडाभिः पितृणां विषुवत्तां सुषुम्नया ॥ २७ ॥

तद्विश्वनाभिं त्वभिपद्य विष्णोरणीयसा विरजेनात्मनैकम् ।नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते ॥२८ ॥

न यत्र शोको न जरा न मृत्युर्नाधिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् ।यश्चित्ततोदः क्रिययाऽनिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात् ॥ ३० ॥

ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय-स्तेनात्मनाऽपोऽनलमूधर्ि्न च त्वरन् ।ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य कालेवाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ ३१ ॥

घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसंरूपन्तु दृष्ट्या स्पर्शं त्वचैव ।श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणं तत्प्रायेण नावृत्तिमुपैति योगी ॥ ३२ ॥

स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षात्सनातनोऽसौ भगवाननादिः ।मनोमयं देवमयं विकार्यंसंसाद्य मत्या सह तेन याति ॥ ३३ ॥

विज्ञानतत्वं गुणसन्निरोधं तेनाऽत्मनाऽऽत्मानमुपैति शान्तिम् ।आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे ॥ ३४ ॥

एतां गतिं भागवतो गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ।एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाऽभिपृष्टेऽथ सनातने च ।ये द्वे पुरा ब्रह्मण आह पृष्टः आराधितो भगवान् वासुदेवः ॥३५॥

न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्थाः विश्रुतः संसृताविह ।वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३६ ॥

भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया ।तद्धि ह्यपश्यत्कूटस्थे रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३७ ॥

भगवान्सर्वभूतेषु लक्षितश्चात्मना हरिः ।दृश्यैर्बुध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥ ३८ ॥

तस्मात्सर्वात्मना राजन्हरिः सर्वत्र सर्वदा ।श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३९ ॥

तृतीयोऽध्यायः

अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ।तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥ १० ॥

आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तं च यन्नसौ ।तस्यर्ते यः क्षणो नीतः उत्तमश्लोकवार्तया ॥ १७ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु ।राज्ये चाविकले नित्यनिरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥

संस्थां विज्ञाय सन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकञ्च यत् ।वासुदेवे भगवति स्वात्मभावं दृढं गतः ॥ ४ ॥

श्रीशुक उवाच–नमः परस्मै पुरुषाय भूयसेसदुद्भवस्थाननिरोधलीलया ।गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनाम्अन्तर्ध्रुवायाऽनुपलभ्यवर्त्मने ॥ १२ ॥

भूयो नमः सद्वृजिनच्छिदेऽसतांअसम्भवायाऽखिलसत्वमूर्तये ।पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमेव्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥

स एष आत्माऽऽत्मवतामधीश्वर-स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः ।गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि-र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान्प्रसीदताम् ॥ १९ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

नारद उवाच—देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।तद्विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥

यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं विभो ।यत्संस्थं यत्परं यच्च तत्तत्वं वद तत्वतः ॥ २ ॥

यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः ।एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥

नाहं वेद परं त्वस्मात् नावरं न समं विभो ।नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः ॥ ६ ॥

नानृतं बत तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥

नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय धीमहि ।यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया ।विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धियः ॥ १३ ॥

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न चान्योऽर्थोऽस्ति तात्वतः ॥ १४ ॥

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः ।नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः ॥ १५ ॥

सत्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः ॥ १८ ॥

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः ॥ १९ ॥

स एष भगवाल्लिङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षजः ।स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन्सर्वेषां मम चेश्वरः ॥ २० ॥

कालं कर्म स्वभावञ्च मायेशो मायया स्वया ।आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥

कालाद्गुणव्यतिकरात्परिणामस्वभावतः ।कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥

महतस्तु विकुर्वाणाद्रजस्सत्वोपबृंहितात् ।तमः प्रधानस्त्वभवद्द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ॥ २३ ॥

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन्समभूत्त्रिधा ।वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ।द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभोः ॥ २४ ॥

तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभः ।तस्य मात्रागुणः शब्दो लिङ्गं यद्द्रष्टृदृश्ययोः ॥ २५ ॥

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत्स्पर्शगुणोऽनिलः ।परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम् ॥ २६ ॥

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ।दिग्वातार्कप्रचेतोश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः ॥ ३० ॥

तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः ।सदसत्वमुपादाय नो भयं ससृजुर्ह्यदः ॥ ३३ ॥

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् ।कालकर्मस्वभावस्थोऽ)जीवोऽ)जीवमजीजनत् ॥ ३४ ॥

स एष पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गतः ।सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षिः सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥

यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिणः ।ऊर्वादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः ॥ ३६ ॥

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहवः ।ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥

षष्ठोऽध्यायः

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी ।कर्णौ दिशाञ्च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः ॥ ३ ॥

रोमाण्युद्भिजजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः ।केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥

बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ।विक्रमो भूर्भुवःस्वश्च क्षेमस्य शरणस्य चसर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ६ ॥

धर्मस्य मम तुभ्यञ्च कुमाराणां भवस्य च ।विज्ञानस्य च तत्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ ११ ॥

सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठता ॥ १५ ॥

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ ।एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान् ॥ १६ ॥

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् ।महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ १७ ॥

पादोऽस्य सर्वा भूतानि पुंसः स्थितिविदो विदुः ।अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १८ ॥

पादास्त्रयो बहिस्त्वासन्नप्रजानां य आश्रयाः ।अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधैर्बृहद्धुतः ॥ १९ ॥

सृती विचक्रमे विष्वक्साशनानशने उभे ।यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः ॥ २० ॥

तस्मादण्डाद्विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणाश्रयः ।तद्द्रव्यमत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवाश्रयम् ॥ २१ ॥

यदास्य नाभ्यात् नलिनात् अहमासं महात्मनः ।नाविन्दं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवान् ऋते ॥ २२ ॥

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च ।देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः सूत्रमेव च ॥ २५ ॥

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् ।गृहीतमायोरुगुणे सर्गादावगुणे स्वतः ॥ ३० ॥

इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि ।नान्यद्भगवतः किञ्चिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३२ ॥

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषांभवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् ।यः स्वात्ममायाविभवं स्वयं गतोनाहं नभस्वांस्तमथापरे कुतः ॥ ३५ ॥

स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः ।आत्माऽऽत्मन्यात्मनाऽऽत्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३८ ॥

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् ।सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ३९ ॥

ऋतं विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।यदा तदैवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४० ॥

आद्योऽवतारः पुरुषः परस्यकालः स्वभावः सदसन्मनश्च ।द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणिविराड् स्वराट्स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥ ४१ ॥

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशाःदक्षादयो ये भवदादयश्च ।स्वर्लोकपालाः खगलोकपालाःनृलोकपालास्तललोकपालाः ॥ ४२ ॥

गन्धर्वविद्याधरचारणेशाःये यक्षरक्षोरगनागनाथाः ।ये वा ऋषीणामृषभाः पितॄणांदैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः ॥ ४३ ॥

अन्ये च ये प््रोतपिशाचभूतकूष्माण्डयादोमृगपश्वधीशाः ।यत्किञ्च लोके भगवन्महस्वदोजः सहस्वद्बलवत्क्षमावत् ।ह्रीश्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्तत्परं रूपवदस्वरूपम् ॥४४॥

प्राधान्यतो यानृषय आमनन्तिलीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः ।आपीयतां कर्मकषायशोषान-नुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशलान् ॥ ४५ ॥

सप्तमोऽध्यायः

जातो रुचेरजनयत्सुयशाः सुयज्ञःआकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् ।लोकत्रयस्य महतीमहरद्य आर्तिंस्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः ॥ २ ॥

अत्रेरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टोदत्तो मयाहमिति यद्भगवान्स दत्तः ।यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहायोगर्धिमापुरमयीं यदुहैहयाद्याः ॥ ४ ॥

तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मेआदौ सनात्सुतपसस्तपतः स नोऽभूत् ।प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टमिहात्मतत्वंसम्यग्जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥ ५ ॥

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनि स्वमूर्त्यानारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः ।दृष्टात्मनो भगवतो नियमावलोपंदेव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः ॥ ६ ॥

विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञोबालोऽपि सन्नपगतस्तपसे वनाय ।तस्मा अदाद्ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नोदिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥ ८ ॥

यद्वेनमुत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र-निष्पिष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् ।ज्ञात्वार्थितो जगति पुत्रपदञ्च लेभेदुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥ ९ ॥

नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुःयो वै चचार समदृग् हृदि योगचर्याम् ।यत्पारमहंस्यमृषयः पदमामनन्तिस्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः ॥ १० ॥

सत्रे ममास भगवान्हयशीर्ष एषःसाक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः ।छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मावाचो बभूवुरुशतीः श्वसतोऽस्य नस्तः ॥ ११ ॥

मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धःक्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः ।विस्रंसितानुरुभये सलिले मुखान्मेआदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥ १२ ॥

स्मृत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेयःचक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः ।चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मात्हस्ते प्रगृह्य भगवान्कृपयोज्जहार ॥ १६ ॥

नार्थो बलेरयमुरुक्रमपादशौचम्अम्भः शिवं धृतवतो विबुधाधिपत्यम् ।यो वै प्रतिश्रुतमृतेऽपि च शीर्षमाणंआत्मन्यमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥ १८ ॥

तुभ्यञ्च नारदभृशं भगवान्वि-वृद्धभावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ।ज्ञानञ्च भागवतमात्मसुतत्वदीपंयद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥ १९ ॥

चक्रञ्च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजोमन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति ।दुष्टेषु राजसु दमं विदधत्स्वकीर्तिंसत्ये निविष्ट उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः ॥ २० ॥

कृत्स्नप्रसादसुमुखः कलया कलेशःइक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे ।तिष्ठन्वनं सदयितानुज आविवेशयस्मिन्विरुध्य दशकन्धर आर्तिमार्च्छत् ॥ २३ ॥

यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपोमार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः ।दूरेसुहृन्मथितरोषसुशोषदृष्ट्यातातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः ॥ २४ ॥

वक्षःस्थलस्पर्शरुग्णमहेन्द्रवाह-दन्तैर्विलम्बितककुब्जयरूढहासः ।सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुःविस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरितैः ससैन्यः ॥ २५ ॥

भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाःक्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः ।जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गःकर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥ २६ ॥

तोकेन जीवहरणं यदुलूपिकायाःत्रैमासिकस्य च पदा शकटोऽपवृत्तः ।यद्रिङ्गताऽन्तरगतेन दिविस्पृशोर्वाउन्मूलनन्त्वितरथाऽर्जुनयोर्न भाव्यम् ॥ २७ ॥

तत्कर्म दिव्यमिव यन्निशि निःशयानंदावाग्निनाऽऽशु विपिने परिदह्यमाने ।उन्नेष्यति व्रजमितोऽवसितान्तकालंनेत्रे पिधाय्य सबलोऽनधिगम्यवीर्यः ॥ २९ ॥

नन्दं च मोक्ष्यति भयाद् वरुणस्य पाशात्गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च ।जल्प्यावृतं निशि शयानमतिश्रमेणलोके विकुण्ठ उपधास्यति गोकुलं सः ॥ ३१ ॥

क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यांरासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन ।उद्दीपितस्मररुजां व्रजसद्वधूनांहर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥ ३३ ॥

ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट-मल्लेभकंसयवनाः कुजपौण्ड्रकाद्याः ।अन्येऽपि शाल्वकपिबल्वलदन्तवक्र-सप्तोक्षशंबरविडूरथरुग्मिमुख्याः ॥ ३४ ॥

ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाःकाम्भोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयार्णाः ।यास्यन्त्यदर्शनमिता बलपार्थभीम-व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥ ३५ ॥

कालेन मीलितदृशामवमृश्य नॄणांस्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः ।आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यांवेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥ ३६ ॥

सर्गे तु योऽहमृषयो नव ये प्रजेशाःस्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः ।अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्याःमायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः ॥ ३९ ॥

नान्तं विदाम्यहममी मुनयः प्रजेशाःमायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽपरे ये ।गायन् गुणान्दशशतानन आदिदेवःशेषोऽधुनाऽपि समवस्यति नास्य पारम् ॥ ४१ ॥

येषां स एव भगवान्दययेदनन्तःसर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायांनैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥ ४२ ॥

ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायांस्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः ।यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षाःतिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥ ४६ ॥

शश्वत्प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्रंशुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्वम् ।शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थोमाया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना ॥ ४७ ॥

स श्रेयसामपि विभुर्भगवान्यतोऽस्यभावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धः ।देहे स्वधातुविगमे तु विशीर्यमाणेव्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽजः ॥ ४९ ॥

सोऽयं तेऽभिहितस्तात भगवान्विश्वभावनः ।समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात्सदसच्च यत् ॥ ५० ॥

नृजन्मनि न तुष्येत किं फलं यमनश्वरे ।कृष्णे यद्यपवर्गेशे भक्तिः स्यान्नानपायिनी ॥ ५३ ॥

किं स्याद्वर्णाश्रमाचारैः किं दानैः किं तपःश्रुतैः ।सर्वाघघ्नोत्तमश्लोके न चेद्भक्तिरधोक्षजे ॥ ५४ ॥

अष्टमोऽध्यायः

पुरुषावयवैर्लोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः ।लोकैरमुष्यावयवाः सपालैरिति शुश्रुमः ॥ ११ ॥

यस्मिन्कर्मसमावापो यथा येनोपगृह्यते ।गुणानां गुणिनां चैव परिमाणं सुविस्तरम् ॥ १४ ॥

नृणां साधारणो धर्मः सविशेषश्च यादृशः ।श्रेणीनां राजर्षीणाञ्च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम् ॥ १८ ॥

तत्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् ।पुरुषाराधनविधिः योगस्याऽध्यात्मिकस्य च ॥ १९ ॥

योगेश्वरैश्वर्यगतिं लिङ्गभङ्गं च योगिनाम् ।वेदोपवेदधर्माणामितिहासपुराणयोः ॥ २० ॥

यथाऽऽत्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया ।विसृज्य च यथा मायामुदास्ते साक्षिवद्विभुः ॥ २३ ॥

अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथाऽऽत्मभूः ।अपरे ह्यनुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम् ॥ २५ ॥

सूत उवाच—स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायामिति सत्पतेः ।ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि ॥ २७ ॥

आह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते ॥ २८ ॥

नवमोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच—आत्ममायामृते राजन् परस्यानुभवात्मनः ।न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्ने द्रष्टुरिवाञ्जसा ॥ १ ॥

बहुरूप इवाऽभाति मायया बहुरूपया ।रममाणो गुणेष्वस्या ममाहमिति मन्यते ॥ २ ॥

यर्हि चायं महित्वे स्वे परस्मिन्कालमाययोः ।रमते गतसंमोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम् ॥ ३ ॥

आत्मतत्वविशुध्यर्थं यदाह भगवानृतम् ।ब्रह्मणेऽदर्शयद्रूपमव्यलीकव्रतादृतः ॥ ४ ॥

दिव्यं सहस्राब्दममोघदर्शनोजितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः ।अतप्यत स्माखिललोकतापनंतपस्तपीयांस्तपतां समाहितः ॥ ८ ॥

तस्मै स्वलोकं भगवान्सभाजितःसन्दर्शयामास परं न यत् पदम् ।व्यपेतसंक्लेशविमोहसाध्वसंसन्दृष्टवद्भिर्विबुधैरभिष्टुतम् ॥ ९ ॥

न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोःसत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।न यत्र माया किमुतापरे हरे-रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ १० ॥

श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोःकरोति मानं बहुधा विभूतिभिः ।प््रोङ्खश्रिता याः कुसुमाकरानुगै-र्विगीयमाना प््रिायकर्म गायती ॥ १३ ॥

ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिंश्रियःपतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ।सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिःस्वपार्षदमुख्यैः परिसेवितं विभुम् ॥ १४ ॥

अध्यर्हणीयासनमास्थितं विभुंवृतं चतुष्षोडशपञ्चशक्तिभिः ।युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैःस्व एव धामन्रममाणमीश्वरम् ॥ १६ ॥

मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् ।यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः ॥ २१ ॥

प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते ।तपो मे हृदयं साक्षादात्माऽऽहं तपसोऽनघ ॥ २२ ॥

सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः ।बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुस्तरं तपः ॥ २३ ॥

भगवानुवाच–ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् ।सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया ॥ ३० ॥

अहमेवासमग्रे च नान्यद्यत्सदसत् परम् ।पश्चादहं त्वमेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥ ३२ ॥

ऋतेऽर्थं यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि ।तद्विद्यादात्मनो मायां यथाऽऽभासो यथा तमः ॥ ३३ ॥

यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेषु च ।प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम् ॥ ३४ ॥

एतावदेव जिज्ञास्यं तत्वजिज्ञासुनाऽऽत्मनः ।अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत्स्यात्सर्वत्र सर्वदा ॥ ३५ ॥

अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरयेऽवहिताञ्जलिः ।सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत् ॥ ३८ ॥

मायां विविदिषुर्विष्णोः मायेशस्य महामुनिः ।महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत् ॥ ४१ ॥

नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप ।ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे ॥ ४४ ॥

यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात्पुरुषादिदम् ।यथाऽऽसीत्तदुपाख्यास्ये प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नशः ॥ ४५ ॥

दशमोऽध्यायः

भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥ ३ ॥

निरोधोऽस्यानुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः ।मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥ ६ ॥

आभासश्च निरोधश्च यतस्तत्त्रयमीयते ।स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥

आध्यात्मिको यः पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः ।यस्तत्रोभयविच्छेदः स स्मृतो ह्याधिभौतिकः ॥ ८ ॥

एतदेकतमाभावे यदा नोपलभामहे ।त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥ ९ ॥

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदाऽसौ स विनिर्गतः ।आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचिः शुचीः ॥ १० ॥

तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रपरिवत्सरान् ।तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥ ११ ॥

एको नानात्वमन्विच्छन्योगतल्पात्समुत्थितः ।वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत्त्रिधा ॥ १३ ॥

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ।ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥ २७ ॥

एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया ।मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥

अतःपरं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् ।अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसोः परम् ॥ ३४ ॥

अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते ।उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टेऽविपश्चितः ॥ ३५ ॥

स वाच्यवाचकतया भगवान्ब्रह्मरूपधृक् ।नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माऽकर्मकः परः ॥ ३६ ॥

प्रजापतीन् मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् ।सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥

सत्वं रजस्तम इति तिस्रः सुरनृनारकाः ।तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ॥ ४१ ॥

यदैवैकतमो अन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ।तदैवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् ।पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरात्मभिः ॥ ४२ ॥

ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मनः ।सन्नियच्छति तत्काले घनानीकमिवानिलः ॥ ४३ ॥

इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः ।नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरयः ॥ ४४ ॥

न चास्य जन्मकर्माणि परस्य न विधीयते ।कर्तृत्वं प्रतिषेधार्थं माययाऽऽरोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः ।विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥ ४६ ॥

तृतीयः स्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच–एवमेतत् पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल ।क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्वगृहमृद्धिमत् ॥ १ ॥

यदा त्वयं मन्त्रकृद् वो भगवानखिलेश्वरः । पौरवेन्द्रपुरं हित्वा प्रविवेशात्मसात्कृतम् ॥ २ ॥

श्रीशुक उवाच–यदा तु राजा स्वसुतानसाधून्पुष्णन्नधर्मेण विनष्टदृष्टिः ।भ्रातुर्यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून्प्रवेश्य लाक्षाभवने ददाह ॥ ६ ॥

यदा सभायां कुरुदेवदेव्याःकेशाभिमर्शं सुतकर्म गर्ह्यम् ।न वारयामास नृपः स्नुषायाऔर्हरन्त्याः कुचकुङ्कुमानि ॥ ७ ॥

इत्थं व्रजन् भारतमेव वर्षंकालेन यावद् गतवान् प्रभासम् ।तावच्छशास क्षितिमेकचक्रा-मेकातपत्रामजितेन पार्थः ॥ २० ॥

तत्राथ शुश्राव सुहृद्विनष्टिंवनं यथा वेणुजवह्निनाऽऽश्रयम् ।संस्पर्धया दग्धमथानुशोचन्सरस्वतीं प्रत्यगियाय तूष्णीम् ॥ २१ ॥

अन्यानि चेह द्विजदेवदेवैःकृतानि नानायतनानि विष्णोः ।प्रत्यङ्कमुख्याङ्कितमन्दिराणियद्दर्शनात् कृष्णमनुस्मरन्ति ॥ २३ ॥

कच्चित् पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य-पद्मानुवृत्त्येह कलावतीर्णौ ।आसात उर्व्याः कुशलं विधायकृतक्षणौ कुशलं शूरगेहे ॥ २६ ॥

कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन्नोभामः स आस्ते सुखमङ्ग शौरिः ।यो वै स्वसॄणां पितृवद् ददातिवरान् वदान्यो वरतर्पणेन ॥ २७ ॥

कच्चित् सुखं सात्वतवृष्णिभोज-दाशार्हकाणामधिपः सः आस्ते ।यमभ्यषिञ्चच्छतपत्रनेत्रोनृपासनाधिं परिहृत्य दूरात् ॥ २९ ॥

किं वा कृताघेष्वघमत्यमर्षीभीमोऽहिवद् दीर्घतमं व्यमुञ्चत् ।यस्याङ्घ्रिपातं रणभूर्न सेहेमार्गं गदायाश्चरतो विचित्रम् ॥ ३७ ॥

अजस्य जन्मोत्पथनाशनायकर्माण्यकर्तुर्ग्रहणाय पुंसाम् ।न त्वन्यथा कोऽर्हति देहयोगंपरो गुणानामुत कर्मतन्त्रम् ॥ ४४ ॥

द्वितीयोऽध्यायः

यद्धर्मसूनोर्बत राजसूयेनिरीक्ष्य दृक्स्वस्त्ययनं त्रिलोकः ।कार्त्स्न्येन चात्रोपगतं विधातु-रर्वाक् सृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥ १३ ॥

मन्येऽसुरान् भागवतांस्त्र्यधीशेसंरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।ये संयुगेऽचक्षत तार्क्षपुत्र-स्यांसे सुनाभायुधमापतन्तम् ॥ २४ ॥

तृतीयोऽध्यायः

समाहुता भीष्मककन्यया येश्रियः सवर्णेन जिहीर्षयैषाम् ।गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागंजह्रे पदं मूधर्ि्न दधत् सुपर्णः ॥ ३ ॥

तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वतः ।एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥

भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुगः ।कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्तः साङ्ख्यमास्थितः ॥ १९ ॥

तस्येत्थं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् ।गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत ॥ २२ ॥

दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् ।को विश्रंभेत योगेन योगेश्वरमनुव्रतः ॥ २३ ॥

ततः कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादयः ।ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर्दैवविमोहिताः ॥ २५ ॥

तत्र स्नात्वा पितॄन् देवान् ऋषींश्चैव तदम्भसा ।तर्पयित्वाऽथ विप््रोभ्यो गावो बहुगुणा ददुः ॥ २६ ॥

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् ।हयान् रथानिभान् कन्यां धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥

अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्वा भगवदर्पणम् ।गोविप्रार्थासवः शूराः प्रणेमुर्भुवि मूर्धभिः ॥ २८ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

उद्धव उवाच–भगवानात्ममायाया गतिं तामवलोक्य सः ।सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥

अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह ।बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं सञ्जिहीर्षुणा ॥ ४ ॥

अथापि तदभिप््रोतं जानन्नहमरिंदम ।पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तुः पादविश्लेषणाक्षमः ॥ ५ ॥

राजोवाच–निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे-ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्यः ।स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्हरिरपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः ॥ २८ ॥

शुक उवाच–ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छितः ।संहृत्य स्वकुलं नूनं त्यक्ष्यन् देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥

नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्निर्जितः प्रभुः ।अतो मद्वत् पुनर्लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

परावरेषां भगवन् कृतानिश्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।न तृप्नुमः कर्णसुखावहानांतेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥

मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानांसखाऽपि ते भारतमाह कृष्णः ।यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादैर्मतिर्गृहीता न हरेः कथायाम् ॥ १२ ॥

सा श्रद्धधानस्य विवर्धमानाविरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।हरेः सदाऽनुस्मृतिनिर्वृतस्यसमस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥

षष्ठोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभुः ।आत्मेच्छानुगतो ह्यात्मा नानाशक्त्युपलक्षितः ॥ १ ॥

स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् विश्वमेकराट् ।मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक् ॥ २ ॥

सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचरः ।आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ ६ ॥

कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभः ।तामसानुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममेऽनिलम् ॥ ११ ॥

अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।ससर्ज रूपतन्मात्रां ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ १२ ॥

अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत् परवीक्षितम् ।आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः ॥ १३ ॥

ज्योतिषाऽम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वत् परवीक्षितम् ।महीं गन्धगुणामाधात् कालमायांशयोगतः ॥ १४ ॥

एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रचुः प्रञ्जलयो विभुम् ॥ १६ ॥

ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवा-स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म ।आत्मल्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि-च्छायांशविद्यामत आश्रयेम ॥ १८ ॥

मार्गन्ति यत् ते मुखपद्मनीडै-श्छन्दःसुपर्णैर्ऋषयो विविक्ते ।यच्चाघमर्षो द्युसरिद्धरायाःपरं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः ॥ १९ ॥

तथापरे त्वात्मसमाधियोग-बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्तितेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥ २५ ॥

तत् ते वयं लोकसिसृक्षयाऽद्यत्वया विसृष्टास्त्रिभिरात्मभिर्ये ।सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रंन शक्नुमस्तत् प्रतिकर्तवे ते ॥ २६ ॥

ततो वयं सत्प्रमुखा यदर्थेबभूविमात्मन् करवाम किं ते ।त्वं नः स चक्षुः परिदेहि शक्तादेव क्रियार्थे यदनुग्रहेण ॥ २९ ॥

सप्तमोऽध्यायः

ऋषिरुवाच–इति तासां स्वशक्तीनामसतीनां समेत्य सः ।प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशम्य गिरमीश्वरः ॥ १ ॥

कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रमः ।त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥

सोऽनुप्रविष्टो भगवान् चेष्टारूपेण तं गणम् ।भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥

प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गणः ।प््रोरितोऽजनयत् स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥

स वै विश्वसृजां गर्भो दैवकर्मात्मशक्तिमान् ।विबभाजाऽत्मनाऽत्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥

एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांशः परमात्मनः ।आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥

साध्यात्मं साधिदैवं च साधिभूतमिति त्रिधा ।विराट्प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥

निर्भिन्नान्यथ चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् ।प्राणोनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥

आत्मानं चास्य निर्भिन्नं वाचस्पतिरुपाविशत् ।बुद्ध्या स्वांशेन येनासौ निश्चयं प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥

अहं चास्य विनिर्भिन्नमभिमानोऽविशत् पदम् ।कर्त्रा सस्वांशेन येनासौ कर्तव्य प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥

सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यमुपाविशत् ।चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥

मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह ।यत्रोन्मुखत्वाद् वर्णानां मुख्योऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः ॥ ३० ॥

बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रतः ।यो जातस्त्रायते वर्णान् पुरुषान् कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥

विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभोः ।वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत् ॥ ३२ ॥

पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषाकर्मसिद्धये ।तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या तुष्यते हरिः ॥ ३३ ॥

एतत् क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः ।कः श्रद्दध्यादुदाहर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥

अतो भगवतो मायां मायिनामपि मोहिनीम् ।यत् स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥

यतोऽप्राप्य निवर्तन्ते वाचश्च मनसा सह ।अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नमः ॥ ४० ॥

अष्टमोऽध्यायः

क्रीडाया मुद् यतोऽर्हस्य कामं चिक्रीडिषाऽन्यतः ।स्वतस्तृप्तस्य तु कथं निर्वृतस्य सदात्मनः ॥ ३ ॥

देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥

भगवानेष एवैकः सर्वक्षेत्रेष्ववस्थितः ।अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः ॥ ६ ॥

मैत्रेय उवाच–सेयं भगवतो माया न्याय्यं येन विरुध्यते ।ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥

यथाऽर्थेन विनाऽमुष्य पुंस आत्मविपर्ययः ।प्रतीयत उपद्रष्टुः स्वशिरश्छेदनादिकः ॥ १० ॥

यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस्तत्कृतो गुणः ।दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुणः ॥ ११ ॥

स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया ।भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥

यदेन्द्रियोपरामार्थो दृष्टात्मनि परे हरौ ।विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः ॥ १३ ॥

विदुर उवाच–सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो ।उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥

साधु तद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरेः ।आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद् बहिः ॥ १६ ॥

यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धेः परं गतः ।तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः ॥ १७ ॥

अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्याप्यनात्मनः ।तां चापि युष्मच्चरणसेवयाऽहं पराणुदे ॥ १८ ॥

दुरापा ह्यल्पतपसः सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु ।यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दनः ॥ २० ॥

सृष्ट्वाऽग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् ।तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद् विभुः ॥ २१ ॥

यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् ।यत्र विश्व इमे लोकाः सविकाराः समासते ॥ २२ ॥

यस्मिन् दशविधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् ।त्वयेरिता यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व नः ॥ २३ ॥

यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभिः सह गोत्रजैः ।प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥

नवमोऽध्यायः

स्वमेव धिष्ण्यं बहुमानयन्तंयं वासुदेवाभिधमामनन्ति ।प्रत्यक्धृताक्षाम्बुजकोशमीषद्उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय ॥ ४ ॥

स पद्मकोशः सहसोदतिष्ठत्कालेन कर्मप्रतिबोधितेन ।स्वरोचिषा तत् सलिलं विशालंविद्योतयन्नर्क इवात्मयोनिः ॥ १४ ॥

तल्लोकपद्मं स उ एव विष्णुःप्रावीविशत् सर्वगुणावभासम् ।तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधातास्वयंभुवं यं स्म वदन्ति सोऽभूत् ॥ १५ ॥

क एष योऽसावहमब्जपृष्ठएतत् कुतो वाऽब्जमनन्यदप्सु ।अस्ति ह्यधस्तादिह किञ्चनैतद्अधिष्ठितं यत्र सताऽनुभाव्यम् ॥ १८ ॥

पुंसां स्वकामाय विविक्तमार्गै-रभ्यर्चतां कामदुघाङ्घ्रिपद्मम् ।प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु-मयूखभिन्नाङ्गुलिचारुपत्रम् ॥ २६ ॥

परार्घ्यकेयूरमणिप्रवेक-पर्यस्तदोर्दण्डसहस्रशाखम् ।अव्यक्तमूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्रम्अहीन्द्रभोगैरधिवीतवल्कम् ॥२९ ॥

निवीतमाम्नायमधुव्रताश्रयस्वकीर्तिमय्या वनमालया हरिम् ।सूर्येन्दुवाय्वग्न्यगमत्त्रिधामभिः परिक्रमत्प्राधनिकैर्दुरासदम् ॥ ३१ ॥

दशमोऽध्यायः

ब्रह्मोवाच–ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजांन ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् ।नान्यत् त्वदस्ति भगवन्नपि तत्त्वशुद्धंमायागुणव्यतिकराद् यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥

रूपं यदेतदवबोध रसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमसः सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥

नातः परं परम यद् भवतः स्वरूपमानन्दमात्रमविकारमविद्धवर्चः ।पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमाद्यंभूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥

ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धंजिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्रुतिवातनीतम् ।भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषांनापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥

यावत् पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थंमायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् ।तावच्च संसृतिरसौ प्रतिसङ्क्रमेतव्यर्थापि दुःखनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥

अध्याहृतार्थकरणा निशि निःशयानानानामनोरथधियः क्षणभङ्गनिद्राः ।दैवाद्धतार्थरचना ऋषयोऽपि देवयुष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥

त्वद्भावयोगपरिभावितहृत्सरोजाये सच्छ्रुतेक्षितपथा ननु नाथ पुंसाम् ।यद् यद् धिया त उरुगाय विभावयन्तितत् तद् वपुः प्रणयसे तदनुग्रहाय ॥ ११ ॥

नातिप्रसीदसि तथोपचितोपचारैराराधितः सुरगणैर्हृदि बद्धकामैः ।यः सर्वभूतदययाऽसदलभ्ययैकोनानाजनेष्ववहितः सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥

शश्वत् स्वरूपमहसैव निपीतभेदमोहाय बोधधिषणाय नमः परस्मै ।विश्वोदयस्थितिलयेषु निमित्तलीलाऽऽ-रामाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥

यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानिनामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति ।ते नैकजन्मशमलं सहसैव हित्वासंयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥

यो वा अहं च गिरिशश्च विभुः स्वयं चस्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलाः ।भूत्वा त्रिपाद् ववृध एक उरुप्ररोह-स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥

लोको विकर्मनिरतः कुशले प्रमत्तःकर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे ।यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशांसद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥

तिर्यङ्मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि-ष्वात्मेच्छयाऽऽत्मकृतसेतुपरीप्सया यः ।रेमेऽनिरस्तरतिरप्युपलब्धकाष्ठ-स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥

एष प्रपन्नवरदो रमयाऽऽत्मशक्त्यायद् यत् करिष्यति गृहीतगुणावतारः ।तस्मिन् स्वविक्रम इदं सृजतोऽपि चेतोयुञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥

लोकसंस्थानविज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः ।तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥

श्री भगवानुवाच–मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह ।तन्मया चोदितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥

भूयश्च तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् ।ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥

तत आत्मनि योगेन भक्तियुक्तः समाहितः ।द्रष्टासि मां ततं ब्रह्मन् मयि लोकांस्त्वमात्मनि ॥ ३१ ॥

यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयैः ।स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥

ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् ।यन्मां त्वं मन्यसे युक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभिः ॥ ३६ ॥

प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया ।यदस्तौषीद् गुणमयं निर्गुणं माऽनुवर्णयन् ॥ ३९ ॥

पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगैः समाधिना ।राज्यं निःश्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥

अहमात्मात्मनां धातः प््रोष्ठः सन् प््रोयसामपि ।अतो मयि रतिं कुर्याद् देहादिर्यत्कृते प््रिायः ॥ ४२ ॥

एकादशोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाऽऽह भगवानजः ॥ ४ ॥

एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समासतः ।धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठिनः ॥ ९ ॥

विदुर उवाच–यदात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥ १० ॥

मैत्रेय उवाच–गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयाऽसृजत् ॥ ११ ॥

विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥

यथेदानीं तथा चाऽग्रे पश्चादप्येतदीदृशम् ।सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतश्च यः ॥ १३ ॥

कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः ।द्वितीयस्त्वहमस्तत्र द्रव्यज्ञानक्रियादयः ॥ १४ ॥

भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रद्रव्यशक्तिमान् ।चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः ॥ १५ ॥

षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ।षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृृणु ॥ १७ ॥

रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः ॥ १८ ॥

वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशोषिणः ॥ १९ ॥

तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः ॥ २० ॥

गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २१ ॥

खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।एते चैकशफाः क्षत्तः शृृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २२ ॥

श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्यकौ ।सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥ २३ ॥

कङ्कगृध्रबश्येना भासवल्लूरबर्हिणः ।हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः ॥ २४ ॥

अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥ २५ ॥

वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः ॥ २६ ॥

देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ २७ ॥

भूतप््रोतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः ॥ २८ ॥

अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वतराणि च ।एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवाऽत्मानमात्मना ॥ २९ ॥

द्वादशोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–चरमस्तु विशेषाणामनेकांशायुतः सदा ।परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः ॥ १ ॥

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् ।कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तरः ॥ २ ॥

एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम ।संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तोऽव्यक्तभुग् विभुः ॥ ३ ॥

स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।सतोऽविशेषभुग् यस्तु स कालः परमो महान् ॥ ४ ॥

अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः ।जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ।ते द्वे मुहूर्तं प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम् ॥ ८ ॥

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलं पिबेत् ॥ ९ ॥

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे ।पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् ।संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः ॥ १३ ॥

संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च ।अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरेवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्यापुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ।कालाख्यया गुणमयीं क्रतुभिर्वितन्वं-स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते ।यावद् दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिका ह्येकसप्ततिः ।मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषयः सुराः ।भवन्ति चैते युगपत् सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २४ ॥

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः ।कालेनानुगतः शेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २७ ॥

एवंविधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः ।अपेक्षितमिवास्यापि परमायुर्वयःशतम् ॥ ३२ ॥

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मनः ॥ ३७ ॥

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईरितः ।नैवेष्टे स प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३८ ॥

विकारैः षोडशैर्युक्तो विशेषादिभिरावृतः ।अण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः ॥ ३९ ॥

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् ।लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः ॥ ४० ॥

यमाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥ ४१ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

ससर्जाग्रेऽथ तामिस्रमन्धतामिस्रमादिकृत् ।महामोहं च मोहं च तमश्चाज्ञानवृत्तयः ॥ २ ॥

दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नाऽत्मानं बह्वमन्यत ।भगवद्ध्यानपूतेन मनसाऽन्यांस्ततोऽसृजत् ॥ ३ ॥

सनकं च सनन्दं च सनातनमथाऽत्मभूः ।सनत्कुमारं च मुनिं निष्क्रियानूर्ध्वरेतसः ॥ ४ ॥

स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् ।प्रजापतिपतिस्तन्वीं तत्याज व्रीडितस्तदा ।तां दिशो जगृहुर्घोरां नीहारं यद् विदुस्तमः ॥ ३३ ॥

कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुर्वेदा आसंश्चतुर्मुखात् ॥ ३४ ॥

मैत्रेय उवाच– ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर्मुखैः । शस्त्रमिज्यां स्तुतिस्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात् क्रमात् ॥ ३७ ॥

इतिहासपुराणं च पञ्चमं वेदमीश्वरः । सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्वदर्शनः ॥ ३९ ॥

तपः शौचं दया सत्यं धर्मस्येति पदानि च । आश्रमांश्च यथासंख्यमसृजत् सह वृत्तिभिः ॥ ४१ ॥

सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत् तथा ।वार्ताऽसञ्चयशालीनं शिलोंञ्छ इति वै गृहे ॥ ४२ ॥

वैखानसा वालखिल्योदुम्बराः फेनपा वने ।न्यासे कुटीचकः पूर्वं बहूदो हंसनिष्क्रियौ ॥ ४३ ॥

आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तथैव च ।एवं व्याहृतयश्चासन् प्रणवेनास्पदं गताः ॥ ४४ ॥

स्पर्शास्तस्याभवन् जीवात् स्वरो देह उदाहृतः ।ऊष्माण इन्द्रियाण्याहुरन्तस्था बलमात्मनः ॥ ४६ ॥

स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः ।शब्दब्रह्मात्मनस्तात व्यक्ताव्यक्तात्मनः प्रभोः ॥ ४७ ॥

ऋषीणां भूरिवीर्याणामपि सर्गमविस्तृतम् ।ज्ञात्वा तद् हृदये भूयश्चिन्तयामास कौरव ॥ ४९ ॥

अहो अद्भुतमेतन्मे व्यापृतस्यापि नित्यदा ।न ह्येधन्ते प्रजा नूनं दैवमत्र विघातकम् ॥ ५० ॥

एवं युक्तिमतस्तस्य दैवं चावेक्षतस्तदा ।कस्य रूपमभूद् द्वेधा यत् कायमभिचक्षते ॥ ५१ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

तद् विधेहि नमस्तुभ्यं कर्मस्विज्यात्मशक्तिषु ।यत् कृत्वेह यशो विष्वगमुत्र च भवेद् गतिः ॥ ८ ॥

स्वदंष्ट्रयोद्धृत्य महीं विलग्नां स उत्थितः संरुरुहे रसायाः ।तत्रापि दैत्यं गदयाऽऽपतन्तं सुनाभसन्दीपिततीव्रमन्युः ॥३३॥

जघान रुन्धानमसह्यविक्रमः सलीलयेभं मृगराडिवाम्भसि ।तद्रक्तपङ्काङ्किततुण्डगण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन् ॥ ३४ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

ब्रह्मादयो यत्कृतसेतुपालायत्कारणं विश्वमिदं च मायया ।आज्ञाकरी तस्य पिशाचचर्याअहो विभूम्नश्चरितं विडम्बनम् ॥ २८ ॥

मैत्रेय उवाच–श्रुत्वा भागवतं पौत्रममोदत दितिर्भृशम् ।पुत्रयोश्च वधं कृष्णाद् विदित्वाऽऽसीन्महामनाः ॥ ५० ॥

षोडशोऽध्यायः

वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठमूर्तयः ।ये नित्यमनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥

वैमानिकाः सललनाश्चरितानि यत्रगायन्ति लोकशमलक्षपणानि भर्तुः ।अन्तर्जले तु विलसन्मधुमाधवीनांगन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्तः ॥ १७ ॥

पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक-दात्यूहहंसशुकतित्तिरबर्हिणाद्यैः ।कोलाहले विरचिते चिरमात्रयोच्चै-र्भृङ्गाधिपे हरिकथामनुगायमाने ॥ १८ ॥

मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकोर्ण-पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाताः ।गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्यायस्मिंस्तपः सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥

यन्न व्रजन्त्यघभिदोरचनानुवादाःशृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः ।यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तवीर्या-स्तास्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमःसु हन्त ॥ २३ ॥

येऽभ्यर्थितामपि च नो नृगतिं प्रपन्नाज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्म यत्र ।नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्यसंमोहिता विततया ननु मायया ते ॥ २४ ॥

मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौविन्यस्तयाऽसितचतुष्टयबाहुमध्ये ।वक्त्रभ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गतेनरक्तेक्षणेन च मनाग् रभसं दधानौ ॥ २८ ॥

तान् वीक्ष्य वातरशनांश्चतुरः कुमारान्वृद्धान् दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् ।वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौतेजो विहस्य भगवत्प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥

को वा इहैत्य भगवत्परिचर्ययोच्चै-स्तद्धर्मिणामपि सतां विषमस्वभावः ।तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वांको वाऽत्मवत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः ॥ ३२ ॥

न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षा-वात्मानमात्मनि नभो नभसीव धीराः ।पश्यन्ति यत्र युवयोः सुरलिङ्गिनोः किंव्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥

तद् वा अमुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तुःकर्तुं न युक्तमिति धीमहि मन्दधीभ्याम् ।लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्ट्यापापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥

भूयानघाद्धि भगवद्भिरकारि दण्डोयो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् ।मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नोमोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽधः ॥ ३६ ॥

तं त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुंभि-स्तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिगम्यम् ।हंसश्रियोर्व्यजनयोः शिववायुलोलशुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥

कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधामस्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् ।श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्वग्रीवामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥

अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिंदिरायाःस्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् ।मह्यं भवस्य भवतां भजनीयमङ्गंनेमुर्निरीक्ष्य नवितृप्तदृशो मुदा कैः ॥ ४२ ॥

तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द-किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः ।अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषांसङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वोः ॥ ४३ ॥

नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादंकिं चान्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते ।येऽङ्ग त्वदङ्घ्रिशरणा भवतः कथायाःकीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः ॥ ४८ ॥

कामं व्रजेम वृजिनैर्निरयेषु नष्टाश्चेतोऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत ।वाचश्च नस्तुलसिवद् यदि तेऽङ्घ्रिशोभाःपूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्रः ॥ ४९ ॥

सप्तदशोऽध्यायः

तद् वः प्रसादयाम्यद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे ।तद्ध्येवात्मकृतं मन्ये यत् स्वपुंभिरसत्कृताः ॥ ४ ॥

यस्यामृतामलयशः श्रवणावगाहःसद्यः पुनाति जगदाश्वपचं विकुण्ठः ।सोऽहं भवद्भ्य उपलब्धसुतीर्थकीर्ति-श्छिन्द्यां स्वबाहुमपि वः प्रतिकूलवृत्तिम् ॥ ६ ॥

यत्सेवया चरणपद्मपवित्ररेणोःसद्यः क्षताखिलमलं प्रतिलब्धशीलम् ।न श्रीर्विरक्तमपि मां विजहाति यस्याःप््रोक्षालवार्थमितरे नियमोऽर्हते मत् ॥ ७ ॥

ब्रह्मोवाच–अथ तस्योशतीं देवीमृषिकुल्यां सरस्वतीम् ।आस्वाद्य मन्युदष्टानां तेषामात्माऽप्यतृप्यत ॥ १३ ॥

ते योगमाययाऽऽरब्धपारमेष्ठ्यमहोदयम् ।प्रचुः प्रञ्जलयो विप्र प्राहृष्टाः कम्पितत्वचः ॥ १५ ॥

त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस्तव ।धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान् मतः ॥ १८ ॥

यं वै विभूतिरुपयात्यनुवेलमन्यै-रर्थार्थिभिः स्वशिरसा धृतपादरेणुः ।धन्यार्पिताङ्घ्रितुलसीनवदामधाम्नोलोकं मधुव्रतपतेरिव कामयाना ॥ २० ॥

यस्तां विविक्तचरितैरनुवर्तमानांनात्याद्रियत् परमभागवतप्रसङ्गः ।स त्वं द्विजानुपथपुण्यरजःपुनीतिःश्रीवत्सलक्ष्म किमगा भगभाजनत्वम् ॥ २१ ॥

धर्मस्य ते भगवतस्त्रियुग त्रिभिः स्वैःपद्भिश्चराचरमिदं द्विजदेवतार्थम् ।नूनं भृतं तदभिघातिरजस्तमश्चसत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥ २२ ॥

न त्वं द्विजोत्तमकुलं यदिहात्मगोपंगोप्ता वृष स्वर्हणेन सुसूनृतेन ।तर्ह्येव नङ्क्षयति शिवस्तव देव पन्थाःलोकोऽग्रहीष्यदृषभस्य हि यत् प्रमाणम् ॥ २३ ॥

तत्तेऽनभीष्टमिव सत्त्वनिधेर्विधित्सोःक्षेमं जनाय निजशक्तिभिरुद्धृतारेः ।नैतावता त्र्यधिपतेर्बत विश्वभर्तु-स्तेजःक्षतिस्त्ववनतस्य स ते विनोदः ॥ २४ ॥

भगवानुवाच–एतौ सुरेतरगतिं प्रतिपद्य सद्यःसंरम्भसम्भृतसमाध्यनुबद्धयोगौ ।भूयः सकाशमुपयास्यत आशु यो वःशापो मयैव विहितस्तदवैत विप्र ॥ २६ ॥

ब्रह्मोवाच–भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च ।प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥ २८ ॥

मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् ।प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥ ३१ ॥

अष्टादशोऽध्यायः

ववौ वायुः सुदुस्पर्शः फट्काराराववान् मुहुः ।उन्मूलयन् नगपतीन् वात्यानीको रजोध्वजः ॥ ५ ॥

अन्तर्ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् ।सृगाला अपि टङ्कारैः प्रणेदुरशिवाः शिवाः ॥ ९ ॥

खरोष्ट्राः कर्कशैः क्षत्तः खुरैर्घ्नन्तो धरातलम् ।खात्काररभसा मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः ॥ ११ ॥

तं वीक्ष्य दुःसहजवं रणत्काञ्चननूपुरम् ।वैजयन्त्या स्रजा जुष्टमसंन्यस्तमहागदम् ॥ २१ ॥

मनोवीर्यमदोत्सिक्तमधृष्यमकुतोभयम् ।भीता निलिल्यिरे देवास्तार्क्ष्यत्रस्ता इवाहयः ॥ २२ ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

तयोः स्पृधोः स्निग्धगदाहताङ्गयोःक्षतस्रवाघ्राणविवृद्धयुद्धयोः ।विचित्रमार्गांश्चरतोर्जिगीषयाव्यभादिलायामिव शुष्मिणोर्मृधः ॥ १९ ॥

दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माययागृहीतवाराहतनोर्महात्मनः ।कौरव्य मह्यां द्विषतोर्विमर्दनंदिदृक्षुरागाद् ऋषिभिर्वृतः स्वराट् ॥ २० ॥

आसन्नशौण्डीरमपेतसाध्वसंकृतप्रतीकारमहार्यविक्रमम् ।विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्रणीर्जगाद नारायणमादिसूकरम् ॥ २१ ॥

एषा घोरतमा सन्ध्या लोकशम्बट्करी प्रभो ।उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयमावह ॥ २६ ॥

अधुनैवाभिजिन्नाम योगो मौहूर्तिकोऽभ्यगात् ।शिवाय नस्त्वं सुहृदामाशु निस्तर दुस्तरम् ॥ २७ ॥

विंशोऽध्यायः

गदायामपविद्धायां हाहाकारे च निर्गते ।मानयामास तद्धर्मं सुनाभं चास्मरद् विभुः ॥ ५ ॥

एकविंशोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च ।जातक्षोभाद् भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२ ॥

रजः प्रधानान्महतस्त्रिलिङ्गो दैवचोदितात् ।जातः ससर्ज भूतादिर्वियदादीनि पञ्च च ॥ १३ ॥

सोऽशयिष्टाधिसलिल आण्डकोशो निरात्मकः ।साग्रं वै वर्षसाहस्रमन्ववात्सीत् तमीश्वरः ॥ १५ ॥

सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये ।लोकसंस्थां यथापूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥

देवस्तानाह संविग्नो मा मा जक्षत रक्षत ।अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं भविष्यथ ॥ २१ ॥

देवताः प्रभया या या दिव्याः प्रमुखतोऽसृजत् ।तेऽहार्षुर्देवयन्तोऽपि विसृष्टां तां प्रभामहः ॥ २२ ॥

देवोऽदेवान् जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् ।त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे ॥ २३ ॥

ततो हसन् स भगवानसुरैर्निरपत्रपैः ।अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत् ॥ २४ ॥

सोऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्मदर्शनः ।विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८ ॥

ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः ।साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत् प्रभुः ॥ ४२ ॥

स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवात्मभूः ।तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९ ॥

तेभ्यः स व्यसृजद् देहं परः पुरुष आत्मनः ।तां दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम् ॥ ५० ॥

तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना ।आदावृषीन् हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः ॥ ५२ ॥

द्वाविंशोऽध्यायः

तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे ।दर्शयामास तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः ॥ ८ ॥

न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषांत्रयोदशारं त्रिशतं षष्ठिपर्व ।षण्णेम्यनन्तच्छिदि यत् त्रिनाभिकरालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥

नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते ।वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालनी ॥ ५० ॥

योऽर्केन्द्वग्नीन्द्रवायूनां यमधर्मप्रचेतसाम् ।रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लात्मने नमः ॥ ५१ ॥

त्रयोविंशोऽध्यायः

कामः स भूयान्नरदेव तेऽस्याःपुत्र्याः समाम्नायविधौ प्रतीतः ।क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैवकान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥

बर्हिष्मती नाम पुरी सर्वसम्पत्समन्विता ।न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः ॥ २९ ॥

कुशकाशास्त एवासंल्लसद्धरितवर्चसः ।ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे ॥ ३० ॥

अयातयामास्तस्यासन् यामाः स्वान्तरयापनाः ।शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः ॥ ३५ ॥

शारीरा मानसा दिव्याः पर्यासे ये च मानुषाः ।भौतिकाश्च कथं क्लेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥

चतुर्विंशोऽध्यायः

द्वास्सु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटिमत् ।शिखरेष्विन्द्रनीलेषु हेमकुम्भैरधिष्ठितम् ॥ १८ ॥

हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् ।कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वानधिरुह्याधिरुह्य च ॥ २० ॥

अथाऽदर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् ।विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ॥ ३० ॥

तस्मिंन्नलुप्तमहिमा प््रिाययाऽनुषक्तोविद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने ।बभ्राज उत्कचक उद्गुणपानवीच्य-स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभस्स्थः ॥ ३८ ॥

तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता ।न चाबुद्ध्यत तं कालं पत्याऽऽवीच्येन सङ्गता ॥ ४५ ॥

पञ्चविंशोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–निर्वेदवादिनीमेवं मनोर्दुहितरं मुनिः ।दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १ ॥

तस्यां बहुतिथे काले भगवान् मधुसूदनः ।कार्दमं वीर्यमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६ ॥

भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् ।तत्त्वसंख्यानविज्ञप्त्यै जातं विद्वानजः स्वराट् ॥ १० ॥

अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः ।लोके कपिल इत्याख्यां गन्ता ते कीर्तिवर्धनः ॥ १९ ॥

स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् ।विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६ ॥

तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव ।यानि यानीह रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः ॥ ३१ ॥

परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रिवृतं लोकपालम् ।आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥३३॥

श्री भगवानुवाच–मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्यलौकिके ।अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५ ॥

विश्वमेतद्धि शास्त्रेण विज्ञायात्मानमीश्वरम् ।मुनिः शान्तमनोवाक्यस्तदा नाऽख्यात्युपप्लवः ॥ ४० ॥

निरहङ्कृतिर्निर्ममश्च निर्द्वन्द्वः समदृक् स्वदृक् ।प्रत्यग्रः शान्तधीर्धीरः प्रशान्तोर्मिरिवोदधिः ॥ ४५ ॥

आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ४६ ॥

वासुदेवे भगवति सर्वज्ञे प्रत्यगात्मनि ।परेण भक्तिभावेन लब्धात्मा मुक्तबन्धनः ॥ ४७ ॥

षड्विंशोऽध्यायः

तं त्वा गताऽहं शरणं शरण्यंस्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम् ।जिज्ञासया प्रकृतेः पूरुषस्यनमामि सद्धर्मविदां वरिष्ठम् ॥ ११ ॥

भगवानुवाच–योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे ।अत्यन्तोपरतिर्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १३ ॥

अहंममाभिमानोत्थैः कामलोभादिभिर्मलैः ।वीतं यदाऽऽत्मनः शुद्धमदुःखमसुखं समम् ॥ १६ ॥

तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् ।निरन्तरं स्वयञ्ज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥

ज्ञानवैराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन चात्मना ।परिपश्यत्युदासीनां प्रकृतिं च हतौजसम् ॥ १८ ॥

मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः ॥ २२ ॥

मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च ।तपन्ति विविधांस्तापानैकात्म्यगतचेतसः ॥ २३ ॥

मैत्रेय उवाच–विदित्वाऽर्थं कपिलो मातुरित्थंजातस्नेहो यत्र तन्वाऽभिजातः ।तत्त्वाऽम्नायं यत् प्रवदन्ति साङ्ख्यंप्रावोचद् वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१ ॥

भगवानुवाच–देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् ।सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ ३२ ॥

अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥ ३३ ॥

नैकात्म्यतां मे स्पृहयन्ति केचिन्-मत्पादसेवाभिरता मदीहाः ।येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्यसम्भाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥ ३४ ॥

न कर्हिचिन्मत्पराः शान्तरूपानङ्क्षयन्ति मे नोऽनिमिषो लेढि हेतिः ।येषामहं प््रिाय आत्मा सुतश्चसखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥

सप्तविंशोऽध्यायः

न जातो न म्रियेताऽत्मा स हि देहाद्युपाधिभिः ।निमित्तैरात्ततद्धर्मा यथा स्वप्ने तदीक्षिता ॥ ४ ॥

स एव प्रकृतिं सूक्ष्मां देवीं गुणमयीं विभुः ।यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ५ ॥

गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः ।विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया ॥ ६ ॥

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् ।कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ७ ॥

तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् ।भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ॥ ८ ॥

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषः प्रकृतेः परः ॥ ९ ॥

भगवानुवाच–यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ ११ ॥

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मनः ।चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १५ ॥

एतावानेव संख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य हि ।सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः ॥ १६ ॥

प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् ।अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः ॥ १७ ॥

दैवात् क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् ।आधत्त वीर्यं साऽसूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ २० ॥

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः ।स्वतेजसाऽपिबत् तीव्रमात्मप्रस्वापनं तमः ॥ २१ ॥

यत् तत् सत्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् ।यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २२ ॥

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्त्वमिति चेतसः ।वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथाऽपां प्रकृतिः परा ॥ २३ ॥

महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यसम्भवात् ।क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविधः समपद्यत ॥ २४ ॥

वैकारिकोऽधिदैवं तु बुद्धिः प्राणश्च तैजसः ।तामसस्त्वर्थमात्रं च गुणव्यतिकरस्त्रिवृत् ॥ २६ ॥

सहस्रशिरसं साक्षाद् यमनन्तं प्रचक्षते ।संकर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २७ ॥

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् ।शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहंकृतेः ॥ २८ ॥

तैजसात् तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत् सति ।द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहात् ॥ ३१ ॥

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च ।स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥ ३२ ॥

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः ।प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३३ ॥

तामसाच्च विकुर्वाणाद् भगवद्वीर्यचोदितात् ।शब्दमात्रमभूत् तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३४ ॥

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च ।तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ ३५ ॥

नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः ।स्पर्शोऽभवत् ततो वायुस्त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः ॥ ३७ ॥

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ।सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम् ॥ ३९ ॥

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च ।तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः ॥ ४१ ॥

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्ययनोन्दनम् ।तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥ ४५ ॥

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् ।सर्वसत्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४८ ॥

ततस्तेनानुविद्धेभ्यस्तत्त्वेभ्योऽण्डमचेतनम् ।उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५४ ॥

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् ।पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः ॥ ६१ ॥

अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ।मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरांपतिः ।अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्त्यस्ततोऽभवत् ॥ ६४ ॥

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् ततो विराट् ।नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् ततो विराट् ॥ ७० ॥

बुद्ध्या ब्रह्माऽपि हृदयं नोदतिष्ठत् ततो विराट् ।रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् ततो विराट् ॥ ७२ ॥

चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद् यदा ।विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७३ ॥

अष्टाविंशोऽध्यायः

प्रबुद्ध्य स्वप्नसुप्तिभ्यां संस्मरन्नात्मवैशसम् ।वैतथ्यं व्यभिचारं च नासौ ध्यायेद् यतो भयम् ॥ ५ ॥

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ।उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमेकदृक् ॥ ११ ॥

मुक्तलिङ्गः सदाभासमसति प्रतिपद्यते ।सतो बन्धुं समं चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ १२ ॥

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोगुणैः ।स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक् ॥ १४ ॥

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया ।लीनेषु सत्सु यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः ॥ १५ ॥

मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा ।नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः ॥ १६ ॥

एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते ।साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः ॥ १७ ॥

एकोनत्रिंशोऽध्यायः

भगवानुवाच–योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे ।मनो येनैव विधिना प्रपन्नं याति सत्पथम् ॥ १ ॥

स्वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् ।वैकुण्ठलीलाभिध्यानं समाधानं तथाऽऽत्मनः ॥ ६ ॥

तस्मिन् लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् ।विलोक्यैकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनिः ॥ २० ॥

कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेतदिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन ।मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टांचैत्त्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २७ ॥

यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिसेव्यमानंभूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् ।मीनद्वयश्रियमधिक्षिपदब्जनेत्रंध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्भ्रु ॥ २९ ॥

ध्यानायनं रहसि तद् बहुलाधरोष्ठ-भासाऽरुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति ।ध्यायेत् स्वहृत्कुहरकेऽवसितस्य विष्णो-र्भक्त्याऽऽर्द्रयाऽर्पितमना न पृथग् दिदृक्षेत् ॥ ३२ ॥

एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावोभक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकप्रमोदः ।औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान-स्तच्चापि चित्तबडिशं शनकैर्वियुङ्क्ते ॥ ३३ ॥

मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं स्वचित्तंनिर्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्चिः ।आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेक-मन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥ ३४ ॥

सोऽप्येतया चरमया मनसो निवृत्त्यातस्मिन् महिम््नयवसितः सुखदुःखबाह्ये ।हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दुःखयोर्नस्वात्मन् विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः ॥ ३५ ॥

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।ईक्षेतानन्यभावेन भूतेषु च तदात्मताम् ॥ ४१ ॥

तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं देवीं सदसदात्मिकाम् ।दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४३ ॥

त्रिंशोऽध्यायः

देवहूतिरुवाच–लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च ।स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत् पारमार्थिकम् ॥ १ ॥

यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत् प्रचक्षते ।भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो ॥ २ ॥

विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव च ।अर्चादावर्चयेद् यो मां पृथग्भावः स राजसः ॥ ९ ॥

कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् ।यजेद् यष्टव्यमिति वाऽपृथग्भावः स सात्त्विकः ॥ १० ॥

अर्चादावर्चयेत् तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् ।यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् ।तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विधत्ते भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥

जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे ।ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ २८ ॥

अत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः ।तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः ॥ २९ ॥

रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः ।तेषां बहुपदः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥

ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः ।ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ३१ ॥

अर्थज्ञात् संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वधर्मकृत् ।मुक्तसङ्गस्ततो भूयान् न दोग्धा धर्ममात्मनः ॥ ३२ ॥

तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मरतिर्नरः ।मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः ।न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात् ॥ ३३ ॥

मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहुमानयन् ।ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥

भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरितः ।ययोरेकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥

यत् तद् भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।परं प्रधानात् पुरुषाद् दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥

रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते ।भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥

न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः ।आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥

एकत्रिंशोऽध्यायः

एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तदा ।नाद्रियन्ते यथापूर्वं कीनाश इव गोजरम् ॥ १३ ॥

वायुनोत्क्रमतोत्तारकफसंरुद्धनासिकः ।कासश्वासकृतायासः कण्ठो घुरुघुरायते ॥ १६ ॥

योजनानां सहस्राणि नवतिर्नव चाध्वनः ।त्रिभिर्मुहूर्तैर्द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाम् ॥ २४ ॥

अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते ।या यातना वै नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिताः ॥ २९ ॥

द्वात्रिंशोऽध्यायः

भगवानुवाच–कलिलं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुद्बुदम् ।दशाहेन तु कर्कन्धुः पेश्यण्डं वा ततः परम् ॥ २ ॥

नाथमानो ऋषिर्भीतः सप्तवध्रिः कृताञ्जलिः ।स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरेऽर्पितः ॥ १२ ॥

ज्ञानं यदेतददधात् कतमः स देव-स्त्रैकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः ।तं जीवकर्मपदवीमनुवर्तमाना-स्तापत्रयोपशमनाय वयं भजेम ॥ १७ ॥

पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवध्रिःशारीरभेदमशरीरवदस्य देहे ।यद्दत्तया स तमहं पुरुषं पुराणंपश्ये बहिर्हृदि च चैत्त्यमिव प्रतीतम् ॥ २० ॥

तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मावसायिषु ।सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित्क्रीडामृगेषु च ॥ ३६ ॥

तत्सृष्टिसृष्टसृष्टेषु कोन्वखण्डितधीः पुमान् ।ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ ३९ ॥

बलं मे पश्य मायायाःस्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् ।या करोति निजायत्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ४० ॥

सङ्गं न कुर्यात् प्रमदासु जातुयोगस्य पारं परमारुरुक्षुः ।मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभोवदन्ति यां निरयद्वारमस्य ॥ ४१ ॥

योपयाति शनैर्माया योषिद् देवविनिर्मिता ।तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपमिवावृतम् ॥ ४२ ॥

देहेन जीवभूतेन लोकाल्लोकमनुव्रजन् ।भुञ्जान एव कर्माणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ४५ ॥

यथाक्ष्णोर्द्रव्यावयवदर्शनायोग्यता यदा ।तदैव चक्षुषो द्रष्टुर्द्रष्टृत्वं योग्यताऽनयोः ॥ ४८ ॥

आत्मनः केवलं ज्ञानमर्थो देहाद्यसङ्गिनः ।सुखदुःखादयो भावा न देहस्य न चात्मनः ॥ ५० ॥

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

तच्छ्रद्धयाक्राऽऽन्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति ॥ ३ ॥

आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः ॥ ११ ॥

भेददृष्ट्याऽभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १२ ॥

स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।जातेऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १३ ॥

ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं यत् तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरेऽसति ॥ १४ ॥

ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।कुर्वन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः ॥ १६ ॥

रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।पितॄन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः ॥ १७ ॥

त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः ॥ १८ ॥

नूनं दैवेन विहता ये त्वच्युतकथासुधाम् ।हित्वा शृृण्वन्त्यसद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः ॥ १९ ॥

दक्षिणेन पथाऽर्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।प्रजायां तु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः ॥ २० ॥

ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः ॥ २१ ॥

ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणाम् ॥ २८ ॥

यथा महानहङ्कारस्त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् ।एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद् यतः ॥ २९ ॥

ज्ञानं योगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।द्वयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षणः ॥ ३२ ॥

चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

देवहूतिरुवाच–अथाप्ययान्ते सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते ।गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजातः ॥ २ ॥

त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये ।यथावतारास्तव सूकरादयस्तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५ ॥

ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये ।निवृत्तजीवोपाधित्वात् वीतक्लेशाप्तनिर्वृतिः ॥ २६ ॥

नित्यरूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा ।न सस्मार तदात्मानं स्वप्नदृष्टमिवोत्थितः ॥ २७ ॥

चतुर्थस्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे ।आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः ॥ १ ॥

शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः ।प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधिताग्निना ।निर्गतेन मुनेर्मूघ्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः ॥ २१ ॥

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः ।वितायमानयशसो मुदाऽऽश्रमपदं ययुः ॥ २२ ॥

देवा ऊचुः–यथा कृतस्ते संकल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा ।तत्संकल्पस्य ते ब्रह्मन् यद् वै ध्यायसि ते वयम् ॥ ३० ॥

सोमोऽभूद् ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् ।दुर्वासाः शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः ॥ ३३ ॥

मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम् ।मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्ती नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥

नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परममङ्गलम् ।देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुरभिष्टवैः ॥ ५५ ॥

देवा ऊचुः–यो मायया विरचितं निजयात्मनीदंखे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय ।एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाऽद्यप्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै ॥ ५६ ॥

ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहाऽगतौ ।भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥

पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा ।अप्रौढेवात्मनात्मानमजहाद् योगसंयुता ॥ ६६ ॥

द्वितीयोध्यायः

नन्दिरुवाच–य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि ।द्रुह्यत्यज्ञः पृथग्दृष्टिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २२ ॥

गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया ।कर्मतन्त्रं वितनुताद् वेदवादविपन्नधीः ॥ २३ ॥

बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगतिः पशुः ।स्त्रीकामः सोऽस्तु नितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २४ ॥

विद्याबुद्धिरविद्यायां कर्ममय्यामसावजः ।संसरन्त्विह ये चामुमनुशर्वावमानिनम् ॥ २५ ॥

गिरेः सुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा ।मथ्ना चोन्मथितात्मानः संमुह्यन्तु हरद्विषः ॥ २६ ॥

तृतीयोऽध्यायः

सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितंयदीयते तत्र पुमानपावृतः ।सत्त्वं च यस्मिन् भगवान् वासुदेवोह्यधोक्षजो मे मनसा विधीयते ॥ २३ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभि-र्निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभिः ।लोकस्य यद् वर्षति चाशिषोऽर्थिनःतस्मै भवान् द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥

किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्येब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटाः श्मशाने ।तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै-र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥

कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्युतवेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् ।विरोधि तद् यौगपदेककर्तरिद्वयं यथाऽऽब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥

पञ्चमोऽध्यायः

ततः स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवंजगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् ।ददर्श देहे हतकल्मषा सतीसद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ ४ ॥

षष्ठोऽध्यायः

आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना ।छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥

शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेनमनिर्भिण्णत्वचं हरः ।विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥

दृष्ट्वा सञ्ज्ञपने योगं पशूनां स पतिर्मखे ।यजमानपशोः कस्य कायात् तेनाहरच्छिरः ॥ २४ ॥

जुहावैतच्छिरस्तस्मिन् दक्षिणाग्नावमर्षितः ।तद् देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥

सप्तमोऽध्यायः

उपलभ्य पुरैवैतद् भगवानब्जसम्भवः ।नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतुः ॥ ३ ॥

नाहं न यज्ञो न च यूयमन्येये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् ।विदुः प्रमाणं बलवीर्ययोर्वातस्यात्मतन्त्रस्य क उद्विधित्सेत् ॥ ७ ॥

तस्मिन् महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुराः ।ददृशुः शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥

स तूपलभ्यागतमात्मयोनिंसुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि ।उत्थाय चक्रे शिरसाऽभिवन्दनंमहत्तमोऽर्कस्य यथैव विष्णोः ॥ ४० ॥

ब्रह्मोवाच–जाने त्वामीश विश्वस्य जगतो योनिबीजयोः ।शक्तेः शिवस्य च परं यत् तद् ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥

त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्योः स्वरूपयोः ।विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडयोर्णपदो यथा ॥ ४३ ॥

त्वमेव धर्मार्थदुघाऽभिपत्तयेदक्षेण सूत्रेण विसर्जिताध्वरः ।त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवोयान् ब्राह्मणाः श्रद्धधते धृतव्रताः ॥ ४४ ॥

न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनांभूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव ।भूतानि चात्मन्यपृथग् दिदृक्षतांप्रायेण रोषोऽभिभवेद् यथा पशोः ॥ ४६ ॥

येऽस्मिन् यदा पुष्करनाभमाययादुर्लङ्ध्यया स्पृष्टधियः पृथग्दृशः ।कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपांन साधवो दैवबलात्कृताः कथम् ॥ ४८ ॥

भवान् हि पुंसः परमस्य माययादुरन्तयाऽस्पृष्टमतिः समस्तदृक् ।तया हतात्मस्वनुकर्मचेत-स्स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हति प्रभो ॥ ४९ ॥

अष्टमोऽध्यायः

अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महित्वे स्वभुवादयः ।यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥

दक्ष उवाच–शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थंचिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् ।तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या-मास्ते भवानपरिशुद्धमिवामनन्ति ॥ २६ ॥

ऋत्विज ऊचुः–तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात्कर्मण्यवग्रहधियो भगवन् विदामः ।धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यंज्ञातं यदर्थमधिदैवमदस्त्वमास्थाः ॥ २७ ॥

रुद्र उवाच–तव वरद वराड्घ्रावाशिषा चानभिध्येह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये ।यदि रचितधियं मां विद्धि लोकापविद्धंजगति न गणयेयं त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥

नैतत् स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ-भेदग्रहः पुरुषो यावदीक्षेत् ।ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रया-न्मायामयाद् व्यतिरिक्तो यतस्त्वम् ॥ ३१ ॥

ऋषय ऊचुः –अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितंयदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे ।विभूतयो यत उपसेदुरीश्वरा-न्न मन्यते स्वयमनुवर्तिनीं भवान् ॥ ३४ ॥

लोकपाला ऊचुः–दृष्टः किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वंप्रत्यग्दृष्ट्या दृश्यते येन विश्वम् ।माया ह्येषा भवदीया हि भूमन्यस्त्वं षष्ठः पञ्चभिर्भासि भूतैः ॥ ३७ ॥

योगेश्वरा ऊचुः–प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमृतप्रिय प्रभोविश्वात्मनीक्षेन्न पृथग् य आत्मनः ।अथापि भृत्येश तयोपधावता-मनन्यवृत्त्याऽनुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥

जगदुद्भवस्थितिलयेषु लीलयाप्रविभज्यमानगुणयाऽऽत्ममायया ।रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थयाह्यतिवर्तितभ्रमगुणात्मने नमः ॥ ३९ ॥

अग्निरुवाच–यत्तेजसाऽहं सुसमिद्धतेजाहव्यं वहाम्यध्वर आज्यसिक्तम् ।तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभिःस्विष्टं यजुर्भिः प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥

ब्राह्मणा ऊचुः–त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताशः स्वयंत्वं हि मन्त्राः समिद् दर्भपात्राणि च ।त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशुः ॥ ४५ ॥

श्रीभगवानुवाच–अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगतः कारणं परम् ।आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः ॥ ५० ॥

तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि ।देहात्मबुद्धिर्भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥

त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् ।सर्वभूतात्मना ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥

मैत्रेय उवाच–एवं भगवताऽऽदिष्टः प्रजापतिपतिर्हरिम् ।अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥

अनन्यभावैकगतिः शक्तिः सुप्तेव पूरुषम्एतद् भगवतः शम्भोः कर्म दक्षाध्वरद्रुहः ।श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पतेः ॥ ५९ ॥

पीत्वाऽन्तरजरं वह्निश्चच्छर्द शरकानने ।कुमारोऽभूत् ततस्तस्मै स्तनं षट् कृत्तिका ददुः ॥ ६३ ॥

षड्भिर्मुखैः स्तनं पीत्वा स बालः षण्मुखोऽभवत् ।ततश्चक्रुः सैन्यपालं सर्वासुरभयंकरम् ॥ ६४ ॥

नवमोऽध्यायः

अथातः कीर्तये वंशं पुण्यकीर्तेः कुरूद्वह ।स्वायंभुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मनः ॥ ७ ॥

प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापतेः सुतौ ।वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगतः स्थितौ ॥ ८ ॥

विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसंतोषहेतवः ।पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोका निजकर्मभिः ॥ ३१ ॥

स्मयमानमभिध्यायेत् सानुरागावलोकनम् ।नियमेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५४ ॥

परिचर्या भगवतो यावतीः पूर्वसेविताः ।ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ६१ ॥

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभुः ।एष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ७२ ॥

तत्राभिषिक्तः प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् ।समाहितः पर्यचरद् दृष्ट्याऽऽदेशेन पूरुषम् ॥ ७४ ॥

देवाश्चक्रुस्तपोविघ्नं त्रासयन्तः स्वमायया ।सर्पेभसिंहकूष्माण्डैस्तान् नापश्यत् परं गतः ॥ ८० ॥

सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाश्रयम् ।ध्यायन् भगवतो रूपं नाद्राक्षीत् किञ्चनापरम् ॥ ८१ ॥

तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनोद्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया ।लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशंसलोकपालाः शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८४ ॥

देवा ऊचुः–नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधंचराचरस्याखिलसत्वधाम्नः ।विधेहि तन्नो वृजिनाद् विमोक्षंप्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८५ ॥

दशमोऽध्यायः

या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म-ध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥ १० ॥

ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीशमाद्यंस्वान् संपदः सुतसुहृद्गृहवित्तदारान् ।ये त्वब्जनाभभवदीयपदारविन्द-सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गाः ॥ १२ ॥

तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य-मर्त्यादिभिर्विरचितं सदसद्विशेषम् ।रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यशेषंनातः परं परम वेद्मि न यत्र वाचः ॥ १३ ॥

त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्ध आत्माकूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीशः ।यद्बुध्द्यवस्थितमखण्डितया स्वबुद्ध्यादृष्ट्वाऽऽस्थिता वधिमतो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥

यस्मिन् विरुद्धगतयोऽप्यनिशं पतन्तिविद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्या ।तद् ब्रह्म विश्वभवमेकमविश्वमाद्य-मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥

सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादमूल-माशिष्टयोऽनुभजतः पुरुषार्थमूर्तेः ।अप्येवमार्य भगवान् परिपाति दीनान्वास्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥

तव पादमूलं भजत आचार्यस्याशिष्टयः शिक्षाः सत्याशीःप्रदा एव । तथापि अस्मान् शिष्यान् विशिष्टफलप्राप्तये पुनः परिपाति भवान् । अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिदः पादमूलं गत्वा याचे तदन्तवत् ॥ ३१ ॥

दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् ।तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥

भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जितः ।तादात्म्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितं बतईश्वरात् क्षीणपुण्येन पुलकानिव चाधनः ॥ ३५ ॥

लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः ।आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानोऽविशत् पुरम् ॥ ५३ ॥

एकादशोऽध्यायः

निमित्तमात्रं तत्रात्मा निर्गुणः पुरुषर्षभः ।व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ ४७ ॥

केचित् कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंसः काममुतापरे ॥ ५२ ॥

द्वादशोऽध्यायः

अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात् पुरुषस्य हि ।स्वाप्नीव भात्यनुध्यानाद् यया बन्धविपर्ययः ॥ ४ ॥

भजस्व भजनीयाङ्घ्रिमभवाय भवच्छिदम् ।युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्याऽऽत्ममायया ॥ ६ ॥

वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतंमत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कितः ।वरार्हणोऽस्यम्बुजनाभपादयो-र्निरन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥

अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।द्रव्यक्रियादेवतानां कर्माकर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥

सर्वात्मन्यच्युते सर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् ।ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥

मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि ।अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥

तस्या विशुद्धकरणः शिववार्विगाह्यबद्धासनो जितमरुन्मनसाऽऽहृताक्षः ।स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद्ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजन् समाधौ ॥ १७ ॥

सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वयायत् सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् ।आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयोग्रहर्क्षताराः परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥

अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् ।आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ २६ ॥

श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रयः ।नेच्छंस्तत्राऽत्मनाऽऽत्मानं संतुष्ट इति सिध्यति ॥ ४९ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशयः ।स्वरूपमवरुन्धानो नान्यदस्मात् तदैक्षत ॥ ९ ॥

मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समन्त्रिणः ।वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमेः सुतम् ॥ ११ ॥

सदस्या ऊचुः–नरदेवेह भवतो नावद्यं हि मनाक् स्थितम् ।अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदि हेदृक् त्वमप्रजः ॥ ३१ ॥

तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सप्रजं नृप ।इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥

यथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः ।यद् यज्ञपुरुषः साक्षादपत्याय हरिर्वृतः ॥ ३३ ॥

स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः ।अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिकः ॥ ३९ ॥

स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः ।हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जनः ॥ ४० ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

तं सर्वलोकामरयज्ञसंग्रहंत्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् ।यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय तेराजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥

यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि-र्वितायमानेन सुराः कला हरेः ।स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितंतद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २३ ॥

वेन उवाच–अवजानन्ति ये मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् ।नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥

तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सराः ।बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्यः कोऽग्रभुक् पुमान् ॥ २९ ॥

विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपतेः ।ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद् बाहुको नरः ॥ ४४ ॥

तं तु तेऽवनतं दृष्ट्वा किं करोमीति वादिनम् ।निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४६ ॥

तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचराः ।योऽपाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४७ ॥

ऋषय ऊचुः –एष विष्णोर्भगवतः कला भुवनपावनी ।इयं च लक्ष्मीः सम्भूतिः पुरुषस्यानपायिनी ॥ ५० ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया ।इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ३ ॥

षोडशोऽध्यायः

अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीशःकूटस्थ आत्मा कलयाऽवतीर्णः ।यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमिव प्रतीतम् ॥ २० ॥

सप्तदशोऽध्यायः

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधसः ।पौरान् जानपदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत् ॥ २ ॥

यच्चान्यदपि कृष्णस्य ब्रह्मन् भगवतः प्रभोः ।श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥

धरण्युवाच –नमः परस्मै पुरुषाय माययाविन्यस्तनानातनवे गुणात्मने ।नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत-द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ ३० ॥

नूनं तवेशस्य समीहितं जनैःस्वमायया दुर्जययाऽकृतात्मभिः ।न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद्योऽनेक एकः परतः स ईश्वरः ॥ ३३ ॥

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि-र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभिः ।तस्मै समुन्नद्धविरुद्धशक्तयेनमः परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३४ ॥

अष्टादशोऽध्यायः

कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् ।हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पयः ॥ १५ ॥

दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् ।विधाय दुदुहुः क्षीरमयःपात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥

ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च ।घोषान् व्रजांश्च शिबिरान् नगरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

एवं वैन्यसुतः प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा ।अन्वधावदतिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥

सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हितः स्वराट् ।धीरः स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥

धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु ।प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥

विंशोऽध्यायः

एकः शुद्धः स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रयः ।सर्वगोऽनावृतः साक्षी निरात्माऽनात्मनः परः ॥ ७ ॥

देहाद्यपार्थास्तद्धर्मा न स्युस्तद्द्रष्टुरात्मनः ।कैवल्यं तस्य वै धर्मः सुषुप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ८ ॥

उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् ।कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ १२ ॥

भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहंद्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः ।दृष्ट्वा सुसंपत्सु विपत्सु सूरयोन विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदाः ॥ १३ ॥

स्पृशन्तं पादयोः शीर्ष्णा व्रीडन्तं स्वेन कर्मणा ।शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १९ ॥

भगवानपि विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः ।समुज्जिहानया भक्तया गृहीतचरणाम्बुजः ॥ २० ॥

जन्तोर्जगत्यां जगदीश वैशसंस्यादेव यत् कर्मणि नः समीहितम् ।करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलस्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २९ ॥

भजन्त्यथ त्वामत एव साधवोव्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् ।भवत्पदानुस्मरणादृते सतांनिमित्तमन्यद् भगवन् न विद्महे ॥ ३० ॥

यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः ।सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास्ततः ॥ ३७ ॥

एकविंशोऽध्यायः

को न्वस्य कीर्तिं नशृृणोत्यभिज्ञोयद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपाः ।लोकाः सपाला उपजीवन्ति काम-मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥

अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषांचिदिह सत्तमाः ।इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः ॥ २६ ॥

राज्यस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्महेतुता ।दौहित्रादीनृते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् ॥ २९ ॥

असाविहानेकगुणाध्वरैः सता पृथग्विधैर्द्रव्यगुणक्रियोक्तिभिः ।सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभिर्विशुद्धविज्ञानघनस्वरूपतः ॥३३॥

प्रधानकालाशयकर्मसङ्ग्रहःशरीरशेषं प्रतिपद्य चेतनः ।क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यतेयथाऽनलो दारुषु तद्गुणात्मकः ॥ ३४ ॥

ब्रह्मण्यदेवः पुरुषः पुरातनोनित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् ।अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशोजगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः ॥ ३७ ॥

पुमाल्लभेताप्यतिवेलमात्मनःप्रसादतोऽत्यन्तशमं स्वतः स्वयम् ।यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया ततःपरं किमत्रास्ति सुखं हविर्भुजाम् ॥ ३९ ॥

अश्नात्यनन्तः खलु तत्त्वकोविदैःश्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभिः ।न वै तथा चेतनया बहिष्कृतेहुताशने पारमहंस्यवर्यगुः ॥ ४० ॥

पुत्रेण जयते लोक इति सत्यवती श्रुतिः ।ब्रह्मदण्डहतः पापो यद् वेनोऽत्यतरत् तमः ॥ ४५ ॥

अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथाः ।यदुत्तमश्लोकतमस्य विष्णोर्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्षि ॥४८॥

द्वाविंशोऽध्यायः

नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् ।यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतवः ॥ ९ ॥

व्यक्तं ह्यात्मवतामात्मा भगवानात्मभावनः ।स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः ॥ १६ ॥

अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विषःपादारविन्देऽस्य गुणानुवादिनि ।रतिः सदा या विधुनोति नैष्ठिकीकामं कषायं मलमन्तरात्मनः ॥ २० ॥

शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणांक्षेमस्य सम्यग्विमृशेषु हेतुः ।असङ्ग आत्मव्यतिरिक्तवस्तुनिदृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥

हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूरयागुणाभिधानेन विजृम्भमाणया ।भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्परात्मनिस्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः ॥ २५ ॥

यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा-नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा ।दहत्यबीजं हृदयं जीवकोशंपञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः ॥ २६ ॥

दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणोनैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे ।परात्मनोर्यद् व्यवधानं पुरस्तात्स्वप्ने यथाऽपुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥

इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतो मनः ।चेतनां हरते बुद्धेः स्तुम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥

भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये ।तद्रोधं कवयः प्राहुरात्मापह्नवमात्मनः ॥ ३१ ॥

नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थव्यतिक्रमः ।यद्यस्त्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मनः स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥

अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् ।स्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद् येनाविशति मुग्धताम् ॥ ३३ ॥

न कुर्यात् कर्हिचित् सङ्गं तमस्तीव्रं तितीर्षुणा ।धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥

मनोमात्रमिदं विश्वं यथा स्वप्ने मनः क्रिया ।क्रिया च वासनामात्रं साऽनीहायां प्रलीयते ॥ ३७ ॥

आत्मा त्वनीहया साक्षात् स्वयंज्योतिः प्रसिद्ध्यति ।एवं व्युदस्यात्ममायां भिदामुपरमेन्मुनिः ॥ ३८ ॥

न यत्र निद्रा मूर्च्छा वा नार्थदृक् न मनोरथः ।नानुवृत्तिर्न प्रलयस्तद् ब्रह्म विजितात्मनः ॥ ३९ ॥

तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थुषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् ।यः क्षेत्रवित् त्वमनयोर्हृदि विष्वगाधिःप्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवैहि सोऽस्ति ॥ ४० ॥

यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभातिमायाविवेकविधुतिः स्रजिवाहिबुद्धिः ।तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्धतत्त्वंप्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ४१ ॥

यत्पादपङ्कजपरागविलासभक्त्याकर्माशयग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ।तत्त्वं न तद् द्विमतयोऽपि विरुद्धमार्ग-स्रोतोगुणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ४२ ॥

वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याऽध्यात्मशिक्षया ।आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः ॥ ५२ ॥

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव ।वात्सल्ये मनुवन्नॄणां प्रभुत्वे भगवानजः ।बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मतत्त्वे स्वयं हरिः ॥ ६४ ॥

भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु ।ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्यपरोद्यमे ॥ ६५ ॥

कीर्त्योर्ध्वगीतयः पुंभिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह ।प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव ॥ ६६ ॥

त्रयोविंशोऽध्यायः

तस्यानया भगवतः परिशुद्धकर्म-सत्वात्मनस्तदनु संस्मरणानुपूर्व्या ।ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येनचिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥

छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह-स्तत् तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन ।तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रयत्नोयावद् गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥

एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि ।ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वकलेवरम् ॥ १३ ॥

उत्सर्पयन्नसुं मूधर्ि्न क्रमेणावेश्य निस्स्पृहः ।वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥

खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः ।क्षितिमम्भसि तत् तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥

इन्द्रियाणि समस्तानि तन्मात्राणि यथोद्भवम् ।भूतादिस्तान् समुत्क्षिप्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥

तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् ।ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थो व्यधात् प्रभुः ॥ १८ ॥

देव्य ऊचुः –अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् ।सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीवधूरिव ॥ २५ ॥

चतुर्विंशोऽध्यायः

सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् ।यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ट्वलंकृताम् ।परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्निः शुकीमिव ॥ ११ ॥

विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धमहोरगाः ।विजिताः स्युर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरैः ॥ १२ ॥

स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान्विरिञ्चतामेति ततः परं हि माम् ।अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवंपदं यथाऽर्हं विविधैः कलात्यये ॥ २९ ॥

अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा ।न मे भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥

रुद्र उवाच –जितं व आत्मविद्धुर्याः स्वस्तये स्वस्तिरस्तु वः ।भवतां राधसे राध्यं सर्वस्मा आत्मने नमः ॥ ३३ ॥

भवान् भक्तिमतां लभ्यो दुर्लभः सर्वदेहिनाम् ।स्वाराज्यस्याप्यभिमता एकान्तेनात्मविद्गतिः ॥ ५४ ॥

क्षणार्धेनाऽपि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् ।भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः ॥ ५७ ॥

अथानघाङ्घ्र्योस्तव कीर्तितीर्थयो-रन्तर्बहिः स्नानविधूतपाप्मनाम् ।भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनांस्यात् सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥

यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् ।न त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥

यो माययेदं पुरुरूपयाऽसृजद्बिभर्ति भूयः क्षपयत्यविक्रियः ।यद्भेदबुद्धिः सदिवाऽऽत्मसंस्थयातमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥

क्रियाकलापैरिदमेव योगिनःश्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये ।भूतेन्द्रियान्तःकरणोपलक्षणंवेदे च तन्त्रे च त एव कोविदाः ॥ ६२ ॥

त्वमेक आद्यः पुरुषः सुप्तशक्ति-स्तया रजः सत्त्वतमो विभिद्यते ।महानहं खं मरुदग्निवार्धराःसुरर्षयो भूतगणा इदं यतः ॥ ६३ ॥

सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविश्यचतुर्विधं पुरमात्मांशकेन ।अथो विदुस्त्वां पुरुषं सन्तमत्रभुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं यतः ॥ ६४ ॥

कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितोयत् ते पुमानप्ययमब्जकेतनः ।विशङ्कयाऽस्मद्गुरुरर्चति स्म यद्विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥

यत्स्पृष्टोऽहरहर्मुक्तक्लेशः शेतेऽमृताम्बुधौ ।तावद् वेदाथ तत् तेऽङ्घ्रिं जनो नु स्मरते च तत् ॥ ६८ ॥

पञ्चविंशोऽध्यायः

प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्वासक्तमानसम् ।नारदोऽध्यात्मतत्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥

नारद उवाच–श्रेयस्त्वं कतमद् राजन् कर्मणाऽऽत्मन ईहसे ।दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥

प्राचीनबर्हिरुवाच–न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधीः ।ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः ॥ ५ ॥

भो भो प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाऽध्वरे ।संज्ञापितान् जीवसङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः ॥ ७ ॥

एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।सम्परेतमयः कूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यवः ॥ ८ ॥

आसीत् पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवाः ।तस्याविज्ञातनामाऽऽसीत् सखाऽविज्ञातचेष्टितः ॥ १० ॥

स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु ।ददर्श नवभिर्द्वारैः पुरीं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥

यदृच्छयाऽऽगतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकैः ॥ २० ॥

तेषां परिवृढो राजन् सर्वेषां बलिमुद्वहन् ।सस्त्रीकाणां सखा तस्या बहुरूपोऽग्रणीः स्त्रियः ॥ २१ ॥

पितृभूर्नृप पुर्या द्वा दक्षिणेन पुरञ्जनः ।राष्ट्रं दक्षिणपाञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५१ ॥

देवभूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।राष्ट्रमुत्तरपाञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५२ ॥

षड्विंशोऽध्यायः

तीर्थेषु श्रुतिदृष्टेषु राजा मेध्यपशून्वने ।यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत वा न वा ।कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन स न लिप्यते ॥ ७ ॥

सप्तविंशोऽध्यायः

द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ ।यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥

अष्टाविंशोऽध्यायः

स व्यापकतयाऽऽत्मानं व्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनि ।विद्वान् स्वप्न इवामृश्य साक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारो घ्राणादयः प्रभो ।तेजोबन्नानि कोष्ठानि गोलकेन्द्रियसंग्रहः ॥ ५७ ॥

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो ।न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

एकोनत्रिंशोऽध्यायः

पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेपः सप्तधातुवरूथकः ।आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति ॥ २० ॥

दुःखेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु ।जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच्चेत् तत् तत्प्रतिक्रिया ॥ ३३ ॥

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३६ ॥

प्रजापतिपतिः साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनुः ।दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः ॥ ४३ ॥

शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे ।मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम् ॥ ४६ ॥

यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावितः ।स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४९ ॥

स त्वं विचक्ष्व मृगचेष्ठितमात्मनोऽन्त-श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्तिम् ।जह्यङ्गनाभ्रममसत्तमयूथगाथंप्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५७ ॥

एकं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडशविस्तरम् ।एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७६ ॥

भक्तिः कृष्णे दया जीवेष्वकुण्ठज्ञानमात्मनि ।यदि स्यादात्मनो भूयादपवर्गस्तु संसृतेः ॥ ८२ ॥

अदृष्टं दृष्टवन्नङ्क्ष्येद्भूतं स्वप्नवदन्यथा ।भूतं भवद् भविष्यच्च सुप्तं सर्वरहो रहः ॥ ८३ ॥

त्रिंशोऽध्यायः

मैत्रेय उवाच–प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिणः ।जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥

दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजसः ।भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥

न व्यवह्रियते यज्ञो ब्रह्मैतद् ब्रह्मवादिभिः ।न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः ॥ २० ॥

शुद्धाय शान्ताय नमः स्वनिष्ठमनस्यपार्थे विलसद्द्वयाय ।नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥

नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे ।वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥

एकत्रिंशोऽध्यायः

दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा ।प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद् यत्र जाजलिः ॥ २ ॥

श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्थितः ।सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्माऽऽत्मदः प्रियः ॥ १३ ॥

एतत् परं तज्जगदात्मनः पदंसकृद् विभातं सवितुर्यथा प्रभा ।यदाऽसवो जाग्रति सुप्तवृत्तयोद्रव्यक्रियाकारकविभ्रमात्ययः ॥ १६ ॥

तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् ।स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहमात्मैकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥

निरस्तसङ्कल्पविकल्पमद्वयंद्वयापवादोपरमोपलम्भनम् ।अनादिमध्यान्तमजस्रनिर्वृतिंसंज्ञप्तिमात्रं भजतामुया दृशा ॥ १९ ॥

न भजति कुमनीषिणां स इज्यांहरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञः ।श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्येविदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २२ ॥

श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्चद्विपदपतीन् विबुधांश्च यः स्वपूर्णः ।न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्रःकथममुमुद्विसृजेत् पुमान् कृतज्ञः ॥ २३ ॥

तत् परं सर्वधिष्ण्येभ्यो मायाधिष्ठितमारुहत् ।मुनयोऽद्याप्युदीक्षन्ते परं नापुरवाङ् नृपाः ॥ २६ ॥

पञ्चमस्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

त्वं त्वब्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश-दुर्गाश्रितो निर्जितषट्सपत्नः ।भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिसृष्टान्विमुक्तसङ्गः प्रकृतिं भजस्व ॥ १९ ॥

या वा इह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखास्ताः सप्तसिन्धव आसन्यत एव कृता सप्तभुवो द्वीपाः ॥ ३१ ॥

द्वितीयोऽध्यायः

का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनिवर्य शैलेमायाऽसि काऽपि भगवत्परदेवतायाः ।विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृदात्मनोऽर्थेकिं वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ८ ॥

तृतीयोऽध्यायः

किञ्चायं राजर्षिरपत्यकामः प्रजां भवादृशीमाशासान ईश्वरमाशिषां स्वर्गापवर्गयोरपिभगवन्तमुपधावति प्रजायामर्थप्रत्ययो धनदमि-वाधनः फलीकरणं को वा ईहते ॥ १४ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

यस्य हीन्द्रः स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तदवधार्य भगवान् ऋषभदेवो योगेश्वरःप्रहस्यात्मयोगमायया स्ववर्षमाञ्जनाभं नामाभ्यवर्षीत् ॥ ३ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

पराभवस्तावदबोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् ।तावत्क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरबन्धः ॥५॥

एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्त अविद्ययात्मन्व्यवधीयमाने ।प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् ॥ ६ ॥

पुंसः स्त्रिया मिथुनीभाव एष तयोर्मिथो हृदयग्रन्थिमाहुः ।यतो गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तैर्जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८ ॥

हरौ गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्त्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च ।सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥१०॥

सर्वत्र मद्भावविचक्षणेनज्ञानेन विज्ञानविराजितेन ।योगेन धृत्युद्भवसत्वयुक्तोलिङ्गं व्यपोहेत्कुशलोऽहमाख्यम् ॥ १३ ॥

तस्माद्भवन्तो हृदयेन जाताः सर्वे महीयांसममुं सुनाभम् ।अक्लृष्टबुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद्भरणं प्रजानाम् ॥२०॥

देवासुरेभ्यो मघवान् प्रधानोदक्षादयो ब्रह्मसुताश्च तेषाम् ।भवः परः सोथ विरिञ्चिवीर्यःस मत्परोहं द्विजदेवदेवः ॥ २२ ॥

सर्वाणि मद्धिष्ण्यतया भवद्भि-श्चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि ।सम्भावितव्यानि पदेपदे वोविविक्तदृष्टिस्तदुतार्हणं मे ॥ २६ ॥

षष्ठोऽध्यायः

राजोवाच–न नूनं भगवन्नात्मरामाणां योगसमीरितज्ञानावभर्जितकर्मबीजा-नामैश्वर्याणि पुनः क्लेशदानिभवितुमर्हन्ति यदृच्छयोपगतानि॥ १ ॥

तथा चोक्तम्–न कुर्यात्कस्यचित्सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते ।यद्विस्रम्भाच्चिराच्चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम् ॥ ३ ॥

नित्यं ददाति कामस्य छिद्रं तदनु येऽरयः ।योगिनः कृतमैत्रस्य पत्युर्जायेव पुंश्चली ॥ ४ ॥

कामो मन्युर्मदो लोभः शोकमोहभयादयः ।कर्मबन्धश्च यन्मूलः स्वीकुर्यात्को नु तद्बुधः ॥ ५ ॥

अथैवमखिललोकपालललामो विलक्षणो जडवदवधूतवेषभाषाचरितैरविलक्षितभगवत्प्रभावो योगिनांसाम्परायविधिमनुशिक्ष-यन्स्वकलेवरंजिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनर्थान्तरभावे-नान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिरुपरराम ॥ ६ ॥

तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमाया-वसानो देह इमां जगतीमभिमानाभासेन चङ्क्रममाणः ॥ ७ ॥

एकदा तु काङ्कटकर्णाटकाद्दक्षिणकर्णाटकान् देशान् यदृच्छयोपगतः कुटचाचलोपवने आस्यकृताश्मकवल उन्माद इव मुक्तमूर्द्धजोऽ-संवीत एव विचचार ॥ ८ ॥

अथ समीरवेगविधुतवेणुनिकर्षोपजातो दावानलस्तद्वनमाले-लिहानः समन्तात् सह तेन ददाह ॥ ९ ॥

यस्य किलानुचरितमुपाकर्ण्य काङ्कटकर्णाटकानां दक्षिणकर्णाटकानां राजार्हतनामोपशिक्ष्य कलावधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहितः स्वधर्मपथमकुतोभयमपहाय कुपथं पाषण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्दः सम्प्रवर्त्तयिष्यते ॥ १० ॥

येन ह वा कलौ मनुजापसदा देवमायाविमोहिताः स्वविधि-नियोगशौचाचारविहीना देवहेलनादीन्यपव्रतानि निजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौचकेशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाऽधर्म-बहुलेनोपहतधियो ब्रह्मब्राह्मणयज्ञपुरुषलोकविदूषकाः प्रायेण भविष्यन्ति ॥ ११ ॥

तैरपि ह्यर्वाक्तनया निजलोकयात्रयाऽन्धपरम्परया त एवा-नाश्वस्थास्तमस्यन्धे स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ १२ ॥

अहो भुवः सप्तसमुद्रवत्याद्वीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत् ।गायन्ति यत्रत्यजना मुरारेःकर्माणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १४ ॥

को न्वस्य काष्ठामपरोऽनुगच्छे-न्मनोरथेनाप्यभवाय योगी ।यद्योगमायां स्पृहयन्त्व्युदस्तांमहत्तमा येन कृतप्रयत्नाः ॥ १६ ॥

यस्यामेव कवय आत्मानमविरतविविधवृजिनसंसारपरितापोप-तप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निर्वृत्या ह्यापवर्गिक-मात्यन्तिकं परमपुरुषार्थमपि स्वयमासादितं नैवाद्रियन्ते भागव-तत्वेनैव परिसमाप्तसर्वार्थाः ॥ १८ ॥

राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनांदेवप्रियः कुलपतिः क्व च किङ्करो वः ।अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दोमुक्तिं ददाति कर्हिचित्स्म न भक्तियोगम् ॥ १९ ॥

सप्तमोऽध्यायः

परो रजाः सवितर्जातवेदोवेदस्य गर्भो मनसेदं जजान ।स्वरेतसाऽदः पुनराविश्य चष्टेहंसं गृध्राणामृषभं सङ्गृणीमः ॥ १३ ॥

दशमोऽध्यायः

एवं बह्वबद्धमभिभाषमाणं नरदेवाभिमानिनं रजसा तमसाऽनु-विद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः सर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ९ ॥

ब्राह्मण उवाच–त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धंभर्तुः स मे स्याद्यदि वीर भारः ।गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वापीवेति चासौ न विदां प्रवादः ॥ १० ॥

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्चक्षुत्तृड्भयं कलिरिच्छा जरा च ।निद्राऽरतिर्मन्युरहंमदश्चदेहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ ११ ॥

जीवन्मृतत्वं नियमेन राज-न्नाद्यन्तवद्यद्विकृतस्य दृष्टम् ।स्वस्वामिभावो ध्रुव एष यत्रतर्ह्यच्युतेऽसाविति कृत्ययोगः ॥ १२ ॥

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् चपश्यामि यन्न व्यवहारतोऽन्यत् ।क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्य-मथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १३ ॥

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि ।महद्विमानात्स्वकृताद्धिमादृग्धक्षत्यदूरादपि शूलपाणिः ॥ २६ ॥

एकादशोऽध्यायः

तथैव राजन्नुरुगार्हमेध-वितानविद्योरुविजृम्भितेषु ।न वेदवादेषु हि तत्त्ववादःप्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधु ॥ २ ॥

स वासनात्मा विषयोपरक्तोगुणप्रवाहो विकृतः षोडशात्मा ।चित्रं पृथङ्नामभी रूपभेद-मन्तर्बहिष्ठः स्वपुरैस्तनोति ॥ ५ ॥

दुःखं सुखं व्यतिमिश्रं च तीव्रंकालोपपन्नं फलमाव्यनक्ति ।आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मास्वदेहिनं संसृतिचक्रकूटम् ॥ ६ ॥

तावानयं व्यवहारः सदा वैक्षेत्रज्ञसाक्ष्योर्भवति स्थूलसूक्ष्मः ।तस्मान्मनोलिङ्गमदो वदन्तिगुणागुणस्यास्य परावरस्य ॥ ७ ॥

गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोःक्षेमाय नैर्गुण्यमथो मनः स्यात् ।यथा प्रदीपो घृतवर्तिमास्थितोस्थितिं स धूमां भजति ह्यन्यदा स्वम् ।पदं तथा गुणकर्मानुबद्धंबहिर्मनः श्रयतेऽन्यत्र तत्वम् ॥ ८ ॥

पदं विषयम् ।एकादशासन्मनसोऽस्य वृत्ती-राकूतयः पञ्च धियोऽभिमानाः ।मात्राणि कर्माणि पुरं च तासांवदन्ति हैकादश वीर भूमिम् ॥ ९ ॥

गन्धाकृतिस्पर्शरसश्रवांसिविसर्गगत्यत्त्यभिजल्पशिल्पाः ।एकादशं स्वीकरणं ममेतिमायामहं द्वादशमेकमाहुः ॥ ११ ॥

द्रव्यस्वभावाशयकर्मकालै-रेकादशामी मनसो विकाराः ।सहस्रशः शतशः कोटिशश्चक्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः ॥ १२ ॥

क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणःसाक्षात्स्वयं ज्योतिरजः परेशः ।नारायणो भगवान्वासुदेवःस्वमाययाऽऽत्मन्व्यवधीयमानः ॥ १४ ॥

भ्रातृव्यमेनं त्वमदभ्रवीर्य-मुपेक्षयाऽप्येधितमप्रमत्तः ।गुरोर्हरेश्चरणोपासनास्त्रोजहि व्यलीकं स्वयमात्ममोहम् ॥ १८ ॥

द्वादशोऽध्यायः

ब्राह्मण उवाच–अयं जनो नाम चलन्पृथिव्यांयः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः ।तस्यापि चाङ्घ्र्योरधि गुल्फजङ्घा-जानूरुमध्योरशिरोधरांसाः ॥ ५ ॥

अंसे च दार्वी शिबिका च यस्यांसौवीरराजेत्यपदेश आस्ते ।यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानोराजाऽस्मि सिन्धुष्विति दुर्मदान्धः ॥ ६ ॥

शोच्यानिमांस्तानधिकस्तवाधि-र्विष्ट्या निगृह्णन्निरनुग्रहोऽसि ।जनस्य गोप्तेति विकत्थमानोन शोभसे वृद्धसभासु दुष्टः ॥ ७ ॥

यदि क्षितावेव चराचरस्यविदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् ।तन्नामतोऽन्यद्व्यवहारमात्रंनिरूप्यतां तत्क्रिययानुतिष्ठन् ॥ ८ ॥

एवं निरुक्तं क्षितिशब्दवृत्त-मसन्निधानं परमाणवो ये ।अविद्यया मनसा कल्पितास्तेयेषां समूहेन कृतो विशेषः ॥ ९ ॥

एवं कृशं स्थूलमणुर्बृहद्य-दसच्च सज्जीवमजीवमन्यत् ।द्रव्यस्वभावाशयकालकर्म-नाम््नयाऽजयाऽवैहि कृतं द्वितीयम् ॥ १० ॥

ज्ञानं विशुद्धं परमार्थमेक-मनन्तरं न बहिर्ब्रह्म सत्यम् ।प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्छब्दवाच्यंयद्वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ ११ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

तस्येमान् श्लोकान् गायन्ति ।आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसाऽपि महात्मनः ।नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः ॥ २६॥

यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय ।नारायणाय हरये नम इत्युदारंगायन्मृगत्वमपि यः समुदाजहार ॥ २९ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति ।गयं नृपं कः प्रतियाति कर्मभि-र्यज्वाभिमानी बहुविद्धर्मगोप्ता ।सदागतश्रीः सदसस्पतिः सतांसत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ७ ॥

षोडशोऽध्यायः

तामनु परितो लोकपालानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयभागेन पुरोऽष्टावुपक्लृप्ताः ॥ २९ ॥

सप्तदशोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच–तत्र भगवतः साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतोवामपादाङ्गुष्ठ-नखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्तःप्रविष्टा या बाह्यजलधारातच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामलासाक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोभिरभिधीय-मानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवोमूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहुः ॥ १ ॥

भवानीनाथैः स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महा-पुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः सङ्कर्षणसंज्ञां आत्मसमाधिरूपेण सन्निधायैतदभिगृणन् भव उपधावति ॥ १५ ॥

भव उवाच–ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यातायानन्ताया-व्यक्ताय नम इति ॥ १६ ॥

अष्टादशोऽध्यायः

विश्वोद्भवस्थाननिरोधकर्म तेह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृतम् ।युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणेसर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुनि ॥ ५ ॥

केतुमाले भगवान्कामदेवस्वरूपेणास्ते लक्ष्म्याः प्रियचिकीर्षया प्रजापतेर्दुहितॄणां च तद्वर्षपतीनां पुरुषायुषाऽहोरात्रपरिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महापुरुषमहास्त्रतेजसोद्वेजितमनसां विध्वस्ता व्यसवः संवत्सरान्ते निपतन्ति ॥ १५ ॥

तद्भगवतो मायामयं रूपं परमसमाधियोगेन रमादेवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर्दुहितृभिरुपेताऽहस्सु तद्भर्तृभिरुपेतोपास्ते । इदं चोदाहरति ॥ १७ ॥

यं लोकपालाः किल मत्सरज्वराहित्वा यतन्तोऽपि पृथक्समेत्य च ।पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पदःसरीसृपस्थास्नु यदत्र दृश्यते ॥ २७ ॥

यद्रूपमेतन्निजमाययाऽर्पितंअर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् ।सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भना-त्तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥ ३१ ॥

जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्भिजंचराचरं देवर्षिपितृभूतभेदम् ।द्यौः खं क्षितिः शैलसरित्समुद्र-द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एकः ॥ ३२ ॥

यस्मिन्नसंख्येयविशेषनाम-रूपाकृतौ कविभिः कल्पितेयम् ।सङ्ख्या यया तत्त्वदृशा विनीयतेतस्मै नमः सांख्यनिदर्शनाय हि ॥ ३३ ॥

यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितोगुणेषु योनिष्विव जातवेदसम् ।मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवोगूढं क्रियार्थैर्नम ईरितात्मने ॥ ३६ ॥

द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि-र्मायागुणैर्वस्तुनिरीक्षितात्मने ।तथैव तत्रातिशयात्मबुद्धिभि-र्निरस्तमायाकृतये नमो नमः ॥ ३७ ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

यथैहिकामुष्मिककामलम्पटःसुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् ।शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया-द्यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥

तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितांत्वन्माययाऽहं ममतामधोक्षज ।भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदांविधेहि योगं त्वयि नः सुभावितम् ॥ इति ॥ १५ ॥

यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितंस्विष्टस्य दत्तस्य कृतस्य शोभनम् ।तेनाब्जनाभस्मृतिजन्मनः स्या-द्वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥

विंशोऽध्यायः

प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत्सत्यर्तस्य ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहीति ॥ ५ ॥

एवं परस्तात्क्षीरोदात्परित उपवेशितः शाकद्वीपो द्वात्रिंश-ल्लक्षयोजनायामः समानेन च दधिमण्डोदेन परित उपक्लृप्तः यस्मिन् शाको नाम महीरुहः स्वक्षेत्रव्यपदेशको यस्य ह महान्सुरभिगन्धस्तं द्वीपमनुवासयति ॥ २४ ॥

द्वाविंशोऽध्यायः

ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकंरूपं हरेर्मंत्रकृतस्त्रिकालम् ।नमस्यतः स्तुवतो नश्यते वैस्वयं त्रिकालं कृतमाशु पापम् ॥ ३२ ॥

त्रयोविंशोऽध्यायः

तस्यानुभावमिमं भगवान्स्वायंभुवो नारदः सह तुंबुरुणा सभायां ब्रह्मणः संश्लोकयामास ॥ ४० ॥

षष्ठस्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

यमदूता ऊचुः–वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।वेदो नारायणः साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥

द्वितीयोऽध्यायः

साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥ १४ ॥

म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् ।अजामिलोऽप्यगान्मुक्तिं किमुत श्रद्धया गृणन् ॥ ५२ ॥

तृतीयोऽध्यायः

यम उवाच–परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्चओतं प्रोतं पटवद् यत्र विश्वम् ।यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशानस्योतवद् यस्य वशे च लोकः ॥ १२ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

न यस्य सख्यं पुरुषो वेत्ति सख्युःसखा वसन् संवसतः पुरेऽस्मिन् ।गुणो यथा गुणिनोऽव्यक्तदृष्टि-स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥

देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रानात्मानमन्यं च विदुः परं यत् ।सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञोन वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥

यदोपरामो मनसो नामरूप-रूपस्य दृष्टिस्मृतिसंप्रमोषात् ।य ईयते केवलया स्वसंस्थयाहंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः ॥ २६ ॥

मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितंस्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः ।वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यंमनीषया निष्कृषन्तीह गूढम् ॥ २७ ॥

स वै ममाशेषविशेषमाया-निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः ।स सर्वनामा स च विश्वरूपःप्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः ॥ २८ ॥

यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितंधियाऽक्षिभिर्वा मनसा वोत यस्य ।मा भूत् स्वरूपं गुणरूपबृंहितंस वै गुणापायनिसर्गलक्षणः ॥ २९ ॥

यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मैयं यो यथा कुरुते कार्यते वा ।परावरेषां परमं प्राक् स्वसिद्धंतद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो-रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मयोः ।अपेक्षितं किञ्चन सांख्ययोगयोःसमं परं ह्यनुकूलं बृहत् तत् ॥ ३२ ॥

योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल-मनामरूपो भगवाननन्तः ।नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि-र्भेजे स मह्यं परमः प्रसीदताम् ॥ ३३ ॥

यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानांयथाशयं देहगतो विभाति ।यथाऽनिलः पार्थिवमाश्रितो गुणंस ईश्वरो मे कुरुतान्मनोरथम् ॥ ३४ ॥

ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः ।विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः ॥ ४५ ॥

तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः ।अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्माऽसवः सुराः ॥ ४६ ॥

अहमेवेदमासाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः ।संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः ॥ ४७ ॥

मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे ।यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥ ४८ ॥

अष्टमोऽध्यायः

सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा-द्धयशीर्षो मां पथि देवहेलनात् ।देवर्षिवर्यः पुरुषान्तरार्चनात्कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७ ॥

यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत् ।सत्येनानेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः ॥ ३१ ॥

तथैकात्म्यानुभावेन विकल्परहितः स्वयम् ।भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥ ३२ ॥

तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरिः ।पातु सर्वैः स्वरूपैर्नः सदा सर्वत्र सर्वगः ॥ ३३ ॥

एतद् धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा ।पदा वा संस्पृशेत् सद्यः साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥

न कुतश्चिद् भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् ।राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७ ॥

नवमोऽध्यायः

देवा ऊचुः–वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोकाब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्तः ।हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौबिभेति यस्मादरणं ततो नः ॥ २० ॥

पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ-स्युदीर्णवातोर्मिरवैः कराले ।एकोऽरविन्दात् पतितस्ततारतस्माद् भयाद् येन स नोऽस्तु पारः ॥ २३ ॥

य एक ईशो निजमायया नःससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।वयं च यस्यापि पुरः समेताःपश्याम लिङ्गं पृथगीशमानिनः ॥ २४ ॥

आत्मतुल्यैः षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ ।पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २८ ॥

देवा ऊचुः–नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नमः ।नमस्ते अस्तु चक्राय नमोऽस्तु पुरुहूतये ॥ ३० ॥

यत् ते गतीनां तिसृणामीशितुः परमं पदम् ।नार्वाचीनो विसर्गस्य धातुर्वेदितुमर्हति ॥ ३१ ॥

अथ तत्र भगवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गापतितः पारतन्त्र्येणस्वकृतकुशलाकुशलफलमुपाददाति आहोस्विदात्माराम उपशमशीलः समञ्जसदर्शन उदास्त इति हवाव न विदामः ।न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिगणितगुणगण ईश्वर अनवगाह्य-माहात्म्येअर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणदुरवग्रहवादिनां चविवादानवसरे उपरतसमस्तमाया-मये केवलस्वात्ममायामन्तर्धाय को नु दुर्घट इव भवति ।स्वरूपद्वयाभावात् समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् । स एव हि पुनः सर्ववस्तुषु वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः सकलजगत्कारणकारणभूतः सर्वप्रत्यगात्मत्वात्सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषितः ।अथ ह वाव तवमहिमामहामृतरससमुद्रविप्लुषाऽसकृल्लीढया स्व-मनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेनविस्मारितदृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदिसर्वात्मनि निरन्तरनिर्वृतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन पुनः स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृदःसाधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपरिवर्तः ।त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयोऽभूवन्दितिजदनुजादयश्चापि तेषामनुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रितजलचराकृतिभिःयथाऽ-पराधं दण्डं दधर्थावतीर्य ॥ ३३ ॥

हंसाय दभ्रनिलयाय निरीक्षकायकृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय ।सत्संग्रहाय भवपान्थनिजाश्रयायशश्वद् वरिष्ठगतये हरये नमस्ते ॥ ३५ ॥

न वेद कृपणः श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदृक् ।तस्य तानिच्छतो यच्छे यदि सोऽपि तथाविधः ॥ ३९ ॥

स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्मभिः ।न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषग्यथा ॥ ४०॥

मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् ।विद्याव्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ४१ ॥

दशमोऽध्यायः

नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् ।यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः ॥ ६ ॥

द्वादशोऽध्यायः

पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमात्मभूतेन्द्रियाशयाः ।शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहम् ।अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् ॥ ११ ॥

वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेगःकृन्तन्समन्तात् परिवर्तमानः ।न्यपातयत् तावदहर्गणेनयो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच–एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वानहनद् रिपुम् ।ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम् ॥ १० ॥

तयेन्द्रं स्म ह सन्तप्तं निर्वृतिर्नामुमाविशत् ।ह्रीमतां वाच्यतां प्राप्तंसुखयन्त्यपि नो गुणाः ॥ ११ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥

अहो विधातस्त्वमतीव बालिशोयस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ।परे तु जीवत्यपरस्य या मृतिःविपर्ययश्चेत् त्वमसि ध्रुवं परः ॥ ५३ ॥

न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोःशरीरिणामस्तु तदाऽऽत्मकर्मभिः ।यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धयेस्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५४ ॥

त्वं तात नार्हसि स मां कृपणामनाथांत्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् ।अञ्जस्तरेम भवताऽप्रजदुस्तरं यद्ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५५ ॥

उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या-स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् ।सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतोभुंक्ष्व स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम् ॥ ५६ ॥

नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला तेमुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् ।किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकंनीतोऽघृणेन न शृृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५७ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः ।मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः ॥ १५ ॥

कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितः ।अपान्तरतमो व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतमः ॥ १६ ॥

वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः ।दूर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातूकर्ण्यस्तथाऽऽरुणिः ॥ १७ ॥

रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः ।पराशरोऽथ मैत्रेयो भरद्वाजश्च आरुणः ।ऋषिर्वेदशिरा बोध्यो मुनिः पञ्चशिखस्तथा ॥ १८ ॥

हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेवः क्रतुध्वजः ।एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतवः ॥ १९ ॥

अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते ।एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः ॥ २५ ॥

सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः ।गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः ॥ २७ ॥

दृश्यमाना विनाऽर्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाःकर्माभिध्यायतो नाना कर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २८ ॥

अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः ।देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृतः ॥ २९ ॥

तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः ।द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ ३० ॥

यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वेशर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य ।सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वंप्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ ३६ ॥

षोडशोऽध्यायः

एष नित्योऽव्ययः सूक्ष्म एकः सर्वाश्रयः स्वदृक् ।आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभुः ॥ ९ ॥

नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् ।उदासीन इवासीनः परावरदृगीश्वरः ॥ ११ ॥

वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह ।अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्ययः सदसत्परः ॥२१॥

यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते ।मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः ॥ २२ ॥

ततः कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगतिः ।जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥

तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः स्वच्छामलान्तःकरणोऽभ्ययान्मुहुः ।प्रवृद्धभक्त्याऽऽप्रणयाश्रुलोचनःप्रहृष्टरोमा तमनादिपूरुषम् ॥ ३१ ॥

अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः ।शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥

लोकेऽविततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् ।उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥

एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः ।मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥

उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः ।अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत् परम् ॥ ५६ ॥

यद्येष विस्मृतः पुंसो मद्भावो भिन्न आत्मनः ।ततः संसार एतस्य देहाद् देहो मृतेर्मृतिः ॥ ५७ ॥

सप्तदशोऽध्यायः

एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मंजगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् ।यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन्प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड््यः ॥ १३ ॥

न चास्य कश्चिद् दयितः प्रतीपोन ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः ।समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्यकुतोऽनुरागः कुत एव रोषः ॥ २२ ॥

देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया ।सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापानुग्रह एव च ॥ २९ ॥

अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इहात्मनि ।गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्वप्नकल्पिता ॥ ३० ॥

इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः ।मूर्ध्ना सञ्जगृहे शापमेतावत् साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेकः पुरुषः परः ।त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग् भवान् ॥ ११ ॥

गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग् भवान् ।त्वं हि सर्वशरीरात्मा श्रीः शरीरेन्द्रियाशया ॥ १२ ॥

नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रयः ।यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ ।तथेमा उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिषः ॥ १३ ॥

सप्तमस्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः ।स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः ॥ ६ ॥

ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।विन्दन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ ९ ॥

कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयः प्रधानपुंभ्यां नरदेव सत्यकृत् । स तत्र तत्रोभयसिद्धिमाप्नुयात् लिङ्गात्मनो लिङ्गगुणाश्च सन्ति ॥ ११ ॥

य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्वं सुरानीकमिवैधयत्यजः । तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः ॥ १२ ॥

शपतोरसकृद् विष्णुं यद् ब्रह्म परमव्ययम् ।श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः ॥ २० ॥

यन्निबन्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात् प्राणिनां वधः ।तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मनः । परस्येदमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २६ ॥

तस्माद् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।स्नेहात् कामेन वा युञ्ज््यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ २७ ॥

यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् ।न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः ॥ २८ ॥

कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्ये यान्तमनुस्मरन् ।संरम्भभययोगेन विन्दते तत्सरूपताम् ॥ २९ ॥

एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे ।वैरेण धूतपाप्मानः तमापुरनुचिन्तया ॥ ३० ॥

कामात् स्नेहाद् भयाद् द्वेषाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः ।आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः ॥ ३१ ॥

गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपाः ।सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३२ ॥

कतमोऽपि न वेनस्य पञ्चानां पुरुषं प्रति ।तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३३ ॥

मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पार्थिव ।पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात् पदच्युतौ ॥ ३४ ॥

पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥३८॥

तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् ।भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमैः ॥ ४४ ॥

ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकप्रतापिनौ ॥ ४५ ॥

तावद्य क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥

वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसाम्यताम् ।नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ ॥ ४८ ॥

द्वितीयोऽध्यायः

तावद् यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् ।सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानकान् ॥ १० ॥

विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममयः पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥

नित्य आत्माऽव्ययः शुद्धः सर्ववित् सर्वगः परः ।धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान् ॥ २२ ॥

यथाऽम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः ॥ २३ ॥

एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान् ।याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥

सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविधः स्मृतः ।अविवेकश्च चिन्ता च विवेकस्मृतिरेव च ॥ २६ ॥

यम उवाच– अहो अमीषां वयसाऽधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोहः । यत्रोद्भवस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अनुशोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥

भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि-र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वशः ।न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित-स्तस्या गुणैरन्यतमो निबध्यते ॥ ४१ ॥

यथाऽनलो दारुषु भिन्न ईयतेयथाऽनिलो देहगतः पृथक् स्थितः ।यथा नभः सर्वगतं न सज्जतेतथा गुणैः सर्वगुणाश्रयः परः ॥ ४३ ॥

सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ ।यः श्रोता योऽनुवक्तेह न स दृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥

न श्रोता नानुवक्ताऽयं मुख्योऽप्यत्र महानसुः ।यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्यः प्राणदेहयोः ॥ ४५ ॥

भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभुः ।भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥

यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत् कर्मनिबन्धनः ।ततो विपर्ययः क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥

वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वचः ।यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥

हिरण्यकशिपुरुवाच–बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः ।ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥

क आत्मा कः परो वाऽत्र स्वीयः पारक्य एव च ।स्वपराभिनिवेशेन विनाऽज्ञानेन देहिनः ॥ ६० ॥

तृतीयोऽध्यायः

सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना ।अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥

तदहं वर्धमानेन तपोयज्ञसमाधिना ।कालात्मनोश्च नित्यत्वात् साधयिष्ये तथाऽऽत्मनः ॥ १० ॥

अन्यथेदं विधास्येऽहमयथापूर्वमोजसा ।किमन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्तैर्वैष्णवादिभिः ॥ ११ ॥

तवासनं हि जगतां पारमेष्ठ्यं जगत्पते ।भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥

तपन्तं तपसा लोकान् यथा भाविततं रविम् ।विलक्ष्य विस्मितः प्राह हसंस्तं हंसवाहनः ॥ १६ ॥

व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेणामनस्विभिः ।तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥

हिरण्यकशिपुरुवाच–कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।अभिव्यनग् जगदिदं स्वयंज्योतिः स्वरोचिषा ॥ २६ ॥

आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति ।रजःसत्वतमोधाम्ने पराय महते नमः ॥ २७ ॥

त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् ।चित्तस्य चित्तिर्मनइन्द्रियाणां पतिर्महाभूतगुणाशयेशः ॥ २९ ॥

त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वात्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च ।त्वमेक आत्माऽऽत्मवतामनादि-रनन्तपारः कविरव्ययात्मा ॥ ३० ॥

त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना-मायुर्लवाद्यावयवैः क्षिणोषि ।कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महान्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥

त्वत्तः परं नापरमप्यनेज-देजच्च किञ्चिद् व्यतिरिक्तमस्ति ।विद्याकलास्ते तनवश्च सर्वाहिरण्यगर्भोऽसि बृहत् त्रिपृष्ठः ॥ ३२ ॥

नान्तर्बहिर्दिवानक्तमन्यस्मादपि चायुधैः ।न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

एवं लब्धवरो दैत्यो बिभ्रद्धेममयं वपुः ।भगवत्यकरोद् द्वेषं भ्रातुर्वधमनुस्मरन् ॥ ४ ॥

तस्मिन् महेन्द्रभवने महासुरोमहाबलो निर्जितलोक एकराट् ।रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुगः सुरादिभिःप्रतापितैरूर्जितचण्डशासनः ॥ १२ ॥

तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिनाविवृत्तताम्राक्षमशेषधिष्ण्यपाः ।उपासतोपायनपाणिभिर्विनात्रिभिस्तपोयोगबलौजसां पदम् ॥ १३ ॥

यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु ।धर्मे मयि च विद्वेषः स वा आशु विनश्यति ॥ २८ ॥

निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने ।प्रह्लादाय यदा द्रुह्येद्धनिष्येऽपि वरोर्जितम् ॥ २९ ॥

यस्मिन् महागुणा राजन् गृह्यन्ते कविभिर्मुहुः ।न तेऽधुनाऽभिधीयन्ते यथा भगवतीश्वरे ॥ ३५ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

प्रह्लाद उवाच–परः स्वश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः ।विमोहितधियां दृष्टः तस्मै भगवते नमः ॥ ११ ॥

स यदाऽनुगतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते ।अन्य एष तथाऽन्योऽहमिति देहगताऽसती ॥ १२ ॥

प्रह्लाद उवाच–श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥

गुरुपुत्र उवाच–न मत्प्रणीतं न परप्रणीतंसुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो ।नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन्नियच्छ मन्युं क्व तदाऽऽत्ममानः ॥ २८ ॥

षष्ठोऽध्यायः

प्रत्यगात्मस्वरूपेण कालरूपेण च स्वयम् ।व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योविकल्पितः ॥ २८ ॥

केवलानुभवानन्दस्वरूपः परमेश्वरः ।माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २९ ॥

तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् ।भावमासुरमुन्मुच्य तया तुष्यत्यधोक्षजः ॥ ३० ॥

तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्येकिं तैर्गुणव्यतिकरैरिह येऽनुसिद्धाः ।धर्मादिभिः किमगुणेन च कांक्षितेनसारं जुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥ ३१ ॥

सप्तमोऽध्यायः

जन्माद्याः षडिमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः ।फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥

अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः ।विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात् ॥ २२ ॥

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ।ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥ २५ ॥

एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः ।सरूपमात्मनो धत्ते गन्धैर्वायुरिवान्वयात् ॥ २६ ॥

एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः ।अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंसः स्वप्न इवाप्यते ॥ २७ ॥

तस्माद् भवद्भिः कर्तव्यः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ।बीजनिर्हरणे योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥ २९ ॥

निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।यदाऽऽतिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदः प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति॥ ३५ ॥

यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस-त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।मुहुः श्वसन् वक्ति हरे जगत्पतेनारायणेत्यात्मगतिर्गतत्रपः ॥ ३६ ॥

तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धन-स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।निर्दग्धबीजानुशयो महीयसाभक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३७ ॥

अधोक्षजालापमिहाशुभात्मनःशरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् ।तद् ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधा-स्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३८ ॥

कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे-रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः ।अस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनांसामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥ ३९ ॥

तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः ।भजतानीहयाऽऽत्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४९ ॥

सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः ।भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां बीजसंज्ञितः ॥ ५० ॥

दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः ।खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ॥ ५५ ॥

अष्टमोऽध्यायः

ऋषय ऊचुः–त्वं नस्तपः परममात्थ यदात्मतेजोयेनेदमादिपुरुषात्मगतं समस्तम् ।तद् विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपालरक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्थाः ॥ ४४ ॥

गन्धर्वा ऊचुः–वयं विभो ते नटनाट्यगायकायेनात्मसाद् वीर्यबलौजसा कृताः ।स एष नीतो भवता दशामिमांकिमुत्पथस्थः कुशलाय कल्पते ॥ ५१ ॥

नवमोऽध्यायः

साक्षाच्छ्रीः प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम् ।अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २ ॥

प्रह्लादं प्रेषयामास ब्रह्माऽवस्थितमन्तिके ।तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३ ॥

विप्राद् द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ-पादारविन्दविमुखाच्छ्वपचं वरिष्ठम् ।मन्ये तदर्पितमनोवचनात्मगेह-प्राणः पुनाति सकलं न तु भूरिमानः ॥ १० ॥

यस्मिन् यतो येन च यर्हि यस्ययस्मै यथा यमुत यस्त्वपरः परो वा ।भावं करोति विकरोति पृथक् स्वभावःसञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥ २० ॥

माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयःकालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः ।छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारंसंसारचक्रमज कोऽतितरेत्त्वदन्यः ॥ २१ ॥

क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा ।न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमायायन्मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरप्रसादः ॥ २६ ॥

नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्यात्जन्तोर्यथाऽऽत्मसुहृदो जगतस्तथाऽपि ।संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादःसेवानुरूप उदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥

त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्योमाया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था ।यद् यस्य जन्मनिधनं स्थितिरीक्षणं चतद् वै तदेव खलु कालवदुष्टितर्वोः ॥ ३१ ॥

न्यस्येदमात्मनि जगद् विलयाम्बुमध्येशेषासनो निजसुखानुभवो निरीहः ।योगेन मीलितदृगात्मनि वीतनिद्र-स्तुर्यस्थितो ननु तमोऽनुगुणांश्च युंक्षे ॥ ३२ ॥

तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्यासञ्चोदितं प्रकृतिधर्मिण आत्मगूढम् ।अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधेःनाभेरभूत् स्वकणिकाद्वटवन्महाब्जम् ॥ ३३ ॥

तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपश्यमान-स्त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्वन् ।नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानोजातेऽङ्कुरे कथमिहोपलभेत बीजम् ॥ ३४ ॥

स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितोऽब्जंकालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः ।त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मंभूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श ॥ ३५ ॥

एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु-नासास्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् ।मायामयं सदुपलक्षणसन्निवेशंदृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्चः ॥ ३६ ॥

प्रायेण देवमुनयः स्वविमुक्तिकामामौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः ।नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एकोनान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४ ॥

रूपे इमे सदसती तव वेददृष्टेबीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य ।युक्ताः समक्षमुभयत्र विचिन्वते त्वांयोगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात् ॥ ४७ ॥

दशमोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– त्रिः सप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ । यत् साधोऽस्य कुले जातो भवान् वै कुलपावनः ॥ १९ ॥

भवन्ति पुरुषा लोके मद्भक्तास्त्वामनुव्रताः ।भवान् मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक् ॥ २२ ॥

कुरु ते प्रेतकार्याणि पितुः पूतस्य सर्वशः ।मदङ्गस्पर्शनेनाङ्ग लोकान् यास्यति सुप्रजाः ॥ २३ ॥

श्रीभगवानुवाच– मैवंविधोऽसुराणां ते प्रदेयः पद्मसम्भव । वरः क्रूरनिसर्गाणामहीनाममृतं यथा ॥ ३१ ॥

एनः पूर्वकृतं यत् तद् राजानः कृष्णवैरिणः ।जहुस्तेऽन्ते तदात्मानः कीटाः पेशस्कृतो यथा ॥ ४० ॥

एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः ।अवतारकथा पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययोः ॥ ४३ ॥

प्रह्लादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च ।भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च याथात्म्यं चास्य वै हरेः ॥ ४४ ॥

सर्गस्थित्यप्ययेशस्य गुणकर्मानुवर्णनम् ।परावरेषां स्थानानां कालेन व्यत्ययो महान् ॥ ४५ ॥

धर्मो भागवतानां च भगवान् येन गम्यते ।आख्यानेऽस्मिन् समाख्यातमाध्यात्मिकमशेषतः ॥ ४६ ॥

स वा अयं ब्रह्म महद् विमृग्यंकैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः ।प्रियः सुहृद् वः खलु मातुलेयआत्माऽर्हणीयो विधिकृद् गुरुश्च ॥ ५० ॥

एकादशोऽध्यायः

नारद उवाच– स एष भगवान् राजन् व्यतनोद् विततं यशः । पुरा रुद्रस्य देवस्य मयेनानन्तमायिना ॥ १ ॥

राजोवाच– कस्मिन् कर्मणि देवस्य यशोऽभूज्जगदीशितुः । यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम् ॥ २ ॥

वत्स आसीत् तदा ब्रह्मा स्वयं विष्णुरयं हि गौः ।प्रविश्य त्रिपुरं काले रसकूपामृतं पपौ ॥ तेऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन् विमोहिताः ॥ १२ ॥

देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा नेश्वरोऽस्तीह कश्चन ।आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयोः ॥ १४ ॥

द्वादशोऽध्यायः

श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः ।सेवेज्याऽवनतिः सख्यं दास्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥

या पतिं हरिभावेन भजेच्छ्रीरिव तत्परा ।हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ ३० ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

द्वैतं तावन्न विरमेत् ततो ह्यस्य विपर्ययः ॥ १० ॥

दत्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः ।गृहं वनं वा प्रविशेत् प्रव्रजेत् तत्र वा वसेत् ॥ १४ ॥

अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् ।भूतैः स्वधामभिः पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५ ॥

आत्मन्यग्नीन् समारोप्य संन्यस्याहं ममात्मताम् ।कारणेषु न्यसेत् सम्यक् सङ्घातं तु यथार्हतः ॥ २४ ॥

मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यैः कवौ परे ॥ २८ ॥

कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहंसम्मताः क्रियाः ।सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे ॥ २९ ॥

इत्यक्षरतयाऽऽत्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् ।ज्ञात्वाऽद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानिलः ॥ ३१ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽद्वये ।आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥

नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् ।अतिवादान् त्यजेत् तर्कान् पक्षं कञ्चिन्न संश्रयेत् ॥ ७ ॥

न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद् बहून् ।न व्याख्यामुपजीवेत नारम्भानारभेत् क्वचित् ॥ ८ ॥

विकल्पं जुहुयाच्चित्ते तन्मनस्यर्थविभ्रमे ।मनो वैकारिके हुत्वा मायायां वै जुहोत्यमुम् ॥ ४४ ॥

स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमनुवर्णितम् ।व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान् हि भगवत्प्रियः ॥ ४६ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् ।क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः ॥ १४ ॥

तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके ।चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २२ ॥

पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः ।शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३८ ॥

तेष्वीशो भगवान् राजन् तारतम्येन वर्तते ।तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३९ ॥

पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः ।तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४२ ॥

तन्वोऽस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४३ ॥

षोडशोऽध्यायः

निषेकादिश्मशानान्तैः संस्कारैः संस्कृताः द्विजाः ।इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

इन्द्रियाणि मनस्येवं वाचि वैकारिकं मनः ।तां तु वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् ॥ ५३ ॥

अग्निः सूर्यो दिवा वायुः शुक्लो राकोत्तरः स्वराट् ॥ ५४ ॥

विश्वोऽथ तैजसः प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयः ।देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वाऽनुपूर्वशः । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

य एते पितृदेवानामयने देवनिर्मिते ।शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

आदावन्तेऽजनानाशं बहिरन्तः परावरम् ।ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिश्च यत् स्वयम् ॥ ५७ ॥

अबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृतः ।दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

क्षित्यादीनां इहार्थानां छाया न कतमाऽपि हि ।न संघातो विकारोऽपि न पृथङ् नान्वितोऽपि वा ॥ ५९ ॥

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना ।न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यासन्नावयवा इव ॥ ६० ॥

स्यात् सादृश्यभ्रमस्तावद् विकल्पे सति वस्तुनः ।जाग्रत्स्वप्नौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

अहं पुराऽभवं कश्चिद् गन्धर्व उपबर्हणः ।नाम्नाऽतीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मतः ॥ ६९ ॥

अष्टमस्कन्धः

तृतीयोऽध्यायः

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयोनोपेक्षणीयादरणीयपक्षः ।अथापि सर्गस्थितिसंयमार्थंधत्ते रजःसत्वतमांसि काले ॥ २२ ॥

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना-मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् ।छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौतमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु ।त्रिनाभि विद्युद्बलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥

न यस्य कश्चातिपिपर्ति मायांयया जनो मुह्यति वेदनार्थम् ।तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशंनमामि भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यंसिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमानाः ।लोकास्त्रयोऽथाखिललोकपालाःप्रसीदतां ब्रह्म माविभूतिः ॥ ३३ ॥

सोमं मनो यस्य समामनन्तिदिवौकसां वै बलमन्ध आयुः ।ईशो नगानां प्रजनः प्रजानांप्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३४ ॥

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदाजातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा ।अन्तः समुद्रे पचतः स्वधातून्प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३५ ॥

यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानंत्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् ।द्वारं च मुक्तेरमृतस्य मृत्योःप्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३६ ॥

षष्ठोऽध्यायः

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्णः पततां वरः ।ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः ॥ ३९ ॥

सप्तमोऽध्यायः

तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधोविसर्पदुत्सर्पदसह्यवीर्यम् ।भीताः प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वराअरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥

विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्याभवाय देव्याऽभियुतं मुनीनाम् ।आसीनमद्रावपवर्गहेतो-स्तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः ॥ २० ॥

प्रजा ऊचुः– देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि नः शरणापन्नान् त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥

त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः ।तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥

अष्टमोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच– नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जयः स ईश्वरः किं परतो व्यपाश्रयः ॥ १९ ॥

धर्मः क्वचित् तस्य न भूतसौहृदंत्यागः क्वचित् तच्च न मुक्तिकारणम् ।वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतंन हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः ॥ २० ॥

क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलंक्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुषः ।यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गलःसुमङ्गलः कश्चन काङ्क्षते हि माम् ॥ २१ ॥

अमृतस्य पूर्णकलशं बिभ्रद्वलयभूषितः ।स वै भगवतस्साक्षात् विष्णोरंशांशसम्भवः ॥ ३३ ॥

धन्वन्तरिरीति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ।तमालोक्यासुरास्सर्वे कलशं चामृताहृतम् ॥ ३४ ॥

विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययुः ॥ ३५ ॥

नवमोऽध्यायः

दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाहआविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमिः ।तल्लीलया गरुडमूधर्ि्न पतद् गृहीत्वातेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीशः ॥ ५६ ॥

माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य-च्चक्रेणकृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् ।आहत्य तिग्मगदयाऽहनदण्डजेन्द्रंतावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाऽऽद्यः ॥ ५७॥

एकोनविंशोऽध्यायः

यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् ।तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥

एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यशः ।हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥॥

द्वाविंशोऽध्यायः

मीन उवाच– न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाऽहं शरणं गता ॥ २० ॥

नवमस्कन्धः

षष्ठोऽध्यायः

एवंविधानेकगुणः स राजापरात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे ।क्रियाकलापैः समुवाह भक्तिंयया विरिञ्चादिमधश्चकार ॥ ८४ ॥

अष्टमोऽध्यायः

रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे-स्तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् ।जघ्ने चतुर्दशसहस्रमवारणीय-कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९० ॥

रक्षोधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षंवैदेहराजदुहितुर्यपयापितायाम् ।भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्तःस्त्रीसङ्गिनामिति रतिं प्रथयंश्चचार ॥ ९२ ॥

नवमोऽध्यायः

मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता ।ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह ॥ १५ ॥

तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः ।स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान् नाशक्नोद् रोद्धुमीश्वरः ॥ १६ ॥

स्त्रीपुम्प्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः ।अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहमेधिनः ॥ १७ ॥

तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धारयन्नजुहोत् प्रभुः ।त्रयोदशाब्दसाहस्त्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥

स्मरतां हृदि विन्यस्य बुद्धं पद्ममिवांशुकैः ।स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् ततः ॥ १९ ॥

पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् ।आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते ॥ २३ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

वरेण छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः ।वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥ ७ ॥

सप्तदशोऽध्यायः

मूढे भर द्वाजमिमं भरद्वाजं बृहस्पतेः ।त्राता तु दुःखात् पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ ३८ ॥

चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा तं देवमात्मजम् ।व्यसृजन्मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९ ॥

दशमस्कन्धः

प्रथमोऽध्यायः

स्वप्ने यथा पश्यति देहमीदृशंमनोरथेनाभिनिविष्टचेतनः ।दृष्टश्रुताभ्यां मनसाऽनुचिन्तयन्प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृतिः ॥ ४१ ॥

यतो यतो धावति दैवचोदितंमनो विकारात्मकमात्मपञ्चसु ।गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौप्रपद्यमानः सह तेन जायते ॥ ४२ ॥

ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वदःसमीरवेगानुगतं विभाव्यते ।एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३ ॥

तस्मान्न कस्यचिद् द्रोहमाचरेत् स तथाविधः ।आत्मनः क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४ ॥

अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयो-रदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति ।एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्यःशरीरसंयोगवियोगहेतुः ॥ ५१ ॥

तृतीयोऽध्यायः

भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयङ्करः ।आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभेः ॥ १७ ॥

ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशंसमाहितं शूरसुतेन देवी ।दधार सर्वात्मकमात्मभूतंकाष्ठा यथाऽऽनन्दकरं नभस्तः ॥ १९ ॥

ब्रह्मभवावूचतुः– सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यमुत सत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः ॥ २७ ॥

एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूल-श्चतूरसः पञ्चशिफः षडात्मा ।सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षोदशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्षः ॥ २८ ॥

त्वमेक एवास्य सतः प्रसूतिःस्थानं निधानं त्वमनुग्रहश्च ।त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वांपश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये ॥ २९ ॥

बिभर्षि रूपाण्यवबोध आत्मन् क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य । सत्वोपपन्नानि सुखावहानि सतामभद्राणि मुहुः खलानाम् ॥ ३० ॥

त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधामि्नसमाधिनाऽऽवेशितचेतसो ये ।त्वत्पादपोतेन महत्कृतेनकुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ ३१ ॥

स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन्भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदाः ।भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र तेनिधाय याताः सदनुग्रहो भवान् ॥ ३२ ॥

सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौशरीरिणां श्रेयउपायनं वपुः ।वेदक्रियायोगतपःसमाधिभि-स्तवार्हणं येन जनः समीहते ॥ ३५ ॥

सत्त्वं न चेद् धातरिदं निजं भवेद्विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् ।गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान्प्रकाशते यस्य च येन वाऽगुणः ॥ ३६ ॥

न नामरूपे गुणजन्मकर्मभिःनिरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः ।मनोवचोभ्यामनुमेयवर्त्मनोदेवक्रियायाः प्रतियन्त्यथापि हि ॥ ३७ ॥

शृण्वन् गृणन् संस्मरयंश्च चिन्तयन्नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते ।क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयो-राविष्टचित्तो न भवाय कल्प्यते ॥ ३८ ॥

दिष्ट्या हरेऽस्या भवतः पदो भुवोभारोऽपनीतस्तव जन्मनेशितुः ।दिष्ट्याऽङ्कितां त्वत्पदकैः सुशोभनै-र्द्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम् ॥ ३९ ॥

न तेऽभवस्येश भवस्य कारणंविना विनोदं बत तर्कयामहे ।भवो निरोधः स्थितिरप्यविद्ययाऽऽ-कृता यतस्त्वय्यभवाश्रयात्मनि ॥ ४० ॥

चतुर्थोऽध्यायः

स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाऽग्रे त्रिगुणात्मकम् ।तदनु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्टः इव भाव्यसे ॥ १५ ॥

य एतेऽविकृता भावाः सप्त ते विकृतैः सह ।नानावीर्याः पृथग्भूता विराजं शयनं तव ॥ १६ ॥

सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्तेऽनुगता इव । प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भवः ॥ १७ ॥

एवं भवान् बुद्ध्यनुमेयलक्षणोग्राह्यैर्गुणैः सन्नपि तद्गुणाग्रहः ।अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न तेसर्वस्य सर्वात्मन आत्मवस्तुनः ॥ १८ ॥

यदात्मनो दृश्यगुणेषु सन्निधे-र्व्यवस्यसेऽस्वव्यतिरेकतोऽबुधैः ।विनाऽनुवादं न च तन्मनीषितंसम्यग् वचो व्यक्तमुपाददत्पुमान् ॥ १९ ॥

त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभोवदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात् ।त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यतेतदाश्रयत्वादुपचर्यसे गुणैः ॥ २० ॥

सत्त्वं त्रिलोकस्थितये स्वमाययाबिभर्षि शुक्लं खलु वर्णमात्मनः ।सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितंकृष्णं च वर्णं तमसा जनात्यये ॥ २१ ॥

त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषु-र्गृहेऽवतीर्णोऽसि ममाखिलेश्वर ।राजन्यसंज्ञासुरकोटियूथपै-र्निर्व्यूह्यमानां निहनिष्यसे चमूम् ॥ २२ ॥

देवक्युवाच– रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमाद्यं ब्रह्म ज्योतिर्निर्गुणं निर्विकारम् । सत्तामात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीपम् ॥ २५ ॥

नष्टे लोके द्विपरार्धावसानेमहाभूतेष्वादिभूतं गतेषु ।व्यक्तेऽव्यक्तं कालवेगेन यातेभवानेकः शिष्यतेऽशेषसंज्ञः ॥ २६ ॥

योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धोचेष्टामाहुश्चेष्टते येन विश्वम् ।निमेषादिर्वत्सरान्तो महीयां-स्तं त्वेशानं क्षेमधाम प्रपद्ये ॥ २७ ॥

पञ्चमोऽध्यायः

मा शोचेथां महाभागावात्मजान् स्वकृतं भुजः ।जन्तवो न सदैकत्र दैवाधीनाः सहासते ॥ १८ ॥

भुवि भौमानि भूतानि यथाऽऽयान्त्यपयान्ति च ।नायमात्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः ॥ १९ ॥

यतोऽनेकविधोऽभेदो यत आत्मविपर्ययः । देहयोगवियोगश्च संसृतिर्न निवर्तते ॥ २० ॥

तस्माद् भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि । माऽनुशोच यतः सर्वः स्वकृतं विन्दतेऽवशः ॥ २१ ॥

एवमेतन्महाराज यथा वदसि देहिनाम् ।अज्ञानप्रभवा हन्ति स्वपरेति भिदा यतः ॥ २६ ॥

शोकहर्षभयद्वेषलोभमोहमदान्विताः ।मिथो घ्नन्तो न पश्यन्ति भावैर्भावान् पृथग्दृशः ॥ २७ ॥

एकादशोऽध्यायः

यक्षावूचतुः - कृष्ण कृष्ण महायोगिन् त्वमाद्यः पुरुषः परः । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः ॥ ३० ॥

त्वमेकः सर्वभूतानां देह आत्मेन्द्रियेश्वरः ।त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईश्वरः ॥ ३१ ॥

त्वं महान् प्रकृतिः सूक्ष्मा रजस्सत्त्वतमोमयी ।त्वमेव पुरुषोऽध्यक्षः सर्वक्षेत्रविकारवित् ॥ ३२ ॥

गृह्यमाणस्त्वमग्राह्यो विकारैः प्राकृतैर्गुणैः ।को न्विहार्हति विज्ञातुं प्राक् सिद्धं गुणसंस्थितेः ॥ ३३ ॥

तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे ।आत्मद्योतैर्गुणैश्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नमः ॥ ३४ ॥

यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वशरीरिणः । तैस्तैरतुल्यातिशयैस्तिर्यग्योनिष्वसङ्गतैः ॥ ३५ ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

अनुग्रहोऽयं भवता कृतो हि नोदण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापहः ।यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिनःक्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मतः ॥ ३४ ॥

न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यंन सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् ।न योगसिद्धीरपुनर्भवं वावाञ्छन्ति त्वत्पादरजःप्रपन्नाः ॥ ३७ ॥

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने ।भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९ ॥

ज्ञानविज्ञाननिधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।अगुणायाविकाराय नमस्तेऽप्राकृताय च ॥ ४० ॥

कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे ।विश्वाय तदुपद्रष्टे्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे ॥ ४१ ॥

नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मस्थोदयाय च ।गुणप्रत्युपलक्ष्याय गुणद्रष्टे्र स्वसंविदे ॥ ४६ ॥

परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नमः ।अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्ट्रे विश्वहेतवे ॥ ४८ ॥

त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभोगुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् ।तस्मात् स्वभावात् प्रतिबोधयस्व नःसमीक्षयाऽमोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥

तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यांशान्ता अशान्ता उत मूढयोनयः ।शान्ताः प्रियास्ते ह्यधुनाऽवितुः सतांस्थातुश्च ते कर्मपरीप्सयेहतः ॥ ५० ॥

त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातुर्गुणविसर्जनम् ।नानास्वभाववीर्यौजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति ।सद्यः प्राणैर्वियुज्येत सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥ ११ ॥

तत् कालियः परं वेद नान्यः कश्चित् स लेलिहा ।अवात्सीद् गरुडाद् भीतः कृष्णेन च विवासितः ॥ १२ ॥

षोडशोऽध्यायः

उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः ।वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २३ ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

इति वेणुरवं राजन् सर्वभूतमनोहरम् ।श्रुत्वा व्रजस्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्योऽभिरेमिरे ॥ ७ ॥

गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणुः दामोदराधरसुधासरसाग््य्रगेयम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसौघमार्गे हृष्टत्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवः सदर्भाः ॥ १० ॥

द्वाविंशोऽध्यायः

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित् फलरूपः स कर्मणः ।कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः ॥ १४ ॥

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् ।अनीशेनान्यथाकर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥

स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥

देहानुच्चावचान् जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा ।शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः ॥ १७ ॥

तस्मात् सुपूजयेत् कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् ।अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २१ ॥

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः ।प्रजास्तैरेव सिध्द्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति ॥ २२ ॥

तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मखः ।य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मखः ॥ २५ ॥

त्रयोविंशोऽध्यायः

वाचालं मानिनं मत्तमज्ञं पण्डितमानिनम् ।कृष्णं मर्त्यमुपाश्रित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५ ॥

पञ्चविंशोऽध्यायः

इन्द्र उवाच– विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तं तपोमयं ध्वस्तरजस्तमस्कम् । मायामयोऽयं गुणसम्प्रवाहो न विद्यते तेऽग्रहणानुबन्धः ॥ ४ ॥

कुतो नु तद्धेतव ईश मन्युलोभादयो येऽबुधलिङ्गभावाः ।अथापि दण्डं भगवान् बिभर्ति धर्मस्य गुप्त्यै खलनिग्रहाय ॥ ५ ॥

पिता गुरुस्त्वं जगतामधीशोदुरत्ययः काल उपात्तदण्डः ।हिताय चेच्छातनुभिः समीहसेमानं विधुन्वन् जगदीशमानिनाम् ॥ ६ ॥

येऽस्मद्विधाः स्युर्जगदीशमानिन- स्त्वां वीक्ष्य कालेऽभयमाशु तं मदम् । हित्वाऽऽर्यमार्गं प्रभजन्त्यपस्मया- ईहा खलानामपि तेऽनुशासनम् ॥ ७ ॥

स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूर्तये ।सर्वस्मै सर्वबीजाय सर्वभूतात्मने नमः ॥ ११ ॥

सप्तविंशोऽध्यायः

दुस्सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ।ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ १० ॥

तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्याऽपि सङ्गताः ।जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ ११ ॥

राजोवाच– कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥

श्रीशुक उवाच– उक्तं पुरस्तादेेतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः ॥ १३ ॥

नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।अव्यक्तस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १४ ॥

कामं क्रोधं भयं स्नेहं मैत्रीं सौहृदमेव च ।नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥

त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

मदविघूर्णितलोचन ईषन् मानदः स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥

त्रिंशोऽध्यायः

त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् । क्रीडार्थमाद्यन्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्त्वताम् ॥ २४ ॥

षट्त्रिंशोऽध्यायः

य ईक्षिताऽहंरहितोऽप्यसत्सतोः स्वतेजसाऽपास्ततमोभिदाभ्रमः । स्वमाययाऽऽत्मन् रचितेषु तत् सन् प्राणादिभिर्जन्तुषु भाति चित्रधा ॥ ११ ॥

यस्याखिलामीवहभिः सुमङ्गलै- र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगद् यास्तद्विरक्ताः स्युरशोभना मताः ॥ १२ ॥

प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती ।अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३० ॥

अष्टत्रिंशोऽध्यायः

भूस्तोयमग्निः पवनः खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूताः ॥ ३ ॥

नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते अजादयोऽन्यात्मतया गृहीताः । अजोऽनुबद्धः स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ४ ॥

त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् ।साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधवः ॥ ५ ॥

त्रय्या च विद्यया केचित् त्वां वै वैतानिका द्विजाः ।यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नानारूपामराख्यया ॥ ६ ॥

तुभ्यं नमस्तेऽस्त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्ययाऽसकृत् प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १३ ॥

अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः । द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवः कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १४ ॥

रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा मेघाः परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रं तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १५ ॥

त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाः सपाला बहुजीवसङ्कुलाः । यथा जले सञ्जिहते जलौकसोऽ- प्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १६ ॥

यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं विभर्षि हि ।तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः ॥ १७ ॥

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥ २२ ॥

त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीशुक उवाच– पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः । मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १ ॥

उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्षभः । प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २ ॥॥

नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामगमन् क्वचित् ॥ ३ ॥

न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।ये बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ४ ॥(भा.मू

सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः ।न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा ॥ ५ ॥

यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च ।वृत्तिं न दद्यात् तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६ ॥

मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् ।गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृतः ॥ ७ ॥

तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः ।मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः ॥ ८ ॥

तत् क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः ।अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदोर्भृशम् ॥ ९ ॥

मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः ।बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः ॥ १४ ॥

द्विपञ्चाशोऽध्यायः

फलमूलकृताहारं वृतं शिष्यशतैर्मुनिम् ।दृष्ट्वा परमसन्तुष्टौ रामकृष्णौ जगत्पती ॥ २० ॥

नमस्ते भार्गव श्रीमन् जामदग्न्य तपोधन ।रामकृष्णौ स्मृतावावां क्वचित् ते श्रवणं गतौ ॥ २२ ॥

त्रिपञ्चाशोऽध्यायः

एतस्मिन्नेव काले तु क्षीरोदे सागरोत्तमे ।निवासे देवदेवस्य शङ्खचक्रगदाभृतः ॥ ७ ॥

उपासीनो महाबाहुः श्रीमान् वैरोचनो बलिः ।जहार देवदेवस्य किरीटं रत्नचित्रितम् ॥ ८ ॥

इन्द्रनीलसहस्राढ्यं गोमेदकशताचितम् ।पद्मरागमहानीलमुक्ताफलविराजितम् ॥ ९ ॥

पुष्यरागप्रवालाढ्यं दिव्यकाञ्चननिर्मितम् ।हृतं दानववीरेण विदित्वा पुरपालकः । तमन्वधावत् त्वरितं वैनतेयो विहङ्गराट् ॥ १० ॥

हिरण्यगर्भत्वमुपेत्य मूले सृजस्यशेषं भुवनं स एव । नारायणात्मन् परिपासि भूयो जहार चान्ते भगवन् शिवात्मन् ॥ १५ ॥

एकसप्ततितमोऽध्यायः

सत्यभामोवाच– यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार । जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेन नीतच्छिदादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥

द्विसप्ततितमोऽध्यायः

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः ॥ ११ ॥

नाग्निर्न सूर्यो न च चन्द्रतारकं न भूर्जलं खं श्वसनोऽथ वाङ्मनः । उपासिता भेदकृतो हरन्त्यघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्तसेवया ॥ १२ ॥

यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः । यत्तीर्थबुद्धिश्च जले न कर्हिचित् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखरः ॥ १३॥

ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तपः स्वाध्यायसंयमैः ।यत्रोपलब्धं सुव्यक्तमव्यक्तं च ततः परम् ॥ १९ ॥

पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः

रुग्मिण्युवाच– नन्वेतदेवमरविन्दविलोचनाह यद् वै भवान् न भवतः सदृशो विभूम्नः । क्व स्वे महिम््नयभिरतो भगवांस्त्र्यधीशः क्वाहं गुणप्रकृतिरन्यगृहीतपादा ॥ ३८ ॥

सत्यं भयादिव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः शेते समुद्र उपलम्भनमात्र आत्मा । योऽनित्यकेन्द्रियगणैः कृतविग्रहस्त्वं त्वत्सेवया नृपपदं विधुतं तमोऽन्धम् ॥ ३९ ॥

त्वत्पादपद्ममकरन्दजुषां मुनीनां वर्त्म स्फुटं नृपशुभिर्ननु दुर्विभाव्यम् । यस्मादलौकिकमिवेहितमीश्वरस्य भूमंस्तवेहितमथो अनु मे भवन्ति ॥ ४० ॥

निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतोऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलिभुजोऽपि हरन्त्यजाद्याः । न त्वा विदन्त्यसुतृपोऽन्तिकमाढ्यतान्धाः प्रेष्ठः सतां बलिभुजामपि योऽन्तरास्ते ॥ ४१ ॥

त्वं वै समस्तपुरुषार्थमयः फलात्मा यद्वाञ्छया सुमतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् । तेषां विभो समुदितो भवतः प्रसाद- स्त्रय्यां च यश्च रतयोः सुखदुःखिनोर्न ॥ ४२ ॥

त्वं न्यस्तदण्डमुनिभिर्गदितानुभाव आत्माऽऽत्मदश्च जगतामिति मे वृतोऽसि । मुक्त्वा भवद्भवदुदीरितकालगन्ध- ध्वस्ताशिषोऽब्जभवनाकपतीन् कुतोऽन्यान् ॥ ४३ ॥

का स्त्री वृणीत तव पादसरोजगन्धमाघ्राय सन्मुखरितं जनतापवर्गम् ।लक्ष्म्यालयं त्वविगणय्य गुणालयाढ्यं मर्त्याशिषोरुभयमर्थविविक्तदृष्टिः ॥४६॥

तं त्वाऽनुरूपमभजं जगतामधीश- मात्मानमत्र च परत्र च कामरूपम् । स्यान्मे तवाङ्घ्रिशरणं श्रुतिभिर्भ्रमत्या ये वै भजन्ति त उ यान्त्यनृतापवर्गम् ॥ ४७ ॥

कस्याः स्युरच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः स्त्रीणां गृहेषु खरगोश्वबिडालभृत्याः । यत्कर्णमूलमरिकर्शन नोपयायाद् युष्मत्कथा मृडविरिञ्चसभासु गीता ॥ ४८ ॥

त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धमन्त- र्मांसास्थिरक्तकृमिविड्भरितान्त्रवीतम् । जीवच्छवं भजति काममतिर्विमूढा या ते पदाब्जमकरन्दमजिघ्रती स्त्री ॥ ४९ ॥

अस्त्यम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्तदृष्टेः । यर्ह्यस्य वृद्धय उपात्तरजोऽतिमात्रो मामीक्षसे तदु ह नः परमानुकम्पा ॥ ५० ॥

नैवालीकं भवत्येव वचस्ते मधुसूदन ।अम्बाया इव हि प्रायः कन्यावादरतिः क्वचित् ॥ ५१ ॥

मुग्धायाश्चापि पुंश्चल्या मनोऽभ्येति नवं नवम् ।बुधोऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रदुभयच्युतः ॥ ५२ ॥

तस्याः सुदुःखभयशोकविनष्टबुद्धे- र्हस्ताच्छ्लथद्वलयतो व्यजनं पपात । देहश्च विक्लवधियः सहसैव बिभ्यद् रम्भेव वातविहता प्रविकीर्य केशान् ॥ २८ ॥

षट्सप्ततितमोऽध्यायः

रामा गृहे विहरतः पुरतः कराभ्यां बद्धेक्षणाः स्वदयितस्य मुदा हसन्त्यः । गात्रान्तराण्यपिदधुर्निजपूरुषस्य क्लेशावहान्यपि तदङ्गजभङ्गभीताः ॥ ६ ॥

निहते रुग्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्वसाधु वा ।रुग्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद् हरिः ॥ ५० ॥

द्व्यशीतितमोऽध्यायः

श्रुत्वाऽजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः ।आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥

षडशीतितमोऽध्यायः

ततो मुहूर्तात् प्रकृतावुपस्थित- स्तत्रानुतिष्ठत् स्वजनानुसङ्गतः । महानुभावस्तदबुद्ध्यतासुरीं मायां स साल्वप्रकृतां मयोदिताम् ॥ ३८ ॥

षण्णवतितमोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– स्वायम्भुवं ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा । तत्रत्यानां मानसानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ९ ॥

श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तमीश्वरम् । ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ॥ १० ॥

तत्राप्ययमभूत् प्रश्नस्त्वं मां यदनुपृच्छसि ।तुल्यश्रुततपःशीलास्तुल्यस्वीयारिमध्यमाः ॥ ११ ॥

अपि चक्रुः प्रवचनमेकं शुश्रूषवोऽपरे ॥ १२ ॥

सनन्दन उवाच— स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः । तदन्ते बोधयाञ्चक्रुस्तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम् ॥ १३ ॥

यथा शयानं सम्राजं बन्दिनस्तत्पराक्रमैः । प्रत्यूषेऽभ्येत्य सुश्लोकैर्बोधयन्त्यनुजीविनः ॥ १४ ॥

श्रुतय ऊचुः– जय जय जह्यजामजित दोषगृहीतगुणां त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः । अज जगदोकसामखिलशक्त्यबोधक ते क्वचिदजयाऽऽत्मनाऽनुचरतोऽनुचरेन्निगमः ॥ १५ ॥

बृहदुपलब्धमेतदवशेषतया यत उदगास्तमस्यविकृतेऽविकृतः । अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम् ॥ १६ ॥

इति सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल- क्षपणं तव कथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः । किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम् ॥ १७ ॥

दृतय इवोच्छ्वसन्त्यसुहृदो यदि ते महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः । पुरुषविधान्वयोऽत्र चरमोत्तममध्यमादिषु यस्तव सदसतः परं प्रथयेदविशेषमृतम् ॥ १८ ॥

उदरमुपासते यर्हि वर्त्मनि सूक्ष्मदृशः परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् । तत उदगाच्च नन्दनपथाऽथ शिरः परमं पुनरिह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे ॥ १९ ॥

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया भरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः । अपि वितथास्वमूष्ववितथोरुविधं मनसि निकटधियो नयन्त्यभिविपत्य तव ॥ २० ॥

प्रक्रमवत् स्वसत्कृतं पुरुषेषु धीषु तु बहिरन्तरसच्चरणे ।तव पुरुष वदन्त्यखिलशक्तिधृतः स्वकृतम् ॥ २१ ॥

इति विमृशन्ति कवयो निगमावपनं यजन्त उपासते भवमध्यविनिश्वसिताः । दुरवगमात्मतत्वनिगमायतवाङ्मनसश्चरित- महामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः॥ २२ ॥

न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः ।त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत् प्रियवच्चरन्ति तथोन्मुखास्त्वयि हि ते प्रिय आत्मनि च ॥ २३ ॥

न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनो यदनुशया भ्रमन्त्यभवाः कुशरीरभृतः । निभृतमोक्षहृदययोगयुजो हृदयं मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः ॥ २४ ॥

स्मरणात् स्वनुराग तद् भवान् उरगेन्द्रभोगदण्डविषक्तधियो वयमपि ते समासमदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाम् । क इह नु वेद वक्तुमपेतजन्मलयो यत उदगाद् ऋषिरनु देवगणा उभये ॥ २५ ॥

तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः किमपि न तत्र शास्त्रमपकृष्य शयीत यदा । जनिमसतः सतो मृतिमजात्मनि ये च भिदां विपणमृते स्मरन्त्युपविश ध्वनिमारुवतः ॥ २६ ॥

त्रिगुणमयः पुमानिति यदबोधकृता त्वयि न तु भवेत् तदवबोधरसे । सदिव मनस्त्रिवृत् त्वयि भवत्यसतां मनुजा- दयो विमृशन्त्यशेषमिदमार्ततयाऽऽत्मविदः ॥ २७ ॥

न हि विकृतं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्ट इदमात्मतया रसितम् । तव ये परिचरन्त्यखिलतत्वनिकेततया ननु ते पदाऽऽक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः ॥ २८ ॥

परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तां- स्त्वयि दृढसौहृदा ननु पुनन्ति न ते विमुखाः । त्वमेकः स्वराडखिलकारकशक्तिधर- स्तव बलिमुद्वहन्ति समदन्ति च येऽनिमिषाः ॥ २९ ॥

वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः । स्थिरचरजातयः स्युरज ये त्वनिमित्तयुजो विरह उदीक्षयेत् यदि परस्य विमुक्तसतः ॥ ३० ॥

न हि परमस्य कश्चिदपरोऽनपरस्य भवेत् व्ययत इवात्र यस्य च शून्यतुल सन्दधतः । अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्व ततो न हि न शास्यतेति नियमो ब्रुवते च तथा ॥ ३१ ॥

अजन परिमुच्यतेऽत्र भवात् सततात् सममनुजानता ततमनन्तमदुष्टतया । न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुषयोरजयो- रुभययुजोर्भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् ॥ ३२ ॥

त्वयि त इमे ततो विबुधनामगुणाः परमे अमृत इवार्णवे मधु निलिल्युरशेषरसाः । नृषु तव मायया स्वगतया कुशलं त्वयि सुधियोऽङ्ग भेदमनुविधातुमनु प्रभवः । कथमनुवर्तिनां भवभयं तव भ्रुकुटी सृजति मुहुर्नृणाम् ॥३३॥

इह भवच्चरणेषु सुजातभुवो जितहृषीकवायुभिरुदात्तमहत्तुरगैः । य इह यतन्त्यमतिलोलमुपायविदो व्यसनशताब्धितारमपहाय गुरोश्चरणम् ॥ ३४ ॥

वणिज इवोच्छ्वसन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ स्वजनसुतात्मदारधनधामधराः । सुखशान्तिमति त्वयि हि सन्ति न तानि नृणां विभव उद्यति श्रयत आत्मनि सर्वरसे ॥ ३५ ॥

इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्विहाद्य विजने स्वनिरस्तभगे । भुुवि पुण्यतीर्थसदना ह्यृषयो निविशन्त्यतस्तु भवतः पदाम्बुजं हृदाऽघभिदम् । दधति सकृन्मनस्त्वयि चिदात्मनि नित्यसुखे न पुनरुपासते पुरुषसार हरावसथम् ॥ ३६ ॥

इदमप्यथो वदन्ति चे- न्ननु तर्का व्यभिचरन्ति क्वचित् क्वचिन्मृषा च । ततो भयदृग्व्यवहितये विकल्प उषितोऽन्वहमन्धपरम्परया भ्रमति भारती च तवोरुवृत्तिभिरूढजवा ॥ ३७ ॥

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधना- दनिमित्तकमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे । अत उपगीयते द्रविणजातिविकल्पपथै- र्वितथमनोविलासमिदमित्यवयन्ति बुधाः ॥ ३८ ॥

उदगात् पुमाननुगीतगुणांश्च जुषन् भजति सरूपतां तदनु त्वमुत जहासि जिहासि ताम् । अहिरिव त्वचं त्वमुत परमात्तभगां महसि महीयसेऽष्टगुणोऽपरिमेयभगः ॥ ३९ ॥

यदि न समुच्चरन्ति यतयोऽपि हृदि कामजडाः दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः । अनुतृप्तयोगिनामभयो भगवन् अनवगतान्तकादनधिरूढपदाद् भवतः ॥ ४० ॥

तदवगमार्थसितासितयो- र्गुणविगुणयोर्न हि देहभृतां सगिरः । अनुययुरत्र हंसकुलगीतपरम्परया । न तुषावरणा इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच्छ्रुतय- स्त्वयि सफलं पतन्ति न पतन्ति बन्धनाः ॥ ४१ ॥

इत्यशेषसमाम्नायपुराणोपनिषद्रसः ।समुद्धृतः पूर्वजैस्तैर्व्योमायनमहात्मभिः ॥ ४३ ॥

एवं स गुरुणाऽऽदिष्टो गृहीत्वा श्रद्धयाऽऽत्मवान् ।पूूर्णः सद्यस्ततो राजन् प्राह वीरव्रतो गुरुम् ॥ ४५ ॥

नारद उवाच– नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलमूर्तये । यो धाता सर्वभूूतानामभयो यस्य ते कलाः ॥ ४६ ॥

श्रीशुक उवाच– इत्याद्यमृषिमामन्त्र्य तच्छिष्यांश्चामलात्मकान् । ततोऽगादाश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे ॥ ४७ ॥

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः ।तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ४८ ॥

यो ह्यात्मा जगदादिमध्यनिधनो योऽव्यक्तजीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदमनुप्रविष्ट ऋषिणा चक्रे पुनः संहिताम् । यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम् ॥ ५० ॥

एकादशस्कन्धः

द्वितीयोऽध्यायः

भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥

वसुदेव उवाच– भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः ॥ ६ ॥

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथो यथा । तत्कर्म सङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निदध्यादभयं ततः स्यात् ॥ ३८ ॥

एवंव््रातश्च प््रिायनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः ॥ ४० ॥

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित् समुद्रांश्च हरेः शरीरं यत् किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यम् ॥ ४१ ॥

हरिरुवाच– सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः । भूतानि भगवत्यात्मन्नेष भागवतोत्तमः ॥ ४५ ॥

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प््रोममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ ४६ ॥

अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥ ४७ ॥

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।विष्णोर्मायामिमां पश्यन् स वै भागवतोत्तमः ॥ ४८ ॥

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रैः ।संसारधर्मैरविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः ॥ ४९ ॥

न यस्य स्वः पर इति चित्ते स्वात्मनि वाऽभिदा ।सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥ ५२ ॥

तृतीयोऽध्यायः

अन्तरिक्ष उवाच– एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्यादौ स्वयमात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥

एवं सृष्ट्वा स भूतानि स्थविष्ठैः पञ्चधातुभिः ।एकधा दशधाऽऽत्मानं विभजन् जुषते गुणान् ॥ ४ ॥

गुणैर्गुणान् स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः ।मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥

कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत् ।तत्तत्कर्मफलं गृह्णन् भ््रामतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन् बह्वभद्रावहः पुमान् ।आभूतसंप्लवात् स्वर्गप्रलयावश्नुतेऽवशः ॥ ७॥

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् ।अनादिनिधनः कालो ह्यव्यक्ताय विकर्षति ॥ ८ ॥

ततो विराजमुत्सृज्य वैराजः पुरुषो नृप ।अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः ॥ १२ ॥

वारिणा हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।सलिलं तद् हृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते ॥ १४ ॥

कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ।इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप ॥ १५ ॥

प्रविशन्ति ह्यहंकारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १६ ॥

एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी ।त्रिवर्णा वर्णिताऽस्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १७ ॥

राजोवाच– यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः । तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १८॥

प्रबुद्ध उवाच– कर्माण्यारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १९ ॥

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना ।गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः ॥ २० ॥

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् ।अतुल्यातिशयध्वंसाद् यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २१ ॥

तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ।शाब्दे परे च निष्णातं ब््राह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २२ ॥

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः ।अमाययाऽनुवृत्त्या च तुष्येदात्माऽऽत्मदो हरिः ॥ २३ ॥

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु ।दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २४ ॥

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि ।मनोवाक्कायदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २७ ॥

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ ३० ॥

पिप्पलायन उवाच– स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य यः स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सन् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवैहि परं नरेन्द्र ॥ ३६ ॥

नैनं मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथाऽनलमर्चिषः स्वाः । शब्दोऽप्यबोधकनिषेधतयाऽऽत्ममूल- मर्थोक्तमाह यदृते न निषेध्यसिद्धिः ॥ ३७ ॥

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब््राह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत् ॥ ३८ ॥

नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते स च न विध्यति चारिणा हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३९ ॥

अण्डेषु पेशिषु तरुष्ववनिस्थितेषु प्राणेन जीव उपधावति तत्र तत्र । छन्ने मतीन्द्रियगुणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आस यमृते तदनुस्मृतिर्न ॥ ४० ॥

राजोवाच– एवं प्रश्नमृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४३ ॥॥

आविर्होत्र उवाच– कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिकः । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः ॥ ४४ ॥

नाऽऽचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः ।विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः ॥ ४६ ॥

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्थं फलश्रुतिः ॥ ४७ ॥

लब्ध्वा चाव्यग््रामाचार्यं तेन सन्दर्शितागमः ।महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याऽभिमतयाऽऽत्मनः ॥ ४९ ॥

अर्चादौ हृदये वापि यथालब्धोपचारकैः ।द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५१ ॥

आत्मानं तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद् हरेः ।शेषमाधाय शिरसि स्वधाम््नयुद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५५ ॥

एवमग्न्यर्कतोयादावर्चयेद् हृदये च यः ।यज्ञेश्वरं स्वमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः ॥ ५६ ॥

चतुर्थोऽध्यायः

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानमवाप नारायण आदिदेवः ॥३॥

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानांशकेन विशतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥ ४ ॥

आदावभूच्छतधृती रजसाऽस्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्युद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनि स्वमूर्त्या नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार योगं योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ॥ ६ ॥

इन्द्रोऽपि नाक्यसुखमेष जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाऽप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः स्त्रीप््रोक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञः ॥ ७ ॥

त्वां सुन्वतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः कस्तान् विलंघ्य व््राजतात् परमं पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलिं ददतः स्वभागं धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्धि्न ॥ १० ॥

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः । विष्णुः शिवाय जगतां कलयाऽवतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ॥ १७ ॥

संस्तुन्वतोऽब्धिपतितांच्छ्रमणान् ऋषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

देवासुरे युधि स दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वाऽन्तरेषु भवनान्यदधात् कलाभिः । भूत्वाऽथ वामन इमामहरद् बलेः क्ष्मां याञ्चाछलेन समदाददितेः सुतेभ्यः ॥ २० ॥

पञ्चमोऽध्यायः

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितश्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः । यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणा वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः ॥ ८ ॥

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विहाय यज्ञान् सुराग््राहैरासुरवृत्तिरिष्टा ॥ ११ ॥

धनं हि धर्मैकफलं यतोऽस्य ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्तिः । गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥ १२ ॥

यद् घ््र•णभक्षो विहितः सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा । एवं व्यवायः प्रजया न रत्यै इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम् ॥ १३ ॥

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् ।मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥ १५ ॥

एवं युगानुरूपोऽसौ भगवान् युगवर्तिभिः ।मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरो हरिः ॥ ३५ ॥

देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिचर्यया च ॥ ४२ ॥

स्वपादमूलं भजतः प््रिायस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः । विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥ ४३ ॥

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र- साल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियः पुनः किम् ॥ ४९ ॥

षष्ठोऽध्यायः

त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थः । नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यः स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः ॥ ८॥

स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः । यः सात्विकैः समविभूतिभिरात्मविद्भि- र्व्यूह्यार्चितः सवनशः समविक्रमैश्च ॥ ८,१० ॥

पर्युष्टया पतितया वनमालयेयं संस्पर्धिनी भगवती प्रतिपक्षवच्छ्रीः । यः सुप्रणीतममुयाऽर्हणमाददानो भूयात् सदाऽङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः ॥ १२ ॥

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति देवाश्च यस्तनुभृदायुषि रज्यमानाः । कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य ॥ १४ ॥

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमानां अव्यक्तजीवमहतामपि कालमात्रः । सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम् ॥ १५ ॥

त्वत्तः प्रधानमधिकृत्य पुमान् स्ववीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः । सोऽयं त्वयाऽनुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम् ॥ १६ ॥

तत् तस्थुषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् । अर्थान् जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वतः परिहृतानपि बिभ्यति स्म ॥ १७ ॥

बिभ््रात् तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्तदुपस्पृशन्ति ॥ १९ ॥

यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो ॥ २५ ॥

तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।लोकं जिघृक्षत्यूर्ध्वं मे वेलामिव महार्णवः ॥ ३० ॥

यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुल्बणेन विनंक्ष्यति ॥ ३१ ॥

वाताशना महर्षयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।ब््राह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः संन्यासिनोऽमलाः ॥४८॥

वयं त्विह महायोगिन् भ््रामन्तः कर्मवर्त्मसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥ ४९ ॥

स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गतितानि च ।गत्युत्स्मितेक्षणोत्केलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥ ५० ॥

सप्तमोऽध्यायः

यदिदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः ।नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि मायां मनोमयीम् ॥ ७ ॥

पुंसोऽयुक्तस्य नानार्थे भ््रामः स गुणदोषकृत् ।कर्माकर्मविकर्मेति गुणदोषधियो भिदा ॥ ८ ॥

तस्माद् युक्तेन्द्रियग््र•मो युक्तचित्त इदं जगत् ।आत्मनीक्षस्व विततमात्मानं मय्यधीश्वरे ॥ ९ ॥

ज्ञानविज्ञानसंयुक्त आत्मभूतः शरीरिणाम् ।आत्मानुभवतुष्टात्मा नान्तरायैर्विहन्यते ॥ १० ॥

दोषबुद्ध्योभयातीतो निषेधान्न निवर्तते ।गुणबुद्ध्या च विहितं न करोति यथाऽर्भकः ॥ ११ ॥

सर्वभूतसुहृच्छान्तो ज्ञानविज्ञाननिश्चलः ।पश्यन् मदात्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः ॥ १२ ॥

उद्धव उवाच– योगेश योगविन्यास योगात्मन् योगसम्भव । निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस्त्यागः संन्यासलक्षणः ॥ १४ ॥

सत्यस्य ते स्वदृश आत्मन आत्मनोऽन्यं वक्तारमीश विबुधेष्वपि नानुचक्षे । सर्वे विमोहितधियस्तव माययेमे ब््राह्मादयस्तनुभृतो बहिरर्थभावाः ॥ १७ ॥

तस्माद् भवन्तमनवद्यमनन्तपारं सर्वज्ञमीश्वरमखण्डविकुण्ठधिष्ण्यम् । निर्वेदधीरहरहर्वृजिनाभितप्तो नारायणं नरसखं शरणं प्रपद्ये ॥ १८ ॥

श्री भगवानुवाच– प्रायेण मनुजा लोके लोकतत्वविचक्षणाः । समुद्धरन्ति ह्यात्मानमात्मनैवाशुभाशयात् ॥ १९ ॥

त्वं हि नः पृच्छतां ब््राह्मन्नात्मन्यानन्दकारणम् ।ब््राूहि स्पर्शविहीनस्य भवतः केवलात्मनः ॥ ३० ॥

शश्वत् परार्थसर्वेहां परार्थैकान्तसम्भवम् ।साधुः शिक्षेत भूमेश्च अनुशिक्षं व््रातान्तरम् ॥ ३८ ॥

अन्तर्बहिश्च स्थिरजङ्गमेषु ब््राह्मात्मभावेन समन्वयेन । व्याप्त्याऽव्यवच्छेदमसङ्गमात्मनो मुनिर्नभोवद् विततस्य भावयेत् ॥ ४२ ॥

तेजोऽबन्नमयैर्भावैर्मेघाद्यैर्वायुनेरितैः ।न स्पृश्यते नभस्तद्वत् कालसृष्टैर्गुणैः पुमान् ॥ ४३ ॥

स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस्तीर्थवन्नृणाम् ।मुनिः पुनात्यघान्मित्रमीक्षणस्पर्शकीर्तनैः ॥ ४४ ॥

तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षो दूरभाजनः ।सर्वभक्षोऽपि युक्तात्मा नादत्ते पापमग्निवत् ॥ ४५ ॥

क्वचिच्छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् ।भुङ्क्त्े सर्वत्र दातॄणां दहन् प्रागुत्तराशुभम् ॥ ४६ ॥

स्वमायया सृष्टमिदं सदसल्लक्षणं विभुः ।प्रविष्ट ईयते तत्तत्स्वरूपोऽग्निरिवैधसि ॥ ४७ ॥

कालनद्योघवेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ ।नित्यावपि न दृश्येते आत्मनोऽग्नेर्यथाऽर्चिषाम् ॥ ४९ ॥

बुद्धिसंस्थेन भेदेन व्यक्तस्थ इव तद्गतः ।लक्ष्यते स्थूलमतिभिरात्मा चाम्बुस्थितार्कवत् ॥ ५१ ॥

अष्टमोऽध्यायः

दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः ।प्रलोभितः पतन्त्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ७ ॥

योषित्सु तल्पाभरणाम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः ॥ ८ ॥

सुहृत् प््रोष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् ।तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा ॥ ३४ ॥

नवमोऽध्यायः

वासो बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोरपि ।एक एव चरेत् तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः ॥ १० ॥

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनैः शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् । सत्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम् ॥ १२ ॥

तदेवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद् बहिरन्तरं वा । यथेषुकारो नृपतिं व््राजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे ॥ १३ ॥

एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया ।संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ॥ १६ ॥

एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रयः ।कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ॥ १७ ॥

सत्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः ।परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ॥ १८ ॥

यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया ।स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्तत्सरूपताम् ॥ २२ ॥

कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः ।याति तत्साम्यतां राजन् पूर्वरूपमसंत्यजन् ॥ २३ ॥

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- र्बिभ््रात् स्म सत्वनिधनं सततात्युदर्कम् । तत्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥ २५ ॥

जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् । सोऽन्ते सुकृच्छ्रमवरुद्धमनाः स्वदेहं सृष्ट्वा स्वबीजमवसीदति वृक्षधर्मा ॥ २६ ॥

न ह्येकस्माद् गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात् सुपुष्कलम् ।ब््राह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः ॥ ३१ ॥

दशमोऽध्यायः

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः ।नानात्मकत्वाद् विफलस्तथाऽभेदोऽन्यधीगुणैः॥ ३ ॥

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् ।जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित् ।मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् ।अनुप्रविष्ट आधत्ते एवं देहगुणान् परः ॥ ९ ॥

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि ।संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसोऽविद्यास्थितात्मनः ॥ १० ॥

तस्माज्जिज्ञासयाऽऽत्मानमात्मस्थं केवलं परम् ।सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥

वैशारदी साऽतिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूतिम् । गुणांश्च संदह्य यदात्म्यमेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाऽग्निः ॥ १३ ॥

अथैषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥

मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी तथा ।तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ॥ १५ ॥

एवमप्यत्र सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।भोक्तुश्च सुखदुःखानां कोन्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥

न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि ।तथा च दुःखमूढानां वृथाऽहङ्कारिणां परम् ॥ १८ ॥

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥

गुणाः सृजन्ति कर्माणि कालो नु सृजते गुणान् ।जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥

यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः ।नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥

यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचाऽर्पिताः ॥ ३३ ॥

काल आत्माऽऽगमो लोकः स्वभावो धर्म एव च ।इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरेऽसति ॥ ३४ ॥

उद्धव उवाच– गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः । गुणैर्न बध्यतेऽदेही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥

एतदच्युत मे ब््राूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।नित्यमुक्तो नित्यबद्ध एक एवेति मे मतिः ॥ ३७ ॥

एकादशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– बद्धो मुक्त इति ह्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः । गुणस्य मायामूलत्वान्न मे बन्धो न मोक्षणम् ॥ १ ॥

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।स्वप्ने यथाऽऽत्मनः ख्यातिः संसृतिर्नतु वास्तवी ॥ २ ॥

विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते ॥ ३ ॥

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैवं महामते ।बन्धोऽस्याविद्ययाऽनादिर्विद्यया च तथेतरः ॥ ४ ॥

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि ॥ ५ ॥

सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छया कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयोः खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान् ॥ ६ ॥

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलादः । योऽविद्ययाऽन्धः स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः ॥ ७ ॥

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः ।ओहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग् यथा ॥ ८ ॥

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।गृह्यमाणेष्वहंकुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रियः ॥ ९ ॥

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्ताऽस्मीति निबध्यते ॥ १० ॥

एवं विरक्तः शयन आसनाटनमज्जने ।दर्शनस्पर्शनघ््र•णभोजनश्रवणादिषु ॥ ११ ॥

न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्राददन् गुणान् ।प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सविताऽनिलः ॥ १२ ॥

वैशारद्येक्षयाऽसङ्गशितया च्छिन्नसंशयः ।प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद् विनिवर्तते ॥ १३ ॥

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः ॥ १६ ॥

न कुर्यान्न वदेत् किञ्चिन्न ध्यायेत् साध्वसाधु वा । आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः ॥ १७ ॥

शब्दब््राह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि ।श्रमस्तत्र भ््रामफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः ॥ १८ ॥

गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च । वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी ॥ १९ ॥

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवत्राणनिरोधमस्य । लीलावतारेहितकर्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः ॥ २० ॥

एवं जिज्ञासयाऽपोह्य नानात्वभ््राममात्मनि ।उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे ॥ २१ ॥

त्वं ब््राह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः ॥ २८ ॥

ज्ञात्वा ज्ञात्वाऽथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः ।भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः ॥ ३३ ॥

वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरस्कृतैः ॥ ४४ ॥

स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ।क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम् ॥ ४५ ॥

द्वादशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्ते न दक्षिणाः ॥ १ ॥

व््रातानि यज्ञाश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः ।यथाऽवरुन्धेन्मत्सङ्गः सर्वदुःखापहो हि माम् ॥ २ ॥

मत्सङ्गेन तु दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः ।गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश्चारणगुह्यकाः ॥ ३ ॥

विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियोऽन्त्यजाः ।रजस्तमःप्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगेऽनघ ॥ ४ ॥

ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।अव्रतातप्ततपसो मत्सङ्गान्मामुपागताः ॥ ७॥

केवलेन हि भावेन गोप्यो गावः खगा मृगाः ।येऽन्ये मूढधियो नागाः सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥

यं न योगेन सांख्येन दानव्रततपोऽध्वरैः ।व्याख्यास्वाध्यायसंन्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥

मत्कामा रमणं जारं मत्स्वरूपाविदोऽबलाः ।ब््राह्म मां परमं प्रापुः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३ ॥

तस्मात् त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदितां प्रतिचोदनाम् ।प्रवृत्तं च निवृत्तं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥

मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् ।याहि सर्वात्मभावेन यस्मिन्नस्त्यकुतोभयम् ॥ १५ ॥

उद्धव उवाच– संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ््र•म्यति मे मनः ॥ १६ ॥

श्रीभगवानुवाच– य एष जीवो विवरप्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः । मनोमयं सूक्ष्ममुपैति रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठम् ॥ १७ ॥

यथाऽनलः स्वेऽनिलबन्धुरूष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमानः । अणुः प्रजातो हविषा समिद्ध्यते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥

एवं गतिः कर्म रतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्शः श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमानः सूत्रं रजः सत्वतमोविकारः ॥ १९ ॥

अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको जगतां यथाऽऽद्यः । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधैव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥

यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटे यथा तन्तुवितानसंस्था । य एष संसारतरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥

द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनालः पञ्चस्कन्धः पञ्चरसप्रसूतिः । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलः खं प्रविष्टः ॥ २२ ॥

अदन्ति चैकं फलमस्य गृध््र• ग््र•मेचरा एकमरण्यवासाः । हंसा य एवं बहुरूपमिष्टं मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥

एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीरः । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्तः सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः

सत्वाद् धर्मो भवेच्छुद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षणः ।सात्विकोपात्तया ज्ञानं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥ २ ॥

वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् ।एवं गुणव्यत्ययजो वेदः शाम्यति तद् यथा ॥ ७ ॥

श्रीभगवानुवाच– एवं पृष्टो महादेवः स्वयम्भूर्भूतभावनः । ध्यायमानः प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधीः ॥ १८ ॥

स मामचिन्तयद् देवः प्रश्नपारविनिश्चयम् ।तस्याहं हंसरूपेण समीपमगमं तदा ॥ १९ ॥

वस्तुनो यद्यनानात्वमात्मनः प्रश्नः ईदृशः ।कथं घटेत वो विप्रा वक्तुं वाऽनेक आश्रयः ॥ २२ ॥

पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः ।को भवानिति वः प्रश्नो वाचारम्भो निरर्थकः ॥ २३ ॥

मनसा वचसा दृष्टया गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियैः ।अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुद्ध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥

गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजाः ।जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मनः ॥ २५ ॥

गुणेषु वाऽऽविशेच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया ।गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥

यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तितः ।मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तु गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥

यावन्नानार्थधीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः ।जाग््रात्यपि स्वपन्नज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥

असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां किंकृताऽभिदा ।गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥

यो जागरे बहुविधान् क्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणो हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्नेऽथ सुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्यन्वयात् त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेशः ॥ ३२ ॥

वीक्षेत विभ््राममिमं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्ने यथा त्रिगुणसर्गकृतो विकल्पः ॥ ३४ ॥

दृष्टिं ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततर्ष- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीहः । सन्दृश्यते क्वच यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ््रामाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥

देहं च नश्वरमवस्थितमुज्झितं च सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं वासो यथा परिवृतं मदिरामदान्धः ॥ ३६ ॥

देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रति समीक्षत एव सासुः । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवत् सः ॥ ३७ ॥

मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् ।सुहृदं परमात्मानं साम्यासङ्गादयो गुणाः ॥ ४० ॥

चतुर्दशोऽध्यायः

तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा ।ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब््राह्म महर्षयः ॥ ४ ॥

एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् ।पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥

मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषर्षभ ।श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥

धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् ।अन्ये वदन्ति चार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजने । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥

आद्यन्तवन्त एवैषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः ।दुःखोदर्कास्तमोनिष्ठाः क्षुद्रानन्दाः शुचार्पिताः ॥ ११ ॥

न तथा मे प््रिायतम आत्मयोनिर्न शङ्करः ।न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवाऽत्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥

निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् ।अनुव््राजाम्यहं नित्यं पूयेय स्वाङ्घ्रिरेणुभिः ॥ १६ ॥

कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना ।विनाऽऽनन्दाश्रुकलया तुष्येत् भक्त्या विनेश्वरः ॥ २३ ॥

वाग्गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥

स्त्रीसङ्गसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् ।क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रितः ॥ २९ ॥

न तथाऽस्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः ।योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ ३० ॥

एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणसंयममभ्यसेत् ।दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिलः ॥ ३५ ॥

तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योमि्न धारयेत् ।तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ४४ ॥

एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि ।विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर्ज्योतिषि संयुतम् ॥ ४५ ॥

ध्यानेनेत्थं सुतीव््रोण युञ्जतो योगिनो मनः ।संयास्यत्याशु निर्वाणं द्रव्यज्ञानक्रियाभ््रामः ॥ ४६ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– सिद्धयोऽष्टादश प्रोक्ता धारणायोगपारगैः । तासामष्टौ मत्प्रधाना ता एव गुणहेतवः ॥ ३ ॥

अणिमा महिमा मूर्तेर्लघिमा प्राप्तिरिन्द्रियैः ।प्राकाश्यं श्रुतदृष्टेषु शक्तिप््रोरणमीशिता ॥ ४ ॥

गुणेष्वसङ्गो वशिता यत्कामस्तदवाप्स्यति ।एता मे सिद्धयः सौम्याष्टावौत्पत्तिका मताः ॥ ५ ॥

अनूर्मिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदर्शनम् ।मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६ ॥

स्वच्छन्दमृत्युर्देवानां सहक्रीडानुदर्शनम् ।यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाऽप्रतिहतागतिः ॥ ७ ॥

त्रिकालज्ञत्वमद्वन्द्वं परचित्ताद्यभिज्ञता ।अग्न्यर्काम्बुविषादीनां प्रतिस्तम्भोऽपराजयः ॥ ८ ॥

भूतसूक्ष्मात्मनि मयि तन्मात्रं धारयन् मनः ।अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १० ॥

महत्यात्मन् मयि परे यथासंस्थं मनो दधत् ।महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक्पृथक् ॥ ११ ॥

परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् ।कालसूक्ष्मात्मके योगी लघिमानमवाप्नुयात् ॥ १२ ॥

धारयन् मय्यहन्तत्वे मनो वैकारिकेऽखिलम् ।सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ १३ ॥

महत्यात्मनि यः सूत्रे धारयन् मयि मानसम् ।प्राकाश्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः ॥ १४ ॥

विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग््राहे ।स ईशित्वमवाप्नोति क्षेत्रक्षेत्रज्ञचोदनम् ॥ १५ ॥

श्वेतद्वीपपतौ चित्तं शुद्धे धर्ममये मयि ।धारयन् श्वेततां याति षडूर्मिरहितोऽमरः ॥ १८ ॥

मय्याकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्वहन् ।तत्रोपलब्धाभूतानां हंसो वाचः शृणोत्यसौ ॥ १९ ॥

मनो मनसि संयोज्य देहं तदनु वायुना ।मद्धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः ॥ २१ ॥

यदा मन उपादाय यद्यद् रूपं बुभूषति ।तत्तद् भजेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रितः ॥ २२ ॥

परकायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् ।पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ २३ ॥

पार्ष्ण्याऽऽपीड्य गुदं प्राणं हृदुरःकण्ठमूर्धसु ।आरोप्य ब््राह्मरन्ध््रोण ब््राह्म नीत्वोत्सृजेत् तनुम् ॥ २४ ॥

यो वै मद्भावमापन्न ईशितुर्वशितुः पुमान् ।न कुतश्चन हन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७ ॥

मद्भक्त्या शुद्धसत्वस्य योगिनो धारणाविदः ।तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपबृंहिता ॥ २८॥

अग्न्यादिभिर्न हन्येत मुनेर्योगमयं वपुः ।मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसामुदकैर्यथा ॥ २९॥

उपासकस्य मामेवं योगधारणया पुनः ।सिद्धयः पूर्वकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ॥ ३१ ॥

जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितश्वासात्मनो मुनेः ।मद्धारणां धारयतः का नु सिद्धिः सुदुर्लभा ॥ ३२ ॥

अन्तरायान् वदन्त्येतान् युञ्जतो योगमुत्तमम् ।मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ॥ ३३ ॥

जन्मौषधितपोमन्त्रैर्यावतीरिह सिद्धयः ।योगेनाप्नोति ताः सर्वा यैर्यैर्योगगतिं व््राजेत् ॥ ३४ ॥

षोडशोऽध्यायः

अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वरः ।अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्ययः ॥ ९ ॥

अहं गतिर्गतिमतां कालः कलयतामहम् ।गुणानामप्यहं सौम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुणः ॥ १० ॥

गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मनः ॥ ११ ॥

हिरण्यगर्भो देवानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् ।अक्षराणामकारोऽस्मि पदानि च्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥

इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् ।आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३ ॥

उच्चैःश्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् ।यमः संयमतां चाहं सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १८ ॥

नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् ।आश्रमाणां तुरीयोऽहं वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥१९॥

पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब््राह्मिष्ठानां बृहस्पतिः ।स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग््राण्यां भगवानजः ॥ २२ ॥

योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् ।आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥

स्त्रीणां तु शतरूपाऽहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः ।नारायणो मुनीनां च कुमारो ब््राह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥

वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् ।किम्पुरुषाणां च हनुमान् विद्याध््र•णां सुदर्शनः ॥ २९ ॥

ओजः सहोबलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् ।सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं पुरा ॥ ३२ ॥

विश्वावसुः पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् ।भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ३३ ॥

अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः ।प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभसः परः ॥ ३४ ॥

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् ।विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्वं तमः परः । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्वविनिश्चयः ॥ ३७ ॥

मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना ।सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥

सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया ।न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ३९ ॥

एतास्ते कीर्तिताः सर्वाः संक्षेपेण विभूतयः ।मनोविकारा एवैते तथा वाचाऽभिधीयते ॥ ४१ ॥

वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणं यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्प्यसेऽध्वने ॥ ४२ ॥

यो वै वाङ्मनसी सम्यङ् न संयच्छेद् धिया यतिः ।तस्य व््रातं तपो ज्ञानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥

तस्माद् वचोमनःप्राणान् नियच्छेन्मत्परायणः ।मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥

सप्तदशोऽध्यायः

वक्ता कर्ताऽविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि ।सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ ५ ॥

वेदाध्यायी स्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् ।देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥५०॥

अष्टादशोऽध्यायः

विप्रस्य वै संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः ।विघ्नं कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥

यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसम्भृतम् ।सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥

वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।शुष्कवादविवादेन कञ्चित्पक्षं न संश्रयेत् ॥ ३० ॥

एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः ।खं यद्वदुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३३ ॥

शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् ।अन्यांश्च नियमान् ज्ञानी यथाऽहं लीलयेश्वरः ॥ ३७ ॥

नहि तस्य विकल्पाख्या क्रिया मद्वीक्षया हता ।आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्ततः सम्पद्यते मया ॥३८॥

तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावाननसूयकः ।यावद् ब््राह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृतः ॥ ४० ॥

एकोनविंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– यो विद्याश्रुतसम्पन्न आत्मवानानुमानिकः । मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ १ ॥

त्वय्युद्धवाऽश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायाऽन्तराऽऽपतति नाद्यपवर्गयोर्यत् । जन्मादयोऽस्य वद मां तव तस्य किं स्यु- राद्यन्तयोर्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ७ ॥

नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ।ईक्षेतान्वेकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निश्चितम् ॥ १४ ॥

एतदेव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् ।स्थित्युत्पत्त्यप्यया नः स्युर्भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १५ ॥

आदावन्ते च मध्ये च यज्ज्ञं सृज्यं यदन्वियात् ।पुनस्तत्प्रतिसङ्क्रामे यच्छिष्येत तदेव सत् ॥ १६ ॥

श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।प्रमाणेष्वनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥ १७ ॥

धर्मो मद्भक्तिकृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्यदर्शनम् ।गुणेष्वसङ्गो वैराग्यमैश्वर्यं चाणिमादयः ॥ २७ ॥

दरिद्रो यस्त्वसंतुष्टः कृपणो योऽजितेन्द्रियः ।गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसङ्गो विपर्ययः ॥ ४५ ॥

विंशोऽध्यायः

गुणदोषभिदादृष्टिर्नियमात् तेन हि स्वतः ।नियमेनापवादश्च भिदाया इति हि भ्रमः ॥ ५ ॥

श्रीभगवानुवाच– योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥

निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु ।तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कर्मिणाम् ॥ ७ ॥

यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् ।न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥ ८ ॥

नृदेहमासाद्य सुदुर्लभं यः प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयाऽनुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स मार्गणः ॥ १७ ॥

कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियमः कृतः ।गुणदोषविधानेन त्वंहसां त्याजनेच्छया ॥ २७ ॥

भिद्यते हृदयग््रान्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३१ ॥

तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।न ज्ञानान्न च वैराग्यात् प्रायः श्रेयो भवेदिह ॥ ३२ ॥

यत् कर्मभिर्यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३३ ॥

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा ।स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३४ ॥

न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३५ ॥

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्निःश्रेयसमकल्मषम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३६ ॥

न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः ।साधूनां समचित्तानां बुद्धेः पारमुपेयुषाम् ॥ ३७ ॥

एवमेतान् मयाऽऽदिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथः । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः ॥ ३८ ॥

एकविंशोऽध्यायः

शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु ।द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ ॥ ३ ॥

भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्च धातवः ।आब्रह्मस्थावरादीनां शरीरा आत्मसंयुताः ॥ ५ ॥

भेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि ।धातुशुद्ध्यै विकल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥

कृष्णसारोऽथ देशानां ब्राह्मणानां शुचिर्भवेत् ।कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणः ॥ ८ ॥

कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यतः स्वत एव वा ।यतो निवर्तते कर्म सदोषोऽकर्मकः स्मृतः ॥ ९ ॥

क्वचिद् गुणोऽपि दोषः स्याद् दोषोऽपि विधिना गुणः ।गुणदोषार्थनियमस्तद्विदामेव बाधते ॥ १६ ॥

समानकर्माचरणेऽपतितानां न पातकम् ।औत्पत्तिको गुणैः सङ्गो न शयानः पतत्यधः ॥ १७ ॥

यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्ततः । एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः ॥ १८ ॥

विषयेषु गुणध्यानात् पुंसः सङ्गस्ततो भवेत् ।सङ्गादेव भवेत् कामः कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥

कलेर्दुर्विषहः क्रोधस्तमस्तदनुवर्तते ।तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी ततः ॥ २० ॥

तया च रहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ।ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशोऽ)मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥

विषयाभिनिवेशेन नाऽत्मानं वेद नापरम् ।वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं ग्रस्तवयाः श्वसन् ॥ २२ ॥

फलश्रुतिरियं नॄणां नः श्रेयोरोचनं परम् ।श्रोतुर्विवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥

उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च ।आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥

न तानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि ।कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुधः ॥ २५ ॥

एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः ।फलश्रुतिं कुसुमितामवेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥

कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु पलबुद्धयः ।अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वलोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः । उक्थशासो ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः ॥ २८ ॥

ते मे मतमविज्ञाय परोक्षविषयात्मकाः । हिंसायां यदि कामः स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥

हिंसाविहारा ह्यालब्धैः पशुभिः स्वसुखेच्छया ।यजन्ते देवता यज्ञैः पितॄन् भूतपतीन् खलाः ॥ ३० ॥

रजःसत्त्वतमोनिष्ठा रजःसत्त्वतमोजुषः ।उपासते इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥३२॥

वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया अपि ।परोक्षवादो वेदोऽयं परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥

शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् ।अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥

मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणाऽनन्तशक्तिना ।भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वहते मुखात् ।आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसाऽऽस्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥

छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः ।ओङ्कारेष्वञ्जितां स्पर्शस्वरोष्मान्तस्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥

विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरैः ।अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥

गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च ।त्रिष्टुप् जगत्यतिच्छन्दो ह्यष्ट्यत्यष्टी जगद् विराट् ॥ ४१ ॥

किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् ।इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥

मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्पापोह्य इत्यहम् ॥ ४३ ॥

एतावान् सर्ववेदार्थः शब्द आस्थाय माऽभिदाम् ।मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रशाम्यति ॥ ४४ ॥

द्वाविंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– युक्तयः सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा । मायां मदीयामुद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम् ॥ ४ ॥

नैतदेवं यथाऽऽत्थ त्वं यदहं वच्मि तत् तथा ।एवं विवदतां हेतुः शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥ ५ ॥

यासां व्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् ।प्राप्ते शमदमे व्येति वादस्तमनु शाम्यति॥ ६ ॥

परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ ।पौर्वापर्यप्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर्विवक्षितम् ॥ ७ ॥

एकस्मिन्नपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च ।पूर्वस्मिन् वाऽपरस्मिन् वा तत्वे तत्वानि सर्वशः ॥ ८ ॥

पौर्वापर्यमथोऽमीषां प्रसङ्ख्यानमभीप्सताम् ।यथा विविक्तं यद्युक्तं गृह्णीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९ ॥

अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् ।स्वतो न सम्भवेद् यस्मात् ततोऽन्यः पुरुषो भवेत् ॥ १० ॥

पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलक्षण्यमण्वपि ।तदन्यकल्पनाऽपार्था ज्ञानं च प्रकृतेर्गुणः ॥ ११ ॥

प्रकृतेर्गुणसाम्ये तु प्रकृतेर्नाऽत्मनो गुणाः ।सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ॥ १२ ॥

सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमोऽज्ञानमिहोच्यते ।गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च ॥ १३ ॥

पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमहङ्कारो नभोऽनिलः ।ज्योतिरापः क्षितिरिति तत्त्वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥

श्रोत्रं त्वग् दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञानशक्तयः । वाक्पाण्युपस्थपाय्वङ्घ्रि कर्माण्यङ्गोभयं मनः ॥ १५ ॥

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्यर्थजातयः । गत्युक्त्युत्सर्गशिल्पानि कर्मायतनसिद्धयः ॥ १६ ॥

सर्गादौ प्रकृतिर्ह्यस्य कार्यकारणरूपिणी । सत्त्वादिभिर्गुणैर्धत्ते पुरुषोऽव्यक्तमीक्षते ॥ १७ ॥

व्यक्तादयो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया । लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेर्बलात् ॥ १८ ॥

सप्तैव धातव इति यत्रार्थाः पञ्च खादयः ।ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो देहेन्द्रियासवः ॥ १९ ॥

चत्वार्येवेति तत्रापि तेज आपोऽन्नमात्मनः ।जातानि तैरिदं जातं जन्मावयविनः खलु ॥ २१ ॥

सङ्ख्याने सप्तदशके भूतमात्रेन्द्रियाणि च ।पञ्चपञ्चैकमनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः ॥ २२ ॥

तद्वत् षोडशसङ्ख्यानि आत्मना मन उच्यते ।भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश ॥ २३ ॥

इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्वानामृषिभिः कृतम् ।सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २४ ॥

उद्धव उवाच– प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ यद्यप्यात्मविलक्षणौ । अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः । प्रकृतौ लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिश्च तथाऽऽत्मनि ॥ २५ ॥

एतन्मते पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि ।छेत्तुमर्हसि पद्मेश वचोभिस्तत्वनैपुणैः ॥ २६ ॥

त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तनुशक्तितः ।त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ नचापरः ॥ २७ ॥

श्रीभगवानुवाच– प्रकृतिः पुरुषश्चेति विकल्पः पुरुषर्षभ । एष वैकारिकः सर्गो गुणव्यतिकरात्मकः ॥ २८ ॥

ममाङ्ग माया गुणमय्यनेकधा विकल्पबुद्धिं च गुणैर्विधत्ते ।वैकारिकस्त्रिविधोऽध्यात्ममेकमथाधिदैवमधिभूतमन्यत् ॥२९॥

दृग् रूपमर्कश्च परत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति न स्वतोऽसौ । आत्मा यदेषामुपराम आद्यः स्वयाऽनुभूत्याऽखिलसिद्ध्यसिद्धिः ॥ ३० ॥

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षु- र्जिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३१ ॥

योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलो जगतः प्रसूतिः । अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतु- र्वैकारिकः तामस ऐन्द्रियश्च ॥ ३२ ॥

आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदाऽर्थनिष्ठः । व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३३ ॥

विषयाभिनिवेशेन नाऽत्मानं यत् स्मरेन्मनः ।जन्तोर्वै कस्यचिद्धेतोर्मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥ ३८ ॥

ईदृशायास विज्ञाय त्रैविध्यं भाति वस्तुनि ।बहिरन्तर्भिदाहेतुर्जनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४१ ॥

सोऽयं दीपोऽर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तदिदं जलम् ।सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीर्भिर्धीर्मृषायुषाम् ॥ ४४ ॥

आत्मनः पितृपुत्राभ्यामनुमेयौ भवाप्ययौ ।भवाप्ययौ हि भूतानामभिज्ञाद्वयलक्षणौ ॥ ४८ ॥

तरोर्बीजविकाराभ्यां यो विद्वान् जन्मसंयमौ ।तरोर्विलक्षणो दृष्ट एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ ४९ ॥

नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् ।एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकार्यते ॥ ५२ ॥

यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा ।स्वप्नदृष्टश्च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः ॥ ५४ ॥

त्रयोविंशोऽध्यायः

मनोवशेऽन्ये हि भवन्ति देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीमो हि देवः सहसः सहीया- न्नात्याविशत् तत् स हि देवदेवः ॥ ४८ ॥

तं दुर्जयं शुत्रुमसह्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् ।कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यैर्मित्रैरुदासीनरिपुं विमूढाः ॥ ४९ ॥

देहं मनोमात्रमिदं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्याः ।एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥५०॥

जनोऽस्य हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५१ ॥

दुःखस्य हेतुर्यदि देवताऽस्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन विहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्वदेहे ॥ ५२ ॥

आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः किमन्यतस्तत्र निजः स्वभावः । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मै न सुखं न दुःखम् ॥ ५३ ॥

ग्रहा निमित्तं सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैव भवन्ति पीडाः क्रुध्येत कस्मै पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ५४ ॥

कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोर्वै किमात्मनस्तद् हि जडेऽजडत्वे । देहे स्ववित् पुरुषोऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम् ॥ ५५ ॥

कालोऽस्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनस्तत्र तदात्मनोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य बोद्धुः ॥ ५६ ॥

न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य । यथाऽऽत्मनः संसृतिरूपिणः स्यात् एवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः ॥ ५७ ॥

चतुर्विंशोऽध्यायः

आसीज्ज्ञानमथो ह्यर्थश्चैकमेवाविकल्पितम् ।यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगे जनाः ॥ २ ॥

तन्मया फलरूपेण केवलेन विकल्पितम् ।वाङ्मनोगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ।ज्ञानं त्वन्यतमो भागः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन वा ॥ ५ ॥

तेभ्यः समभवत् सूत्रं मत्सूत्रेण च संयुतम् ।ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहकः ॥ ६ ॥

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् ।तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थिते ।मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चाऽत्मभूः ॥ १० ॥

योगस्य तपसश्चैव ज्ञानस्य गतयोऽमलाः ।महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् ।गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥

यस्तु यस्याऽदिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य तत् ।विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुते परम् ।आदिरन्तो यतो यस्मिंस्तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥

प्रकृतिर्ह्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः ।सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः ।महान् गुणविसर्गोऽर्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥

विराण्मयाऽऽसाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः ।पञ्चत्वायाविशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥

अन्ने प्रलीयते मर्त्य अन्नं धानासु लीयते ।धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥

योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते महतीश्वरे ।शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥

स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥

कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

पञ्चविंशोऽध्यायः

काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदाऽसुखम् ।मनोत्साहो यशःप्रीतिर्धार्ष्ट्यवीर्यबलोद्यमाः ॥ ३ ॥

सत्वे प्रलीनाः स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलयाः ।तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणाः ॥ २२ ॥

कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं कर्मनिष्ठं तु राजसम् ।प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥

सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी ।तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥

सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् ।तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥

सर्वे गुणमया भावा पुरुषाव्यक्तनिष्ठिताः ।दृष्टं श्रुतमनुध्यायेद् बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥

षड्विंशोऽध्यायः

गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया ।गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुतः । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणैः ॥ २ ॥

सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्कः समुत्थितः ।देवता बान्धवाः सन्तः पिता माताऽहमेव च ॥ ३४ ॥

सप्तविंशोऽध्यायः

पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २२ ॥

तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पद्य तन्मयः । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २३ ॥

स्वस्य घर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।पौरुषेणापि सूक्तेन धामनीराजनादिभिः ॥ ३० ॥

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम ।मत्कथाः श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तक्षणिको भवेत् ॥ ४३ ॥

प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५१ ॥

मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।स भक्तियोगं लभते एवं यः पूजयेत माम् ॥ ५२ ॥

अष्टाविंशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच– परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥

परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रंशते स्थानादसत्याभिनिवेशतः ॥ २ ॥

तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्धि नानार्थदं मनः ॥ ३ ॥

कि ं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् ।वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥

छायाप्रत्युदकाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः ।एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः ॥ ६ ॥

तस्मान्न ह्यात्मनोऽमुष्मादन्यो भावो निरूपितः । अनिरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला मतिरात्मनि ॥ ७ ॥

इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ८ ॥

एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणः । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ९ ॥

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह ॥ १० ॥

श्रीभगवानुवाच– यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मनः सन्निकर्षणम् । संसारः फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिनः ॥ १३ ॥

अर्थेऽप्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १४ ॥

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थकृत् ।स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १५ ॥

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः ।अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नाऽत्मनः ॥ १६ ॥

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः । सूत्रं महानित्युरुधेह गीतः संसार आधावति कालतन्त्रः ॥ १७ ॥

अमूलमेतद् बहुरूपरूपं मनोवचःप्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः ॥ १८ ॥

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥१९॥

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ २० ॥

विज्ञानमेतत् त्रिपदस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ ।समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २१ ॥

न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत् तदेव सत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २२ ॥

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एषः । ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २३ ॥

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुजलं हुताशः । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृतिः स्वं कृतिरर्थसाम्यम् ॥ २५ ॥

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि- र्गुणो भवेत् तत्सुविविक्तधाम्नः । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम् ॥ २६ ॥

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वा त्रिगुणैर्न सज्जते । तथाऽक्षरं सत्वरजस्तमोमलै- रसङ्गतं संसृतिहेतुभिः परम् ॥ २७ ॥

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत तमःकषायम् ॥ २८ ॥

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुद्यन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३२ ॥

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३३ ॥

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३४ ॥

एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामो येनेरिता वाग्रचनाश्चरन्ति ॥ ३६ ॥

एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले ।आत्माऽमृते स्वमात्मानमचलं यन्न पश्यति ॥ ३७ ॥

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् ।व्यर्थो नाप्यर्थवादोऽयं द्वयं विन्दन्ति सूरयः ॥ ३८ ॥

एकोनत्रिंशोऽध्यायः

श्री शुक उवाच– इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेम मनोहरस्मितः ॥ ७ ॥

पृथक् सत्रेण वा मह्यं मम यात्रामहोत्सवम् ।कारयेन्नृत्यगीताद्यैर्महाराजविभूतिभिः ॥ ११ ॥

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरवस्थितम् ।ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः ॥ १२ ॥

इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । सभाजयेन्मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रयन् ॥ १३ ॥

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्यर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मतः ॥ १४ ॥

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।परिपश्यन्ति च परं परमात्मानमच्युतम् ॥ १८ ॥

यो योऽपरो मनोधर्मः कल्पते निष्फलाय ते ।तदायासो निरर्थः स्यान्नयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् ।यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाऽप्नोति माऽमृतम् ॥ २२ ॥

त्रिंशोऽध्यायः

राजोवाच– ततो महाभागवत उद्धवे बदरीं गते । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावनः ॥ १ ॥

ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभः ।प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥

प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकुः कर्णाविष्टं न सरति यशो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीवाचं जनयति रतिं कोऽनुमानः कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः ॥ ३ ॥

एकत्रिंशोऽध्यायः

लोकाभिरामां स्वतनुं धरणाध्यानमङ्गलाम् ।योगधारणयाऽऽग्नेय्याऽदग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥

राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहां मायाविडम्बनमवैहि यथा नटस्य । सृष्ट्वाऽऽत्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चाऽत्ममहिमोपरतः स आस्ते ॥ ११ ॥

तथाऽप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थ गतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥

रामपत्न्यश्च तं देहमुपगुह्याग्निमाविशन् ।वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुग्मिण्याद्यास्तदात्मिकाः ॥ २० ॥

द्वादशस्कन्धः

चतुर्थोऽध्यायः

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेशः खलु लोककल्पः ॥ २० ॥

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति होच्यते ।मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥

एते ह्यवयवाः प्रोक्ताः सर्वावयविनामिह ।विनाऽर्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः ॥ २७ ॥

न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते ।नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वा तयोरपि ॥ ३० ॥

पञ्चमोऽध्यायः

इति ब्रह्मोदिताक्षेपैः स्थानादिन्द्रः प्रचालितः ।बभूव सम्भ्रान्तमतिः सविमानः सतक्षकः ॥ २२ ॥

तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् ।विलोक्याङ्गिरसः प्राह राजानं तं बृहस्पतिः ॥ २३ ॥

नित्यादोषस्वरूपाय गुणपूर्णाय सर्वदा ।नारायणाय हरये नमः प्रेष्ठतमाय मे ॥