Isha: Difference between revisions

Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 21: Line 21:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V01" data-block-id="bhashya-IS_C01_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V01" data-block-id="bhashya-IS_C01_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V01_B01" data-verse="IS_C01_V01" data-block-id="IS_C01_V01_B01">ईशस्यावासयोग्यमीशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः ।
| verse_id = IS_C01_V01
| id       = IS_C01_V01_B01
| text    = ईशस्यावासयोग्यमीशावास्यम् । जगत्यां प्रकृतौ । तेन ईशेन । त्यक्तेन दत्तेन । भुञ्जीथाः ।
स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत् ।
स्वतः प्रवृत्यशक्तत्वादीशावास्यमिदं जगत् ।
प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ॥
प्रवृत्तये प्रकृतिगं यस्मात् स प्रकृतीश्वरः ॥
तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।
तदधीनप्रवृत्तित्वात् तदीयं सर्वमेव यत् ।
तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥ इति ब्राह्मे ॥ १ ॥
तद्दत्तेनैव भुञ्जीथाः अतो नान्यं प्रयाचयेत् ॥ इति ब्राह्मे ॥ १ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 35: Line 31:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V02" data-block-id="bhashya-IS_C01_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V02" data-block-id="bhashya-IS_C01_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V02_B01" data-verse="IS_C01_V02" data-block-id="IS_C01_V02_B01">अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति ।
| verse_id = IS_C01_V02
| id       = IS_C01_V02_B01
| text    = अकुर्वतः कर्म न लिप्यत इति नास्ति ।
अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः ।
अज्ञस्य कर्म लिप्येत कृष्णोपास्तिमकुर्वतः ।
ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥
ज्ञानिनोऽपि यतो ह्रासः आनन्दस्य भवेद् ध्रुवम् ॥
अतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा ॥
अतोऽलेपेऽपि लेपः स्यादतः कार्यैव सा सदा ॥
इति नारदीये ॥ २ ॥
इति नारदीये ॥ २ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 49: Line 41:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V03" data-block-id="bhashya-IS_C01_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V03" data-block-id="bhashya-IS_C01_V03">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V03_B01" data-verse="IS_C01_V03" data-block-id="IS_C01_V03_B01">सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः । न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इत्युक्तत्वात् ।
| verse_id = IS_C01_V03
| id       = IS_C01_V03_B01
| text    = सुष्ठु रमणविरुद्धत्वादसुराणां प्राप्यत्वाच्चासुर्याः । न च रमन्त्यहो असदुपासनयाऽऽत्महनः इत्युक्तत्वात् ।
महादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा ।
महादुःखैकहेतुत्वात् प्राप्यत्वादसुरैस्तथा ।
असुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ ॥ इति वामने ।
असुर्या नाम ते लोकास्तान् यान्ति विमुखा हरौ ॥ इति वामने ।
ये के चेत्यनेन नियम उक्तः ।
ये के चेत्यनेन नियम उक्तः ।
नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ । इति च ॥ ३ ॥
नियमेन तमो यान्ति सर्वेऽपि विमुखा हरौ । इति च ॥ ३ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 63: Line 51:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V04" data-block-id="bhashya-IS_C01_V04">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V04" data-block-id="bhashya-IS_C01_V04">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V04_B01" data-verse="IS_C01_V04" data-block-id="IS_C01_V04_B01">अनेजन्निभर्यत्वात्तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।
| verse_id = IS_C01_V04
| id       = IS_C01_V04_B01
| text    = अनेजन्निभर्यत्वात्तदेकं प्राधान्यतस्तथा ।
सम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत्सुरैरपि ॥
सम्यग्ज्ञातुमशक्यत्वादगम्यं तत्सुरैरपि ॥
स्वयं तु सर्वानगमत् पूर्वमेव स्वभावतः ।
स्वयं तु सर्वानगमत् पूर्वमेव स्वभावतः ।
Line 72: Line 57:
द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् ।
द्रवतोऽत्येति सन्तिष्ठत् तस्मिन् कर्माण्यधान्मरुत् ।
मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
मारुत्येव यतश्चेष्टा सर्वा तां हरयेर्पयेत् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।
ऋष ज्ञाने ॥ ४ ॥
ऋष ज्ञाने ॥ ४ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 79: Line 63:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V05" data-block-id="bhashya-IS_C01_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V05" data-block-id="bhashya-IS_C01_V05">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V05_B01" data-verse="IS_C01_V05" data-block-id="IS_C01_V05_B01">तदेजति तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।
| verse_id = IS_C01_V05
| id       = IS_C01_V05_B01
| text    = तदेजति तत एव एजत्यन्यत् । तत् स्वयं नेजति ।
ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।
ततो बिभेति सर्वोऽपि न बिभेति हरिः स्वयम् ।
सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः ॥
सर्वगत्वात् स दूरे च बाह्येऽन्तश्च समीपगः ॥
इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥
इति तत्त्वसंहितायाम् ॥ ५ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 92: Line 72:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V06" data-block-id="bhashya-IS_C01_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V06" data-block-id="bhashya-IS_C01_V06">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V06_B01" data-verse="IS_C01_V06" data-block-id="IS_C01_V06_B01">सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि ।
| verse_id = IS_C01_V06
| id       = IS_C01_V06_B01
| text    = सर्वगं परमात्मानं सर्वं च परमात्मनि ।
यः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति ॥
यः पश्येत् स भयाभावान्नात्मानं गोप्तुमिच्छति ॥
इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥
इति सौकरायणश्रुतिः ॥ ६ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 104: Line 80:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V07" data-block-id="bhashya-IS_C01_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V07" data-block-id="bhashya-IS_C01_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V07_B01" data-verse="IS_C01_V07" data-block-id="IS_C01_V07_B01">यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव तत्र सर्वभूतेष्वभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ।
| verse_id = IS_C01_V07
| id       = IS_C01_V07_B01
| text    = यस्मिन् परमात्मनि सर्वभूतानि स परमात्मैव तत्र सर्वभूतेष्वभूत् । एवं सर्वभूतेष्वेकत्वेन परमात्मानं विजानतः को मोहः ।
यस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः ।
यस्मिन् सर्वाणि भूतानि स आत्मा सर्वभूतगः ।
एवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः ॥
एवं सर्वत्र यो विष्णुं पश्येत् तस्य विजानतः ॥
को मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद्यतः ॥
को मोहः कोऽथवा शोकः स विष्णुं पर्यगाद्यतः ॥
इति पिप्पलादशाखायाम् ।
इति पिप्पलादशाखायाम् ।
पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावो विजानतश्चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥
पूर्वोक्तानुवादेन शोकमोहाभावो विजानतश्चात्रोच्यते । अभ्यासश्च सर्वगतत्वस्य तात्पर्यद्योतनार्थः ॥ ७ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 119: Line 91:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V08" data-block-id="bhashya-IS_C01_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V08" data-block-id="bhashya-IS_C01_V08">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V08_B01" data-verse="IS_C01_V08" data-block-id="IS_C01_V08_B01">शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं नित्यपूर्णतः ।
| verse_id = IS_C01_V08
| id       = IS_C01_V08_B01
| text    = शुक्रं तच्छोकराहित्यादव्रणं नित्यपूर्णतः ।
पावनत्वात्सदा शुद्धमकायं लिङ्गवर्जनात् ॥
पावनत्वात्सदा शुद्धमकायं लिङ्गवर्जनात् ॥
स्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम् ।
स्थूलदेहस्य राहित्यादस्नाविरमुदाहृतम् ।
Line 135: Line 104:
सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥
सज्ज्ञानानन्ददेहश्च सज्ज्ञानानन्दपादवान् ॥
एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।
एवम्भूतो महाविष्णुर्यथार्थं जगदीदृशम् ।
अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः ॥ इति वाराहे ॥८॥
अनाद्यनन्तकालीनं ससर्जात्मेच्छया प्रभुः ॥ इति वाराहे ॥८॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 146: Line 114:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V11" data-block-id="bhashya-IS_C01_V11">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V11" data-block-id="bhashya-IS_C01_V11">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V11_B01" data-verse="IS_C01_V11" data-block-id="IS_C01_V11_B01">अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।
| verse_id = IS_C01_V11
| id       = IS_C01_V11_B01
| text    = अन्यथोपासका ये तु तमोऽन्धं यान्त्यसंशयम् ।
ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥
ततोऽधिकमिव व्यक्तं यान्ति तेषामनिन्दकाः ॥
तस्माद्यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् ।
तस्माद्यथास्वरूपं तु नारायणमनामयम् ।
Line 156: Line 121:
दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः ।
दुःखाज्ञानादिसन्तीर्णाः सुखज्ञानादिरूपिणः ।
यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥
यथार्थस्य परिज्ञानात् सुखज्ञानादिरूपताम् ॥
यान्ति ... ॥ ९-११ ॥
यान्ति ... ॥ ९-११ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 167: Line 131:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V14" data-block-id="bhashya-IS_C01_V14">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V14" data-block-id="bhashya-IS_C01_V14">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V14_B01" data-verse="IS_C01_V14" data-block-id="IS_C01_V14_B01">... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ।
| verse_id = IS_C01_V14
| id       = IS_C01_V14_B01
| text    = ... एवं सृष्टिकर्तृत्वं नाङ्गीकुर्वन्ति ये हरेः ।
तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ॥
तेऽपि यान्ति तमो घोरं तथा संहारकर्तृताम् ॥
नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।
नाङ्गीकुर्वन्ति तेऽप्येवं तस्मात् सर्वगुणात्मकम् ।
Line 182: Line 143:
मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।
मानुषादिविरिञ्चान्तं तारतम्यं विमुक्तिगम् ।
ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग्ज्ञात्वा विमुच्यते ॥
ततो विष्णोः परोत्कर्षं सम्यग्ज्ञात्वा विमुच्यते ॥
इति कौर्मे ॥ १२-१४ ॥
इति कौर्मे ॥ १२-१४ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 189: Line 149:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V15" data-block-id="bhashya-IS_C01_V15">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V15" data-block-id="bhashya-IS_C01_V15">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V15_B01" data-verse="IS_C01_V15" data-block-id="IS_C01_V15_B01">पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।
| verse_id = IS_C01_V15
विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् । सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥</div>
| id       = IS_C01_V15_B01
| text    = पात्रं हिरण्मयं सूर्यमण्डलं समुदाहृतम् ।
विष्णोः सत्यस्य तेनैव सर्वदाऽपिहितं मुखम् ॥ तत्तु पूर्णत्वतः पूषा विष्णुर्दर्शयति स्वयम् । सत्यधर्माय भक्ताय... ॥ १५ ॥
}}


</div>
</div>
Line 200: Line 156:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V16" data-block-id="bhashya-IS_C01_V16">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V16" data-block-id="bhashya-IS_C01_V16">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V16_B01" data-verse="IS_C01_V16" data-block-id="IS_C01_V16_B01">... ... प्रधानज्ञानरूपतः ।
| verse_id = IS_C01_V16
| id       = IS_C01_V16_B01
| text    = ... ... प्रधानज्ञानरूपतः ।
विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥
विष्णुरेकऋषिर्ज्ञेयो यमो नियमनाद्धरिः ॥
सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।
सूर्यः स सूरिगम्यत्वात् प्राजापत्यः प्रजापतेः ।
विशेषेणैव गम्यत्वात् ... ॥ १६ ॥
विशेषेणैव गम्यत्वात् ... ॥ १६ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 217: Line 169:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V19" data-block-id="bhashya-IS_C01_V19">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V19" data-block-id="bhashya-IS_C01_V19">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V19_B01" data-verse="IS_C01_V19" data-block-id="IS_C01_V19_B01">...अहं चासावहेयतः ।
| verse_id = IS_C01_V19
| id       = IS_C01_V19_B01
| text    = ...अहं चासावहेयतः ।
अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥
अस्मि नित्यास्तितामानात् सर्वजीवेषु संस्थितः ॥
स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः ।
स्वयं तु सर्वजीवेभ्यो व्यतिरिक्तः परो हरिः ।
Line 227: Line 176:
अतिरोहितविज्ञानाद्वायुरप्यमृतः स्मृतः ।
अतिरोहितविज्ञानाद्वायुरप्यमृतः स्मृतः ।
मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥
मुख्यामृतः स्वयं रामः परमात्मा सनातनः ॥
इति रामसंहितायाम् ॥
इति रामसंहितायाम् ॥</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V19_B02" data-verse="IS_C01_V19" data-block-id="IS_C01_V19_B02">भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः ।
| verse_id = IS_C01_V19
| id       = IS_C01_V19_B02
| text    = भक्तानां स्मरणं विष्णोर्नित्यज्ञप्तिस्वरूपतः ।
अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥
अनुग्रहोन्मुखत्वं तु नैवान्यत् क्वचिदिष्यते ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥
इति ब्रह्मतर्के ॥ १७-१९ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 244: Line 188:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V20" data-block-id="bhashya-IS_C01_V20">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-IS_C01_V20" data-block-id="bhashya-IS_C01_V20">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="IS_C01_V20_B01" data-verse="IS_C01_V20" data-block-id="IS_C01_V20_B01">वयुनं ज्ञानम् । त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वम् इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत् । युयोधि वियोजय ।
| verse_id = IS_C01_V20
| id       = IS_C01_V20_B01
| text    = वयुनं ज्ञानम् । त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वम् इति वचनात् । जुहुराणं अस्मानल्पीकुर्वत् । युयोधि वियोजय ।
यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद्वियोजय ।
यदस्मान् कुरुतेऽत्यल्पांस्तदेनोऽस्मद्वियोजय ।
नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद्यज्ञं मनुः स्वराड् ॥ इति स्कान्दे ।
नय नो मोक्षवित्तायेत्यस्तौद्यज्ञं मनुः स्वराड् ॥ इति स्कान्दे ।
युयु वियोगे इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां ते नम इत्युक्तिं विधेम ॥
युयु वियोगे इति धातुः । भक्तिज्ञानाभ्यां भूयिष्ठां ते नम इत्युक्तिं विधेम ॥
पूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये ।
पूर्णशक्तिचिदानन्दश्रीतेजःस्पष्टमूर्तये ।
ममाभ्यधिकमित्राय नमो नारायणाय ते ॥
ममाभ्यधिकमित्राय नमो नारायणाय ते ॥</div>
}}


</div>
</div>