Anandamakaranda

Mundaka: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 7: Line 7:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C01_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C01_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V01_B01" data-verse="MUN_C01_V01" data-block-id="MUN_C01_V01_B01">आनन्दमजरं नित्यमजमक्षयमच्युतम् ।
| verse_id = MUN_C01_V01
अनन्तशक्तिं सर्वज्ञं नमस्ये पुरुषोत्तमम् ॥</div>
| id       = MUN_C01_V01_B01
| text    = आनन्दमजरं नित्यमजमक्षयमच्युतम् ।
अनन्तशक्तिं सर्वज्ञं नमस्ये पुरुषोत्तमम् ॥
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V01_B01" data-verse="MUN_C01_V01" data-block-id="MUN_C01_V01_B01">‘मनोर्वैवस्वतस्यादावथर्वा ब्रह्मणोऽजनि ।
| verse_id = MUN_C01_V01
| id       = MUN_C01_V01_B01
| text    = ‘मनोर्वैवस्वतस्यादावथर्वा ब्रह्मणोऽजनि ।
मित्रश्च वरुणश्चाथो प्रहेतिर्हेतिरेव च ॥
मित्रश्च वरुणश्चाथो प्रहेतिर्हेतिरेव च ॥
ब्रह्मणः प्रथमे कल्पे शिवः प्रथमजः स्मृतः(सुतः) ।
ब्रह्मणः प्रथमे कल्पे शिवः प्रथमजः स्मृतः(सुतः) ।
सनकाद्यास्तु वाराहे ब्रह्मा विष्णोः सुतोऽग्रजः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।
सनकाद्यास्तु वाराहे ब्रह्मा विष्णोः सुतोऽग्रजः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 33: Line 25:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MUN_C01_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MUN_C01_V05">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B01" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B01">‘ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचकाः ।
| verse_id = MUN_C01_V05
ता एव परमा विद्या यदा विष्णोस्तु वाचकाः ॥’ इति परमसंहितायाम् ।</div>
| id       = MUN_C01_V03_B01
| text    = ‘ऋगाद्या अपरा विद्या यदा विष्णोर्न वाचकाः ।
ता एव परमा विद्या यदा विष्णोस्तु वाचकाः ॥’ इति परमसंहितायाम् ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B02" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B02">‘ऋग्भिर्हौत्रेण(ऋग्भिर्होत्रेण) शंसन्ति तथौद्गात्रैः(तथोद्गात्रे) स्तुवन्ति ये ।
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B02
| text    = ‘ऋग्भिर्हौत्रेण(ऋग्भिर्होत्रेण) शंसन्ति तथौद्गात्रैः(तथोद्गात्रे) स्तुवन्ति ये ।
विष्णुमेव (च) तथा तस्मै यजुर्भिरपि जुह्वति ॥
विष्णुमेव (च) तथा तस्मै यजुर्भिरपि जुह्वति ॥
स्तुवन्त्यथर्वणैश्चैनं सेतिहासपुराणकैः ।
स्तुवन्त्यथर्वणैश्चैनं सेतिहासपुराणकैः ।
न विष्णुसदृशं किञ्चित् परमं वाऽपि मन्वते ॥
न विष्णुसदृशं किञ्चित् परमं वाऽपि मन्वते ॥
सर्वोत्तमं तं जानन्तस्ते हि भागवतोत्तमाः ॥’
सर्वोत्तमं तं जानन्तस्ते हि भागवतोत्तमाः ॥’</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।
| verse_id = MUN_C01_V05
आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते ॥’</div>
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।
आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते ॥’
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘एतदन्ते च मध्ये च ब्रह्मैवोक्त्वा विजानताम् ।
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘एतदन्ते च मध्ये च ब्रह्मैवोक्त्वा विजानताम् ।
ऋगादि पञ्चधा संस्थं शब्दब्रह्म प्रशाम्यति ॥
ऋगादि पञ्चधा संस्थं शब्दब्रह्म प्रशाम्यति ॥
यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
यं वाकेष्वनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
स्तुवन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येन सामसु ॥’
स्तुवन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येन सामसु ॥’</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।
| verse_id = MUN_C01_V05
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥’</div>
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥’
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ।’ इति च भारते ।</div>
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ।’ इति च भारते ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘चतुर्दश महाविद्यास्थानानि(विद्यास्थानानि) वेदितव्यानि भवन्ति’ । इति च मूलश्रुतिः ।</div>
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘चतुर्दश महाविद्यास्थानानि(विद्यास्थानानि) वेदितव्यानि भवन्ति’ । इति च मूलश्रुतिः ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘पञ्चरात्रमृगाद्याश्च सर्वमेकं पुराऽभवत् ।
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘पञ्चरात्रमृगाद्याश्च सर्वमेकं पुराऽभवत् ।
मूलवेद इति ह्याख्या काले कृतयुगे तदा ॥
मूलवेद इति ह्याख्या काले कृतयुगे तदा ॥
नैवर्क्सामादिनामानि तदा वेदस्य चाभवन् ।
नैवर्क्सामादिनामानि तदा वेदस्य चाभवन् ।
Line 114: Line 75:
त्रेतायां भिन्नविषयास्ततस्त्रैविद्यतां गताः ।
त्रेतायां भिन्नविषयास्ततस्त्रैविद्यतां गताः ।
तस्मादेकः सर्ववेदैर्ज्ञेयो विष्णुः सनातनः ॥
तस्मादेकः सर्ववेदैर्ज्ञेयो विष्णुः सनातनः ॥
पूज्यो यज्ञैः सोपचारैर्ध्येयो वन्द्यश्च सर्वदा ॥’ इत्यादि नारायणसंहितायाम् ।
पूज्यो यज्ञैः सोपचारैर्ध्येयो वन्द्यश्च सर्वदा ॥’ इत्यादि नारायणसंहितायाम् ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति हि नः(च) श्रुतिः ॥’ इति (च)भारते ।</div>
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति हि नः(च) श्रुतिः ॥’ इति (च)भारते ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च भक्त्या यज्ञैस्तथैव च ।
| verse_id = MUN_C01_V05
दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि ॥’ इत्यादि वाराहे ।</div>
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च भक्त्या यज्ञैस्तथैव च ।
दृश्योऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि ॥’ इत्यादि वाराहे ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">अत्रापि ‘तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् ।’ इत्यादिना कर्मविषयामपरविद्यामुक्त्वा ‘येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्’ (इत्याद्यारभ्य)इत्यारभ्याथर्वणानेव मन्त्रान् परविद्यात्वेनाह । चतुर्वेदसंस्कारवतामेव(चातुर्वेदसंस्कारवतामेव) च विद्यायामधिकार उक्तः- ‘तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम्’ इति । शिरोव्रतमित्युपलक्षणत्वेन ।</div>
| verse_id = MUN_C01_V05
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = अत्रापि ‘तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यन् ।’ इत्यादिना कर्मविषयामपरविद्यामुक्त्वा ‘येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्’ (इत्याद्यारभ्य)इत्यारभ्याथर्वणानेव मन्त्रान् परविद्यात्वेनाह । चतुर्वेदसंस्कारवतामेव(चातुर्वेदसंस्कारवतामेव) च विद्यायामधिकार उक्तः- ‘तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम्’ इति । शिरोव्रतमित्युपलक्षणत्वेन ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V03_B03" data-verse="MUN_C01_V05" data-block-id="MUN_C01_V03_B03">‘स्ववेदव्रतयुक्तस्य सर्ववेदगतास्वपि ।
| verse_id = MUN_C01_V05
अधिकारोऽस्ति विद्यासु नावेदव्रतिनः क्वचित् ॥’ इति व्यासस्मृतौ ॥ १५ ॥</div>
| id       = MUN_C01_V03_B03
| text    = ‘स्ववेदव्रतयुक्तस्य सर्ववेदगतास्वपि ।
अधिकारोऽस्ति विद्यासु नावेदव्रतिनः क्वचित् ॥’ इति व्यासस्मृतौ ॥ १५ ॥
}}


</div>
</div>
Line 155: Line 99:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C01_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C01_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C01_V07_B07" data-verse="MUN_C01_V07" data-block-id="MUN_C01_V07_B07">एतद्ब्रह्म चतुर्मुखः ॥</div>
| verse_id = MUN_C01_V07
| id       = MUN_C01_V07_B07
| text    = एतद्ब्रह्म चतुर्मुखः ॥
}}


</div>
</div>
Line 169: Line 109:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C02_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C02_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">तदेतत्सत्यं भगवान् । तत्कामाः कर्माण्याचरथ । तदा साऽपि परविद्या । अन्यथा ‘प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः’ । भगवद्विषयत्वेन कृते एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः । परब्रह्मलोकः ।</div>
| verse_id = MUN_C02_V01
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = तदेतत्सत्यं भगवान् । तत्कामाः कर्माण्याचरथ । तदा साऽपि परविद्या । अन्यथा ‘प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपाः’ । भगवद्विषयत्वेन कृते एष वः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः । परब्रह्मलोकः ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।
| verse_id = MUN_C02_V01
निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति व्यासस्मृतिः ।</div>
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।
निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति व्यासस्मृतिः ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते’ । इति च श्रुतिः ।
| verse_id = MUN_C02_V01
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते’ । इति च श्रुतिः ।
‘सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा’ इत्युक्त्वा,
‘सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा’ इत्युक्त्वा,
‘एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
‘एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥’ इति च ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥’ इति च ।
‘यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्’ इति च ।
‘यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्’ इति च ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
| verse_id = MUN_C02_V01
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘यस्त्वात्मरतिः’ इत्युक्त्वाऽपि ‘कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तः’ इत्येवोक्तत्वाच्च ।</div>
| verse_id = MUN_C02_V01
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘यस्त्वात्मरतिः’ इत्युक्त्वाऽपि ‘कुर्याद्विद्वांस्तथाऽसक्तः’ इत्येवोक्तत्वाच्च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
| verse_id = MUN_C02_V01
सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ’ इत्युक्तत्वाच्च नाश्रमान्तरविरोधः । त्रेतायां बहुधा सन्ततानि, कृते त्वेकप्रकारेणैव सन्ततानि ।</div>
| verse_id = MUN_C02_V01
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ’ इत्युक्तत्वाच्च नाश्रमान्तरविरोधः । त्रेतायां बहुधा सन्ततानि, कृते त्वेकप्रकारेणैव सन्ततानि ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैः सर्वदेवस्थितं हरिम् ।
| verse_id = MUN_C02_V01
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैः सर्वदेवस्थितं हरिम् ।
यजन्ति तांश्च कारित्वाद्वसुस्तस्मात्तथाऽयजत् ॥
यजन्ति तांश्च कारित्वाद्वसुस्तस्मात्तथाऽयजत् ॥
पृथक् पृथक् च(तु) त्रेतायां यजन्ते देवतागणान्(देवतागणाः) ।
पृथक् पृथक् च(तु) त्रेतायां यजन्ते देवतागणान्(देवतागणाः) ।
यथा कृते तथा प्राज्ञास्त्रेतायां बहुधा ततः ॥’ इति पाद्मे ।
यथा कृते तथा प्राज्ञास्त्रेतायां बहुधा ततः ॥’ इति पाद्मे ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।
| verse_id = MUN_C02_V01
यो देवानां देवतमो जनित्रो वायोस्तस्मै सोममेभ्यो जुहोमि ॥’</div>
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।
यो देवानां देवतमो जनित्रो वायोस्तस्मै सोममेभ्यो जुहोमि ॥’
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V01_B01" data-verse="MUN_C02_V01" data-block-id="MUN_C02_V01_B01">‘एवं वायोः पितरं विष्णुमेव यजन्ति देवैः सह ये कृते जनाः ।
| verse_id = MUN_C02_V01
एवं त्रेतायां केचिदन्ये पृथक् तानिष्ट्वा विष्णावर्पयन्ते न चान्ये ॥’ इति च ब्रह्माण्डे ।</div>
| id       = MUN_C02_V01_B01
| text    = ‘एवं वायोः पितरं विष्णुमेव यजन्ति देवैः सह ये कृते जनाः ।
एवं त्रेतायां केचिदन्ये पृथक् तानिष्ट्वा विष्णावर्पयन्ते न चान्ये ॥’ इति च ब्रह्माण्डे ।
}}


</div>
</div>
Line 261: Line 161:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MUN_C02_V10">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MUN_C02_V10">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V10_B01" data-verse="MUN_C02_V10" data-block-id="MUN_C02_V10_B01">विष्णोः सर्वेभ्यः किञ्चिदुत्तमत्वं जानन्त इमं लोकमाविशन्ति ।
| verse_id = MUN_C02_V10
साम्यं हीनत्वं वा जानन्तो हीनतरं तम एवाविशन्ति(नामाविशन्ति) ॥</div>
| id       = MUN_C02_V10_B01
| text    = विष्णोः सर्वेभ्यः किञ्चिदुत्तमत्वं जानन्त इमं लोकमाविशन्ति ।
साम्यं हीनत्वं वा जानन्तो हीनतरं तम एवाविशन्ति(नामाविशन्ति) ॥
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V10_B01" data-verse="MUN_C02_V10" data-block-id="MUN_C02_V10_B01">‘देवेभ्य उत्तमं विष्णुं राजवद्यस्तु मन्यते ।
| verse_id = MUN_C02_V10
याजी स मानुषं याति साम्यहीनत्ववित्तमः ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C02_V10_B01
| text    = ‘देवेभ्य उत्तमं विष्णुं राजवद्यस्तु मन्यते ।
याजी स मानुषं याति साम्यहीनत्ववित्तमः ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C02_V10_B01" data-verse="MUN_C02_V10" data-block-id="MUN_C02_V10_B01">‘त्रैविद्या माम्’ इति तु ‘येऽप्यन्यदेवता भक्ताः तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्’, ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता’ इत्युक्तत्वादज्ञानपूर्वयाजिनस्त्रैविद्याः॥</div>
| verse_id = MUN_C02_V10
| id       = MUN_C02_V10_B01
| text    = ‘त्रैविद्या माम्’ इति तु ‘येऽप्यन्यदेवता भक्ताः तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्’, ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता’ इत्युक्तत्वादज्ञानपूर्वयाजिनस्त्रैविद्याः॥
}}


</div>
</div>
Line 297: Line 185:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V02" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V02" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V02_B02" data-verse="MUN_C03_V02" data-block-id="MUN_C03_V02_B02">‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका ।
| verse_id = MUN_C03_V02
| id       = MUN_C03_V02_B02
| text    = ‘अपरं त्वक्षरं या सा प्रकृतिर्जडरूपिका ।
अक्षरं परमं श्रीस्तु परतः परमक्षरम् ॥
अक्षरं परमं श्रीस्तु परतः परमक्षरम् ॥
वासुदेवः परानन्दः इति त्रिविधमक्षरम् ॥’ इति च ॥ २ ॥
वासुदेवः परानन्दः इति त्रिविधमक्षरम् ॥’ इति च ॥ २ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 311: Line 195:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V04" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V04">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V04" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V04">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V04_B04" data-verse="MUN_C03_V04" data-block-id="MUN_C03_V04_B04">‘विष्ण्वङ्गानां हि नामानि द्युभ्वादीनि तु सर्वशः ।
| verse_id = MUN_C03_V04
क्रीडादिशक्तिरूपत्वात् तज्जत्वादन्यवस्तुषु ॥’ इति च ॥ ४ ॥</div>
| id       = MUN_C03_V04_B04
| text    = ‘विष्ण्वङ्गानां हि नामानि द्युभ्वादीनि तु सर्वशः ।
क्रीडादिशक्तिरूपत्वात् तज्जत्वादन्यवस्तुषु ॥’ इति च ॥ ४ ॥
}}


</div>
</div>
Line 322: Line 202:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V05" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V05" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V05">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V05_B01" data-verse="MUN_C03_V05" data-block-id="MUN_C03_V05_B01">‘वासुदेवः पुमान्नामा पूर्णत्वात् स स्वयोषिति ।
| verse_id = MUN_C03_V05
रमायां गर्भमदधात् प्रजास्तस्मात् प्रजज्ञिरे ॥’ इति च ॥</div>
| id       = MUN_C03_V05_B01
| text    = ‘वासुदेवः पुमान्नामा पूर्णत्वात् स स्वयोषिति ।
रमायां गर्भमदधात् प्रजास्तस्मात् प्रजज्ञिरे ॥’ इति च ॥
}}


</div>
</div>
Line 335: Line 211:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V07_B01" data-verse="MUN_C03_V07" data-block-id="MUN_C03_V07_B01">सप्तार्चिषो वृत्तयः । होमाः सम्बन्धाः । लोकाः गोलकाः । गुहाशयां बुद्धौ । ‘लोपः समाने’ इति सूत्रादेकयकारलोपः । प्रतिपुरुषं सप्त सप्त ॥ ८ ॥</div>
| verse_id = MUN_C03_V07
| id       = MUN_C03_V07_B01
| text    = सप्तार्चिषो वृत्तयः । होमाः सम्बन्धाः । लोकाः गोलकाः । गुहाशयां बुद्धौ । ‘लोपः समाने’ इति सूत्रादेकयकारलोपः । प्रतिपुरुषं सप्त सप्त ॥ ८ ॥
}}


</div>
</div>
Line 349: Line 221:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V09" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V09">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C03_V09" data-block-id="bhashya-MUN_C03_V09">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V09_B01" data-verse="MUN_C03_V09" data-block-id="MUN_C03_V09_B01">भगवतः कर्म चेष्टा तपो ज्ञानं च परामृतब्रह्माख्यः पुरुषो भगवानेव ।</div>
| verse_id = MUN_C03_V09
| id       = MUN_C03_V09_B01
| text    = भगवतः कर्म चेष्टा तपो ज्ञानं च परामृतब्रह्माख्यः पुरुषो भगवानेव ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V09_B01" data-verse="MUN_C03_V09" data-block-id="MUN_C03_V09_B01">‘यैषा चेष्टा भगवतो यच्च ज्ञानं परात्मनः ।
| verse_id = MUN_C03_V09
तत्सर्वं भगवानेव ये च धर्मा बलादयः ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C03_V09_B01
| text    = ‘यैषा चेष्टा भगवतो यच्च ज्ञानं परात्मनः ।
तत्सर्वं भगवानेव ये च धर्मा बलादयः ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C03_V09_B01" data-verse="MUN_C03_V09" data-block-id="MUN_C03_V09_B01">‘स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ इति श्रुतिः ।</div>
| verse_id = MUN_C03_V09
| id       = MUN_C03_V09_B01
| text    = ‘स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ इति श्रुतिः ।
}}


</div>
</div>
Line 376: Line 236:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V02" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V02" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V02_B01" data-verse="MUN_C04_V02" data-block-id="MUN_C04_V02_B01">विज्ञानाद् ब्रह्मणः परम् । ‘नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः’ इति (हि)भागवते ।</div>
| verse_id = MUN_C04_V02
| id       = MUN_C04_V02_B01
| text    = विज्ञानाद् ब्रह्मणः परम् । ‘नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्तेः’ इति (हि)भागवते ।
}}


</div>
</div>
Line 386: Line 242:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V03" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V03" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V03">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V03_B03" data-verse="MUN_C04_V03" data-block-id="MUN_C04_V03_B03">‘प्राणः प्रणयनाद्विष्णुर्वक्तृत्वाद्वागुदीरितः ।
| verse_id = MUN_C04_V03
मनो मन्तृत्वतो विष्णुः सर्वजीवनियामकः ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥</div>
| id       = MUN_C04_V03_B03
| text    = ‘प्राणः प्रणयनाद्विष्णुर्वक्तृत्वाद्वागुदीरितः ।
मनो मन्तृत्वतो विष्णुः सर्वजीवनियामकः ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥
}}


</div>
</div>
Line 401: Line 253:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V06" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V06" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V06">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V06_B06" data-verse="MUN_C04_V06" data-block-id="MUN_C04_V06_B06">अमृतस्य मुक्तस्य सेतुः । ‘मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्’ । ‘मुक्तानां परमा गतिः’ इत्यादेः ॥ ६ ॥</div>
| verse_id = MUN_C04_V06
| id       = MUN_C04_V06_B06
| text    = अमृतस्य मुक्तस्य सेतुः । ‘मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्’ । ‘मुक्तानां परमा गतिः’ इत्यादेः ॥ ६ ॥
}}


</div>
</div>
Line 411: Line 259:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V07_B07" data-verse="MUN_C04_V07" data-block-id="MUN_C04_V07_B07">‘हृदयस्थः सदा विष्णुर्बहुधा चैकधाभवेत्(बहुधा चैकधाऽभवत्) ।
| verse_id = MUN_C04_V07
चरति स्वेच्छयैवान्तः सर्वजीवान्नियामयन् ॥’ इति प्रवृत्ते ॥ ७ ॥</div>
| id       = MUN_C04_V07_B07
| text    = ‘हृदयस्थः सदा विष्णुर्बहुधा चैकधाभवेत्(बहुधा चैकधाऽभवत्) ।
चरति स्वेच्छयैवान्तः सर्वजीवान्नियामयन् ॥’ इति प्रवृत्ते ॥ ७ ॥
}}


</div>
</div>
Line 428: Line 272:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V11" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V11">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V11" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V11">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V11_B11" data-verse="MUN_C04_V11" data-block-id="MUN_C04_V11_B11">‘परा अप्यवरा यस्मात् स हि विष्णुः परावरः ॥ ११ ॥</div>
| verse_id = MUN_C04_V11
| id       = MUN_C04_V11_B11
| text    = ‘परा अप्यवरा यस्मात् स हि विष्णुः परावरः ॥ ११ ॥
}}


</div>
</div>
Line 438: Line 278:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V12" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V12">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V12" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V12">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V12_B12" data-verse="MUN_C04_V12" data-block-id="MUN_C04_V12_B12">ब्रह्माण्डमध्यगो नित्यं तपत्येष रवौ स्थितः ॥’ इति च ॥ १२ ॥</div>
| verse_id = MUN_C04_V12
| id       = MUN_C04_V12_B12
| text    = ब्रह्माण्डमध्यगो नित्यं तपत्येष रवौ स्थितः ॥’ इति च ॥ १२ ॥
}}


</div>
</div>
Line 448: Line 284:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V13" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V13">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V13" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V13">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V13_B13" data-verse="MUN_C04_V13" data-block-id="MUN_C04_V13_B13">सूर्यादयस्तं न भासयन्ति ॥ १३ ॥</div>
| verse_id = MUN_C04_V13
| id       = MUN_C04_V13_B13
| text    = सूर्यादयस्तं न भासयन्ति ॥ १३ ॥
}}


</div>
</div>
Line 460: Line 292:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V14" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V14">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C04_V14" data-block-id="bhashya-MUN_C04_V14">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C04_V14_B14" data-verse="MUN_C04_V14" data-block-id="MUN_C04_V14_B14">इदं ब्रह्मैव विश्वं पूर्णम् । इदमेव (च) वरिष्ठं सर्वोत्तमम् । इदंशब्दानां बहुत्वाद् ब्रह्मविषय एवेदंशब्दः ॥ १४ ॥</div>
| verse_id = MUN_C04_V14
| id       = MUN_C04_V14_B14
| text    = इदं ब्रह्मैव विश्वं पूर्णम् । इदमेव (च) वरिष्ठं सर्वोत्तमम् । इदंशब्दानां बहुत्वाद् ब्रह्मविषय एवेदंशब्दः ॥ १४ ॥
}}


</div>
</div>
Line 472: Line 300:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V01_B01" data-verse="MUN_C05_V01" data-block-id="MUN_C05_V01_B01">स्वादुवत्सर्वदाऽत्ति । न तु स्वाद्वेव(न त्वस्वाद्वेव) । ‘तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद’ इत्यज्ञानां स्वादुनिषेधात् । जीवाद्यमेव नाश्नाति भगवान् । न तु नाश्नात्येव । ‘तस्येदाहुः पिप्पलं स्वादु’ इत्युक्तत्वात् ।</div>
| verse_id = MUN_C05_V01
| id       = MUN_C05_V01_B01
| text    = स्वादुवत्सर्वदाऽत्ति । न तु स्वाद्वेव(न त्वस्वाद्वेव) । ‘तस्येदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन्नोन्नशद्यः पितरं न वेद’ इत्यज्ञानां स्वादुनिषेधात् । जीवाद्यमेव नाश्नाति भगवान् । न तु नाश्नात्येव । ‘तस्येदाहुः पिप्पलं स्वादु’ इत्युक्तत्वात् ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V01_B01" data-verse="MUN_C05_V01" data-block-id="MUN_C05_V01_B01">‘स्वातन्त्र्येणैव भोक्तृत्वाद् दुःखाभोगाच्च सर्वदा ।
| verse_id = MUN_C05_V01
अभोक्ता चैव भोक्ता च भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’ इति तत्त्वसारे ॥ १ ॥</div>
| id       = MUN_C05_V01_B01
| text    = ‘स्वातन्त्र्येणैव भोक्तृत्वाद् दुःखाभोगाच्च सर्वदा ।
अभोक्ता चैव भोक्ता च भगवान् विष्णुरव्ययः ॥’ इति तत्त्वसारे ॥ १ ॥
}}


</div>
</div>
Line 489: Line 309:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V02" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V02">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V02" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V02">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V02_B02" data-verse="MUN_C05_V02" data-block-id="MUN_C05_V02_B02">‘नास्तीशोऽस्या यतोऽन्यो हि ततोऽनीशा हरेर्मतिः ।
| verse_id = MUN_C05_V02
| id       = MUN_C05_V02_B02
| text    = ‘नास्तीशोऽस्या यतोऽन्यो हि ततोऽनीशा हरेर्मतिः ।
तया मुह्यति जीवस्तमन्यं ज्ञात्वा विमुच्यते ॥
तया मुह्यति जीवस्तमन्यं ज्ञात्वा विमुच्यते ॥
जीवादन्यः स्वतन्त्रोऽयं(स्वतन्त्रो यो) यतोऽतः पुरुषोत्तमः ॥’ इति ब्रह्मसारे ।
जीवादन्यः स्वतन्त्रोऽयं(स्वतन्त्रो यो) यतोऽतः पुरुषोत्तमः ॥’ इति ब्रह्मसारे ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 501: Line 317:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V03" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V03">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V03" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V03">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V03_B03" data-verse="MUN_C05_V03" data-block-id="MUN_C05_V03_B03">पुण्यं चानिष्टं विधूय ॥ ३ ॥</div>
| verse_id = MUN_C05_V03
| id       = MUN_C05_V03_B03
| text    = पुण्यं चानिष्टं विधूय ॥ ३ ॥
}}


</div>
</div>
Line 515: Line 327:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V06" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V06" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V06">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V06_B06" data-verse="MUN_C05_V06" data-block-id="MUN_C05_V06_B06">‘सत्यो हि भगवान् विष्णुः सद्गुणत्वात् प्रकीर्तितः ।
| verse_id = MUN_C05_V06
| id       = MUN_C05_V06_B06
| text    = ‘सत्यो हि भगवान् विष्णुः सद्गुणत्वात् प्रकीर्तितः ।
आसुरास्तद्विरुद्धत्वादनृताः परिकीर्तिताः ।
आसुरास्तद्विरुद्धत्वादनृताः परिकीर्तिताः ।
तस्य विष्णोर्निधानं तु वैकुण्ठो लोक उत्तमः ॥’ इति च ॥ ६ ॥
तस्य विष्णोर्निधानं तु वैकुण्ठो लोक उत्तमः ॥’ इति च ॥ ६ ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 527: Line 335:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V07_B05" data-verse="MUN_C05_V07" data-block-id="MUN_C05_V07_B05">सर्वगत्वाद्दूरेऽन्तिके च ।</div>
| verse_id = MUN_C05_V07
| id       = MUN_C05_V07_B05
| text    = सर्वगत्वाद्दूरेऽन्तिके च ।
}}


</div>
</div>
Line 537: Line 341:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V08" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C05_V08" data-block-id="bhashya-MUN_C05_V08">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V08_B08" data-verse="MUN_C05_V08" data-block-id="MUN_C05_V08_B08">‘नान्यैर्देवैर्हरिं पश्येत् ज्ञानरूपेण वायुना ।
| verse_id = MUN_C05_V08
| id       = MUN_C05_V08_B08
| text    = ‘नान्यैर्देवैर्हरिं पश्येत् ज्ञानरूपेण वायुना ।
ब्रह्मणा परमज्ञानरूपेण हरिणा तथा ॥
ब्रह्मणा परमज्ञानरूपेण हरिणा तथा ॥
प्रसन्नेनैव तं पश्येदन्येऽनुज्ञाप्रदायिनः ॥’ इति च ।
प्रसन्नेनैव तं पश्येदन्येऽनुज्ञाप्रदायिनः ॥’ इति च ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C05_V08_B08" data-verse="MUN_C05_V08" data-block-id="MUN_C05_V08_B08">षोडशकलाशरीरो न भवतीति निष्कलः । ‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णम्’, ‘आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’ इत्युक्तत्वात् ॥ ५ ॥</div>
| verse_id = MUN_C05_V08
| id       = MUN_C05_V08_B08
| text    = षोडशकलाशरीरो न भवतीति निष्कलः । ‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णम्’, ‘आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’ इत्युक्तत्वात् ॥ ५ ॥
}}


</div>
</div>
Line 563: Line 359:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V01">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V01" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V01">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V01_B01" data-verse="MUN_C06_V01" data-block-id="MUN_C06_V01_B01">स आत्मज्ञार्चको ब्रह्मणो धाम प्राणं वेद । यत्र विश्वं पूर्णं ब्रह्म निहितम् ।</div>
| verse_id = MUN_C06_V01
| id       = MUN_C06_V01_B01
| text    = स आत्मज्ञार्चको ब्रह्मणो धाम प्राणं वेद । यत्र विश्वं पूर्णं ब्रह्म निहितम् ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V01_B01" data-verse="MUN_C06_V01" data-block-id="MUN_C06_V01_B01">‘प्रधानं धाम विष्णोस्तु प्राण एव प्रकीर्तितः ।
| verse_id = MUN_C06_V01
| id       = MUN_C06_V01_B01
| text    = ‘प्रधानं धाम विष्णोस्तु प्राण एव प्रकीर्तितः ।
उपायैर्यो विजानीयात् प्राणस्थं परमेश्वरम् ।
उपायैर्यो विजानीयात् प्राणस्थं परमेश्वरम् ।
तस्य प्राणे हरिर्नित्यमाविष्टो भवति ध्रुवम् ॥
तस्य प्राणे हरिर्नित्यमाविष्टो भवति ध्रुवम् ॥
Line 580: Line 369:
तत्र स्थित्वाऽपि भुञ्जन्त आविशेयुः पुनश्च ते ॥
तत्र स्थित्वाऽपि भुञ्जन्त आविशेयुः पुनश्च ते ॥
मन्त्रादिभिस्तथा विष्णुः सदा प्राणस्थितोऽपि सन् ।
मन्त्रादिभिस्तथा विष्णुः सदा प्राणस्थितोऽपि सन् ।
ज्ञानदीप्त्यादिकं कुर्याज्ज्ञानिनः पुनरेव तु ॥’ इति च ॥
ज्ञानदीप्त्यादिकं कुर्याज्ज्ञानिनः पुनरेव तु ॥’ इति च ॥</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V01_B01" data-verse="MUN_C06_V01" data-block-id="MUN_C06_V01_B01">एतच्छुक्रं प्रत्यन्यदतिवर्तन्ते ॥
| verse_id = MUN_C06_V01
| id       = MUN_C06_V01_B01
| text    = एतच्छुक्रं प्रत्यन्यदतिवर्तन्ते ॥
‘सर्वं तीर्त्वा हरिं शुक्रं प्रति(प्रतिवर्ती) वृत्तिर्भवेत् पुनः ।
‘सर्वं तीर्त्वा हरिं शुक्रं प्रति(प्रतिवर्ती) वृत्तिर्भवेत् पुनः ।
ज्ञानिनः सा हि मुक्तिः स्यात्तन्नैवात्येति कश्चन ॥’ इति महावाराहे ।
ज्ञानिनः सा हि मुक्तिः स्यात्तन्नैवात्येति कश्चन ॥’ इति महावाराहे ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 601: Line 385:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V05" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V05">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V05" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V05">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V05_B05" data-verse="MUN_C06_V05" data-block-id="MUN_C06_V05_B05">सर्वतो देहादेर्मुक्ताः सन्तः सर्वगं(सर्वं) भगवन्तं प्राप्य तमेवापियन्ति ।
| verse_id = MUN_C06_V05
| id       = MUN_C06_V05_B05
| text    = सर्वतो देहादेर्मुक्ताः सन्तः सर्वगं(सर्वं) भगवन्तं प्राप्य तमेवापियन्ति ।
‘देहादेः सर्वतो मुक्ताः सर्वगं पुरुषोत्तमम् ।
‘देहादेः सर्वतो मुक्ताः सर्वगं पुरुषोत्तमम् ।
प्राप्य तस्मिन् प्रविश्याथ मोदन्तेऽन्तर्बहिस्तथा ॥’ इति च ॥
प्राप्य तस्मिन् प्रविश्याथ मोदन्तेऽन्तर्बहिस्तथा ॥’ इति च ॥</div>
}}


</div>
</div>
Line 613: Line 393:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V06" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V06">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V06" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V06">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V06_B06" data-verse="MUN_C06_V06" data-block-id="MUN_C06_V06_B06">ब्रह्मलोकेषु स्थित्वा परान्तकाले परिमुच्यन्ति ॥ ६ ॥</div>
| verse_id = MUN_C06_V06
| id       = MUN_C06_V06_B06
| text    = ब्रह्मलोकेषु स्थित्वा परान्तकाले परिमुच्यन्ति ॥ ६ ॥
}}


</div>
</div>
Line 623: Line 399:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V07">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V07" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V07">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V07_B07" data-verse="MUN_C06_V07" data-block-id="MUN_C06_V07_B07">‘अविरोधश्च (सादृश्यादेक.....)सादृश्यमेकदेशस्थितिस्तथा ।
| verse_id = MUN_C06_V07
| id       = MUN_C06_V07_B07
| text    = ‘अविरोधश्च (सादृश्यादेक.....)सादृश्यमेकदेशस्थितिस्तथा ।
एकीभावस्त्रिधा प्रोक्तो नैकीभावः स्वरूपयोः ।
एकीभावस्त्रिधा प्रोक्तो नैकीभावः स्वरूपयोः ।
कुतोऽभूतस्य भवनं स्वरूपस्यैक्यमेव हि ॥
कुतोऽभूतस्य भवनं स्वरूपस्यैक्यमेव हि ॥
Line 634: Line 407:
स्वरूपैक्यं कुतस्तेषां नित्यभिन्नस्वरूपिणाम् ॥
स्वरूपैक्यं कुतस्तेषां नित्यभिन्नस्वरूपिणाम् ॥
हरेरपि स्वरूपाणामेकीभावो यदोच्यते ।
हरेरपि स्वरूपाणामेकीभावो यदोच्यते ।
संश्लेष एव सिद्धत्वात् स्वरूपैक्यस्य नो भवः ॥’ इति च ।
संश्लेष एव सिद्धत्वात् स्वरूपैक्यस्य नो भवः ॥’ इति च ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V07_B07" data-verse="MUN_C06_V07" data-block-id="MUN_C06_V07_B07">गताः मुक्ताः । प्राणादिपञ्चदशकलारूपा देवता अन्ये च देवाः सर्वे प्रतिदेवतासु देवताप्रतिबिम्बभूतासु प्रजासु प्रति प्रति स्थिताः कर्माणि विज्ञानमयो जीवश्च परमात्मनि प्रविशन्ति ।</div>
| verse_id = MUN_C06_V07
| id       = MUN_C06_V07_B07
| text    = गताः मुक्ताः । प्राणादिपञ्चदशकलारूपा देवता अन्ये च देवाः सर्वे प्रतिदेवतासु देवताप्रतिबिम्बभूतासु प्रजासु प्रति प्रति स्थिताः कर्माणि विज्ञानमयो जीवश्च परमात्मनि प्रविशन्ति ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V07_B07" data-verse="MUN_C06_V07" data-block-id="MUN_C06_V07_B07">‘प्रतिबिम्बो हरेः प्राणस्तस्य चान्याः कलाः क्रमात् ।
| verse_id = MUN_C06_V07
| id       = MUN_C06_V07_B07
| text    = ‘प्रतिबिम्बो हरेः प्राणस्तस्य चान्याः कलाः क्रमात् ।
कलानां देवता अन्या देवतानां नरा अपि ॥
कलानां देवता अन्या देवतानां नरा अपि ॥
तस्मात् सर्वेषु मुक्तेषु नरेष्वपि नियामकाः ।
तस्मात् सर्वेषु मुक्तेषु नरेष्वपि नियामकाः ।
तिष्ठन्ति नात्र सन्देहः परमात्मनि चाखिलाः ॥’ इति मुक्तिविवेके ॥
तिष्ठन्ति नात्र सन्देहः परमात्मनि चाखिलाः ॥’ इति मुक्तिविवेके ॥</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V07_B07" data-verse="MUN_C06_V07" data-block-id="MUN_C06_V07_B07">‘कलाभ्यश्चान्यदेवेभ्यः कर्म प्रत्यवरं यतः ।
| verse_id = MUN_C06_V07
कलाभ्यः पृथगुक्तं तत् पुष्करः कर्म चोच्यते ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C06_V07_B07
| text    = ‘कलाभ्यश्चान्यदेवेभ्यः कर्म प्रत्यवरं यतः ।
कलाभ्यः पृथगुक्तं तत् पुष्करः कर्म चोच्यते ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V07_B07" data-verse="MUN_C06_V07" data-block-id="MUN_C06_V07_B07">अन्यथा गता भविष्यन्तीत्यध्याहारो दोषः । न च मूलरूपाणि प्रतिदेवता इत्युच्यन्ते देवानाम् । प्रतिरूपशब्दवद्धि प्रतिदेवताशब्दः । ‘विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र‘, ‘इमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति’ इति, ‘यथा सोम्येमाः समुद्रायणाः’ इति नदीदृष्टान्तपूर्वकं पुरुषप्राप्तिकथनाच्च मुक्ता देवता एवोच्यन्ते । ‘स प्राणमसृजत’ इत्यादेश्च पुरुषो भगवान् ॥ ७ ॥</div>
| verse_id = MUN_C06_V07
| id       = MUN_C06_V07_B07
| text    = अन्यथा गता भविष्यन्तीत्यध्याहारो दोषः । न च मूलरूपाणि प्रतिदेवता इत्युच्यन्ते देवानाम् । प्रतिरूपशब्दवद्धि प्रतिदेवताशब्दः । ‘विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र‘, ‘इमाः षोडशकलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति’ इति, ‘यथा सोम्येमाः समुद्रायणाः’ इति नदीदृष्टान्तपूर्वकं पुरुषप्राप्तिकथनाच्च मुक्ता देवता एवोच्यन्ते । ‘स प्राणमसृजत’ इत्यादेश्च पुरुषो भगवान् ॥ ७ ॥
}}


</div>
</div>
Line 669: Line 425:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V08" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V08">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V08" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V08">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V08_B08" data-verse="MUN_C06_V08" data-block-id="MUN_C06_V08_B08">‘अगम्यनामरूपत्वादमुक्तैर्मुक्तिगा नराः ।
| verse_id = MUN_C06_V08
| id       = MUN_C06_V08_B08
| text    = ‘अगम्यनामरूपत्वादमुक्तैर्मुक्तिगा नराः ।
विहीननामरूपास्तु न हि तद्रहितत्वतः ॥
विहीननामरूपास्तु न हि तद्रहितत्वतः ॥
अशरीरो यथा वायुः सामान्यागम्यदेहतः ।
अशरीरो यथा वायुः सामान्यागम्यदेहतः ।
एवं नद्यः समुद्रस्थाः सामान्यागम्यरूपतः ॥’ इति च ।
एवं नद्यः समुद्रस्थाः सामान्यागम्यरूपतः ॥’ इति च ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V08_B08" data-verse="MUN_C06_V08" data-block-id="MUN_C06_V08_B08">‘स्वकीयमुदकं नद्यः समुद्रे नैव जानते ।
| verse_id = MUN_C06_V08
वायुस्तु तत्पृथग्ज्ञात्वा मेघे कृत्वा प्रवर्षति ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C06_V08_B08
| text    = ‘स्वकीयमुदकं नद्यः समुद्रे नैव जानते ।
वायुस्तु तत्पृथग्ज्ञात्वा मेघे कृत्वा प्रवर्षति ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V08_B08" data-verse="MUN_C06_V08" data-block-id="MUN_C06_V08_B08">विमुक्त इत्यमुक्त इत्यर्थः । विप्रिय इतिवत् । अविहायेति च । ‘अनन्तं वै नाम’ इति (च) श्रुतेः ॥ ८ ॥</div>
| verse_id = MUN_C06_V08
| id       = MUN_C06_V08_B08
| text    = विमुक्त इत्यमुक्त इत्यर्थः । विप्रिय इतिवत् । अविहायेति च । ‘अनन्तं वै नाम’ इति (च) श्रुतेः ॥ ८ ॥
}}


</div>
</div>
Line 695: Line 439:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V09" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V09">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V09" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V09">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V09_B09" data-verse="MUN_C06_V09" data-block-id="MUN_C06_V09_B09">‘परं ब्रह्म विदित्वा तु बृंहितः स्यात् स्वयोग्यतः(बृंहिताच्च स्वयोग्यतः) ।
| verse_id = MUN_C06_V09
नायोग्यं किञ्चिदाप्नोति कुत एव हरेर्गुणान् ॥’ इति च ।</div>
| id       = MUN_C06_V09_B09
| text    = ‘परं ब्रह्म विदित्वा तु बृंहितः स्यात् स्वयोग्यतः(बृंहिताच्च स्वयोग्यतः) ।
नायोग्यं किञ्चिदाप्नोति कुत एव हरेर्गुणान् ॥’ इति च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V09_B09" data-verse="MUN_C06_V09" data-block-id="MUN_C06_V09_B09">‘ब्रह्मत्वं बृंहितत्वं स्याज्जीवानां न परात्मता ।
| verse_id = MUN_C06_V09
अस्वतन्त्रस्य जीवस्य कुतो नित्यस्वतन्त्रता ॥’ इति स्कान्दे ।</div>
| id       = MUN_C06_V09_B09
| text    = ‘ब्रह्मत्वं बृंहितत्वं स्याज्जीवानां न परात्मता ।
अस्वतन्त्रस्य जीवस्य कुतो नित्यस्वतन्त्रता ॥’ इति स्कान्दे ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V09_B09" data-verse="MUN_C06_V09" data-block-id="MUN_C06_V09_B09">‘यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा’, ‘यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम्’, ‘अमृतस्यैष सेतुः’, ‘शरवत् तन्मयो भवेत्’, ‘ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते’(तल्लक्षमुच्यते) । ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’ इत्यादिना मुक्तस्य सर्वत्र भगवत्सकाशाद्भेदस्यैवोक्तत्वाच्च । ‘मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्’ ‘जगद्व्यापारवर्जम्’, ‘प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च’(प्रकरणादसन्निहितत्वात्) इत्यादिना भगवताऽपि सर्वत्र भेदस्यैव सूचितत्वात् । न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति । ‘सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’ ।</div>
| verse_id = MUN_C06_V09
| id       = MUN_C06_V09_B09
| text    = ‘यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा’, ‘यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम्’, ‘अमृतस्यैष सेतुः’, ‘शरवत् तन्मयो भवेत्’, ‘ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते’(तल्लक्षमुच्यते) । ‘निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति’ इत्यादिना मुक्तस्य सर्वत्र भगवत्सकाशाद्भेदस्यैवोक्तत्वाच्च । ‘मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्’ ‘जगद्व्यापारवर्जम्’, ‘प्रकरणादसन्निहितत्वाच्च’(प्रकरणादसन्निहितत्वात्) इत्यादिना भगवताऽपि सर्वत्र भेदस्यैव सूचितत्वात् । न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति । ‘सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता’ ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V09_B09" data-verse="MUN_C06_V09" data-block-id="MUN_C06_V09_B09">‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते ।
| verse_id = MUN_C06_V09
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’ इत्यादेश्च ।</div>
| id       = MUN_C06_V09_B09
| text    = ‘ब्रह्मेशानादिभिर्देवैर्यत्प्राप्तुं नैव शक्यते ।
तद्यत्स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥’ इत्यादेश्च ।
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V09_B09" data-verse="MUN_C06_V09" data-block-id="MUN_C06_V09_B09">‘मुक्तेभ्योऽपि मनुष्येभ्यो देवा एव गुणाधिकाः ।
| verse_id = MUN_C06_V09
| id       = MUN_C06_V09_B09
| text    = ‘मुक्तेभ्योऽपि मनुष्येभ्यो देवा एव गुणाधिकाः ।
तेभ्यो वायुस्ततो विष्णुः परिपूर्णगुणः सदा ॥
तेभ्यो वायुस्ततो विष्णुः परिपूर्णगुणः सदा ॥
ये त्वेतदन्यथा विद्युस्ते हि यान्त्यधरं तमः ।
ये त्वेतदन्यथा विद्युस्ते हि यान्त्यधरं तमः ।
ये त्वेतदेवं जानन्ति ते यान्ति परमं हरिम् ॥’ इति च ।
ये त्वेतदेवं जानन्ति ते यान्ति परमं हरिम् ॥’ इति च ।</div>
}}


{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V09_B09" data-verse="MUN_C06_V09" data-block-id="MUN_C06_V09_B09">‘देवानां सन्ततौ जाताः प्रायशो ज्ञानिनः कृते ।
| verse_id = MUN_C06_V09
| id       = MUN_C06_V09_B09
| text    = ‘देवानां सन्ततौ जाताः प्रायशो ज्ञानिनः कृते ।
बलवद्धेतुतश्चान्ये यस्माद् ब्रह्मविदः सुराः ॥
बलवद्धेतुतश्चान्ये यस्माद् ब्रह्मविदः सुराः ॥
न सन्ततौ(नासंस्ततो) ब्रह्मविदो नराणां ज्ञानिनामपि ।
न सन्ततौ(नासंस्ततो) ब्रह्मविदो नराणां ज्ञानिनामपि ।
प्रायशः स्युः सुराणां च नियमोऽयं कृते युगे ॥
प्रायशः स्युः सुराणां च नियमोऽयं कृते युगे ॥
तस्मात् स भगवान् विष्णुर्ज्ञेयः सर्वोत्तमोत्तमः ।
तस्मात् स भगवान् विष्णुर्ज्ञेयः सर्वोत्तमोत्तमः ।
सदा सर्वगुणैः पूर्णो योऽनन्तः पुरुषोत्तमः ॥’ इति च ।
सदा सर्वगुणैः पूर्णो योऽनन्तः पुरुषोत्तमः ॥’ इति च ।</div>
}}


</div>
</div>
Line 748: Line 468:


<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V11" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V11">
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MUN_C06_V11" data-block-id="bhashya-MUN_C06_V11">
{{Bhashyam
<div class="bhashyam-block" id="MUN_C06_V11_B1" data-verse="MUN_C06_V11" data-block-id="MUN_C06_V11_B1">प्रीयतां भगवान् मह्यं प्रेष्ठप्रेष्ठतमः सदा ।
| verse_id = MUN_C06_V11
मम नित्यं नमाम्येनं परमोदारसद्गुणम् ॥</div>
| id       = MUN_C06_V11_B1
| text    = प्रीयतां भगवान् मह्यं प्रेष्ठप्रेष्ठतमः सदा ।
मम नित्यं नमाम्येनं परमोदारसद्गुणम् ॥
}}


</div>
</div>
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/Mundaka"