Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C4: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Reverted |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Manual revert |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
= न्यायसुधा — अध्यायः 4 = | = न्यायसुधा — अध्यायः 4 = | ||
<div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | <div class="gr-page-nav">[[Anuvyakhyana|Anuvyakhyana]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|Nyayasudha]]</div> | ||
<div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha"> | <div class="gr-teeka-page" data-primary="Anuvyakhyana" data-slug="Nyayasudha" data-interleaved="1"> | ||
<span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span> | <span id="gr-C4" class="gr-toc-anchor" data-level="1" data-title="अध्यायः 4"></span> | ||
<div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div> | <div class="gr-part-nav">[[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha/C3|← अध्यायः 3]] · [[Anuvyakhyana/Vyakhya/Nyayasudha|अनुक्रमणिका]]</div> | ||
=== पादः | == चतुर्थाध्यायस्य == | ||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01"> | <span id="gr-C4-S1" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="प्रथमः पादः"></span> | ||
<div class="teeka-block"> | === प्रथमः पादः === | ||
<div class="teeka-body"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01" data-id="AV_C04_S01_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायः</p> | ||
<div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01" data-id=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">१सु०- यदीयचरणाम्भोजच्छायामाश्रित्य निर्वृताः ।</p> | ||
| Line 49: | Line 47: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वत्र श्रवणादिकालबाहुल्यमेव प्रतीयते । न पुनरावृत्तिः । श्रुतस्यैव वाक्यस्य पुनः श्रवणामित्यादिरूपा हि सेति । मैवम् । एकेन वाक्येनावगतस्य तत्त्वस्य पुनःपुनस्तेनान्येन वा अवगतिः श्रवणावृत्तिः । एवमेकया युक्तयाऽनुसंहितस्य भूयो भूयः तयाऽन्यया वाऽनुसन्धानं मननावृत्तिरित्यभिप्रेतत्वात् ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">नन्वेवं चेत् सर्ववेदान्तप्रत्ययमित्यनेनैव गतमेतत् । सत्यम् । तस्यैवात्यन्तावश्य-कत्वप्रदर्शनाय पुनरारम्भ इत्युक्तमेव । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।। ४ ।। १ । १ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p></div></div> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आवृत्त्यधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I01" data-block-id="AV_C04_S01_I01" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">समन्वयाविरोधाभ्यां सिद्धे वस्तुनि साधने ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विचारितेष्वशेषेषु साधनेषु विशेषतः ॥1॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I02" data-block-id="AV_C04_S01_I02" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">नित्यशः कार्यमत्यन्तमवश्यम्भावि साधनम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">चिन्त्यते प्रथमं तत्र श्रवणादिसकृत्क्रिया ॥2॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I03" data-block-id="AV_C04_S01_I03" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">आवृत्तिर्वेति सन्देहे कर्तव्यावृत्तिरेव हि ।</div> | |||
<div class="introduction-line">उपदेशोऽतत्त्वमसीत्यादि ह्यसकृदेव यत् ॥3॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I04" data-block-id="AV_C04_S01_I04" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">‘लिङ्गाल्लातव्यतः पूर्वमृजोर्ब्रह्मत्वतः शतात् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">शुश्रावोग्रतपा नाम योग्यो रुद्रपदस्य यः ॥4॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I05" data-block-id="AV_C04_S01_I05" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">सार्धं परार्धं विष्णोस्तु गुणान् भक्त्या सदोद्यतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">तत्त्रिभागमुपासां च चक्रे सम्भृतमानसः ॥5॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I06" data-block-id="AV_C04_S01_I06" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">दशमन्वन्तरं शक्रपदयोग्यो गरुत्मतः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">पदयोग्यात्सुमनसः सुनन्दो नाम चाशृणोत् ॥6॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I07" data-block-id="AV_C04_S01_I07" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">उपासां चक्र उद्युक्तो मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पदयोग्यौ सुतेजसौ ॥7॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I08" data-block-id="AV_C04_S01_I08" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">सुरूपः शान्तरूपश्च मन्वन्तरचतुष्टयम् ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अशृण्वतां सुमनसो मन्वन्तरमुपासताम् ॥8॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I09" data-block-id="AV_C04_S01_I09" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">ततः प्रोक्तास्तु ते सर्वे भक्त्योग्रतपआदयः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">अपश्यन् परमं विष्णुं तत्प्रसादैधिताः(तत्प्रसादेधिताः) सदा ॥9॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
<div class="introduction" id="AV_C04_S01_I10" data-block-id="AV_C04_S01_I10" data-verse="AV_C04_S01"> | |||
<div class="introduction-line">इत्युक्तं विष्णुना साक्षात् ग्रन्थे सत्तत्त्वसञ्ज्ञिते ।</div> | |||
<div class="introduction-line">आत्मेति नाम कथितं साक्षान्नारायणस्य हि ॥10॥</div> | |||
</div> | </div> | ||
< | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="आत्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A001"></span><h4 class="gr-section-head">आत्माधिकरणम्</h4> | ||
<div class=" | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।</span><span class="shloka-line">विष्णुर्नारायणोऽनन्त इति श्रीपतिरीर्यते’ ॥11॥</span></span></div> | ||
<div class=" | |||
<div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A001" data-id=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव(इति पिङ्गश्रुतिश्चैव) तथैव परमश्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">‘ओमात्मा भगवान् विष्णुरात्मानन्दोऽक्षरः स्वराट् ॥12॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">विश्वत्राता नृसिंहोऽजो नारायण उरुक्रमः ।</span><span class="shloka-line">‘अनसूया तथैवात्रेर्जज्ञे पुत्रानकल्मषान्(भागवतवचनम्.४.१.१५) ॥13॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्’ ।</span><span class="shloka-line">इति भागवते चैव तस्मादात्मा जनार्दनः ॥14॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्मादुपास्यो विष्णुरिति ज्ञातव्यः सज्जनैः सदा ।</span><span class="shloka-line">तथैवोपासते सन्तस्तथैवोपदिशन्ति च ॥15॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आदानर्थत्वततश्चायमात्माशब्दः पतिं वदेत् ।</span><span class="shloka-line">स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपास्यमञ्जसा ॥16॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘स्वामी विष्णुरिति ध्यानं विशेषणविशेष्यतः ।</span><span class="shloka-line">कर्तव्यं सर्वथैवैतन्न कथञ्चन विस्मरेत्’ ॥17॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति सत्तत्ववचनं षाड्गुण्यवचनं परम् ।</span><span class="shloka-line">‘मम स्वामी हरिर्नित्यं सर्वस्य पतिरेव च ॥18॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V01" data-block-id="AV_C04_S01_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A001" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A001" data-id="AV_C04_S01_A001_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ आत्मेति तूपगच्छन्त ग्राहयन्त च ॐ ।।</p> | ||
| Line 98: | Line 158: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति ध्येयः सर्वदैव भगवान् विष्णुरव्ययः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">विशेषणविशेष्यत इति स्वामित्वं विशेषणं विष्णुर्विशेष्य इति विशेषणाविशेष्यभावेन एव । न तु तटस्थं स्वामित्वं निर्गुणस्य विष्णोरुपलक्षणमित्येवमित्यर्थः । कथञ्चन आधि-व्याधिसत्त्वेऽपि । परम् उपरितनम् । मम स्वामीत्यनेन प्रसक्तमल्पत्वं निवारयति सर्वस्येति ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p></div></div> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति आत्मोपगमाधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A002" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="न प्रतीकाधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A002"></span><h4 class="gr-section-head">न प्रतीकाधिकरणम्</h4> | ||
</div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रतीकं नैव विष्णुर्यन्मिथ्योपासा ह्यनर्थदा ।</span><span class="shloka-line">योऽन्यथा सन्तमात्मेशमन्यथा प्रतिपद्यते ॥20॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा(म.भा.७४.२७.) ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ॥21॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘योऽन्यथैव स्थितं विष्णुमन्यथा प्रतिपद्यते ॥22॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेण ब्रह्महारिणा’ ।</span><span class="shloka-line">‘स्वात्मानं प्रतिमां वाऽपि देवतान्तरमेव वा ॥23॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">चेतनाचेतनं वाऽन्यत् ध्यायेद्यः केशवस्त्विति ।</span><span class="shloka-line">किं तेन न कृतं पापं चोरेणेशापहारिणा’ ॥24॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेज्जानीयाद्वा हरिं तथा ।</span><span class="shloka-line">अन्धे तमसि मज्जेत् स यत्र नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥25॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विणुरिति ध्यायेत् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span><span class="shloka-line">अन्यथाध्यानदोषेण सोऽन्धे तमसि मज्जति(महातमसि मज्जति) ॥26॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘योऽन्यद्विष्णुरिति ध्यायेद् विष्णुरन्यदिति स्म वा ।</span><span class="shloka-line">महातमसि मग्नस्य तस्य नैवोत्थितिः क्वचित्’ ॥27॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">ध्यातुर्महादोषकरं किमु सर्वेश्वरो हरिः’ ॥28॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाध्यातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">महादोषकरं विष्णुः किमु सर्वेश्वरेश्वरः’ ॥29॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">‘यत्किञ्चिदन्यथासंस्थमन्यथाज्ञातमञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">अनर्थकारणं लोके किमु सर्वेश्वरेश्वरः ॥30॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न किञ्चिदन्यथा ज्ञेयं ध्येयं वा तेन कुत्रचित् ।</span><span class="shloka-line">किमु सर्वोत्तमो विष्णुर्ज्ञेयो नीचतया क्वचित् ॥31॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तस्माद्वस्तु यथारूपं ज्ञेयं ध्येयं च सर्वदा ।</span><span class="shloka-line">कारणं पुरुषार्थस्य नान्यथा भवति क्वचित्’ ॥32॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति श्रुतिपुराणोक्तिबलतो न प्रतीकता ।</span><span class="shloka-line">ध्येया विष्णोः क्वचिद्यस्मात् मिथ्याज्ञानमनर्थदम् ॥33॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V02" data-block-id="AV_C04_S01_V02" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इत्यभिप्रेत्य ‘न हि स’ इत्याह भगवान् प्रभुः ।</span><span class="shloka-line">प्रतीकसंस्थितत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ॥34॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A002"> | <div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A002" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A002" data-id="AV_C04_S01_A002_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ प्रतीकाधिकरणम् ।।</p> | ||
<div class="teeka-block"> | |||
<div class="teeka-body"> | |||
<div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A002" data-id=" | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ न प्रतीके न हि सः ॐ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">९सु०- मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादिश्रुतिप्राप्तं मनःप्रभृतिप्रतीकानां ब्रह्मत्वेनोपासनमत्र प्रतिषिध्यते । तत्र प्रतीक इत्यधिकरणसप्तमीति प्रतीतिः स्यात् । प्रतीकाधिकरणस्य चोपासनं ब्रह्मणो युक्तमेव । अतोऽन्यथा प्रतिज्ञां व्याख्याति प्रतीकेति ।</p> | ||
| Line 155: | Line 241: | ||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- प्रतीकसंस्थतत्वेन ध्येयो विष्णुर्न चान्यथा ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">व्यत्ययो बहुलं, सप्तसु प्रथमा, षट्सु द्वितीया, इत्यादिस्मरणाद्विभक्तिव्यत्ययेन अधि-करणार्थतया श्रुतयो व्याख्येया इति भावः ।। ४-१-३ ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p></div></div> | <p class="gr-vyakhya-para">।। इति प्रतीकाधिकरणम् ।।</p></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-adh-AV_C04_S01_A003" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="ब्रह्माधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S01_A003"></span><h4 class="gr-section-head">ब्रह्माधिकरणम्</h4> | ||
</div> | |||
</div> | <div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।</span><span class="shloka-line">उत्कृष्टो ब्रह्मशब्दार्थः पूर्णत्वं ब्रह्मतां यतः ॥35॥</span></span></div> | ||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आधिव्याधिनिमित्तेन विक्षिप्तमनसोऽपि तु ।</span><span class="shloka-line">ध्येयैव ब्रह्मता नित्यं विष्णोर्भक्त्या निरन्तरम् ॥36॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">इति प्रकाशिकायां च वचनं विष्णुनेरितम् ।</span><span class="shloka-line">नात्मेति सूत्रमीशस्य जीवत्वप्रतिपादकम् ॥37॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">आत्मशब्दं यतो हेतुं कृत्वा जीवं न्यवारयत् ।</span><span class="shloka-line">स्वशब्दात् प्राणभृच्चैव नोक्त इत्येव वेदराट् ॥38॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S01_V03" data-block-id="AV_C04_S01_V03" data-doc | |||
<div class="gr-teeka-entry" data-parent="AV_C04_S01_A004" data-teeka="Nyayasudha"><div class="teeka-block"><div class="teeka-body"><div class="teeka-block" data-verse="AV_C04_S01_A004" data-id="AV_C04_S01_A004_" data-name=""><div class="teeka-title">न्यायसुधा</div><div class="teeka-body"><p class="gr-vyakhya-para">।। अथ तदधिगमाधिकरणम् ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्र०सू०- ॐ तदधिगम उत्तरपूर्वाघयोरश्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॐ ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">४१सु०- निवृत्ता साधनचिन्ता । प्रतिबन्धा(का)नां पूर्वोत्तराणाम् अनन्तकर्मणां भावान्न ज्ञानिनो मोक्षः सम्भवतीत्याशङ्कानिरासाय कर्मनाशाख्यं ज्ञानफलं इदानीं निरूप्यते । तत्र ज्ञानसामर्थ्येनैव कर्मक्षयो भवतीति प्रतीतिं निराकर्तुं सूत्रतात्पर्यमाह तथेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तथोपास्याञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">एकलम् अद्वितीयं शून्यमेव तत्त्वमित्येकं मतम् । एकं विज्ञानमेव तत्त्वमित्यपरम् । अनुमेयं बहिस्तत्त्वं ज्ञानव्यतिरिक्तं यस्मंस्तत्तथोक्तम् । अस्त्येव ज्ञानव्यतिरिक्तमपि तत्त्वं किं तु तत् अनुमेयमिति सौत्रान्तकमतमन्यदित्यर्थः । तथाशब्दः समुच्चयार्थः । प्रत्यक्षं बाह्यगं यस्मंस्तद्वैभाषिकमतं चैकमित्येवं चतुष्प्रकारमिति । एतेषु शून्यवादिनोऽतितामसाः । प्रमित-सकलवस्त्वपलापात् । ततो ज्यायांसो विज्ञानवादिनः । रूपाद्यपलापेऽपि विज्ञानमात्राङ्गी-कारात् । ततः सौत्रान्तका बाह्यार्थाभ्युपगमात् । तस्य चानुमेयत्वाभ्युपगमेन वैभाषिकेभ्यः कष्टाः । ततो वैभाषिकाः । बाह्यार्थमभ्युपगम्य तस्य यथायथं प्रत्यक्षादिगम्यताऽभ्युपगमा-दित्येतज्ज्ञापयितुमनेन क्रमेणोद्देशः कृतः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२५सु०- तत्र शून्यवाद्युक्तं मोक्षमनुवदति तत्रेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- तत्र तु ये शून्यं वदन्त्यज्ञानमोहिताः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ते मोक्षं तादृशं ब्रूयुर्निःशङ्कं मायिनो यथा ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तेषु चतुर्षु । ये शून्यमेव तत्त्वं वदन्त ते मायिना यथाभूतं मोक्षं आचक्षते तादृशमेव</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ब्रूयुः । इयांस्तु विशेषः । मायिनो वेदः प्रमाणमित्यभिमानात् परमं साम्यमुपैति, सोऽश्नुते सर्वान् कामानित्यादेर्वेदाच्छङ्कमानास्तस्यान्यथाव्याख्यानं विधाय स्वाभिमतं मोक्षं प्रतिपाद-यन्त । शून्यवादिनस्तु वेदप्रामाण्यानभ्युपगमादुच्छृङ्खलमेवेति । तदिदमुक्तं निःशङ्कमिति । अज्ञानेति तमोगुणो लक्ष्यते । अज्ञानकारणत्वात् । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव चेति वचनात् । तेन मोहिताः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२६सु०- एवं सामान्येनोक्तं स्पष्टमाचष्टे न किञ्चिदिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-न किञ्चिन्मुक्तयवस्थायामात्माऽऽत्मीयमथापि वा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् इत्यस्यैव विवरणम् । आत्माऽप्यथवाऽऽत्मीयमिति । आत्मेति (वि)ज्ञान-मुच्यते । आत्मीयमिति ज्ञेयम् । तदुभयमपि मोक्षे नास्त ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२७सु०-शून्यवादोऽपि द्विविधः । एकात्मवादोऽनेकात्मवादश्चेति । तत्र प्रथम एव मुख्य-सिान्तः । मन्दानां तु बाुवारोहाय तु द्वितीयोऽवतारितः । तदुभयसाधारणमुक्तवा विशेषं विवक्षुरादावाद्यमाह एकस्मन्निति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एकस्मन्संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">किञ्चित् चेतनमचेतनं च । एकमुक्तौ कुत एतदित्यत आह तदिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्संवृत्यैव भेदोऽयं चेतनाचेतनात्मकः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">दृश्यते संसृतोर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तस्यैकस्यैवात्मनः संवृत्याऽज्ञानेनैवायं परिदृश्यमानः चेतनाचेतनात्मकः, भिद्यत इति भेदः पदार्थसमूहो, दृश्यते । न तु परमार्थो नाप्यनेकाज्ञानकल्पतः । अतस्तस्यैकस्यैवात्मनः संवृतेर्ध्वंसे जाते सति शून्यतैव पारमार्थिक (अव)विशिष्यत इति युक्तमेवेति । निर्विशेषेति शून्यस्य स्वरूपसङ्कीर्तनम् । संवृतेर्ध्वंस एव मोक्ष इति वक्ष्यति । निर्विशेषत्वमेव विवृणोति</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न सत्त्वमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषोऽपि कश्चन ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">सत्त्वं परसामान्यादिरूपम् । असत्त्वं अभावप्रतियोगित्वम् । किंबहुना कश्चनापि विशेषो</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">न विद्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२८सु०- ननु मोक्षस्तावदसन्न भवति । सदा संसारापत्तेः । अतः सता मोक्षेण सविशेषं शून्यमित्यत आह निर्विशेषमिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-निर्विशेषं स्वयं भातं निर्लेपमजरामरम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अशेषदोषरहितं मनोवाचामगोचरम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इत्युच्यतेऽसःि</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यं तत्त्वमेवासमर्िोक्ष इत्युच्यते । न तु शून्यातिरिक्तो मोक्षोऽस्त । अतो न तेन सविशेषत्वम् । तर्हि सर्वदा मोक्षभावाच्छून्यभावनादेर्वैयर्थ्यमित्यतो निर्विशेषमित्याद्युक्तम् । स्वयम्भातमित्यस्यैव विवरणं मनोवाचामगोचरमिति । निर्लेपं धर्माधर्मरहितं अजरं च तत् अमरं च अजरामरम् । सम्बाधो वस्त्वन्तरोपमर्दः । असम्बाधमद्वितीयमिति यावत् । दोषाः कामादयः । न, केवलं शून्यं, मोक्षः किन्तु नानासंवृतिवर्जितत्वाद्युपलक्षितम् । उपलक्षण-निष्पत्तये च भावनाद्युपयोग इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">२९सु०- अज्ञाननिवृत्त्याद्युपलक्षितं शून्यमेव मोक्ष इत्येतत्कुत इत्यत आह नानेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- नानासंवृतिदूषितम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">संसृत्यवस्था विज्ञेया</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">नानासंवृतिभिर्दूषितं शून्यमेव संसारावस्था विज्ञेया यतोऽतस्तद्विपरीतं शून्यमेव मोक्ष इति युक्तम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">एतदुक्तं भवति । शून्यं तत्त्वं स्वतो निर्विशेषमेकमेव । तस्य परमसूक्ष्मस्य वाङ्मनसा-ऽतीतस्य स्वप्रकाशस्यावरणविक्षेपाद्यनेकशक्तिमत्या मूलसंवृत्या कर्तृत्वभोक्तृत्वशक्तिमदह-ङ्कारोपाधिवशात् किञ्चित्स्थूलता जायते, ततः सद्द्वितीयत्वेन सविशेषतायां स्थूलता सम्पद्यते । ततो मनोवचनगोचरत्वे जाते विधिनिषेधगोचरत्वेन सलेपत्वम् । रागादिदोषसंसर्गश्च । ततो देहेन्द्रयान्तःकरणविषयसम्बन्धे स्थूलतरता भवति । ततो ममकारवतो दुःखादिमत्त्वे स्थूल-तमत्त्वमित्येवं संवृत्या तत्कार्यत्वात्संवृतिसंज्ञकैरहङ्कारादिभिश्च संवलितं शून्यमेव संसारः । भावनाप्रकर्षादिना मूलसंवृतौ ध्वस्तायां तत्कार्यप्रवाहे च विलीने तदुपलक्षितं शून्यमेव</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">मोक्ष इति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">शून्यमेव चेन्मोक्षः संसारश्च । तदा मोक्षसंसारशब्दयोः पर्यायत्वमित्यादिकमापद्यते इत्येतदपि चोद्यमनेनैव परिहृतमित्याशयवानाह संवृत्यैवेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">संवृत्यैव विशिष्यते ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स्थतया ध्वस्तया चैव संसृतिर्मोक्ष इत्यपि ।।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यद्यपि शून्यमेव संसारो मोक्षश्च । तथाऽपि संसृतिरिति मोक्ष इत्यपि विशिष्यत एव । कथम् । स्थतया च ध्वस्तया च संवृत्यैव । उपलक्षणभेदादर्थभेदे सति न शब्दपर्यायत्वा-दिकमिति भावः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">३०सु०- एवमेकात्मवादमुपन्यस्यानेकात्मवादं दर्शयति केचिदिति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०-केचित्तेष्वन्यथा प्राहुः</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तेषु शून्यवादिषु । अन्यथा एकात्मवादिमतात् । कथमित्यत आह संवृत्यैवेति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">संवृत्यैव त्वनेकधा ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अवच्छन्नं महाशून्यं नानापुद्गलशब्दतम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तुशब्देनैकात्मवादं स्वाभाविकानेकात्मवादमुपाधिकृतानेकात्मवादं च व्यावर्तयति । संवृत्या नानाभूतया संवृत्या अवच्छन्नमेव न तु स्वभावतः । संवृतेस्तत्कृतावच्छेदानां मिथ्या-त्वान्नानापुद्गलशब्दतमित्युक्तं भवतीति शेषः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">ततः किमित्यत आह यस्येति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">यस्य शून्यैकरसताज्ञानात् सा त्वपगच्छति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">संवृत्या यस्त्ववच्छन्नो दुःखान्यनुभवत्यलम् ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">इति</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानात् शून्याद्वितीयताज्ञानात् सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात् कर्तृत्वादिरूपात् निर्मुक्तो महाशून्यत्वम् इष्यतीव । यस्तु संवृत्या अवच्छन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखानि अलं परमार्थब््यैुव अनुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः ।</p> | |||
<p class="gr-vyakhya-para">३१सु०- शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतोऽपि निरस्तो भविष्यति इति आशयेन यदुक्तं | |||
<p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इयं विमुक्तिः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">अनु०- इयं विमुक्तिः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">देवादीनां देहलयरूपा विमुक्तिः उक्तेति ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधापरिमे राघवेन्द्रयतिकृते</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः सम्पूर्णः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | <p class="gr-vyakhya-para">सु०-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमत्पूर्णप्रमतिभगवत्पादसुकृते-</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">रनुव्याख्यानस्य प्रगुणजयतीर्थाख्ययतिना ।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p> | <p class="gr-vyakhya-para">कृतायां टीकायां विषमपदवाक्यार्थविवृतौ</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p> | <p class="gr-vyakhya-para">चतुर्थेऽध्यायेऽत्रोत्क्रमणचरणः पर्यवसितः ।।</p> | ||
<p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p></div></div> | <p class="gr-vyakhya-para">इति श्रीमन्न्यायसुधायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।।</p></div></div></div></div></div> | ||
</div> | <span id="gr-C4-S3" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="तृतीयः पादः"></span> | ||
</div> | === तृतीयः पादः === | ||
</div> | <div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03"> | ||
<div class="introduction-line">उत्क्रान्तमार्गश्च विमुक्तगम्यं पादोदितं सुक्रमविक्रमौ च ॥1॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S03_I1" data-block-id="AV_C04_S03_I1" data-verse="AV_C04_S03"> | |||
<div class="introduction-line">सान्तनिकप्राप्तिरभीष्टता च सौकर्यमित्यन्यमतस्य तर्काः ।</div> | |||
<div class="introduction-line">विशेषसमप्राप्तिरुरुत्वमाप्तिः क्रमानुरागः कथितानुवृत्तिः ॥2॥</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-adh-AV_C04_S03_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="कार्याधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S03_A001"></span><h4 class="gr-section-head">कार्याधिकरणम्</h4> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।</span><span class="shloka-line">उपासते ते पुरतः समाप्नुयुर्ब्रह्माणमस्मान्मतिमाप्य विष्णुम् ॥3॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S03_V01" data-block-id="AV_C04_S03_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्राप्स्यन्त्यतोऽन्येऽपि तमाप्य तस्मात् हरिं गता मुक्तिभाजः परान्ते ॥</span></span></div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥</div> | |||
<span id="gr-C4-S4" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="चतुर्थः पादः"></span> | |||
=== चतुर्थः पादः === | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I01" data-block-id="AV_C04_S04_I01" data-verse="AV_C04_S04"> | |||
<div class="introduction-line">अतिक्रमोक्तिः कृतिरर्थलाभः परागतिः पारगतिस्तदोकः ॥1॥</div> | |||
</div> | |||
<div class="introduction" id="AV_C04_S04_I02" data-block-id="AV_C04_S04_I02" data-verse="AV_C04_S04"> | |||
<div class="introduction-line">समस्तकार्यं वशिता च विश्वसम्भावना युक्तयस्त्वन्यपक्षके ।</div> | |||
<div class="introduction-line">सामान्यरूपं प्रतिभानमुक्तिराश्चर्यता कृत्रिमतास्तदोषः ॥2॥</div> | |||
<div class="introduction-line">विशेषक्लृतिः कृतनिश्चयश्च माहात्म्यमित्येव सुनिर्णयार्थाः ।</div> | |||
</div> | |||
<span id="gr-adh-AV_C04_S04_A001" class="gr-toc-anchor" data-level="3" data-title="अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्" data-block-id="gr-adh-AV_C04_S04_A001"></span><h4 class="gr-section-head">अनन्याधिपत्त्यधिकरणम्</h4> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">पतिं यदेषामपि विष्णुमाह ह्युतामृतत्त्वस्य पतित्ववाग्घरेः ।</span><span class="shloka-line">एतेऽपि चान्याधिपतित्वयुक्ता विष्ण्वन्यचित्वेन यथा पुमांसः ॥4॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">प्रसिद्धिभाजस्त्विति चानुमैव ह्यभीष्टसिद्ध्यै भवतीह निश्चयात् ।</span><span class="shloka-line">मुक्तस्वकीयावरयन्तृताऽस्ति मुक्तावपि ब्रह्मपुरस्सराणाम् ॥5॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अनेन देवेन तथाऽमुना च हीष्टे परार्वाक्तनलोकिनामिति ।</span><span class="shloka-line">फलं श्रुतिर्ज्ञानत आह मुक्तावेतच्च सर्वाशुभनाशलिङ्गात् ॥6॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाधिपत्यं च विधातुरेव सर्वात्मनेत्याह तुरश्रुतिश्च ।</span><span class="shloka-line">सर्वे बलिं देवगणा वहन्तीत्येतच्च नान्यस्य तु युक्तिमेति ॥7॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोका इतीहापि तु लोकितां वचो लोका इति ह्येव रवः प्रजासु ।</span><span class="shloka-line">प्रयुज्यते सर्वजनैः सदैव तन्मानिनो लोकपदेन चोक्ताः ॥8॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">तद्गास्तु मुक्ता इह लोकशब्दाः अन्योन्यनाथा इति पैङ्गिनां श्रुतिः ।</span><span class="shloka-line">अलोकशब्देन विमुक्तिभाजो वाच्याः पदं तादृगपीह युक्तम् ॥9॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">लोकाभिधाश्चापि यतो हि मुक्ताः प्रकाशरूपाः सततं च सर्वे ।</span><span class="shloka-line">ब्रह्मैव लोकाधिपतिर्विमुक्तो भवेदिति प्राह तुरश्रुतिश्च ॥10॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">न चेह विज्ञानफलं समुक्तं लोकाधिपत्यं रविबिम्बगे हरौ ।</span><span class="shloka-line">उक्तं पृथक् तच्च पुरैव यस्मात् भेदोऽमुनेत्यादि च सम्यगुक्तः ॥11॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">त्वप्रत्ययं चाप्यतिहाय नैव रूपेण तेनेति भवेदिहार्थः ।</span><span class="shloka-line">भवत्यसावित्यणुशब्दमत्र विहाय वाक्यानि बहूनि दोषः ॥12॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">अतो जगद्य्वापृतिमन्त एव ब्रह्मादयः पूर्णगुणाः क्रमेण ।</span><span class="shloka-line">अमन्दमानन्दमजस्रमेव भुञ्जन्त आत्मीयमजात्समासते ॥13॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">नमो नमोऽशेषविशेषपूर्णगुणैकधाम्ने पुरुषोत्तमाय ।</span><span class="shloka-line">भक्तानुकम्पादतिशुद्धसंविद्दात्रेऽनुपाधिप्रियसद्गुणात्मने ॥14॥</span></span></div> | |||
<div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।</span><span class="shloka-line">वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुर्मध्वो यत्तु तृतीयमेतदमुना ग्रन्थः कृतः केशवे ॥15॥</span></span></div> | |||
<div class=" | <div class="verse-block" id="AV_C04_S04_V01" data-block-id="AV_C04_S04_V01" data-doc="AV" data-chapter="AV_C04" data-verse-type="shloka"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line">निःशेषदोषरहित कल्याणाखिलसद्गुण ।</span><span class="shloka-line">भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥16॥</span></span></div> | ||
< | |||
</ | |||
</ | |||
</div> | |||
<div class="gr-author-note">इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥</div> | |||
<div class="gr- | |||
</div> | |||
| Line 1,555: | Line 2,260: | ||
[[Category:Vyakhya]] | [[Category:Vyakhya]] | ||
[[Category:Anuvyakhyana]] | [[Category:Anuvyakhyana]] | ||
[[Category:Nyayasudha]] | |||