Mandu: Difference between revisions
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) |
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3) Tag: Reverted |
||
| Line 12: | Line 12: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V01_B01" data-verse="MAN_C01_V01" data-block-id="MAN_C01_V01_B01">मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V01_B01" data-verse="MAN_C01_V01" data-block-id="MAN_C01_V01_B01">मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) ।<br/> | ||
‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः । | ‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।<br/> | ||
मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे । | मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे ।<br/> | ||
‘ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् । | ‘ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।<br/> | ||
ओतमत्र जगद्यस्मादों तस्माद् भगवान् हरिः ॥ | ओतमत्र जगद्यस्मादों तस्माद् भगवान् हरिः ॥<br/> | ||
तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् । | तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।<br/> | ||
भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः । | भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ।<br/> | ||
सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥’ इति बृहत्संहितायाम् । | सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥’ इति बृहत्संहितायाम् ।<br/> | ||
‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः । | ‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।<br/> | ||
सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये । | सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये ।<br/> | ||
सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥</div> | सर्वमोङ्कार एवेत्यन्यस्य पूर्णत्वनिवारणम् । त्रिकालातीतत्वं च तस्यैव । प्रकृतेरपि त्रिकालातीतत्वं विद्यत इत्यन्यदिति विशेषणम् ॥ १ ॥</div> | ||
| Line 28: | Line 28: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V02_B01" data-verse="MAN_C01_V02" data-block-id="MAN_C01_V02_B01">‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V02_B01" data-verse="MAN_C01_V02" data-block-id="MAN_C01_V02_B01">‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।<br/> | ||
‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन । | ‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।<br/> | ||
विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥ | विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥<br/> | ||
कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः । | कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।<br/> | ||
अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥ | अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥<br/> | ||
मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः । | मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः ।<br/> | ||
पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥ | पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥<br/> | ||
सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा । | सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।<br/> | ||
आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥ | आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥<br/> | ||
इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम्(स्वयम्) ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</div> | इति मण्डूकरूपी सन् ददर्श वरुणः श्रुतिम्(स्वयम्) ॥’ इति हरिवंशेषु ॥ २ ॥</div> | ||
| Line 43: | Line 43: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V03_B01" data-verse="MAN_C01_V03" data-block-id="MAN_C01_V03_B01">चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V03_B01" data-verse="MAN_C01_V03" data-block-id="MAN_C01_V03_B01">चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।<br/> | ||
वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥ | वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्त्रकः ॥<br/> | ||
निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः । | निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।<br/> | ||
अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥ | अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥<br/> | ||
मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् । | मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् ।<br/> | ||
पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥ | पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥<br/> | ||
स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् । | स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् ।<br/> | ||
विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥ | विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥<br/> | ||
तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः । | तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।<br/> | ||
विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥ | विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्त्रताम् ॥<br/> | ||
तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् । | तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।<br/> | ||
चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥ | चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥<br/> | ||
एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात्परः ॥’ इति महायोगे ॥ ३ ॥</div> | एवम्भूतगुणो विष्णुश्चतुरात्मा परात्परः ॥’ इति महायोगे ॥ ३ ॥</div> | ||
| Line 61: | Line 61: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V04_B01" data-verse="MAN_C01_V04" data-block-id="MAN_C01_V04_B01">‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V04_B01" data-verse="MAN_C01_V04" data-block-id="MAN_C01_V04_B01">‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।<br/> | ||
प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥’ इति वाराहे ॥४॥</div> | प्रविविक्तं तु तज्ज्ञानकारणोऽन्तर्ज्ञ उच्यते ॥’ इति वाराहे ॥४॥</div> | ||
| Line 68: | Line 68: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V05_B01" data-verse="MAN_C01_V05" data-block-id="MAN_C01_V05_B01">‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V05_B01" data-verse="MAN_C01_V05" data-block-id="MAN_C01_V05_B01">‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।<br/> | ||
न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥ | न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥<br/> | ||
कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् । | कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।<br/> | ||
चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥ | चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥<br/> | ||
न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः । | न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।<br/> | ||
एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥ | एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥<br/> | ||
एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः । | एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।<br/> | ||
तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् । | तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ।<br/> | ||
आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयचेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् (आनन्दमयचेतोमुखसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरादिचतुष्टयेऽपि समः) । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥</div> | आनन्दमयः पूर्णानन्दः । चेतोमुखः ज्ञानस्वरूपमुखः । प्रज्ञानघन इति विपरीतसमासः । घनप्रज्ञ इति वक्ष्यमाणत्वात् । विषयभोगं विनाऽऽनन्दमात्रभुक्त्वादानन्दभुगिति विशेषः । आनन्दमयचेतोमुखत्वसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिचतुष्टयेऽपि समम् (आनन्दमयचेतोमुखसर्वज्ञत्वसर्वेश्वरादिचतुष्टयेऽपि समः) । अन्यत्रातिदेशार्थमेकत्रानन्दमयत्वं चेतोमुखत्वं चोक्तम् ॥ ५ ॥</div> | ||
| Line 82: | Line 82: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V06" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V06"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V06" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V06"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V06_B01" data-verse="MAN_C01_V06" data-block-id="MAN_C01_V06_B01">एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V06_B01" data-verse="MAN_C01_V06" data-block-id="MAN_C01_V06_B01">एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥<br/> | ||
‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः । | ‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।<br/> | ||
विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥ | विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥<br/> | ||
तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु । | तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।<br/> | ||
चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥ | चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥<br/> | ||
मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः । | मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।<br/> | ||
तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥ | तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥<br/> | ||
ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥ | ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥<br/> | ||
पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा । | पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।<br/> | ||
यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥</div> | यथाऽऽदित्यस्य दीपेन न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥ इति ब्रह्मतर्के ॥ ६ ॥</div> | ||
| Line 97: | Line 97: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V07_B01" data-verse="MAN_C01_V07" data-block-id="MAN_C01_V07_B01">‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V07_B01" data-verse="MAN_C01_V07" data-block-id="MAN_C01_V07_B01">‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।<br/> | ||
ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥ | ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥<br/> | ||
अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे । | अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे ।<br/> | ||
खण्डचतुष्टयेऽपि(खण्डचतुष्टये) पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥</div> | खण्डचतुष्टयेऽपि(खण्डचतुष्टये) पृथक् पृथक् ॥ ७ ॥</div> | ||
| Line 114: | Line 114: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V12" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V12"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V12" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V12"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V12_B01" data-verse="MAN_C01_V12" data-block-id="MAN_C01_V12_B01">‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V12_B01" data-verse="MAN_C01_V12" data-block-id="MAN_C01_V12_B01">‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।<br/> | ||
इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥ | इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥<br/> | ||
सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः’ ॥ १२ ॥</div> | सर्वस्य हि प्रणेतृत्वात् प्राणो नारायणः परः’ ॥ १२ ॥</div> | ||
| Line 124: | Line 124: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V14" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V14"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V14" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V14"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V14_B01" data-verse="MAN_C01_V14" data-block-id="MAN_C01_V14_B01">‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V14_B01" data-verse="MAN_C01_V14" data-block-id="MAN_C01_V14_B01">‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।<br/> | ||
विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥ | विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥<br/> | ||
तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः । | तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।<br/> | ||
स्वप्नमायास्वरूपां(स्वप्नमायासरूपां) च केचिदज्ञा जना विदुः ॥ | स्वप्नमायास्वरूपां(स्वप्नमायासरूपां) च केचिदज्ञा जना विदुः ॥<br/> | ||
अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् । | अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।<br/> | ||
उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥ | उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥<br/> | ||
पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः । | पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः ।<br/> | ||
सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥ | सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥<br/> | ||
तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् । | तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् ।<br/> | ||
यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥ | यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥<br/> | ||
केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः । | केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः ।<br/> | ||
केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥ | केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥<br/> | ||
विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः । | विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।<br/> | ||
सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥ | सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥<br/> | ||
प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।</div> | प्रधानकालब्रह्मेशमुखाः सर्वेऽपि तद्वशाः ।</div> | ||
| Line 146: | Line 146: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C01_V15" data-block-id="bhashya-MAN_C01_V15"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V15_B01" data-verse="MAN_C01_V15" data-block-id="MAN_C01_V15_B01">तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥ | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V15_B01" data-verse="MAN_C01_V15" data-block-id="MAN_C01_V15_B01">तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥<br/> | ||
अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः । | अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।<br/> | ||
सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥’ इति हरिवंशेषु ॥</div> | सा च क्रीडा स्वभावोऽस्य कुतोऽतृप्त्या स्पृहा विभोः ॥’ इति हरिवंशेषु ॥</div> | ||
| Line 158: | Line 158: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V01"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V01" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V01"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V01_B01" data-verse="MAN_C02_V01" data-block-id="MAN_C02_V01_B01">‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V01_B01" data-verse="MAN_C02_V01" data-block-id="MAN_C02_V01_B01">‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।<br/> | ||
मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥ | मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥<br/> | ||
सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् । | सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।<br/> | ||
अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥ | अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥<br/> | ||
अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च । | अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च ।<br/> | ||
बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥ | बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥<br/> | ||
यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता । | यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।<br/> | ||
एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥ | एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥<br/> | ||
सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥’ इति ब्रह्माण्डे । | सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।<br/> | ||
‘अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते । | ‘अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।<br/> | ||
तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥ | तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥<br/> | ||
विना मुक्तिं यतस्तेना(ततस्तेना)व्यवहार्य इतीरितः । | विना मुक्तिं यतस्तेना(ततस्तेना)व्यवहार्य इतीरितः ।<br/> | ||
जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥ | जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥<br/> | ||
अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च । | अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।<br/> | ||
तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥ | तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥<br/> | ||
मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः । | मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः ।<br/> | ||
एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥ | एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥<br/> | ||
तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः । | तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः ।<br/> | ||
प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥ | प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥<br/> | ||
प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः । | प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः ।<br/> | ||
उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥ | उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥<br/> | ||
प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः । | प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः ।<br/> | ||
प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥ | प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥<br/> | ||
निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः । | निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।<br/> | ||
अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥ | अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥<br/> | ||
अद्वैतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥’ इति माहात्म्ये ॥ | अद्वैतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥’ इति माहात्म्ये ॥<br/> | ||
‘अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपता । | ‘अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपता ।<br/> | ||
इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥’ इति सङ्कल्पे । | इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥’ इति सङ्कल्पे ।<br/> | ||
‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् । | ‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् ।<br/> | ||
‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः । | ‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।<br/> | ||
निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इति प्रत्यये ।</div> | निर्विशेषोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इति प्रत्यये ।</div> | ||
| Line 194: | Line 194: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V02"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V02" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V02"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V02_B01" data-verse="MAN_C02_V02" data-block-id="MAN_C02_V02_B01">सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V02_B01" data-verse="MAN_C02_V02" data-block-id="MAN_C02_V02_B01">सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।<br/> | ||
हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः । | हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।<br/> | ||
‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः । | ‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।<br/> | ||
भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥ | भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥<br/> | ||
ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रतः ॥’ इति प्रत्याहारे ।</div> | ईशानामपि मुक्तानां ईशानः सोऽननाच्छ्रतः ॥’ इति प्रत्याहारे ।</div> | ||
| Line 204: | Line 204: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V03"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V03" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V03"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V03_B01" data-verse="MAN_C02_V03" data-block-id="MAN_C02_V03_B01">‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V03_B01" data-verse="MAN_C02_V03" data-block-id="MAN_C02_V03_B01">‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।<br/> | ||
विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ । | विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।<br/> | ||
कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च । | कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च ।<br/> | ||
‘स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति । सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति’ इति कौषारवश्रुतिः । | ‘स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति । सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति’ इति कौषारवश्रुतिः ।<br/> | ||
‘विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः । | ‘विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।<br/> | ||
तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥ | तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥<br/> | ||
तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा । | तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।<br/> | ||
सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥’ इति महोपनिषदि ॥</div> | सरस्वतीति सम्प्रोक्ता तस्माज्ज्ञेया गुणा हरेः ॥’ इति महोपनिषदि ॥</div> | ||
| Line 217: | Line 217: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V04"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V04" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V04"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V04_B01" data-verse="MAN_C02_V04" data-block-id="MAN_C02_V04_B01">‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V04_B01" data-verse="MAN_C02_V04" data-block-id="MAN_C02_V04_B01">‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) ।<br/> | ||
प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥ | प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥<br/> | ||
सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् । | सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।<br/> | ||
सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये । | सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये ।<br/> | ||
‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा । | ‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।<br/> | ||
सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | सर्वप्रदर्शके चैव तुरीये सर्वदर्शनम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
| Line 228: | Line 228: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V05"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V05" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V05"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V05_B01" data-verse="MAN_C02_V05" data-block-id="MAN_C02_V05_B01">‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V05_B01" data-verse="MAN_C02_V05" data-block-id="MAN_C02_V05_B01">‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।<br/> | ||
यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च । | यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च ।<br/> | ||
‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः । | ‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।<br/> | ||
करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥’ इति च । | करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥’ इति च ।<br/> | ||
न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः । | न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।<br/> | ||
‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन । | ‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।<br/> | ||
द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥’ इति प्रकटश्रुतिः ।</div> | द्वैतग्रहणबीजं तु निद्रा प्राज्ञं समाश्रिता ॥’ इति प्रकटश्रुतिः ।</div> | ||
| Line 248: | Line 248: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V08"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V08" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V08"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V08_B01" data-verse="MAN_C02_V08" data-block-id="MAN_C02_V08_B01">‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V08_B01" data-verse="MAN_C02_V08" data-block-id="MAN_C02_V08_B01">‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।<br/> | ||
तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ॥</div> | तया प्रबोधमायाति तदा विष्णुं प्रपश्यति ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ॥</div> | ||
| Line 255: | Line 255: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V09" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V09"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V09" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V09"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V09_B01" data-verse="MAN_C02_V09" data-block-id="MAN_C02_V09_B01">‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V09_B01" data-verse="MAN_C02_V09" data-block-id="MAN_C02_V09_B01">‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।<br/> | ||
वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥ | वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥<br/> | ||
तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते । | तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।<br/> | ||
अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो(त्वङ्गीकारो) भवेद्यदि ॥ | अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो(त्वङ्गीकारो) भवेद्यदि ॥<br/> | ||
तथाऽपि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के । | तथाऽपि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।<br/> | ||
अद्वैतमनन्यथा ज्ञातं परब्रह्मादि वस्तु (वस्तु तत्) । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते । | अद्वैतमनन्यथा ज्ञातं परब्रह्मादि वस्तु (वस्तु तत्) । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।<br/> | ||
‘परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा । | ‘परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।<br/> | ||
तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥ | तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥<br/> | ||
जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च । | जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।<br/> | ||
परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥ | परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥<br/> | ||
मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् । | मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।<br/> | ||
उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः(विष्णुरच्युतः) ॥’ इति च ।</div> | उत्तमत्वात् परार्थोऽसौ भगवान् विष्णुरव्ययः(विष्णुरच्युतः) ॥’ इति च ।</div> | ||
| Line 274: | Line 274: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C02_V10" data-block-id="bhashya-MAN_C02_V10"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V10_B01" data-verse="MAN_C02_V10" data-block-id="MAN_C02_V10_B01">अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V10_B01" data-verse="MAN_C02_V10" data-block-id="MAN_C02_V10_B01">अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ।<br/> | ||
विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु । | विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।<br/> | ||
कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥ | कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥<br/> | ||
एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः । | एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।<br/> | ||
निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥</div> | निवर्ततेऽन्यथाज्ञानं तत आनन्दमेत्यसौ ॥ इति च ॥ १० ॥</div> | ||
| Line 302: | Line 302: | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">मितेरन्तर्गमनात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">मितेरन्तर्गमनात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) ।<br/> | ||
येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥ | येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥<br/> | ||
अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः । | अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।<br/> | ||
श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥ | श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥<br/> | ||
आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः । | आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।<br/> | ||
जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितिः (समुत्थितः) ॥ | जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितिः (समुत्थितः) ॥<br/> | ||
अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः । | अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।<br/> | ||
तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः(मुक्तस्तज्ज्ञान्यानन्दलक्षणः) ॥ | तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः(मुक्तस्तज्ज्ञान्यानन्दलक्षणः) ॥<br/> | ||
आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च । | आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।<br/> | ||
उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः(स्मृतः) ॥ | उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः(स्मृतः) ॥<br/> | ||
देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले । | देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।<br/> | ||
उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥ | उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥<br/> | ||
आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् । | आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् ।<br/> | ||
मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥ | मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥<br/> | ||
स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता । | स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता ।<br/> | ||
जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥ | जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥<br/> | ||
प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः । | प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।<br/> | ||
व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु(च) विलापयेत् ॥ | व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु(च) विलापयेत् ॥<br/> | ||
अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् । | अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।<br/> | ||
अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥ | अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥<br/> | ||
अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | अतोऽन्तर्गमनं मुक्तौ जीवेषु जगतो भवेत् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ॥</div> | ||
| Line 344: | Line 344: | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B01" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B01">अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– ‘अगतिर्न विद्यते’ इति । ‘आत्मानं संविशति’ इति गतिवचनात् ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B01" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B01">अमात्रेऽप्यगतिर्न विद्यते । प्रतिदिवसं विभाग एकीभावश्च विद्यते विश्वादीनाम् । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यमात्रः । विश्वादीनां व्यवहारकारणत्वं विद्यते । तुरीयस्य तन्न विद्यत इत्यतो गम्यत्वमपि नास्तीत्याशङ्कां निवर्तयति– ‘अगतिर्न विद्यते’ इति । ‘आत्मानं संविशति’ इति गतिवचनात् ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B02" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B02">‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B02" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B02">‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।<br/> | ||
उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥ | उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥<br/> | ||
सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः । | सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।<br/> | ||
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥ | अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥<br/> | ||
जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥’ इति च ।</div> | जाग्रदादेरकर्ताऽपि गम्योऽसौ ज्ञानिनां भवेत् ॥’ इति च ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B03" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B03">‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B03" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B03">‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।<br/> | ||
अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥’ इत्यात्मसंहितायाम् ॥</div> | अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद्दिने दिने ॥’ इत्यात्मसंहितायाम् ॥</div> | ||
| Line 383: | Line 383: | ||
<div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07"> | <div class="bhashya-collection" id="bhashya-MAN_C04_V07" data-block-id="bhashya-MAN_C04_V07"> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B01" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B01">तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B01" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B01">तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।<br/> | ||
तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥ | तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥<br/> | ||
ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् । | ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् ।<br/> | ||
विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥ | विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥<br/> | ||
चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि । | चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।<br/> | ||
जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥ | जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥<br/> | ||
ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः । | ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः ।<br/> | ||
आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥ | आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥<br/> | ||
अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः । | अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः ।<br/> | ||
पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥ | पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥<br/> | ||
सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥ | सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥<br/> | ||
‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा । | ‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।<br/> | ||
श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥ | श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥<br/> | ||
अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | अवतारस्य पूर्वत्वात् पौर्वापर्यमुदाहृतम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B03" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B03">पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ।</div> | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B03" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B03">पूर्वावतारे पश्चिमावतारेऽपि पूर्ण एवेति प्रणवो ह्यपरं ब्रह्मेत्यादेरर्थः ।</div> | ||
<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B04" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B04">एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् । | <div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B04" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B04">एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।<br/> | ||
यस्तं वन्दे चिदानन्दं(चिदात्मानम्; सदानन्दम्) विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥</div> | यस्तं वन्दे चिदानन्दं(चिदात्मानम्; सदानन्दम्) विष्णुं विश्वादिरूपिणम् ॥</div> | ||