Mandu: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V01_B01" data-verse="MAN_C01_V01" data-block-id="MAN_C01_V01_B01">मण्डूकरूपिणा वरुणेन चतूरूपो नारायणः स्तूयते(नारायणोऽत्र स्तूयते) ।<br/>

‘ध्यायन् नारायणं देवं प्रणवेन समाहितः ।<br/>

मण्डूकरूपी वरुणस्तुष्टाव हरिमव्ययम् ॥’ इति पाद्मे ।<br/>

‘ओमित्युक्तं तु यद्ब्रह्म तदक्षरमुदाहृतम् ।<br/>

ओतमत्र जगद्यस्मादों तस्माद् भगवान् हरिः ॥<br/>

तदिदं गुणपूर्त्यैव सर्वमित्येव शब्दितम् ।<br/>

भाविभूतभवत्कालेष्वेकरूपतया हरिः ।<br/>

सर्वदा नित्य इत्येषा व्याख्योङ्कारस्य कीर्तिता ॥’ इति बृहत्संहितायाम् ।<br/>

‘ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारोऽसावतः परः ।<br/>

सर्वत्वमिति पूर्णत्वं तन्नान्यस्य हरेः क्वचित् ॥’ इति नैर्गुण्ये ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V02_B01" data-verse="MAN_C01_V02" data-block-id="MAN_C01_V02_B01">‘परमं यो महद्ब्रह्म’, ‘तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’, ‘पूर्णमदः पूर्णमिदम्’ इत्यादिषु प्रसिद्धं च ब्रह्मणः (परिपूर्णत्वमित्याह)पूर्णत्वमित्याह– सर्वं ह्येतद् ब्रह्मेति । श्रीब्रह्मादिसकलदेहेषु स्थित्वाऽऽदानादिकर्ता योऽयं कश्चित् प्रतीयते । जीवानामस्वातन्त्र्यदर्शनात् । सोऽपि स एवेति दर्शयति– अयमात्मा ब्रह्मेति ।<br/>

‘पूर्णस्तु हरिरेवैको नान्यत् पूर्णं कदाचन ।<br/>

विना च प्रकृतिं नान्यत् कालातीतं परात्मनः ॥<br/>

कालश्चैव दिशो वेदाः प्रकृत्यात्मान ईरिताः ।<br/>

अभिमानात्तु जीवानां न कालातीतता भवेत् ॥<br/>

मुक्तानामपि पूर्वत्र कालसम्बन्ध ईरितः ।<br/>

पूर्णत्वं च सदा विष्णोः प्रसिद्धं सर्ववेदतः ॥<br/>

सोऽयं विष्णू रमाब्रह्मरुद्रानन्तादिगः सदा ।<br/>

आदानादनकर्तृत्वादात्मा तेषामगोचरः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V03_B01" data-verse="MAN_C01_V03" data-block-id="MAN_C01_V03_B01">चतुर्धाऽवस्थितो देहे परमात्मा सनातनः ।<br/>

वैश्वानरो जागरितस्थानगो गजवक्‍त्रकः ॥<br/>

निर्माता बाह्यसंवित्तेर्जीवानां तदगोचरः ।<br/>

अष्टादशमुखान्यस्य पुमाकाराणि सर्वशः ॥<br/>

मध्यमं तु गजाकारं चतुर्बाहुः परः पुमान् ।<br/>

पादौ हस्तिकरो हस्ता इति सप्ताङ्ग ईरितः ॥<br/>

स्थूलान् भोगानिन्द्रियैः स शुभान् भुङ्क्ते न चाशुभान् ।<br/>

विश्वं स्थूलं समुद्दिष्टं सर्वगम्यत्वहेतुतः ॥<br/>

तत्सम्बन्धी नरोऽनाशाद् वैश्वानर उदाहृतः ।<br/>

विनायकस्तु विश्वस्य ध्यानादैद् गजवक्‍त्रताम् ॥<br/>

तथैव तैजसध्यानात् त्रिध्यानादिन्द्र इन्द्रताम् ।<br/>

चतुर्ध्यानाच्च रुद्रत्वं रुद्र आप जनार्दनात् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V04_B01" data-verse="MAN_C01_V04" data-block-id="MAN_C01_V04_B01">‘जाग्रद्दर्शनसंस्काररूपत्वात् स्वप्नगं तु यत् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V05_B01" data-verse="MAN_C01_V05" data-block-id="MAN_C01_V05_B01">‘सुषुप्तं तु तमो ज्ञेयं हरिं प्राप्य तदावृतः ।<br/>

न कामयेन्नैव पश्येज्जीवः स्वात्मतमो विना ॥<br/>

कालं च तस्य स्थानस्य पतिः प्राज्ञो हरिः स्वयम् ।<br/>

चित्तस्थो दर्शयेद् यस्मात् तैजसः स्वप्नकृद्धरिः ॥<br/>

न बाह्यं ज्ञापयेद्यस्माद् प्राज्ञस्तेन जनार्दनः ।<br/>

एकीभावं व्रजेतां च तेन विश्वश्च तैजसः ॥<br/>

एकीभूतस्त्वतः(एकीभूतस्तदा) प्राज्ञो घनो जीवस्तमोवृतः ।<br/>

तन्मात्रस्य सकालस्य घनप्रज्ञः प्रदर्शनात् ॥’ इति प्रकाशिकायाम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V06_B01" data-verse="MAN_C01_V06" data-block-id="MAN_C01_V06_B01">एष चतूरूप आत्मा सर्वज्ञत्वसर्वेश्वरत्वादिलक्षणः ॥<br/>

‘परमात्मा चतूरूपः सर्वप्राणिशरीरगः ।<br/>

विश्वश्च तैजसः प्राज्ञस्तुरीयश्चेति कथ्यते ॥<br/>

तानि रूपाणि सर्वाणि पूर्णानन्दमयानि तु ।<br/>

चेतोमुखानि सर्वाणि पूर्णज्ञानस्वरूपतः ॥<br/>

मुखशब्दस्तु सर्वस्य देहस्याप्युपलक्षणः ।<br/>

तथाऽपि मुखशब्दोऽयं पूर्णत्वं सूचयेद् विभोः ॥<br/>

ज्ञानस्य मुख्यवाचित्वान्मुखवाच्यपि सन् स्वतः ॥’ इति मार्कण्डेये ॥<br/>

पूर्णानन्दस्वरूपस्य क्रीडा भोगो न चान्यथा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V07_B01" data-verse="MAN_C01_V07" data-block-id="MAN_C01_V07_B01">‘प्रमाणस्य प्रमाणं च बलवद् विद्यते मुने ।<br/>

ब्रह्मदृष्टान् यतो मन्त्रान् प्रमाणं सलिलेश्वरः ॥<br/>

अत्र श्लोका भवन्तीति चकारैव पृथक् पृथक् ॥’ इति गारुडे ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V12_B01" data-verse="MAN_C01_V12" data-block-id="MAN_C01_V12_B01">‘प्रभवः सर्वभावानां विष्णुरेव न संशयः ।<br/>

इत्थं सतां निश्चयः स्यादन्यथा त्वसतां भवेत् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V14_B01" data-verse="MAN_C01_V14" data-block-id="MAN_C01_V14_B01">‘तां सृष्टिं बहुधा प्राहुर्ज्ञानिनोऽज्ञानिनस्तथा ।<br/>

विष्णुर्विकृतिमायाति महदादिस्वरूपिणीम् ॥<br/>

तत्तद्विविधभूतिस्तु सृष्टिः प्रोक्ता ह्यपण्डितैः ।<br/>

स्वप्नमायास्वरूपां(स्वप्नमायासरूपां) च केचिदज्ञा जना विदुः ॥<br/>

अविकारस्य चिन्मात्रस्वेच्छयैवाखिलं जगत् ।<br/>

उत्पद्यत इति प्राज्ञाः प्राहुर्ब्रह्मादयोऽखिलाः ॥<br/>

पूर्णशक्तेः कुतो माया सार्वज्ञात् स्वप्नवत् कुतः ।<br/>

सर्वदोषव्यतीतस्य विकारः कुत इष्यते ॥<br/>

तस्मादेवाविकारस्य विष्णोरिच्छावशादिदम् ।<br/>

यथार्थमेव सम्भूतमिति वेदवचोऽखिलम् ॥<br/>

केचित् कालत एवैतां सृष्टिमाहुरकोविदाः ।<br/>

केचिद्रुद्राद् ब्रह्मणश्च प्रधानादिति चापरे ॥<br/>

विमूढाः सर्व एवैते यतो नारायणः परः ।<br/>

सर्वकर्ता सर्वशक्तिरेक एव न चापरः(एक एव च नापरः) ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C01_V15_B01" data-verse="MAN_C01_V15" data-block-id="MAN_C01_V15_B01">तस्यापि विष्णोः सृष्टिं तु केचिदाहुरनैपुणाः ॥<br/>

अतृप्तस्यैव भोगार्थं क्रीडार्थं तु विपश्चितः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V01_B01" data-verse="MAN_C02_V01" data-block-id="MAN_C02_V01_B01">‘विष्णुस्तुरीयरूपेण द्वादशान्ते व्यवस्थितः ।<br/>

मुक्तानां प्राप्यरूपोऽसौ व्यवहारे न दृश्यते ॥<br/>

सम्यक् समाहितानां तु प्राप्तानां षोडशीं कलाम् ।<br/>

अपरोक्षदृशां क्वापि तुरीयं दृश्यते पदम् ॥<br/>

अन्तर्बहिश्च सौप्तं च समाधिज्ञानमेव च ।<br/>

बहिः शब्दादिकं जानन् पश्यन् स्वप्नं तथैव च ॥<br/>

यदा भवति साऽवस्था ह्युभयज्ञानशब्दिता ।<br/>

एतत्सर्वं तुरीयेण रूपेण न करोत्यजः ॥<br/>

सर्वज्ञानप्रदश्चापि मुक्तस्यैव तुरीयकः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।<br/>

‘अमुक्तस्य त्वदृश्यत्वात् षोडशीं वा कलामृते ।<br/>

तुरीयोऽदृष्ट इत्युक्तो ग्रहणादेरगोचरः ॥<br/>

विना मुक्तिं यतस्तेना(ततस्तेना)व्यवहार्य इतीरितः ।<br/>

जाग्रदादिप्रवृत्तिस्तु लक्षणं ह्यनुमापकम् ॥<br/>

अलक्षणस्तद्राहित्यादचिन्त्यस्तत एव च ।<br/>

तत एव ह्यनिर्देश्यश्चिदानन्दैकलक्षणः ॥<br/>

मुक्तस्य सर्वव्यापारहेतुरेव तुरीयकः ।<br/>

एकः प्रधान उद्दिष्ट आत्मा पूर्णत्वतः श्रुतः ॥<br/>

तदेवास्य स्वरूपं यदैकात्म्यं तेन कीर्तितः ।<br/>

प्रत्ययो ज्ञानरूपत्वात् सार आनन्दरूपतः ॥<br/>

प्रपञ्चो विस्तृतेर्विष्णुः शम आनन्दरूपतः ।<br/>

उत्कृष्टानन्दरूपत्वादुपशब्दः प्रकीर्तितः ॥<br/>

प्रपञ्चं देहबन्धाख्यं तुरीयः शमयेद्यतः ।<br/>

प्रपञ्चोपशमस्तेनाप्युक्तः स भगवान् प्रभुः ॥<br/>

निर्दुःखसुखरूपत्वाच्छिवशब्दः श्रुतौ श्रुतः ।<br/>

अन्यथाप्रत्ययो द्वैतं शमयेत् तं यतो हरिः ॥<br/>

अद्वैतस्तेन चोद्दिष्टस्तुरीयः पुरुषोत्तमः ॥’ इति माहात्म्ये ॥<br/>

‘अपेक्ष्य वस्तुयाथार्थ्यं द्वित्वमन्यस्वरूपता ।<br/>

इण् गताविति धातोश्च तज्ज्ञानं द्वैतमुच्यते ॥’ इति सङ्कल्पे ।<br/>

‘स आत्मा स विज्ञेयः’ इति सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुर्धा विभक्त उच्यते उपसंहारार्थम् । ‘सोऽयमात्माऽध्यक्षरम्’ इति पृथगारम्भात् ।<br/>

‘विश्वादिरूपो यस्त्वात्मा स विज्ञेयो मुमुक्षुभिः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V02_B01" data-verse="MAN_C02_V02" data-block-id="MAN_C02_V02_B01">सर्वदुःखानां निवृत्तेः कारणभूतस्तुरीयो देवः ।<br/>

हरिस्तुरीयरूपेण मोक्षदः सम्प्रकीर्तितः ।<br/>

‘देवः स सर्वजीवानां गम्यत्वात् समुदीरितः ।<br/>

भावा जीवाः समुद्दिष्टा भवन्त्येते यतो विभोः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V03_B01" data-verse="MAN_C02_V03" data-block-id="MAN_C02_V03_B01">‘कार्यकारणबन्धस्य तदधीनत्वतो विभुः ।<br/>

विश्वादिरूपो भगवान् बद्ध इत्युच्यते श्रुतौ ।<br/>

कुतो बन्धः परस्यास्य बन्धेशस्य चिदात्मनः ॥’ इति च ।<br/>

‘स बद्धः स दुःखी स बन्धयति स दुःखयतीति । स जीवः स प्रकृतिः स जीवयति स प्रकरोतीति । सोऽवरः सोऽनित्यः सोऽवरयति सोऽनित्ययति’ इति कौषारवश्रुतिः ।<br/>

‘विष्णोर्गुणोक्तिपरता मम नित्यं सुरेश्वराः ।<br/>

तदर्थमन्यद्वचनमतस्तस्य विरोधि यत् ॥<br/>

तन्ममार्थो न हि क्वापि साऽहं तत्सरणात् सदा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V04_B01" data-verse="MAN_C02_V04" data-block-id="MAN_C02_V04_B01">‘नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्(त सात्यं चापि नानत्वम्) ।<br/>

प्राज्ञः संवेदयेत् किञ्चिज्जीवकालतमो विना ॥<br/>

सुप्त्यवस्थां सुखं चापि(वाऽपि) विना नान्यत् प्रदर्शयेत् ।<br/>

सर्वं तु दर्शयेन्मुक्तौ तुरीयः परमेश्वरः ॥’ इति प्रत्यये ।<br/>

‘स्वतन्त्रे कर्तृशब्दः स्यात् प्राज्ञस्यावेदनं यथा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V05_B01" data-verse="MAN_C02_V05" data-block-id="MAN_C02_V05_B01">‘निद्रायुतास्तु विश्वाद्यास्तदधीना यतो हि सा ।<br/>

यथा भृत्ययुतः स्वामी न ह्यज्ञानं परात्मनः ॥’ इति च ।<br/>

‘अभेदमपि तद्ब्रह्म बहुरूपं विशेषतः ।<br/>

करोति न करोतीति व्यवहार्यं स्वशक्तितः ॥’ इति च ।<br/>

न संवेदयतीत्यस्वीकारे ‘तुर्यं तत्सर्वदृक् सदा’ ‘द्वैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः’ इति च विरुद्धम् । द्वैतग्रहणाकारणत्वं तुल्यमित्यर्थः ।<br/>

‘द्वैतं न ग्राहयेत् तुर्यो न च प्राज्ञः कथञ्चन ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V08_B01" data-verse="MAN_C02_V08" data-block-id="MAN_C02_V08_B01">‘अनादिमायया विष्णोरिच्छया स्वापितो यदा ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V09_B01" data-verse="MAN_C02_V09" data-block-id="MAN_C02_V09_B01">‘तन्वा स्वस्वामिसम्बन्धः प्रपञ्चोऽस्य शरीरिणः ।<br/>

वस्तुतोऽसौ न चैवास्ति परमस्य वशे यतः ॥<br/>

तन्वादिकस्तथाऽप्येष ह्यभिमानात् प्रदृश्यते ।<br/>

अतः स विद्यत इति ह्यङ्गीकारो(त्वङ्गीकारो) भवेद्यदि ॥<br/>

तथाऽपि भगवज्ज्ञानात् स निवर्तेदसंशयम् ॥’ इति ब्रह्मतर्के ।<br/>

अद्वैतमनन्यथा ज्ञातं परब्रह्मादि वस्तु (वस्तु तत्) । द्वैतं द्विधा ज्ञातमन्यथाज्ञातमज्ञैः । परमार्थतः परमेश्वरात् । तस्यैव मायामात्रं तदिच्छया निर्मितम् । तदन्यथाज्ञानं तस्मात् तदिच्छयैव निवर्तते ।<br/>

‘परेण ब्रह्मणा यत्तु द्विधा न ज्ञातमञ्जसा ।<br/>

तदद्वैतं परं ब्रह्म तदेव ज्ञातमन्यथा ॥<br/>

जीवेन द्वैतमुद्दिष्टं मिथ्याज्ञानं तदेव च ।<br/>

परमार्थात् पराद् विष्णोर्जातमिच्छावशादनु ॥<br/>

मायेतीच्छा समुद्दिष्टा मायामात्रं तदुद्भवम् ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C02_V10_B01" data-verse="MAN_C02_V10" data-block-id="MAN_C02_V10_B01">अनन्यथा इतमवगतमद्वैतम् । द्वैतं वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथा ज्ञातमित्यर्थः(वस्तुस्वरूपापेक्षया द्विधा ह्यन्यथाज्ञानमित्यर्थः) । अतो विकल्पः शरीरादिसम्बन्धः केनचिदज्ञानादिना कारणेन कल्पितोऽप्युपदेशान्निवर्तते । अयं सतां वादः- ज्ञाते सति ब्रह्मणि(परब्रह्मणि) द्वैतमन्यथाज्ञानं निवर्तते इति ।<br/>

विकल्पो देहबन्धादिः केनचित् कारणेन तु ।<br/>

कल्पितो(कल्पितोऽपि) विनिवर्तेत(निवर्तेत) गुरुवाक्यादसंशयः(संशयम्) ॥<br/>

एष एव सतां वादो ज्ञाते ब्रह्मणि तत्त्वतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V03_B01" data-verse="MAN_C03_V03" data-block-id="MAN_C04_V03_B01">‘अधिकत्वाच्च नित्यत्वादध्यक्षरमुदाहृतः(दध्यक्षरमुदाहृतम्) ।<br/>

येंऽशास्तस्य तु सर्वेऽपि पूर्णाः प्रत्येकशो(प्रत्येकशः) विभोः(प्रभोः) ॥<br/>

अतोऽधिमात्रमुद्दिष्टो मात्रा अंशा उदाहृताः ।<br/>

श्रुतः स विष्णुरोङ्कार ओमित्याक्रियते यतः ॥<br/>

आद्यस्तदंशो ह्याप्तिः स्याद् विषयानापयेद्यतः ।<br/>

जीवस्य तु यतः प्राज्ञात् तैजसाद्वा समुत्थितिः (समुत्थितः) ॥<br/>

अविभागोऽपि भगवानादिमांस्तेन कीर्तितः ।<br/>

तस्मादुत्पद्यते मुक्तस्तज्ज्ञानानन्दलक्षणः(मुक्तस्तज्ज्ञान्यानन्दलक्षणः) ॥<br/>

आप्नोति विषयान् सर्वान् निद्राया विषयस्य च ।<br/>

उभयोः कारणत्वेन ह्युभयस्तैजसः श्रुतः(स्मृतः) ॥<br/>

देहाभिमानादुद्धृत्य कर्षति स्वप्नमण्डले ।<br/>

उत्कर्षत्वं ततस्तस्य तज्ज्ञानी ज्ञाननित्यताम् ॥<br/>

आप्नोति देहादुत्कृष्य स्वात्मानं सर्वमोक्षिणाम् ।<br/>

मध्यस्थश्च भवेत् स्नेहाद्दोषाभावाच्च सर्वशः ॥<br/>

स्वात्मन्यन्तर्गमयति मानमन्तर्गतिः स्मृता ।<br/>

जीवमन्तर्गतं कृत्वा तज्ज्ञानलयकृद् यतः ॥<br/>

प्राज्ञो मानमपीतिश्च तज्ज्ञोऽप्येवं विमुक्तिगः ।<br/>

व्याप्त्याऽन्तर्गमयेत् सर्वं दुःखाद्यं तु(च) विलापयेत् ॥<br/>

अणूनामपि जीवानां प्रकाशो व्यापको भवेत् ।<br/>

अण्डमात्रे बहिश्चापि देवतानां यथाक्रमम् ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B02" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B02">‘आदिमत्त्वेन सामान्यमुपास्येन भवेदिति ।<br/>

उपासकस्य सञ्जानन् सर्ववन्द्यो भवेत् पुमान् ॥<br/>

सामान्यत्रयमप्येतत् तुल्यं मुक्तिगतत्वतः ।<br/>

अमात्रत्वं तुरीयस्याप्यविभागाद् दिने दिने ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V08_B03" data-verse="MAN_C03_V08" data-block-id="MAN_C04_V08_B03">‘आदिमत्त्वादिसामान्यं तुल्यं मोक्षोपभोग्यतः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B01" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B01">तुरीयं नादनामानं हरिं ज्ञात्वा परं पदम् ।<br/>

तमेव प्रविशेच्छुद्धरूपी तत्सदृशात्मवान् ॥<br/>

ज्ञानानन्दौ च शक्तिश्च तथाऽपि न समाः क्वचित् ।<br/>

विमुक्तस्यापि जीवस्य पारतन्त्र्यं च नित्यदा ॥<br/>

चतूरूपस्यास्य विष्णोर्नाम प्रणव इत्यपि ।<br/>

जाग्रदादिप्रणयनात् स एव ब्रह्म बृंहणात् ॥<br/>

ओमित्याक्रियमाणत्वादोङ्कारः सम्प्रकीर्तितः ।<br/>

आदिमत्वादयो ह्यर्था ओमित्यस्य श्रुतौ श्रुताः ॥<br/>

अपूर्वः कारणाभावान्नाशाभावादनन्तरः ।<br/>

पराधीनस्थित्यभावादनपर उदाहृतः ॥<br/>

सर्वगत्वादबाह्यश्च तं ज्ञात्वा प्रविमुच्यते ॥ इति च ॥<br/>

‘परत्वमपरत्वं च विष्णोरेकस्य वै यदा ।<br/>

श्रूयते न तु सामर्थ्यभेदस्तत्र कथञ्चन ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="MAN_C04_V07_B04" data-verse="MAN_C04_V07" data-block-id="MAN_C04_V07_B04">एकोऽपि निर्विशेषोऽपि चतुर्धा व्यवहारभाक् ।<br/>