Talavakara: Difference between revisions

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C01_S01_V09_B01" data-verse="TLK_C01_V09" data-block-id="TLK_C01_S01_V09_B01">वैजयन्ते समासीनमेकान्ते चतुराननम् ।<br/>

विष्णोर्विविदिषुस्तत्त्वं पर्यपृच्छत् सदाशिवः ॥<br/>

यदिदं पुरुषावश्यं तत्र तत्र पतेन्मनः ।<br/>

केन तत्प्रेरितं याति प्राणः सर्वोत्तमस्तथा ॥<br/>

चक्षुःश्रोत्रं तथा वाचं को देवो विनियोजयेत् ।<br/>

इति पृष्टस्तदा ब्रह्मा प्राह देवमुमापतिम् ॥<br/>

ध्यात्वा नारायणं देवं सर्वाधारमनूपमम् ।<br/>

सर्वज्ञं सर्वशक्तिं च सर्वदोषविवर्जितम् ॥<br/>

यः प्राणस्य प्रणेता च चक्षुरादेश्च सर्वशः ।<br/>

अगम्यस्सर्वदेवैश्च परिपूर्णत्वहेतुतः ॥<br/>

प्राणादीनां प्रणेता च सर्ववेत्ता च सर्वशः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C02_V05_B01" data-verse="TLK_C02_V05" data-block-id="TLK_C02_V05_B01">यं सम्यङ् नैव जानाति कश्चिन्निरवशेषतः ।<br/>

सर्वात्मना विजानामीति तु यस्य मतं भवेत् ॥<br/>

तस्याज्ञातस्स भगवान् यो नैवं मन्यते सदा ।<br/>

ज्ञातस्तस्य तथाऽस्यैव निश्शेषं मननं कृतम् ॥<br/>

इति यो मन्यते नास्य मतस्स पुरुषोत्तमः ।<br/>

नातिवेद्यो न चावेद्यस्तस्मात् स परमेश्वरः ॥<br/>

नेदं जीवस्वरूपं तद् ब्रह्म विष्ण्वाख्यमव्ययम् ।<br/>

किन्तु यत्ते समीपस्थमास ते विनियामकम् ॥<br/>

तदेव ब्रह्म विदि्ध त्वं विष्ण्वाख्यं परमव्ययम् ।<br/>

नियामकं तद्देवानां मर्त्यानां किमुतोत्तमम् ॥<br/>

तत्प्रसादं विना जीवे मन्तव्या न प्रवृत्तयः ।<br/>

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C03_V12" data-verse="TLK_C03_V12" data-block-id="TLK_C03_V12">इत्यत्राख्यायिकां वच्मि शृणु तां त्वं महेश्वर ।<br/>

स्थित्वा देवेषु तद् ब्रह्म व्यजयद्दैत्यदानवान् ॥<br/>

देवेभ्योऽर्थाय विजयं ते देवा मेनिरे स्वकम् ।<br/>

आविष्टा असुरैस्तेषां प्रबोधाय जनार्दनः ॥<br/>

यक्षरूपः प्रादुरभूदुमाशिवसमन्वितः ।<br/>

ब्रह्मणा चापि सहित एतेभ्योऽपि परो ह्यहम् ॥<br/>

एतेऽपि मे भृत्यभूताः परिवार्य व्यवस्थिताः ।<br/>

इति ज्ञापयितुं विष्णुः सह तैरप्युपागतः ॥<br/>

यूयमेतानपि ज्ञातुमशक्ताः किमु मामिति ।<br/>

तज्ज्ञानार्थं हुताशश्च नासिक्यो वायुरेव च ॥<br/>

इन्द्रश्च क्रमशो जग्मुस्तं ज्ञातुं नैव चाशकन् ।<br/>

तत्रेन्द्रोऽधिकबुदि्धत्वात् पृच्छतीति जनार्दनः ॥<br/>

मत्तः शिवाद् ब्रह्मणश्च श्रोतुं नैवापि शक्तिमान् ।<br/>

इति ज्ञापयितुं तत्र नादृश्यत स केशवः ॥<br/>

<div class="bhashyam-block" id="TLK_C04_V10_B01" data-verse="TLK_C04_V10" data-block-id="TLK_C04_V10_B01">उमा सा सम्यगाचष्ट तस्मै विष्णुं परं पदम् ।<br/>

यस्माद् ब्रह्मा च वायुश्च शेषवीन्द्रौ शिवस्तथा ॥<br/>

सभार्या गर्विणो नासन् सुरेभ्यस्तेऽधिकास्ततः ।<br/>

इन्द्रस्तु प्रथमं ब्रह्म व्यजानात् तेन तूत्तमः ॥<br/>

दक्षादिभ्यस्तथा कामः स ज्ञातुं पूर्वमुक्तवान् ।<br/>

दक्षो बृहस्पतिश्चैव मनुः कामात्मजस्तथा ॥<br/>

सूर्याचन्द्रमसौ धर्मो वरुणश्चोचुरोमिति ।<br/>

नासिक्यवायुरग्निश्च प्रथमं तदपश्यताम् ॥<br/>

सर्वदेवाधिकास्तस्माद् एते देवाः प्रकीर्तिताः ।<br/>

एतेभ्यश्चेन्द्रकामौ तु ताभ्यां ब्रह्मादयोऽधिकाः ॥<br/>

एतेषामवमो वह्निः परमो विष्णुरुच्यते ।<br/>

अन्तराले स्थितास्त्वन्ये ब्रह्माद्याः पूर्वमीरिताः ॥<br/>

अग्निः पश्चाद्व्यजानात् तदिन्द्रवाक्यात् ततोऽवमः ।<br/>

तस्माद्विष्ण्वभिसम्बन्धात् पारावर्यं सुरेष्विदम् ॥<br/>

व्यद्योतयद्विद्युदादीन् कपिलाख्यस्तु यो हरिः ।<br/>

अक्ष्णोर्निमेषणं कृत्वा यः शेते क्षीरसागरे ॥<br/>

स एवैकः परं ब्रह्मेत्येवं तस्योपदेशनम् ।<br/>

अधिदैवे तथाऽध्यात्मे यं मनो गच्छतीव च ॥<br/>

सम्यङ् न गच्छति क्वापि मनो येन स्मरत्यपि ।<br/>

सोऽनिरुद्धाख्य ईशेशः परं ब्रह्मेति कीर्त्यते ॥<br/>

स विष्णुस्तद्वनं नाम ततत्वाद् वननीयतः ।<br/>

एवमेनं तु यो वेद भवेत् सर्वैरपेक्षितः ॥<br/>

एतत् श्रुत्वा हरोऽपृच्छद् ब्रह्माणं पुनरेव तु ।<br/>

विद्याकारं मम ब्रूहीत्युक्तो ब्रह्माऽऽह तं पुनः ॥ विद्यावेद्यं तव प्रोक्तमास्थानं ते वदाम्यहम् ।<br/>

तपोदानस्वधर्मेषु ये स्थितास्तेषु तिष्ठति ॥<br/>

विद्यास्थानानि तस्यास्तु वेदा अङ्गानि निर्णयः ।<br/>

वेदैतामेवमखिलां यो विष्णौ प्रतितिष्ठति ॥<br/>

इत्यादि ब्रह्मसारे ॥<br/>

विद्युतः सूर्यादिप्रकाशान् । आसमन्ताद्व्यद्युतत्प्राकाशयत् ।<br/>

यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।<br/>

यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ इति वचनात् ।<br/>

तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति इति च ।<br/>

न्यमीमिषदा आ समन्तान्निमीलिताक्षमभवत् ।<br/>

स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि ।<br/>

अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मा निशि सुप्तशक्तिषु ॥ इति वचनात् ।<br/>

पूर्णत्वाच्च आः । अभीक्ष्णं सङ्कल्प इति मनसो विशेषणम् । सङ्कल्पकमित्यर्थः । सप्रतिष्ठां सायतनामुपनिषदं ब्रूहीत्युक्ते सम्यगेव मयोपनिषत्स्वरूपमुक्तम् । तत्र वक्तव्यं नास्ति ।<br/>

तपो दमः कर्म च विद्यायाः प्रतिष्ठा । तद्वत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । सत्यमिति मीमांसा ।<br/>

निर्णीयते यतः सम्यगिदं सत्यमिति स्फुटम् ।<br/>

श्रुतिस्मृत्युदितं सर्वं व्यक्तं मीमांसयैतया ॥<br/>

सत्यमित्युच्यते तस्मान्मीमांसा ब्रह्मनिश्चयाः ॥<br/>

इति शब्दनिर्णये ॥<br/>

ऋग्यजुस्सामाथर्वाख्याः पञ्चरात्रं च भारतम् ।<br/>

मूलरामायणं चैव पुराणं भगवत्परम् ॥<br/>

वेदा इत्युच्यते सदि्भः शिक्षाद्यं स्मृतयस्तथा ।<br/>

अङ्गानि सत्यं मीमांसा तद्विद्यायतनं त्रयम् ॥<br/>

इति विद्यानिर्णये ॥ यश्चिदानन्दसच्छक्तिसम्पूर्णो भगवान् परः ।<br/>