Anandamakaranda

JSON:Aitareya: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Aitareya",
"slug": "Aitareya",
Line 6: Line 6:
"type": "bhashya",
"type": "bhashya",
"docId": "AIT",
"docId": "AIT",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 410
"nextId": 410
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"id": "AIT",
"title": "ऐतरेयोपनिषत्",
"name": "Bhashya",
"type": "Bhashya"
},
"text": "\n    \n    ",
"children": [
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "AIT_C01",
"type": "adhyaya",
"name": "प्रथमारण्यके"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "प्रथमारण्यके",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "AIT_C02",
"type": "adhyaya",
"name": "द्वितीयारण्यके"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "द्वितीयारण्यके",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01",
"type": "paada",
"name": "प्रथमाध्यायः",
"title": "प्रथमाध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "प्रथमाध्यायः",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्  ",
"tail": "\n          \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "मङ्गलाचरणम्",
"tail": ")\n          "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V01_I01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं सर्वज्ञमच्युतमपेतसमस्तदोषम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राणस्य सर्वचिदचित्परमेश्वरस्य साक्षादधीश्वरमियां शरणं रमेशम् ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "उपनिषद इतिहासः",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V01_I02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुबर्भूव भगवांस्तपसेतराया नारायणोऽब्जजसुतस्य विशालनाम्नः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मिन् गतेऽध्वरमभूत् सुरविप्रसङ्घो निश्चेतनस्तदनु पद्मभवोऽमुमस्तौत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेन स्तुतः(तैः संस्तुतः .हृ) स भगवान् गिरिशेन्द्रमुख्यान् सर्वानबोधयदजेन सहैव तेऽथ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दासत्वमापुरत एव महत्सुराणां दासत्वतः स महिदास इति प्रसिद्धः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शृण्वत्सु तेषु भगवानवदद्रमायै दिव्यां श्रुतिं स परमोऽतिमुदैतरेयीम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सा बह्वृचैः प्रपठिता चतुराननास्याद् यस्यां रहस्यमुदितं परमं हि विष्णोः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाभूतिः श्रुतिः सैषा महाभूतिर्यतो हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषेणात्र कथितः सर्वज्ञः शाश्वतः प्रभुः ॥ इति ऋक्संहितायाम् ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "हरावनन्यविश्वासिनो नैव दुर्गतिः",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष पन्था एतत्कर्म एतद्ब्रह्मैतत्सत्यम् । तस्मान्न प्रमाद्येत् तन्नातीयान्न ह्यत्यायन् पूर्वे । येऽत्यायंस्ते ह पराबभूवुः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V01_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष एव सदा पन्था भगवान् पुरुषोत्तमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नित्यं स्वप्राप्तिहेतुत्वात्, कर्तृत्वात् कर्म मातृतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मैव गुणपूर्णत्वात्, सत्यं साधुस्वरूपतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्‍वापि तं विस्मरेन्नैव त्यक्त्वा तं नेतरं व्रजेत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वे नैनं तत्यजुर्हि ब्रह्माद्यास्तेन संसृतेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्ताः श्रीश्च तदत्यागान्नित्यमुक्ता गुणाधिका ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "भगवदतिक्रमः पराभवहेतुः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदुक्तमृषिणा-",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुर्न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तः पवमानो हरित आ विवेशेति ।’(ऋ.सं.८.१०१.१४)इति ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n        \n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V03"
},
"text": "\n        \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "तमोयोग्याः त्रिविधाः",
"tail": ")\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "राक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता इमाः प्रजा अर्कमभितो निविष्टा इममेवाग्निम् । बृहद्ध तस्थौ भुवनेष्वन्तरित्यद उ एव बृहद्भुवनेष्वन्तरसावादित्यः । पवमानो हरित आ विविशेति । वायुरेव पवमानो दिशो हरित आविष्टः ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति प्रथमः खण्डः ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V04"
},
"text": "\n          \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "मुक्तियोग्यास्त्रिविधाः",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवाश्च ऋषयो मर्त्यसत्तमा इति च त्रयः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आश्रिता विष्णुमेवैकं त्रिस्थानस्थितमच्युतम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अग्निस्थमाश्रिता मर्त्या विष्णुमर्काभिधं परम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आ जनैरर्चितत्वात् स ह्यर्क इत्युच्यते हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अग्नौ कर्माणि कृत्वैव मानुषा मुक्तिभागिनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मभिः शुद्धसत्त्वानां कर्मत्यागोऽपि नान्यथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आश्रिताः सूर्यगं विष्णुम् ऋषयो बृहदित्यसौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेजसा बृंहणादुक्तो, विष्णुरादित्य इत्यपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आदानात् सर्ववस्तूनाम्, स्वाध्यायेनामुमाश्रिताः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुच्यन्ते ऋषयो नित्यं नान्यथा तु कथञ्चन ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुस्थमाश्रिता देवाः पवमानाभिधं हरिम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "संसारात् पावयित्वा यन्महानन्दे मिनोत्ययम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पवमानस्ततो विष्णुः व्याप्तः सर्वासु दिक्षु च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आश्रितो भगवान् सर्वैः सर्वत्रापि, विशेषतः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आश्रयात् पृथगुक्तोऽयं नित्यानन्दो रमापतिः ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (उक्थमर्कमिति हरे रूपद्वयम् अधिदैवाध्यात्मगम्)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उक्थमुक्थमिति वै प्रजा वदन्ति, तदिदमेवोक्थमियमेव पृथिवी । इतो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्याग्निरर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । अन्तरिक्षमेवोक्थम् । अन्तरिक्षं वा अनु पतन्त्यन्तरिक्षमनु धावयन्ति॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य वायुरर्कः। अन्नमशीतयः। अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । असावेव द्यौरुक्थम् । अमुतः प्रदानाद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । तस्यासावादित्योऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते- इत्यधिदैवतम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "              \n              "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथाध्यात्मम् ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "- पुरुष एवोक्थम्। अयमेव महान् प्रजापतिरहमुक्थमस्मीति विद्यात् । "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य मुखमेवोक्थम्। यथा पृथिवी तथा । तस्य वागर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते। नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा । तस्य प्राणोऽर्कः। अन्नमशीतयः, अन्नेन हीदं सर्वमश्नुते । तदेतद् ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव । ललाटमेवोक्थम्॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " समानमशीतयोऽध्यात्मं चैवाधिदैवतं चान्नमेव । अन्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्ती३ । अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुम् । तस्मात् समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तदिदम् अन्नम् अन्नादम् इयमेव पृथिवी । ततो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेर्ता३(प्रेता३ इ) इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमित्याद्याऽत्त्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशेऽयं नाद्याद् यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति द्वितीयः खण्डः॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V07"
},
"text": "\n          (जगदुत्पादनाद् विष्णुरुक्थनामा)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्थापनादुक्थनामा स एव पृथिवीस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रथितः पृथिवीनामा, सोऽन्तरिक्षाभिधोऽत्रगः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तरीक्ष्यो यतो, द्युस्थो द्युनामाऽऽतिप्रकाशनात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अध्यात्मे च निविष्टोऽसौ पुरुषाख्यो जनार्दनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्षु स्थितत्वात्, स महान् प्रजानां पतिरेव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अहमुक्थमिति ह्येतां विद्यामनुभवत्यसौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथक्पृथक्च तस्याङ्गान्युक्थानि जगदीशितुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अग्निवातदिनेशानाम् उत्थानानि पृथक् पृथक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वदनं नासिका नेत्रमित्येतानि परात्मनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          (शस्त्रमन्त्रवदन्नं तृप्तिकरम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तृचाशीतिविभिन्नस्य शस्त्रस्यान्नत्वहेतुतः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोस्तृचाशीतिवत् स्यात् प्रसिद्धान्नमिति स्फुटम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्नाभिमानिदेवश्च तृचाशीत्याश्च देवता ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोम एव ततश्चान्नमशीतय इतरितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अदनाऽऽघ्राणदृष्ट्याख्यभोगत्रयविभागतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुखनासाचक्षुषां तद्भोग्यमन्नं हरेः श्रुतम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          (श्येनाकारचितिगगरुडारूढो विष्णुरर्कः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अरणं गमनं यस्माद् अर्कः शीघ्रगतित्वतः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्येन एव, तदाकारा चितिरर्कपदोदिता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सुपर्णप्रतिमा सा, यत् तदारूढो जनार्दनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् तस्यार्क इति सा प्रोच्यते वैदिकैः पदैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योऽसौ चितिगतो वीन्द्रः सोऽग्निवातरविष्वपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा वाक्प्राणचक्षुष्षु तस्मात् तेऽर्काः प्रकीर्तिताः।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तेषु स्थिते सुपर्णे च रूपभेदैः पृथक् पृथक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितो विष्णुस्तदर्कास्ते तस्मादेव प्रकीर्तिताः ।",
"tail": "\n                "
}
],
"tail": "\n          (जीवदेहे विष्णुर्व्याप्तः )\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्याप्तत्वाज्जीवदेहेषु मुखे विष्णोर्मुखं स्मृतम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नासयोर्नासिका विष्णोरक्ष्णोरेव तदक्षिणी ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जीववाक्प्राणचक्षुष्षु तद्वागाद्यास्ततः स्थिताः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वाग्भार्गवो रामो प्राणोऽस्य नरकेसरी ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "चक्षुस्तु कपिलो विष्णुरग्न्यादीनां च कारणम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीववागादिसंस्थं च सुपर्णमधिसंस्थिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अविशेषोऽपि भगवान् पूर्णैश्वर्यस्वरूपतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अङ्गाङ्गित्वेनैक एव स्वानन्दानुभवे स्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स एव व्यूह्य चात्मानं पृथग्रूप इव स्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुपर्णनामा भगवान् सुपर्णे च व्यवस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अग्न्यादिषु च तन्नामा वासुदेवः स संस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्ननामा स एवान्ने चेष्टयन् सर्वमास्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्ने स्थितः स एवेशो ह्यन्नदातृगतिप्रदः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          (आद्यात्तृरूपवानेक एव)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V03_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्यान्तरिक्षगस्यैव नियमादनुपक्षिणः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पतन्ति धावयन्त्यश्वान् नरादींश्च नरादयः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्य विष्णोर्धामत्वात् सूर्यो ब्रध्न इतीरितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निहितश्चैव तल्लोको नासिकायां नतस्थले ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथिव्यां संस्थितो विष्णुः स्त्रीरूपेण द्युलोकतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पतितं सर्वमेवात्ति तथा दिवि च संस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इतो गतं सर्वमत्ति द्युनामा भगवान् परः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भोग्यत्वादाद्य इत्युक्तः एवमाद्यात्तृरूपवान् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एक एव परो विष्णुरत्ताऽन्यैरुपजीव्यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आद्यो भवति चान्येषाम्, नोपजीव्यो भवेद् यथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हरिः स सर्वजीवानाम्, न भुज्यन्ते यथाऽमुना ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वे लोकास्तथा कर्तुं नैवेष्टे कश्चन क्वचित् ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (सृष्टिकर्ता श्रीहरिः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथातो रेतसः सृष्टिः । प्रजापते रेतो देवाः, देवानां रेतो वर्षम्, वर्षस्य रेत ओषधयः, ओषधीनां रेतोऽन्नं अन्नस्य रेतो रेतः, रेतसो रेतः प्रजाः, प्रजानां रेतो हृदयम्, हृदयस्य रेतो मनः, मनसो रेतो वाक्, वाचो रेतः कर्म । तदिदं कर्म कृतम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष भगवान् विष्णुः प्रजापतिरितीरितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माज्जाताः सर्वदेवा ब्रह्माद्यास्तेभ्य एव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वृष्टिः सञ्जायते, तस्याः सर्वा ओषधयोऽभवन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ओषधीभ्योऽन्नमन्नाच्च रेतो, रेतस एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वाः प्रजाः प्रजायन्ते, सङ्कल्पो हृदयाभिधः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रजाभ्यो जायते, तस्माद् विकल्पाख्यं मनस्तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विकल्पाद् वाक्प्रचारश्च वाचा नामादिवेदनात् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्म सञ्जायते, तस्मात् कर्मणश्च जगत्पुनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः । स इरामयः। यद्धीरामयास्तस्मात् हिरण्मयः। हिरण्मयो ह वा अमुष्मिंल्लोके सम्भवति, हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद ॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति तृतीयः खण्डः॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्माभिमान्ययं जीवः परस्य ब्रह्मणो हरेः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आवासस्थानमुद्दिष्टो विशेषात्, स इरामयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इच्छानुरूपं तु सुखम् इरेत्येव प्रकीर्तितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इच्छानन्दप्रभूतत्वात्, स एव च हिरण्मयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "हिरुक् सुखं हिरण्यं स्याद् बाह्यानन्दात् पृथग् यतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आधिक्यार्थे मयड् यस्माद् अधिकानन्दरूपकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उत्सृज्य कर्मजं रूपं निजानन्दैकरूपकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं नारायणं जानन् सर्वलोकैककारणम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तल्लोके दृश्यते भूतैर्मुक्तैरानन्दरूपकः ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (प्रपद-उरु-उदरप्रभृतिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तम्)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम् । यत्प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषं तस्मात् प्रपदे तस्मात् प्रपदे इत्याचक्षते । ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " शफाः खुरा इत्यन्येषां पशूनाम् । तद् ऊर्ध्वमुदसर्पत् तावूरू अभवताम् । उरु गृणीहीत्यब्रवीत् । तदुदरमभवद् । उर्वेव मे कुर्वित्यब्रवीत् । तदुरोऽभवत् । उदरं ब्रह्मेति शार्कराक्ष्या उपासते, हृदयं ब्रह्मेत्यारुणयो ब्रह्मा हैव ता३ ई ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " ऊर्ध्वं त्वेवोदसर्पत् । तच्छिरोऽश्रयत । यच्छिरोऽश्रयत तच्छिरोऽभवत् । तच्छिरसः शिरस्त्वम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " ता एताः शीर्षच्छ्रियः श्रिताः, चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक्प्राणः, श्रयन्तेऽस्मिञ्च्छ्रियो य एवमेतच्छिरसः शिरस्त्वं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V05_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमिमं प्रथमज्ञानिपुरुषं चतुराननम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वासुदेवाभिधं ब्रह्म प्राप प्रपदयोः पुरा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्मात् प्रपेदे भगवान् प्रपदाच्चतुराननम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात् प्रपदनादेव प्रपदं नाम कीर्तितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्मुखाकारवतां नृणां पादतलोपरि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रपदाख्या वर्ततेऽतो, न तु पश्वादिनां क्वचित्॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयादूर्ध्वं ततो विष्णुः प्रपदाद् ऊरुमत्र च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्थित ऊरू च तावास्ताम् ऊरूर्ध्वगमनाद्धरेः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V05_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ककिञ्चिदूर्ध्वं ततो गत्वा वायुना सह केशवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुमाहोरुगरणं कुर्वत्र स्थित इत्यपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उर्वेव गरणं चक्रे वायुर्यत्र स्थितः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्स्थानमुदरं नाम, पुनराह जनार्दनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उरु स्थानं निवासं मे कुरु विस्तारसंयुतम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽकरोत् स वायुश्च तदुरोऽभूद् उरुत्वतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उरोमध्ये च हृदयम्, तत्रवासो (तत्राऽवासो) हरेः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सूक्ष्मदृष्टियुता ये तु मुनयः शार्कराक्ष्यकाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उदरे ते परं ब्रह्म वासुदेवमुपासते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "हृत्स्थमेव परं विष्णुं ध्यायन्त्यारुणयः सदा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उदरस्थं च हृद्गं च ते उभे ब्रह्म तत्परम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एकमेव यतस्तस्माद उभये ह्यपि तद्विदः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V05_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत ऊर्ध्वं गतो विष्णुर्वायुना सह दैवतैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्थितो मूर्धनि देवेशः श्रितोऽसाविति तच्छिरः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र प्राणात्मना वायुर्मनोरूपेण शङ्करः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शेषः सुपर्ण इन्द्रश्च मनांस्येव पृथक् पृथक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहम्भावमनो रुद्रः, शेषोऽसौ पाञ्चरात्रकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वैदिकं गरुडश्चेन्द्रो यज्ञादिविषयं मनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रं चन्द्रो, रविश्चक्षुर्वागग्निः परिकीर्तितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एते देवास्तदन्ये च सर्वप्राणिषु संस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपासते महाविष्णुं परमात्मानमच्युतम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (देवोत्तमपदविजेता वायुदेवः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता अहिंसन्ताहमुक्थमस्म्यहमुक्थमस्मीति । ता अब्रुवन् । हन्तास्माच्छरीरादुत्क्रामाम तद् यस्मिन् न उत्क्रान्त इदं शरीरं पत्स्यति तदुक्थं भविष्यतीति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वागुदक्रामद् अवदन्नन् अश्नन् पिबन्नास्तैव चक्षुरुदक्रामद् अपश्यन्नश्नन् पिबन्नास्तैव श्रोत्रमुदक्रामदशृण्वन् अश्नन् पिबन्नास्तैव ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन उदक्रामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्तैव ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राण उदक्रामत् प्राण उत्क्रान्तेऽपद्यत तदशीर्यताशारीती३ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": " तच्छरीरमभवत् । तच्छरीरस्य शरीरत्वम् शीर्यते ह वा अस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यः पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V06_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वाचा हिंसामकुर्वंस्ते विनिन्दन्तः परस्परम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते विष्णोराज्ञयाऽवोचन् ‘उत्क्रमाम पृथक् पृथक् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देहाद् अब्जभवस्यास्माद्, यस्मिन्नुत्क्रान्त एव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरं पद्यते श्रेयान् स न इत्यवधार्यताम् ’।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ततः क्रमेण चाग्न्याद्या निष्क्रान्तास्तेषु सर्वशः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "निष्क्रान्तेषु न वै पातः शरीरस्याभवत् क्‍वचित् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायावुत्क्रान्त एवैतच्छरीरमपतत् क्षितौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उदासीनवदास्तां तौ केशवश्चाब्जसम्भवः॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां बलपरीक्षार्थं वाय्वादीनां च सर्वशः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (देवैः कृतायां स्पर्धायां द्विवारमपि प्राणस्य जयः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता अहिंसन्तैव-‘अहमुक्थमस्महमुक्थमस्मि’ इति । ता अब्रुवन्- ‘हन्तेदं पुनः शरीरं प्रविशाम, तद् यस्मिन्नः प्रपन्न इदं शरीरमुत्थास्यति तदुक्थं भविष्यति ’ इति । ",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाक्प्राविशद्, अशयदेव । चक्षुः प्राविशद्, अशयदेव । श्रोत्रं प्राविशद्, अशयदेव । मनः प्राविशद्, अशयदेव ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणः प्राविशत्, तत् प्राणे प्रपन्न उदतिष्ठत् । तदुक्थमभवत् । तदेतदुक्थं प्राण एव। प्राण उक्थमित्येव विद्यात्।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं देवा अब्रुवन्- ‘त्वमुक्थमसि, त्वमिदं सर्वमसि, तव वयं स्मः, त्वमस्माकमसि’ इति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": " तदप्येतदृषिणोक्तम्- ‘त्वमस्माकं तव स्मसि’ इति ॥४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनस्ते प्राविशन् सर्वे वह्निसूर्यौ शशी शिवः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नोत्थानमभवत् तेषु प्रविष्टेष्वपि सर्वशः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायौ प्रविष्टे तूत्थानं कायस्यासीत् तदैव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्चैः स्थितत्वादुक्थोऽभूद् वायुरेव ततः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उच्चत्वं च गुणाधिक्यम्, त्वमुच्चोऽसीति तेऽब्रुवन् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भृत्या वयं तवैव स्मः त्वमस्माकं पतिः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्पर्धामहे त्वद्बलेन त्वया, नान्येन केनचित्॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यूचुर्वीन्द्रशेषेशशक्रचन्द्रादिकाः पृथक् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुः स संस्तुतस्तैश्च प्रसन्नोभूद् दिवौकसाम् ॥ ४ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति चतुर्थः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (प्रातस्सायं शब्दयोरैतिह्यम्)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं देवाः प्राणयन्त । स प्रणीतः प्रातायत । प्रातायीती३ तत्प्रातरभवत् । समागादिती३ तत्सायमभवत् । अहरेव प्राणो, रात्रिरपानः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V08"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V08_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्माच्छ्रुत्वा परं ब्रह्म देवा नारायणाभिधम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शिष्यप्रशिष्यादिषु च तेऽनयन् वायुनोदितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुमप्यनयन् सर्वे यशसा तद्गुणोक्तितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये ये गुणान् विजानन्ति वायोस्तान् आविशन् मरुत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्र तत्र प्रविष्टत्वात् प्रततोऽसौ बभूव ह ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रततत्वात् प्रातरिति तस्य नामाऽभवद्विभोः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सङ्गतश्चाभवज्जीवचिता रूपान्तरेण सः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सङ्गतत्वात् सायमिति तद् रूपं नामतोऽभवत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायोस्तत्पुनरध्यात्मं प्राणापानाभिधं द्वयम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (इन्द्रियाभिमानिदेवताः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V09",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वागग्निश्चक्षुरसावादित्यश्चन्द्रमा मनः, दिशः श्रोत्रं स एष प्रहितां संयोगोऽध्यात्मम्। इमा देवताः। अद उ आविरधिदैवतम् । इत्येतत् तदुक्तं भवति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V09"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V09_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अध्यात्ममग्निर्वागाख्यश्चक्षुः सूर्यः प्रकीर्तितः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञादिसाधने यत्तु मनश्चन्द्रः प्रकीर्तितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मित्रो(मनो) यमश्च वरुणः कुबेरश्च दिगीश्वराः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्राभिमानिनः सर्वे, वैदिकश्रवणोचितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "श्रोत्रं चन्द्रस्तथा स्मार्ततान्त्रिकश्रवणोचितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यम एव, षडङ्गानां विषयश्रवणोचितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "श्रोत्रं तु वरुणः, काम्यशास्त्रार्थं (मन)मित्र एव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रं यन्नीतिशास्त्रार्थं कुबेरस्तत्(श्च) प्रकीर्तितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुना प्रहितानां हि संयोगोऽध्यात्ममेष हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शिवादीनां च सर्वेषां मनस्त्वं कथितं पुरः(रा) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एताः सर्वा देवता हि ब्रह्मवायुसुपर्णकाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शेषशङ्करशक्राश्च चन्द्रसूर्ययमा अपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अग्निश्च मित्रावरुणौ कुबेराद्याश्च सर्वशः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिदैवं स एवैक आधिक्यात् पुरुषोत्तमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवमात्रास्तदन्ये तु स आविः पुरुषोत्तमः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णज्ञानस्वरूपत्वाद्, एतावत् कथितं भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तात्पर्यात् सर्ववेदैश्च ..."
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (ज्ञानिनो मुक्तिर्नियता)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतद्ध स्म वै तद् । विद्वानाह हिरण्यदन् (वै)बैदः, न तस्येशेऽयं मह्यं न दद्युरिति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रहितां वा अहमध्यात्मं संयोगं निविष्टं वेदैतद्ध । तदनीशानानि ह वा अस्मै भूतानि बलिं हरन्ति य एवं वेद ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V10"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V10_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "-... तज्जानन्नवदन् मुनिः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हिरण्यदन्नाम (वै)बैदो, ‘भूतेषु हि सुरानृते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मदभीष्टं ममादातुं नैवेष्टे कश्चनाञ्जसा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुना प्रहितानां हि देवानाम् अहमुत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वेद संयोगमाध्यात्मम्, ततो मुक्तो यथेष्टभुक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्यान्नैवात्रास्ति सन्देहः, स्वेच्छाविहृतिरेव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मन्निषेधे न शक्तोऽस्ति प्रीता देवा हि मे सदा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिदैवेन सहिता विष्णुना प्रभविष्णुना’ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एतद्धि तेन कथितं मुनिना तत्त्ववेदिना ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुप्रहितदेवानां योगमध्यात्ममञ्जसा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वेद तं च नियोक्तारम् उपास्ते विष्णुमव्ययम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतादृशोपासनाया योग्यः सन् सततं सुधीः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वस्वाम्यन्यानि भूतानि हरेयुर्बलिमस्य हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तस्य वैष्णवे लोके मुक्तानि च न संशयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इत्येतद्ध्यानयोगाश्च मुनयो देवतास्तथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मानुषा ज्ञानमात्रेण स्वावरैः पूज्यतामियुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तामुक्तैर्मुक्तियोग्या इति शास्त्रस्य निर्णयः ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (सत्यनामा हरिः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V11",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्सत्यम्। सदिति प्राणस्तीत्यन्नं यमित्यसावादित्यः। तदेतत् त्रिवृत्। त्रिवृदिव वै चक्षुः, शुक्लं कृष्णं कनीनिकेति स यदि ह वा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति, य एवमेतत् सत्यस्य सत्यत्वं वेद ॥ ५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V11"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष भगवान् विष्णुः सत्यमित्यभिधीयते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वोत्तमत्वात् पूर्णत्वात् सर्वज्ञत्वात् तथैव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवतात्रयमन्यच्च पृथक् सत्यमितीर्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शेषवीन्द्रशिवादिभ्य उत्तमत्वात् सदैव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुः सदिति सम्प्रोक्तः, जीवेषु तु सुपूर्णतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तीति ब्रह्मा समुद्धिष्टः स एवान्नाभिमानवान् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्नं प्रजापतिरिति श्रुतिरन्या ह्यभाषत ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतिनादात् सदा वेदैरप्यन्नं स चतुर्मुखः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यमयेत्यदिति य उद्दिष्टो यमयेद् यत्प्रकाशयन्(नात्) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवतात्त्रयमेतत्तु सहितं सत्यमुच्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुक्लकृष्णकनीनासु चक्षुषोऽप्येत आस्थिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं सत्यपदार्थं यो(हि) विज्ञायोपास्त आदरात् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योग्यस्तस्या उपासाया नैवासत्येन दुष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवता मुनयश्चैव योग्या अस्या अपि स्फुटम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मानुषाणां(मनुष्याणां) ज्ञानमात्राद् दोषो नातितरां भवेत् ॥ ५ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति पञ्चमः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (श्रुतिस्मृती हरेराज्ञे)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V12",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य वाक् तन्तिः। नामानि दामानि । तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामानी३ । सर्वं वाचाऽभिवदति । वहन्ति ह वा एनं तन्तिसम्बद्धा य एवं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V12"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V12_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य नारायणस्यैव सर्ववेदात्मिका हि वाक् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तन्तिरूपा जगद्बन्धे, नाम ब्रह्मादिकं च यत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विप्रक्षत्रियवैश्यादिरूपं चाखिलमेव तु ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दाम, तेनैव बध्नाति सकलं जगदच्युतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वे हि नामवन्तोऽत्र सर्वे वेदोदिता अपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदात्मिक्या यतो वाचा विष्णुर्वदति सोऽखिलम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "य एतद्विष्णुवाचैव बद्धं नामाख्यदामभिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञात्वा जगदुपास्ते तु योग्यः संस्तदुपासने ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तं प्रत्येवाखिलान्येव भूतानि सह दैवतैः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बलिं हरन्ति, पञ्चाथ भूतान्येनं वहन्ति च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योग्यश्चास्या उपासाया योग्यो ब्रह्मपदस्य यः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतयुक्ते रथे तस्मात् स तिष्ठति सुरार्चितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तः संश्च तदन्येषां ज्ञानमात्राद् विमुक्तिगैः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वावरैः सेव्यतैव स्यात् कैश्चिदेव क्‍वचित्क्‍वचित्।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथैव वायुना बद्धं जगदेतत् ततोऽवरम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुपर्णशेषगिरिशशक्रसूर्याद्यमञ्जसा ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (पापविनाशकवेदमूर्ती श्रीहरिवायुदेवौ)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V13",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्योष्णिग् लोमानि, त्वग् गायत्री, त्रिष्टुप् मांसम्, अनुष्टुप् स्नावानि, अस्थि जगती, पङ्क्तिर्मज्जा, प्राणो बृहती । स च्छन्दोभिश्छन्नः, यच्छन्दोभिश्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते । छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात् कर्मणः, यस्यां कस्याञ्चिद् दिशि कामयते, य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V13"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V13_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वायोश्च लोमादौ छन्दांस्येवाऽश्रितानि च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोर्विमुक्तवायोश्च लोमाद्यं तु चिदात्मकम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोमप्राणादिभेदश्च नैव कश्चिच्चिदात्मनि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न्नश्छन्दोभिरेवं स केशवस्तेन चाभिधा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "छन्दांसीत्येव तेषां हि, य एवंविदुपासकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निवारयन्ति पापेभ्यश्छन्दांसि किमु केशवः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योग्या अस्याश्च विद्यायाः भृग्वाद्या देवतास्तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "छन्दस्सु संस्थितो विष्णुर्गोपायत्येव तद्विदम् ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (ऋषेः स्वानुभवः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V14",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदुक्तमृषिणा- ‘अपश्यं गोपाम्’(ऋ.सं.१.१६४.३१) इत्येष वै गोपा, एष हीदं सर्वं गोपायति । ‘अनिपद्यमानम्’() इति न ह्येष कदाचन संविशति । ‘आ च परा च पथिभिश्चरन्तम्’() इत्या च ह्येष परा च पथिभिश्चरति । ‘स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान’() इति सध्रीचीश्च ह्येष विषूचीश्च वस्ते, इमा एव दिशः । ‘आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः’ इत्येष ह्यन्तर्भुवनेष्वावरीवर्ति ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V14"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V14_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्रोऽप्यर्थमिमं प्राहापश्यं गोपामिति स्म ह ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एष गोप्ता हि सर्वस्य वायुस्थः पुरुषोत्तमः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "छन्दस्सु संस्थितो वायुर्वायौ च स जनार्दनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुश्च वायुसंस्थश्च कदाचिन्न हि (नैव) तिष्ठतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुर्हि नित्यसञ्चारी सदा सर्वप्रवृत्तिमान् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "चोदितः केशवेनैव तत्स्थेनामितशक्तिना ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आसमन्तात् पराक्चापि पञ्चभूतेभ्य ईश्वरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुस्तत्स्थो हरिश्चैव चरत्यमितपौरुषः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सध्रीचीनासु पूर्वादिदिक्ष्वेतौ चतसृष्वपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नित्यदा वसतः कोणदिक्ष्वथाऽसु विषूचिषु ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तश्च सर्वलोकेषु चरतो लोकसाक्षिणौ ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (सर्वे चेतनाः स्वोदरे विष्णुना रक्षिताः )\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V15",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथो ‘आवृतासोऽवतासो न कर्तृभिः’ इति, सर्वं हीदं प्राणेनाऽवृतम् । सोऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धः । तद्यथाऽयमाकाशः प्राणेन बृहत्या विष्टब्ध एवं सर्वाणि भूतान्यापिपीलिकाभ्यः प्राणेन बृहत्या विष्टब्धानीत्येवं विद्यात् ॥६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V15"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V15_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हस्तयोरेतयोरेव नित्याक्षीणं वसु स्थितम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्ध्यसह्यं बलं वायोरनन्तं, किमु तद्धरेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायोराधारभूतस्य, ताभ्यां हि क्रतुनामकाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आवृताः सर्वजीवा हि यथैव कनकावटाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आच्छाद्यन्ते वित्तवद्भिस्ताभ्यामेवं च चेतनाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आवृता महदाद्यै(द्या)स्तु देहे तिष्ठन्ति चैतयोः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V15_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विष्टब्धाश्चैव सर्वेऽपि जीवा आकाश एव च ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स वायुः प्रकृतिश्चैव विष्टब्धौ केशवेन हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बृहत्वाद् बृहतीत्येव तयोर्नाम प्रकीर्तितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुकेशवयोः प्राणनाम सर्वप्रणायनात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषतो(विशेषेण) बृहत्प्राणो भगवांस्तत्र केशवः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति विद्यात् ... ॥ ६ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति षष्ठः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (पृथिव्यग्न्योः परमपुरुषमुखेन सृष्टिः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V16",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V16"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V16_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "... तस्य विष्णोरङ्गानामथ वैभवम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उच्यते तस्य वाचा हि सृष्टावग्निः क्षितिस्तथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुश्रूषार्थं(षार्थे) तस्य पृथ्वी जनयत्योषधीः प्रभोः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ताः पचत्यग्निरुद्युक्त आहृता आहृताः पुनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आहरेति वचोऽस्यापि शृण्वन्त्येव महर्षयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मुखजत्वात् तयोर्विष्णोर्मुखं जनकमिष्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आस्यभोग्यं ततो विष्णोरन्नं तौ कुरुतः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैर्यद्भुज्यते चान्नं तत्र तत्र स्थितो हरिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्भुङ्क्तेऽतस्तदर्थं हि तावन्नं कुरुतस्सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोर्वाग्विभवं वेद य उपास्ते च सर्वदा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योग्यः संस्तदुपासायाः स भूम्यग्निसमन्वितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "समं तयोर्व्याप्तिमांश्च तद्वन्मुक्तश्च नित्यदा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनष्टलोको वसति समीपे केशवस्य च ।",
"tail": "\n                "
}
],
"tail": "\n                (पृथिव्यग्निपदयोग्याः वर्णितोपासनाधिकारिणः)\n                "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V16_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योग्या अस्या उपासायाः पृथिव्यग्निपदस्य ये ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योग्यास्ते वै मुख्यतया, तदन्ये तत्र तौ स्थितौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्र चर्तुं समर्था स्युर्मुक्तिं प्राप्य यथेच्छया(यदृचछया .प्र.पा) ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कादाचित्कोपासने तु, तावत् तेषां च योग्यता ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n                (आपरोक्ष्येण महिमवेत्तुः महाफलम्)\n                "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V16_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदनं ह्यापरोक्ष्येण मुख्यं भवति नान्यथा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकदेशविदो यस्मात् परोक्षज्ञानिनोऽखिलाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आपरोक्ष्यं भवेद् यस्मान्नैवोपासामृते क्‍वचित्॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादुपासापूर्वं तु योऽपरोक्षं प्रपश्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स एव वेद, नान्यस्तु, योग्यस्यैवापरोक्षदृक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद्योग्यस्योक्तफलम् अन्येषां किञ्चिदेव हि ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (विष्णुना विघ्नेश्वरभूतवाय्वोः सृष्टिः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V17",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्च । अन्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहति । एवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।",
"tail": "\n          (विष्णोश्चक्षुषा द्यौश्चादित्यश्च सृष्टौ)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽदित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छति। आदित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽदित्यश्च । यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चाऽदित्यस्य च, य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।",
"tail": "\n            (विष्णोः श्रोत्रेण दिशश्च चन्द्रमाश्च सृष्टौ)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्ती३, दिग्भ्यो विशृणोति । चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।",
"tail": "\n          (मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च)\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च । आपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधार । एवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥ ७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          (विष्णुजातानाम् अप्शब्दवाच्यानां देवोत्तमानां जीवेऽनुग्रहनिरूपणम्)\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V17"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V17_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राणादिभ्यश्च वाय्वाद्या एवं विष्णोः प्रजज्ञिरे ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मशेषसुपर्णेन्द्रशिवाद्या आप ईरिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ते विष्णोर्मनसा जाताः सर्वे चाबभिमानिनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैश्वदेव्यस्ततो ह्यापो, वरुणश्च मनोभवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राणिनां पूर्तपुण्येषु श्रद्धारूपमनोऽधिपः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं (हि) सर्वा देवता हि विष्ण्वङ्गेभ्यः प्रजज्ञिरे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वोत्पत्त्यङ्गं च ते विष्णोः शुश्रूषन्ते पृथक् पृथक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोः विषयधर्मेषु ज्ञानादिषु चतुर्मुखः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "श्रद्धां ददाति भूतानाम्, वैदिकश्रवणे विपः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान्त्रिके शेषरुद्रौ च शक्रो यज्ञादिकर्मणि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुर्गन्धवहश्चास्य भक्तिज्ञानप्रदस्तथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतानां तस्य विषये, त्वन्तरिक्षं च कर्मणः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदीयस्यैव भोगार्थं जीवानाम्, श्रुतिचारदम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तरिक्षं च विघ्नेशः, सूर्यस्तत्कर्मसिद्धये ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भूतानां ज्योतिषो दाता द्यौरप्यन्नाद्यदायिनी ॥७ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति सप्तमः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (ब्रह्मरुद्रादिनामान्यपि हरिनामान्येव)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V18",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आपा३ इति। आप इति । तदिदमाप एव । इदं वै मूलम्, अदस्तूलम्। अयं पिता, एते पुत्राः। यत्र ह क्‍वच पुत्रस्य तत्पितुः। यत्र वा पितुस्तत्पुत्रस्य। इत्येतत् तदुक्तं भवति। ",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्ध स्म वै तद् विद्वानाह महिदास ऐतरेयः। आऽहं मां देवेभ्यो वेदा, ओ मद् देवान् वेद। इतः प्रदाना ह्येते। इतः सम्भृता इति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V18"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आप इत्येव देवानां ब्रह्मादीनां कथं भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नामेत्यपृच्छल्लक्ष्मीस्तं महिदासं जनार्दनम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आप इत्येव नामैषां भवतीत्याह स प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इदं मदाख्यं यद् ब्रह्म ह्याप इत्यभिधीयते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आ पूर्णत्वाद् गुणैः सर्वैस्तन्मूलमखिलस्य च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तूलभूतं तदन्यत् तु, पिता ह्येष जनार्दनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुत्रा ब्रह्मादयः सर्वे, नैवायं वृक्षमूलवत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वतन्त्रत्वाज्जगन्नाथः, पितृत्वात् परमेशितुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्नामाऽप इति ह्येतद् ब्रह्मरुद्रादिनां भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यथा यदव इत्येव रघवः कुरवस्तथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुत्रनाम पितुश्च स्यात् तत्तन्त्रत्वात् सुतस्य हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यथा पितामहाद्याश्च पितरो नाम कीर्तिताः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथापि मुख्यया वृत्त्या व्यवहारव्यवस्थितिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आप इत्येव देवानां सर्वेषां प्रददौ हरिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वकीयमेवमन्यानि पृथक् पृथगदात् प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणादिनामानि ददौ नान्यस्य केशवः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V18_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं स भगवान् विष्णुर्महिदासाभिधः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जानन्नित्योदितज्ञानादाह देवीमिदं वचः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवपर्यन्तम् आ व्याप्तिं वेदाहं मम सर्वदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मत्पर्यन्तं (य)तथा व्याप्तिं देवानामपि सर्वशः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मयि देवास्तेषु चाहमिति विद्धिवरानने ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मयैतानि प्रदत्तानि पदानि ब्रह्मपूर्वकाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधितिष्ठन्ति, सत्ताद्या अप्येतेषां मदाज्ञया ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानकर्मबलेहाद्या मद्दत्ता इति किं वदे ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भृता मत्त एवैते,......।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (भगवानेव ब्रह्मगिरिः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V19",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष गिरिश्चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् प्राणः । तं ब्रह्मगिरिरित्याचक्षते । गिरति ह वै द्विषन्तं पाप्मानं भ्रातृव्यम्, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V19"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V19_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ". ... स एष भगवान् गिरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "(गि)गरणात् सर्वभूतानाम्, चक्षुर्नामास्य दर्शनात् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वश्रोतृत्वतः श्रोत्रम्, मनो मन्तृत्वहेतुतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राणनामा प्रणेतृत्वात्, तमेनं गुणपूर्तितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गिरणाच्चाखिलस्यास्य प्राहुर्ब्रह्मगिरिं प्रभुम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "य एवं वेद तं विष्णुम् आपरोक्ष्येण शाश्वतम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गिरत्येवाखिलं पापं भ्रातृवत् सह संस्थितम्म् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पराभवति पाप्माऽस्य द्वेष्टा निरयगः सदा ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (उपासनावैविध्येनैव तत्तद्योग्यफलप्राप्तिः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V20",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एषोऽसुः । स एष प्राणः । स एष भूतिश्चाभूतिश्च। तं भूतिरिति देवा उपासाञ्चक्रिरे । ते बभूवुः । तस्माद्धाप्येतर्हि सुप्तो भूर्भूररित्येव प्रश्वसिति । अभूतिरित्यसुराः । ते ह पराबभूवुः। भवत्यात्मना, पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति, य एवं वेद ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V20"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V20_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असनाद्भगवान् सोऽसुः सर्वस्यापि जनार्दनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एष भूतिनामाऽपि ज्ञानैश्वर्यादिभूतिदः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अज्ञानादिप्रदातृत्वात् स एवाभूतिनामकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखज्ञानादिगुणदं पूर्णं सर्वगुणैः प्रभुम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उपासते तं वाय्वाद्या देवास्तस्माच्च तेऽखिलाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बभूवुः सुखसज्ज्ञानपूर्वैः सर्वैर्गुणैर्युताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवानामपि सर्वेषां प्रधानोऽद्यापि मारुतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थित्वा सुप्तेषु विष्णुं तं भूर्भूरित्येव शंसति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भूःशब्दार्थो भूतिरिति, वैपरीत्येन चासुराः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभूतिकारको(अभूतिकारणः .हृ)ऽस्माकमैश्वर्यादिगुणोज्झितिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इत्येवोपासते, तस्मात् पराभूताश्च सर्वशः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानैश्वर्यादिभिर्हीनाः पेतुरन्धे तमस्यथ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "य एवं वेद तं विष्णुं भूतिदं भूतिरूपिणम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भावाभावं च देवानां दैत्यानां चैवमेव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानैश्वर्यादिभिः सोऽपि भवेत् तस्य परात्मनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसादात् तस्य पाप्मा च पराभवति सर्वशः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (जीवानां जीवनमरणमोक्षादयो भगवदधीना एव)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– ‘अपाङ् प्राङेति स्वधया गृभीतः’() इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ् भवति । ‘अमर्त्यो मर्त्येना स योनिः’इति, एतेन हीदं सर्वं सयोनि, मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३, अमृतैषा देवता । ‘ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम्’ इति, निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३, अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिन् लोके सम्भवति, अमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S01_V21"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष भगवान् विष्णुर्मृत्युदो मोक्षदस्तथा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव जीवनकरो यदाऽपानेन संयुतम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राणं नियमयत्यस्मिञ्च्छरीरे पुरुषोत्तमः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीराद् बहिरेतौ तु यदा निःसारयत्यजः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदा मृत्युप्रदश्चायम्, मुक्तानामपि जीवनम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणादेव हि, तत्रापि प्राणाधारो जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (मुख्यप्राणो मरणरहितः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अर्वाक् प्राक् च सदा गच्छेद् वायुरानन्दरूपिणा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेनैव गृहीतो हि प्राणोऽपानेन संयुतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनेन हरिणा यस्मान्नियतो न पराङ् भवेत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमर्त्यस्तत्प्रसादेन वायुर्देहैः सह स्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनित्या अपि देहास्ते शश्वत् सन्त्याविमोक्षतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थूलसूक्ष्मविभागेन, किमु वायुर्जगत्प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नानागती (तु)च तावेतौ, वायुः प्राप्नोति केशवम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरं तु विनष्टं स्यात् पञ्चत्वमुपगच्छति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जडं तज्जडतामेति, चेतना वायुदेवता ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चेतनेशं हरिं याति, विरुद्धगमनौ च तौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ऊर्ध्वं गच्छति देवः सः, देहोऽधः पतति क्षितौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दृश्यते तच्छरीरं चाप्यदृश्या वायुदेवता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "य एवं वेद तं वायुम् अमृतं सर्वनायकम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णानन्देन हरिणा गृहीतं तद्वशं सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स मुक्तो लोकमाप्नोति विष्णोर्मुक्तैश्च दृश्यते ॥ इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (श्रीहरिरेव सृष्ट्यादिसर्वकर्ता)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘ब्रह्म’ ‘पन्थाः’ ‘सत्यं’ ‘कर्म’ इति तस्य नारायणस्य वासुदेवाद्याः क्रमेण चतस्रो मूर्तयः । नासिकायां यन्नेत्रयोर्मध्ये विनतमिव किञ्चिन्नतस्थानं तत् सूर्यलोकस्थानीयं विद्यात् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (अक्षरविबागोऽप्यर्थपूर्णः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B05"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथा इति निर्णयः। ‘इरामया’(पृ.सं) इति दैर्घ्यमवधारणार्थम् ।‘दैर्घ्यं प्लुतं च हिङ्कारो बिन्दुरप्यवधारणे’ इति शब्दनिर्णये । ब्रह्मा हैव ता इ ते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देशतः कालतोऽर्थाच्च बलतो गुणतस्तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वरूपतोऽपि नैव स्याद् भेदोऽत्यल्पोऽपि यत्र हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "केवलैश्वर्ययोगेन यत्र सङ्ख्या दिवद् भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वरस्पर्शविभागेन तत्रोक्तिः स्याद् विभक्तिषु ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अचिन्त्यादेव (तु) (तथै)चैश्वर्याद् एकोऽपि बहुरूपवान् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकाशयेद्यतो विष्णुः सर्वत्राप्यविशेषवान् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न विशेषो हि रूपाणां मत्स्यादीनां कथञ्चन ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नैश्वर्ये न बले चैव नाऽनन्दादिगुणेष्वपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिशब्दनिर्णयवचनाद् द्विवचनम् अत्र व्यवहारमात्रम् इति दर्शयितुं ता इत्युक्तम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संहितायां यत्र दैर्घ्यं पदे यत्र न विद्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उक्तार्थस्य महाधिक्यं श्रुतेस्तत्र विवक्षितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति, अतो ब्रह्मा ह इति दैर्घ्यमपि परब्रह्मत्वविवक्षया ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (देवोत्तमो नारायण एव)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अद उ एव नारायणाख्यमधिदैवतम्, अन्यानि दैवतमात्राणि । स्थानान्तरेऽन्येषामपि अधिदैवत्वकथनम् कर्मजदेवाद्यपेक्षया। मुख्याधिदैवतं नारायण एव ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (अमरवैरिर्मुरारेराराधनम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्योष्णिग् लोमानि इत्यादि ‘लोमसूष्णिग्’ इत्याद्यर्थे । ‘सप्तसु प्रथमा’ इति सूत्रात् । सच्छन्दोऽभिश्छन्न इति वाक्यशेषात् । ‘ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्’(ऋ.सं.१०.९०.१२) इत्यादिवच्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B08"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘अङ्गेषु यस्य छन्दांसि देवा लोका मखा अपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तद्वशा नियता नित्यं नमस्तस्मै परात्मने ॥’"
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B09"
},
"text": "अस्मै.... पुण्याय कर्मण इति। एतमुद्दिश्य जीवानां पुण्यकर्म कर्तुम् । तैर्हि स्तुत्यादिकर्माणि कृतानि श्रोत्रेण शृणोति भगवान् । दिग्भ्योऽप्यन्य एव विशृणोति जीवः । अन्येषां जीवानां श्रवणजं भोगं स्वश्रोत्रेण दिग्भिरननुगृहीतेनैव भगवान् भुङ्क्ते।",
"tail": "\n            (जीवो नैव सृष्टिकर्ता)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B07"
},
"text": " न च जीववागादिना पृथिव्यग्नादिकं सृष्टमित्यत्र किञ्चिन्मानमस्ति । ‘मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च’(ऋ.सं.१०.९०.१३) इत्यादिना भगवतः सकाशाद्धि सर्वेषां सृष्टिः प्रसिद्धा । सृष्टिभेदाद् अन्यथावचनम् । न च मुख्यकारणाङ्गीकारेऽविरोध औपचारिककारणमङ्गीकर्तुं युक्तम् , अतिप्रसङ्गात् । न हि यत्ककिञ्चित् कारणत्वमस्तीत्येतावता ब्राह्मणस्य चण्डालः पितेत्युच्यते । पितृत्वं चात्रोक्तं ‘वाचं पितरम्’ इत्यादिना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मनुष्याणां तु यत्कर्म न देवोत्पत्तिकारणम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दैवतैरुपकारस्तु क्रियते नरकर्मणाम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवानां कर्मणैवैते जायन्ते सर्वमानुषाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रधानत्वान्न देवानां नृकर्मोत्पत्तिकारणम् ॥ इति च ब्रह्माण्डे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (समग्रोपनिषदि उपदेशकः महिदास एव)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S01_V21_B01"
},
"text": "आह महिदास ऐतरेय इति तु सर्वस्य वचनस्य तदीयत्वप्रकाशनार्थम्(ज्ञापनार्थम्), न तु सन्निहितस्यैव । यथा ‘इन्द्रं कुत्स’ इत्यादि । यथा च ‘पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्’(ब्र.सू.३.२.४२) इत्यादि(इति० ॥ ८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति अष्टमः खण्डः ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02",
"type": "paada",
"name": "द्वितीयोऽध्यायः",
"title": "द्वितीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "द्वितीयोऽध्यायः",
"tail": "\n        (सूर्यमण्डलगो नारायणः जीवशरीरान्तर्यामी)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण, य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत् प्राणो ह्येष य एष तपति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B01"
},
"text": " एष नारायणो देवो वायुना सहेैवेमं लोकमभ्यार्चत् । ब्रह्मादिशरीरेषु प्रविवेश । पुरुष इत्यन्तर्यामिरूपस्याख्या । ‘पुरि शेते’ इति । प्रसिद्धत्वाच्च पञ्चरात्रेषु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B02"
},
"text": "य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति भगवान् स नारायणः । ‘य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद’(बृ.भा.५.७.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छां.उ.१.६.६) इत्युक्त्वा ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.७.६)  इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः ।",
"tail": "\n            (आदित्यः न जीवशरीरन्तर्यामी)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B03"
},
"text": "‘यमादित्यो न वेद’ इत्युक्तत्वान्नादित्यः। ‘ओं भेदव्यपदेशाच्चान्यः’(ब्र.सू.१.१.२१) इति भगवद्वचनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘वृत्रं यदिन्द्र शवसाऽवधीरहिमादित् सूर्यं दिव्यारोहयो दृशे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यत्सूर्यस्य हरितः पतन्तीः पुरस्सतीरुपरा एतसे कः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सीदन्निन्द्रस्य जठरे कनिक्रदन्नृभिर्यतस्सूर्यमारोहयो दिवि’।(ऋ.सं.१०.९०.१३)"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोस्सूर्यो अजायत ।’ (ऋ.सं.८.४.२९)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यस्सूर्यं य उषसं जजान यो अपां नेता स जनास इन्द्रः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उद्वेति प्रसविता जनानां महान् केतुरर्णवः सूर्यस्य’।(ऋ.सं.२.१२.७)"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यमन्तः समुद्रे कवयो वयन्ति यदक्षरे परमे प्रजाः’।(म.ना.उ.१.३)"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘तमेताः पञ्चदेवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽग्निः’() इत्यादौ सूर्यस्य सर्वत्र पराधीनत्वावगतेश्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तीनारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः ॥’(तं.सासं. उ.प्र.व.अ.६२.श्लो.१७) इति नारसिंहपुराणे ।"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘तापनी पाचिका चैव शोषणी च प्रकाशनी ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नैव राजन् रवेः शक्तिः शक्तिर्नारायणस्य सा ॥ इति पाद्मे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥’(भ.गी.१५.१२) इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (न विष्णुरन्याधीनः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च विष्णोरन्याधीनत्वं श्रुतिषूक्तं कुत्रचित् । उत्पत्तिस्तु प्रादुर्भावापेक्षया । ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(महोपनिषत्.१) इति महाप्रलये तस्यैवावस्थानश्रुतेः । ‘यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम्’(ऋ.सं.१०.१२५.५) इत्यादि ब्रह्मशिवादीनां देव्यधीनपद-प्राप्तिमुक्त्वा तस्या अपि भगवदधीनत्वं ‘मम योनिरप्स्वं१तः समुद्रे । ततो वितिष्ठे भुवना नु विश्वा। परो दिवा पर एना पृथिव्या’(ऋ.सं.१०.१२५.७) इत्याह । ‘अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्तवा उ । अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन्’(ऋ.सं.१०.१२५.६-७) इति ब्रह्मरुद्रयोर्देव्याः सकाशात् सृष्टिसंहारौ चोक्तौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अस्य देवस्य मीळ्हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विनाविरावत् ॥’(ऋ.सं.७.४०.५)"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना विष्णोः प्रसादादेव शिवादीनां पदप्राप्तिकथनाच्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (नारायणः सर्वाधारः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V01_B08"
},
"text": " तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते। तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्त’(बृ.२.२.२) इत्यादिना शिवादिसर्वदेवोपास्यस्य वायोः ‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.२.२.१) इति मध्यमप्राण-शब्दोक्तस्य ‘प्राणः स्थूणा’(बृ.२.२.१) इति प्राणशब्दोदितो नारायण आश्रय उक्तः । तस्मात् सर्वोत्तमो भगवान् नारायणः प्राणशब्दोदित आदित्य-मण्डलस्थस्तपतीत्यादि सिद्धम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत्, तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V02"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘क्षितिपा मनुष्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आजानजाः कर्मदेवास्तात्त्विका दक्ष एव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शक्रश्चोमा च रुद्रश्च भारती वायुरेव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्ता उक्ताः शतगुणा बलज्ञानसुखादिभिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुभक्त्यादिभिश्चैव गुणैः सर्वैः क्रमाधिकाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माद्रमा ततो विष्णुरनन्तगुणतोऽधिकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यमुक्तः स्वतन्त्रश्च न चान्यस्तादृशः क्‍वचित् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कुत एवाधिकोऽन्यः स्याद् यन्मुक्ता अपि तद्वशाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमाऽपि तद्वशा नित्यं स नान्यस्य वशे प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न भेदः शेषशिवयोः सुपर्णः शेषसंमितः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कामः शक्रसमो नित्यं प्रतिबिम्बाश्च ते क्रमात् ॥’"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति च महासंहितायाम् ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V0३",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स इदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वं मध्यतो दधे यदिदं किञ्च, तस्मात् मध्यमास्तस्मात् मध्यमा इत्याचक्षते। एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणो वै गृत्सोऽपानो मदः । स यत्प्राणो गृत्सोऽपानो मदस्तस्मात् गृत्समदः। तस्माद् गृत्समद इत्याचक्षते । एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तद्यदस्येदं विश्वं मित्रमासीद् । यदिदं किञ्च तस्मात् विश्वामित्रस्तस्माद्विश्वामित्र इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं देवा अब्रुवन् - अयं वै नः सर्वेषां वाम इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वाम इति तस्माद्वामदेवस्तस्माद् वामदेव इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स इदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च स यदिदं सर्वं पाप्मनोऽत्रायत यदिदं किञ्च तस्माद् अत्रयस्तस्मादत्रय इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ॥ १ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V03"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V03_B01"
},
"text": " स पुरुषेषु शतवर्षं गत इति शतर्चिनामा । बहुरूपत्वाद् बहुवचनम् । एतमेव तथासन्तं मुख्यत आचक्षते, ऋषींस्तूपचारतः । आत्मन उदरे धृतवान् मध्ये स्थित्वा धृतवांश्च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V03_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राणस्थः प्राणनामासावपानेऽपाननामकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नेतृत्वाच्चापनेतृत्वाद् भगवान् पुरुषोत्तमः ॥इति च ।"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वामो भद्रः ॥ १ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति प्रथमः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (सर्वाणि नामानि विष्णुमाविशन्ति)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष उ एव बिभ्रद्वाजः । प्रजा वै वाजस्ता एष बिभर्ति  यद् बिभर्ति तस्मात् भारद्वाजस्तस्मात् भारद्वाज इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं देवा अब्रुवन् ‘अयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ’ इति तं यद्देवा अब्रुवन्नयं वै नः सर्वेषां वसिष्ठ इति तस्माद्वसिष्ठः। तस्माद्वसिष्ठ इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स इदं सर्वम् अभिप्रागाद् यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभिप्रागाद्यदिदं किञ्च, तस्मात् प्रगाथाः । तस्मात् प्रगाथा इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स इदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च । स यदिदं सर्वमभ्यपवयत यदिदं किञ्च, तस्मात् पावमान्यः। तस्मात् पावमान्य इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V04_B01"
},
"text": " वसिष्ठः वसतामुत्तमः । अभ्यपवयत पावयामास संसारात् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सोऽब्रवीत् ‘अहमिदं सर्वमसानि, यच्च क्षुद्रं यच्च महद्’ इति । ते क्षुद्रसूक्ताश्चाभवन् महासूक्ताश्च । तस्मात् क्षुद्रसूक्ताः। तस्मात् क्षुद्रसूक्ता इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूक्तं बतावोचतेति, तत्सूक्तमभवत् । तस्मात् सूक्तम्। तस्मात् सूक्तमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V05_B01"
},
"text": " तद्विष्ण्वाख्यं ब्रह्म सूक्तान्यवोचतेति सूक्तनामकम् अभवत् । बत इत्यास्वादने । स्वात्मनैव स्वयं सुष्ठूक्तमिति वा । इदं सर्वं परिपूर्णं सन् अहम् अल्पप्राणिषु प्रविश्य सूक्ष्मरूपः, महाप्राणिषु महारूपश्चासानीति(भवानीति) स भगवानब्रवीत् । तस्मात् क्षुद्रोऽसानीत्युक्तत्वात् क्षुद्रसूक्तास्ते क्षुद्रप्राणिषु स्थिता भगवद्रूपसङ्घाः । महानसानीत्युक्तत्वात् महासूक्ता महाप्राणिषु स्थिताः । सूक्ष्मरूपत्वादेव क्षुद्रनाम भगवतः । न तु सामर्थ्याऽल्पत्वात् । न हि सामर्थ्यादिगुणेषु कश्चिद्विशेषो भगवद्रूपेषु ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष वा ऋग् । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत, तस्माद् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत, तस्माद् अर्धर्चः । तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एष वै पदम्। एष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि। स यद् इमानि सर्वाणि भूतानि पादि, तस्मात् पदम्। तस्मात् पदमित्यचक्षत एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": " एष वा अक्षरम्। एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति, न चैनम् अतिक्षरन्ति, तस्मात् अक्षरम्। तस्मादक्षरमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एभ्यः प्राणिभ्यो गतवानित्यृक् । गच्छति हि मरणकाले ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘ब्रह्मणा सम्परित्यक्तो मृत इत्युच्यते बुधैः’ इति हि भारते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘म्रियमाणमिमं जीवं वासुदेवादिदेवताः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "त्यक्त्वा भागेन गच्छन्ति भागतोऽनुव्रजन्ति तम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गतैर्भागैरपि पुनर्विशेयुर्भोगसिद्धये ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भोग्यलोकमनुप्राप्तं तस्मात् स्वप्नवदन्तरा ॥’इति च ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B02"
},
"text": " ‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः । \n            (समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B02"
},
"text": "एवमृषिषु शब्देषु च व्यवह्रियमाणानि सर्वाणि नामानि विष्णोरेव मुख्यतः । किमु देवतानामानि !",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यो देवानां नामधा एक एव तं सम्प्रश्नं भुवना यन्त्यन्या’(ऋ.सं.१०.८८.१००) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहु रथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्’ ।(ऋ.सं.१.१६४.४६)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।’(तै.ब्रा.३.७.९.३)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’ ॥(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिश्रुतिभ्यः । न केवलमृष्यादीनां नाम भगवतः, सर्वे वेदा अपि तस्यैव नामानि, किमु च वेदाः समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि यथायोग्यं योजनीयानि ! एकमेव व्याहरणम्= एकप्रकारमेव नाम । निर्दोषगुणपूर्तिवाचकत्वादेकप्रकारता । प्राणे नारायण एव= नारायणविषय एव व्याहारः । ऋचस्तु विशेषत इन्द्रादिनामवतो विष्णोर्गुणान् अल्पज्ञानाम् अपि प्रकाशयन्तीति प्राणे नारायणे एवेति विद्यात् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उक्तं च बृहत्संहितायाम्–",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘हुङ्कारेण सहैवाब्धिः सर्वाभिभवशक्तिताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वक्ति यतो हुं च पराभिभववाचकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ओमिति स्वरते नित्यं वायुर्मेघेषु संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बलवन्नादसंयुक्तो ह्यधिकोच्चत्वमस्य तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ओङ्कारस्यार्थ उद्दिष्ट उक्तार्थाधिक्यमेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नादो बली प्रवदति तथा भेरीध्वनिः प्रभोः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनुदात्तस्वरूपत्वाद् औदार्यं वदतीशितुः ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदपेक्षयाऽन्यनीचत्वं घण्टाद्याः स्वरितात्मकाः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्चस्थितिमुदात्तस्तु स्वर्णचञ्च्वादिकः स्वरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वक्ति, तथा मन्द्रः श्वासादिः प्रचयात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकप्रकारतां विष्णोः सदाऽचाल्यां वदत्यपि ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादयः सर्वघोषा विष्णोरेव गुणोन्नतिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वदन्ति, किमु वेदाद्या, मार्जाराद्यभिधास्तथा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मारयित्वा प्रभक्ष्यैव जरयत्यखिलं जगत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेन मार्जार उद्दिष्टो, मोषणान्मूषको हरिः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वर्षणाद् वृष उद्दिष्टो, बलनाद् बलिनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तारणात् तृणनामाऽसावित्याद्येकोऽभिधीयते ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सर्वनामा भगवान् सर्वविलक्षणः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वनामाऽपि भगवान् सर्वशक्तिश्च सर्ववित् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मरुद्रादिजीवेभ्यो जडेभ्यः श्रिय एव तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यतिरिक्तः सदाऽनन्तसान्द्रानन्दैकरूपकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यैव मुख्यनामानि समाकृष्येतरेष्वपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपचारात् प्रवर्तन्ते व्यवहारप्रसिद्धये ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव सर्वनामानि प्रवर्तन्ते च मारुते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तावन्मुख्यवृत्त्यैव, मुख्यतोऽन्यव्यपेक्षया ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुख्यतः सर्वनामा तु विष्णुरेको न चापरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् प्राणादिशब्दाश्च विष्णावेव हि मुख्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यव्यपेक्षया वायौ मुख्यवृत्तिर्विधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुश्च सूर्यसंस्थः संस्तपत्येतज्जगत्त्रयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आज्ञयैव हरेर्वायोः शक्त्या सूर्यस्तपत्ययम् ॥’ इत्यादि च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (मुख्यवायुरपि सर्ववेदप्रतिपाद्यः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न प्रसिद्धसूर्यस्येयं तापनशक्तिरिति ज्ञापयितुं ‘प्राणो ह्येष य एष तपति’ इत्युक्तम् । ‘प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति’(बृ.उ.३.६.२३,सप्तान्नब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः । प्राणशब्दश्च मुख्यतो विष्णौ प्रवर्तमानोऽपि वायावपि वर्तते । अतः सर्ववेदाद्यभिधेयत्वं वायोरप्यस्ति । ‘प्राणस्य प्राणः’(केन.१.३) इति श्रुतेरुभयोरपि प्राणशब्दः प्रसिद्ध एव ।‘अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः’(बृ.४.२.१) इति वायोर्विशेषणादुत्तमप्राणो विष्णुरिति च सिद्धम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "              \n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V06_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वावात्मानौ हि वेदेषु द्वौ प्राणौ द्वौ च चेतनौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानाभिभवास्पृष्टौ वायुर्नारायणश्च तौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदन्ये चेतनास्सर्वे प्राणाश्चात्मान एव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानाभिभवस्पृष्टास्तस्मात् ते ह्यधमाः श्रुताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मध्यमो वायुरेवैक, उत्तमः केवलो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वशब्दोदितौ तस्माद् एतौ द्वावेव नापरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये चैव मितैः शब्दैरुच्यन्ते नामितैः क्‍वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रीरप्यखिलशब्दोक्ता विष्णुवन्न तु मुख्यतः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादमितनामानावपि तौ मितनामवत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रीश्च वायुश्च विष्णुस्तु मुख्योक्तेरमिताभिधः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तनामकत्वाच्च सोऽनन्तगुण ईरितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथङ्नामानि यस्मात् तद्गुणानेव प्रचक्षते ॥’इत्यादि ब्रह्माण्डे ॥ २ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति द्वितीयः खण्डः",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (बृहतीसहस्रमन्त्रेतिहासः)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषससाद । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्येव अभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागा, वरं ते ददामि’ इति । स होवाच- ‘त्वामेव जानीयाम्’इति ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमिन्द्र उवाच- ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि । तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद् वैश्वामित्रम् एष तपन्नेवास्मि’ इति होवाच ॥ ३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          (बृहतीसहस्रं सर्वं नारायणस्यान्नम्)\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": " अन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः, तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम्, तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेते इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तम् इत्यादिना ॥",
"tail": "\n            (इन्द्रकर्तृकं महाव्रतम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाव्रतं कर्म चक्रे, हौत्रं चक्रेऽत्र कौशिकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भृगुरध्वर्युरभवद्, ब्रह्मा ब्रह्माऽभवत् स्वयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उद्गाता वायुरभवत्, स्वयं नारायणः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सादस्यमकरोत् तत्र, तदन्येऽन्येऽपि चर्त्विजः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (विश्वामित्रेण बृहतीसहस्रफठनम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बृहतीसहस्रं शंसिष्यन् यदा सस्मार केशवम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुना सह देवेशस्तदा वासवमाविशत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आविष्टो, विष्णुनाऽथेन्द्रो वायुना सह कौशिकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शंसेत्युक्त्वा निषण्णोऽभूद्, इदमन्नं तवेति सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋक्सहस्रं शशंसाथ(शशंसात्र .हृ) यज्ञाङ्गत्वेन भक्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तच्छ्रुत्वा तुष्टिमगमत् केशवो वायुसंयुतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वितीयवारं शंसेति प्राह तं च जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रीत्यैव शक्रमाविष्टो, विश्वामित्रः शशंस तत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतिप्रियत्वाद् भगवान् पुनरप्याह कौशिकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयं च शशंसासौ(सास्मै) विष्णोरन्नं प्रकल्प्य तत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततोऽतितुष्टो भगवान् ददामि वरमित्यमुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऊचे, स प्रथमे त्वेव निजसालोक्यमीश्वरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादाद् द्वितीये सामीप्यम्, तृतीये पुनरेव च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "              \n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वरं ददानीत्युक्तः स मुनिः प्राह जनार्दनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्यक्त्वामेव जानीयाम् इति मोक्षे सुखोच्चताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इच्छंस्तं प्राह भगवान् इन्द्रस्थो वायुसंयुतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वनामाऽहमस्म्येक इति ज्ञानं ममोत्तमम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्मात् सर्वगुणत्वं स्यात् सर्वनामत्व एव तु ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "              \n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि दोषाभिधायीनि विष्णोर्नामानि कर्हिचित्(कानिचित् .हृ)।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अदोषत्वान्महाविष्णोर्न सामान्यवचांस्यपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वोत्तमगुणात्मत्वात् सदा नारायणस्य हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वोत्तमगुणानेव नामान्याचक्षते हरेः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "              \n              (विष्णौ सर्वशब्दसमन्वयक्रमप्रदर्शनम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावज्ज्ञानेन मोक्षः स्यात् तावज्ज्ञात्वापि कौशिकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिकज्ञानलब्ध्यर्थं मोक्षेऽधिकसुखाप्तये ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जानीयां त्वामिति प्राह तस्मा आह स केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्राविष्टः प्राणनाम तथाऽन्याश्चाभिधाः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ओयत्वाद् अहंनामाऽस्म्यसनान्मनुतेरपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततो वेत्तीति च त्वं स, पूर्णत्वात् सर्वनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वाणि बहुरूपत्वात् सर्वरूपेषु पूर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रभूतत्वाद् भूतनामा सर्वरूपप्रभूततः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहुरूपः स भूतानीत्युक्तो विष्णुस्सनातनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वैश्वर्यस्वरूपत्वादेष इत्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव सूर्यसंस्थः सन् लोकं तपति केशवः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "              \n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वनामवतस्तस्य ममान्नं मित्रमुच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्नाभिमानिनी साक्षाच्छ्रीरेव प्रमदोत्तमा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "साऽन्नमित्युच्यते विष्णोर्भोग्यत्वान्मित्रमेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दक्षभागस्थितेनत्वाद् दक्षिणं नाम सोच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्या इनो हि विष्णुः स दक्षभागे स्थितः सदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्याभिमानिन्यन्नस्य लक्ष्मीः सा देवतोत्तमा।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैश्वामित्रं तदन्नं तु ऋक्सहस्रात्मकं मतम्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विश्वामित्रेण दृष्टत्वाद् वैश्वामित्रं तदीर्यते।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (शक्राविष्टो विष्णुः; न चापरः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B07"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कां परिहरन् हरिः।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "आदित्यसंस्थितो विष्णुः तपन्नस्मीति चोचिवान्।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वं जानीयामिति प्रश्नं विश्वामित्रस्य कुर्वतः।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "अभिप्रायद्वयं ह्यस्ति ‘शक्राविष्टो न चापरः।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "हरेरिति तु मे तर्कस्तजोबाहुल्यतोऽजनि।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य तर्कस्य सत्यत्वं ज्ञातव्यं प्रथमं मया।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वितीयं यदि विष्णुः स्याज्ज्ञातव्यो मे विशेषतः’।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्याभिप्रायमस्यैव ज्ञात्वा विष्णुः सनातनः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "अभिप्रायद्वयस्यापि परिहारं हरिर्ददौ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणो वा अहमित्यादि नामसन्दर्भमुक्तवान्।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषज्ञानसिद्ध्यर्थं नाम्नामुक्तिः परात्मनः।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कानुत्त्यर्थमेव च ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "तपन्नेवास्मीत्यावदत्, तपन्तं वेद सोऽपि हि।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणं सर्वगतम्, गायत्र्योपासको हि सः॥ इति ब्रह्मण्डे।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n            (‘प्राणो वा अहम्’ इत्युपदेशः भगवतैव कृतः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वाऽपि त्वामेव जानीयाम् इति वरस्वीकाराद् इन्द्रादेव च, इन्द्राविष्टो भगवान् अत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते ; एष तपन्नेवास्मि इति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपति इत्युक्तत्वात् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (भगवतस्तदीयरूपाणां च नास्ति भेदः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B08"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि इत्यादिनाऽपि आविष्टस्य विष्णुत्वं किञ्चिज्ज्ञायते । तथाऽपि एतेन इति तृतीयात्वात् करणत्वाशङ्का भवति । तस्य मे इति वैयधिकरण्यमिति च । अतो भगवन्नामानि पृथगुक्त्वा ‘अहं विष्णुरित्येष तपन्नेवास्मि’() इत्युवाच । इन्द्रशरीरमेव पश्यतो विश्वामित्रस्य तर्कमात्रतो भगवानिति किञ्चिज्जानत इति ज्ञायते ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (न शचीपतिः सर्वशब्दवाच्यः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B09"
},
"text": "\n              न चेन्द्रस्य प्राणशब्दः(प्राणशब्दाभिधेयत्वम्. हृ) सर्वशब्दाभिधेयत्वं च विद्यते । ‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.१०.८२.६) इत्युक्तस्य पद्मनाभस्य हि ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८.२३) इति सर्वदेवाभिधानत्वमुक्तम् । इन्द्रे हीन्द्रशब्दोऽपि न मुख्यतो वर्तते, परमैश्वर्याभावात्, इन्द्रशब्दोऽपि विष्णावेव वर्तते । स हि परमेश्वरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।’(तै.ब्रा.३.७.९.३)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्’(ऋ.सं.१.१६४.४६) । इत्यादिश्रुतेश्च । ‘सप्तार्द्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोऽस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि’(ऋ.सं.१.१६४.३६)  इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (नारायणादिनामानि नान्यस्य)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) ॥’ इति श्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "‘यो देवानां नामधा एक एव’() इत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । ‘एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः’() इति श्रुतिः । ‘एको नारायण आसीत् तत्समो वा, अधिको वा नास्ति’() इति च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्स्तपति तेजसा भ्राजसा च’(म.ना.उ.१.३) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यमन्तःसमुद्रे कवयोऽवयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा’(तै.आ.१०.१.१) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": " इत्युक्तस्य समुद्रशायिन एव नारायणस्य",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘तद् एवर्तं तद् सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.४.३) । इति परब्रह्मत्वावधारणाच्च विष्णोः परं सदृशं वा नास्त्येव । अतस्तदत्रोच्यत इत्यपि न वक्तव्यम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (विष्णुः सर्वेश्वरः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.सं.७.९९.१) ॥इत्यादेश्च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B02"
},
"text": "‘नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम्’(ऋ.सं.४.३०.१) । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ‘किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम्’() इत्यादिप्रश्नस्यापि"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोर्नामसहस्रम्... ॥’(म.भा.अनु.अ.१४९)"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्येव भारते परिहाराच्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (मित्रं मे दक्षिणा रमा)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्याध्यायि  ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘दक्षिणाभिः सहैवैतन्मदधस्ताज्जगत्सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "धन्याश्चर्योऽहमेवैको मित्रं मे दक्षिणा रमा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यवादीद्धरिर्भूपा धन्योऽसीत्युदितो मया ॥’ इति नारदवचनम् ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना अचेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माद्योऽयं विजानाति स मित्रं तस्य नान्यथा ॥’इति भारते"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (विष्णुरेव बृहतीसहस्रप्रतिपाद्यः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘महाव्रतनियुक्तं यदृक्सहस्रं हरेः प्रियम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदुक्थमिति सम्प्रोक्तं तेने यो विष्णुरेव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादुक्थायुरित्युक्त ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादुक्थायुरिन्द्रेति विष्णुर्यज्ञेषु पूज्यते ॥’इति गारुडे"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः’(तै.ब्रा.३.७.९.३) । इत्युक्त्वा ‘तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा’ इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । ‘सदिति प्राण’ इति श्रुतेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "साधुत्वं सत्यता प्रोक्ता साधुर्वायुर्हि सर्वतः ॥’ इति शब्दनिर्णये ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (बृहतीसहस्रपठनफलम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रियधाम्न उप= समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीये स्वपुरप्राप्तिं तृतीयेऽन्तःपुरस्य च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथा स्वविषयं ज्ञानं विश्वामित्रे ददौ प्रभुः ॥ इति च गारुडे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (इन्द्रे विशेषावेशस्तात्कालिकः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । ‘प्राणस्तथाऽनुगमाद्’(ब्र.सू.१.१.२८) इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा ‘न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन्’(ब्र.सू.१.१.२९) इति वक्तुः= बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्य इन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । ‘अध्यात्मसम्बन्ध’ शब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः= परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्हि ‘अध्यात्मभूमा’ इत्येव स्यात्; सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (अन्तर्यामिदृष्ट्याऽभेदव्यवहारः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्’(ब्र.सू.१.१.३०) इति शास्तुरन्तर्यामिणो विष्णोः सर्वशरीरस्थितत्वात् सर्वनामाभिधेयत्वं चोक्तम् । ‘अहं मनुरभवं सूर्यश्च’ (ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादिवत् । न हि मनुसूर्यादिर्भवति वामदेवस्तेषां पक्षेऽपि । सर्वप्रवृत्तिहीनतां हि ते मोक्षं वदन्ति । अत्र च ‘अहं भूमिमददामार्याय’(ऋ.सं.४.२६.२) इत्यादिना प्रवृत्तिरेवोच्यते ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B03"
},
"text": " \n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न च वामदेवेन मन्वादिकर्म क्रियते कदाऽपि । अतीतार्थश्चायं दृश्यते ‘भूमिम् अददाम्’ इत्यादिना । नहि पूर्वं वामदेवेन तानि कर्माणि कृतानि । भगवान् विष्णुर्हीन्द्राय भूमिमददात्(विष्णुर्हि आर्याय इन्द्राय भूमिमदात्(ताम्रपर्णि) । स एव च सर्वेष्वन्तर्यामित्वेन स्थित्वा नामप्रवृत्तिनिमित्तानि सर्वकर्माणि कुर्वन्नवबोध-सूरिनियमनादिभिर्मनुसूर्यादिसर्वनामा भवति । यदि भेदस्य पूर्वमपि मिथ्यात्वमङ्गीक्रियते तर्हि भूमिदानादिसर्वकर्मणां मन्वादित्वस्यापि मिथ्यात्वाद् ‘अहं मनुरभवम्’ इत्यादिकं सर्वमनर्थकमेव भवति ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (मुक्तावपि पञ्चभेदाः सुनित्याः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जडेश्वरभिदा चैव जडभेदस्तथैव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जडजीवभिदा चैव सत्योऽयं भेदपञ्चकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न कदाचिन्निवर्त्योऽयं मुक्तौ संसार एव च (वा) ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "य एतदन्यथा ब्रूयुस्ते हि यान्त्यधरं तमः ॥’ इति भविष्यत्पर्वणि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।’(भ.गी.१६.८)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ।’(भ.गी.१६.१४)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।’(भ.गी.१६.९)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.२०) ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (सर्वान्तर्यामित्वादिना विष्णोः सर्वशब्दवाच्यत्वम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे’() इत्यादौ अहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दार्थः(अस्मच्छब्दस्थः/अस्मच्छब्दाद्यर्थः) । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव’() इति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा, तत्रैव प्रमाणत्वेन विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्यायिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात्, सर्वगुणत्वात्, सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते‌; न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उक्तं च भारते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘स्रष्टृत्वाच्चैव पातृत्वान्नियमाच्च प्रकाशनात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वत्वमुक्तं विष्णोस्तु न तु सर्वस्वरूपतः ॥’ इति ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (श्रुतिवचनानि नाभेदपराणि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘‘ ‘पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्’(ऋ.सं.८.४.१७) इति पुरुषेणैव ‘इदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।()’, ‘आ तृणाद् आकरीषात् सर्वं भगवान् इति मिथ्यादृष्टिरेव’ (एषा.हृ)’’ इति च श्रुतिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘हिरण्मयो ह वा अमुष्मिल्ँलोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद’(),",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अमृतो ह वा अमुष्मिल्ँलोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद’(),",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्’() इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हि भेदाभावे ‘सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे’() इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "एकत्वे तु ‘ददृशे’ इत्येतावता पूर्यते; ‘सर्वेभ्यो भूतेभ्यः’ इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे । नच ‘कर्तृकर्मविरोधो नामास्ति’ इत्यत्र किञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B02"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि ।",
"tail": "\n\t\t\t\t(न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो मायावादिनः)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सितस्य (गुडस्य) पनसादीनां निर्हारीत्यभिधीयते ॥’ इति शब्दनिर्णये ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (मुक्तावपि तारतम्यम् अप्रतिहतम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति’(क.ठ.२.३.१३) इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । ‘यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः’(क.ठ.६.११) इत्यादि कर्माणि च । ‘यस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे’() इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः(काठके न दृश्यते) ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥",
"tail": "आदध्ना(घ्ना)स उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे’(ऋ.सं.१०.७१.७) ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मुक्तानामपि तारतम्यं चोक्तम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तारतम्यं च तेषां हि श्रुतावुदितमञ्जसा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "क्षीरसागरदध्नास्तु केचित् तिष्ठन्ति मुक्तिगाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपस्थिता ब्रह्मवनं केचिदश्वत्थमण्डलम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ऐरे ह्रदे केचिदपि देवा एव परं(सदा.हृ) हरिम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नागभोगशयं मुक्ता ददृश्रेऽधिकमोदिनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सागरादिस्थिता विष्णुं पश्यन्ति क्वचिदेव हि ॥’"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति ब्रह्मसारे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (वेदमन्त्रेषु मुक्तलोकवर्णनम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यत्र ब्रह्मा पवमान च्छन्दस्यां वाचं वदन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ग्राव्णा सोमे महीयते सोमेनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिल्ँलोके स्वर्हितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मिन् मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यत्राभूर्यह्वतीरापस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "लोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवैस्सुकृतकर्माभिस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कामस्य यत्राप्ताः कामाः तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव’(ऋ.सं.९.११३.६-११) ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (श्रुतिसूत्राणि मुक्तभेदावेदकानि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना ब्रह्मसूर्ययमादीनां सर्वदेवानाम्, दिवो देव्या अवरोधभूतानां सर्वदेवानाम्, गङ्गाद्यब्देवतानां च वेदव्याख्यानम्, सोमयागादिकम्, कामचरणं च मुक्तानां भेदेनावस्थितानामुच्यते । मुक्ताश्चात्रोच्यन्त इति प्रतीयते; ‘अमृतं कृधि’ इति वचनात् । अमुक्तानां स्वे स्वे लोकेऽवस्थानं हि तेषाम् । मुक्तानां हि विष्णुलोकेऽवस्थानं देवानाम् । ‘मुक्तः प्रतिज्ञानात्’(ब्र.सू.४.४.२) । ‘सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः’(ब्र.सू.४.४.८) । ‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७) । ‘भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च’(ब्र.सू.४.४.२२) । ‘अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात्’(ब्र.सू.४.४.२३) इत्यादि मुक्तसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ‘ग्राव्णा सोमे महीयते’(ऋ.सं.९.११३.६) इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (सूत्राणुसारेण श्रुतेरर्थ उपवर्णनीयः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नच सूत्रेषु निश्चितार्थस्यौपचारिकत्वं वक्तुं युज्यते । निर्णयात्मकत्वात् तेषाम् । अतिप्रसङ्गश्चोपचारादिकल्पने । ‘ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः’(भ.गी.१३.५) इति (हि) विनिश्चितानि ब्रह्मसूत्राणि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’इति आदित्यपुराणे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (न मुक्तिर्भोगरहिता)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V07_B01"
},
"text": " \n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च निर्णयकानि(निर्णयात्मकानि. हृ) भगवद्वाक्यान्यपहाय मानुषवाक्यैरेव तेषामुपचारत्वादि कल्प्यम् । न च भोगरहिता मुक्तिर्नामान्याऽस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः(ग्रहत्वमाप. हृ ) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथा मुक्तावुत्तमायां विष्णुमाविश्य भुञ्जते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वशाश्च ते सर्वे सर्वदा दुःखवर्जिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न तु विष्णुगुणान् सर्वे भुञ्जते ते कदाचन ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बाह्यभोगान् भुञ्जते च तारतम्येन कांश्चन ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोर्देहाद् बहिश्चापि निर्गच्छन्ति यथेष्टतः ॥’ इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम्  ॥ ३ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति तृतीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        (बृहतीसहस्राभिमानिदेवतयोर्निरूपणम्)\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छरीरम् । यो घोषः स आत्मा । य ऊष्माणः स प्राणः । एतद्ध स्म वै तद्विद्वान् वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव । तत एतन्नामधेयं लेभे । एतदु हैवेन्द्रो विश्वामित्राय प्रोवाच। एतदु हैवेन्द्रो भरद्वाजाय प्रोवाच । तस्मात् स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति । य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा 'जगतस्थस्थुषश्च' इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति श्रीमन्महैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V08"
},
"text": "\n\t\t\t  (बृहतीसहस्रोपासनया ब्रह्मप्राप्तिः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V08_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावतीभिर्ऋग्भिः शंसिताभिः षट् त्रिंशत्सहस्राण्यक्षराणि भवन्ति । यस्मात् कस्मादपि च्छन्दसस्तावत्यः शंसनीयास्तदा सम्पादितं बृहतीसहस्रं भवति । तत्र या व्यञ्जनाभि(मानि)देवता सैव सर्वप्राणिनां शरीराभिमानिदेवता स्वायम्भुवो मनुः । घोषाभिमानिदेवता सर्वजीवाभिमानी ब्रह्मा । ऊष्माभिमानी वायुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यञ्जनानां शरीरस्य चाभिमानी मनुः स्मृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "घोषाणां सर्वजीवानामभिमानी चतुर्मुखः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऊष्माभिमानी वायुश्च प्रतिपाद्यो जनार्दनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एतेषामधिपं विष्णुं बृहत्युक्थस्य देवताम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपास्यैव वसिष्ठोऽभूद् वसिष्ठः शक्र एव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एतां विद्यां कौशिकाय भरद्वाजाय चादरात्(चाददात्. हृ) ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्विद्याबलेनैव विद्याधीशेन बन्धुना ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यज्ञेष्वाहूयते नित्यमिन्द्रो विष्णुप्रसादतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V09",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नोति (राप्नुवन्ति) । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V09"
},
"text": "\n\t\t\t  (स्वरव्यञ्जनानि विष्णुरूपाणि अहोरात्रदैवतानि)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V08_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "षट् त्रिंशद्रूपवान् विष्णुर्व्यञ्जनेषु च संस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तान्येव विष्णुरूपाणि रात्रीणामपि देवताः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकैकं च सहस्रं तद्व्यञ्जनेषु च रात्रिषु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "रूपं विष्णोः स्थितं व्यूह्य षट् त्रिंशतिसहस्रधा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "षट् त्रिंशतिसहस्राणि स्वरगाणि हरेरपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तान्येवाह्नां दैवतानि रूपाणि परमात्मनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वासप्ततिसहस्राणि रूपाण्येवं रमापतेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शताब्दानामहोरात्रदैवतान्युत्तमानि च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहतीसहस्रवर्णानामपि ध्यात्वाऽखिलान्यपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शतवर्षहरिध्यानफलमाप्नोति पूरूषः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति, य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ । योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा ‘जगतस्थस्थुषश्च’(ऋ.सं.१०.११४.१) इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S02_V10"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं ज्ञात्वाऽपि(त्वैव) सम्पाद्य बृहतीनां सहस्रकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानान्नारायणस्यैव प्रकृष्टज्ञानसन्ततेः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव मे मयो विष्णुः प्रकृष्टज्ञानरूपकः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राधान्यं मयशब्दोऽयं वक्ति विष्णोः सदैव हि ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रधानोऽस्य हरिर्यस्मात् प्रज्ञारूपोऽधिदेवता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मामृतं(च) तेनायं ब्रह्मादिमय उच्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वोत्तमस्वरूपत्वाद्विष्णुरुक्तः स देवता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्म पूर्णगुणत्वाच्च, नित्यत्वाद् अमृतं तथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतादृशं च (तु) यो विष्णुं प्रधानं वेत्ति सर्वदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रज्ञादिभिर्गुणैः स्वस्मात् परेभ्यश्च सदाऽधिकम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रज्ञादेवब्रह्मामृतमयः स परिकीर्तितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रज्ञादिमय एवं स भूत्वा देवान् क्रमेण च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एति मारुतपर्यन्तान्, मारुतेन च केशवम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सम्पादनाच्च विद्याया अस्याः परत एव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रमापतेः द्वासप्ततिसहस्ररूपाणि बृहतीसहस्रमन्त्रे सन्निहितानि)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वासप्ततिसहस्राणि रूपाणि हि रमापतेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बृहतीसहस्रसंस्थानि स्वरव्यञ्जनभेदतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान्येव पुरुषस्थानि यस्मात् पुरुषसंस्थितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बृहतीसहस्रं तच्छंस्यं व्यज्यते न ह्यृते नरम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वासप्ततिसहस्राणि तान्येवाहर्निशासु च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुरूपाणि सूर्येऽपि त्वहोरात्रं हि सूर्यगम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद्योऽयमहं नामा सदाऽहेयत्वहेतुतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स एवासौ सूर्यसंस्थः साक्षान्नारायणः प्रभुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योऽसौ सूर्यगतो विष्णुः सोऽहेयो भास्करादिभिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं मनुष्यजीवेषु सूर्यादिषु च संस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एक एव परो विष्णुरिति जीवसमीपगम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ईक्षेन्नारायणं देवं सर्वजीवेश्वरेश्वरम् ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (प्रज्ञामयादिशब्दाः विष्णुवाचकाः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B04"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सम्पन्नस्य परस्तादेवानन्तरमेव; न पुनः कर्मान्तरेण शरीरारम्भ एवंविदो भवति । प्रज्ञामयो देवतामय इत्यादि पृथक् पृथङ् ‘मय’शब्दोऽनिरुद्धादिचतुर्मूर्तीनामपि परस्परसाम्येन सर्वजीवेभ्य आधिक्यं ज्ञातव्यमिति दर्शयितुम् ।\t",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अन्तर्यामिस्वरूपेण ज्ञापयन्ननिरुद्धकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रज्ञेत्युक्तो द्योतनाच्च प्रद्युम्नो देवतोदितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमं करोति यच्छास्त्रमृतं स्वस्मिन् पुनः पुनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सङ्कर्षणोऽमृतं तस्माद्, वासुदेवस्तु बृंहणात् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवानां मुक्तिदानेन ब्रह्मेति कथितः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवमेकोऽपि भगवांश्चतुर्धा समुदीरितः ॥’ इत्यादि चातुरात्म्ये ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (बृहतीसहस्रोपासनया विष्णुपारम्यज्ञानं दृढमवतिष्ठते)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B05"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सम्भूयेत्यत्र ‘सम्’ इत्युपसर्गाद् बृहतीसहस्रसम्पादनानन्तरं भगवदाधिक्यं पुनराधिक्येन ज्ञायत इत्युक्तं भवति । भगवदाधिक्यमधिकं ज्ञात्वा देवता अपि एति= क्रमेण प्राप्नोति ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘द्वासप्ततिसहस्राणां रूपाणां पर्युपासनात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आधिक्यं ज्ञायते विष्णोर्नितरां हि पुनः पुनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राप्नोति देवताश्चैव केशवान्ताः क्रमेण तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योग्या अस्याश्च विद्यायाः देवा ऋषय एव च ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n              (अहंनामा विष्णुः)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहतीसहस्रस्थितानि विष्णुरूपाणि पुरुषे स्थितानि पुरुषैरहेयत्वाद् अहंनामकानि तान्येव सूर्ये स्थितानि, यान्येव सूर्ये स्थितानि तान्यपि सूर्यादिभिरहेयत्वादहंनामकानि । एतदेवोक्तं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वदा उप= समीपे ईक्षेत ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (उपसर्गो न निरर्थकः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B06"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नात्र जीवेश्वराभेदो विवक्षितः । ‘उप= समीपे ईक्षेत’ इति समीपे दर्शनवचनात् । न च निरर्थकत्वम् उपसर्गस्याङ्गीकर्तुं युक्तम् । न ह्यार्षेषु वेदादिषु व्याकरण-निरुक्तादिषु चोपसर्गाणां वैयर्थ्यमङ्गीकृतं कुत्रचित् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "उक्तं च भगवता व्यासेन–",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘नानर्थकः स्वरो वाऽपि वर्णो वा कुत्रचिद् भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पदं वाक्यं कुतश्च स्यान्नाल्पार्थमपि कुत्रचित् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्चाराद्यर्थमपि वा नास्ति किञ्चित् स्वरादिकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "महार्थमेव सर्वं हि वेदे वा वैदिकेऽपि वा ॥’ इति ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुकरं च सर्वपदानाम् अनर्थकत्वकल्पनम् । यैश्च वाक्यैरर्थवत्वं प्रतीयते तेषामप्यनर्थकत्वमेव स्याद्, विशेषाभावात् । न च मानुषवाक्येन वेदपदानाम् आनर्थक्यं कल्प्यम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे बाधकानि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जीवेश्वरैक्यङ्गीकारे ‘योऽहं सोऽसौ’ इत्येव पूर्यते; पुनः ‘योऽसौ सोऽहम्’ इति व्यर्थम् ? न ह्यस्य तेनैक्ये तस्यानेन भेदशङ्का भवति । ‘अस्य तस्य’ इति भेदाङ्गीकारे नाभेदो मुख्यः ; किन्तु ? तदधीनत्वमेवान्यस्य भवति, स्नेहविशेषो वा । ‘चैत्रो मैत्रः, मैत्रश्चैत्रः’ इतिवत् । तत्र ह्युभयस्नेहापेक्षया पुनर्वचनं युज्यते । अभ्यासत्वे ह्येकप्रकारेण प्रयोगो दृष्टः । अत्र हि प्रयोगद्वैविध्यं दृश्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘एकप्रकारा बहुशो वागभ्यास इतीरितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अर्थान्तरार्था द्विविधा प्रयुक्तेति हि निर्णयः ॥’ इति गारुडे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (नात्राहंशब्दः जीववाची)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B08"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहंशब्दस्याहेयत्वाङ्गीकारे नराहेयत्वं सुराहेयत्वं चोच्यते इति न वैयर्थ्यम् । ‘अः इति ब्रह्म तत्रागतमहमिति’(), ‘न वा अहमिमं विजानाति’, ‘तस्योपनिषदहम्’(बृ.उ.७.५.४) इत्यादौ विष्णोरेवाहेयत्वेनाहंनामकत्वप्रसिद्धेः । अहंशब्दस्यास्मच्छब्दार्थकत्वे ‘अहमिमं न जानाति’ इति न युज्यते । तस्य ‘भूरिति शिरः, भुव इति बाहू’(बृ.उ.७, ब्रा.५) इत्यादिनाऽक्षिसंस्थो भगवानेव ह्यहंशब्दोदितः । न हि जीवस्याक्षिणि पृथक् शिरोबाह्वादिकं विद्यते । हृदि स्थितमेव हि तस्य स्वरूपम्(रूपम्. हृ) । जागरितेऽप्यक्ष्यादिषु विशेषसन्निहितं भवति दीपप्रकाशवत् । ‘अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद् हृदि हि’(ब्र.सू.२.३.२५) ‘गुणाद्वाऽऽलोकवत्’(ब्र.सू.२.२.२६) इति च सूत्रात् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B09"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘आदित्ये हिरण्मयः पुरुषः’(), ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.६.७) इत्यादि सूर्ये स्थितस्य विष्णो रूपमुक्त्वाऽक्षिस्थितस्यापि ‘तस्यैतस्य तदेव रूपम्’(छां.उ.१.७.५) इत्यादि कथनाच्च । ‘स एष एवैतस्माद् अर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे’(छां.उ.१.७.६) इत्यादि लोकाधिपत्यकथनाच्च । न हि ‘कश्चिद् भिक्षुकः पातालाद्यधिपतिः’ इत्यत्र ककिञ्चिन्मानम् । तस्माद् भगवानेवाहेयत्वाद् अहं नामा । ‘चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः’(ऋ.सं.१.११४.१), ‘जगतस्तस्थुषश्चात्मा’(ऋ.सं.१.११४.१) इत्यादि जीवेभ्यो भेददर्शनाच्च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते (कथ्यते) ॥’ इति भारते ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (नोपासकस्य देवेषु लयः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S02_V10_B10"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवता अप्येति प्राप्नोतीत्येव चार्थः । लयश्चेद् ‘देवतास्वप्येति’ इति स्यात् । न च विनाशः पुरुषार्थः । मयट्‍शब्दस्य भगवत्प्राधान्यार्थत्वानङ्गीकारे ‘सम्भूय देवता अप्येति’ इति ल्यब् न युज्यते । उपासनायास्तु सम्पन्नस्य परस्तादित्युक्तत्वात् पूर्वमेव सिद्धिः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘सर्वस्माद्भिन्नमीशेशं जीवाभेदेन यः स्मरेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स यात्यन्धन्तमो घोरं नित्यातिशयदुःखदम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वोत्तमं तु यो विष्णुं भिन्नं जानाति सर्वतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नित्यानन्दमसौ याति वासुदेवप्रसादतः ॥’ इति चैतरेयसंहितायाम् ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतः सर्वव्यतिरिक्तः सर्वोत्तमः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायण इति सिद्धम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वप्रमाणसिद्धत्वं वक्तुम् आऽध्यायमूलतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अध्यायान्ते द्विरुक्तिः स्यात् पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥ इति शब्दनिर्णये ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03",
"type": "paada",
"name": "तृतीयोऽध्यायः",
"title": "तृतीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "तृतीयोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(बृहतीसहस्रे पञ्चरूपिणो भगवत उपासनम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ॐ यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद, यस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति स सम्प्रतिवित् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V01_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नित्याततगुणत्वात् स आत्मेत्युक्तः सदा श्रुतौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणादिरूपेण पञ्चधाऽवस्थितः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वस्योत्थापकत्वात् स उक्थमित्यभिधीयते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहतीसहस्ररूपे च स उक्थे पञ्चधा स्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पञ्चभेदं हि तच्छस्त्रं तृचाशीतित्रयं च यत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वापरं तृचाशीत्या इति पञ्चात्मकं हि तत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रथमे पञ्चकाद् भागे स्थितो नारायणः स्वयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ऋक्‍त्रयाशीतिके पूर्वे गायत्रीच्छन्दआत्मके ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासुदेवः स्थितो नित्यम् ऋगशीतित्रये तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीये बृहतीच्छन्दस्यसौ सङ्कर्षणः स्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्याऽवेशबलेनैव जीवः सङ्कर्षणोऽपरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पृथिवीं बिभर्ति सततं तत्प्रसादात्तवैभवः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयायां तृचाशीत्यामुष्णिक्छन्दसि केशवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रद्युम्नरूपी सततं स्थितो यस्यैव सन्निधेः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामः प्रद्युम्ननामाऽभूत् तत्प्रसादात्तवैभवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उक्थस्यैवान्त्यभागे तु सोऽनिरुद्धो हरिः स्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामपुत्रोऽनिरुद्धाख्यं यदावेशेन लब्धवान् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं पञ्चात्मकं विष्णुं बृहत्युक्थस्य देवताम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो वेद सम्यग् वेत्ता सः .......।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(पञ्चभूतेषु पञ्चरूपिणो हरेरुपासनम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येव वा आत्मोक्थं पञ्चविधम् । एतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति । एतमेवाप्येति । अयनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".... तानि रूपाणि वै हरेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्थितानि पञ्चभूतेषु पृथिव्याद्यभिधानि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदावेशात् पृथिव्यादिनाम भूतेषु पञ्चसु ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथुत्वात् पृथिवीनामा भूमौ नारायणः स्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुनामा स एव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायौ सङ्कर्षणो नित्यं स्थित आकाशनामकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "व्याप्तत्वाद् वासुदेवस्तु सदाऽऽकाशे स्थितः प्रभुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिरुद्धस्तथैवाप्सु बहुरूपो व्यवस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अम्नामा पालनान्नित्यं प्रद्युम्नो ज्योतिषि स्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्योतिर्नामा द्योतनाच्च बहुरूपः पृथक् पृथक् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (पञ्चरूपधारणं हरेः लीला)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V02_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यप्यस्य हरेः सर्वरूपाण्यप्यखिलैर्गुणैः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णान्यथापि चैकै(वै)करूपेषु स पृथग्गुणैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "व्यवहारान् पृथग् देवः करोतीव हि लीलया ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् पृथगिवास्येति नाम विष्णोः परात्मनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वत्र सर्वनाम्नोऽपि व्यवहारार्थमीर्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (पञ्चरूपोपासनायाः फलम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V02_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतस्माद्धि हरेर्नित्यं जगदुत्तिष्ठति प्रभोः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तौ लये च तं याति स च सर्वाश्रयः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "य एवं वेत्ति तं विष्णुमुपास्ते चाऽपरोक्षतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स मुक्तः समजातीनाम् आश्रयश्च भविष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वजातीनामुत्तमत्वपदयोग्या हि ये सुराः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मेन्द्राद्यास्ते हि योग्याः साक्षादस्मिन्नुपासने ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्येषां ज्ञानमात्रेण योग्यमाधिक्यमाप्यते ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V03",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदाहास्मिन्नन्नादो जायते । भवत्यस्यान्नम् । आपश्च पृथिवी चान्नम् । एतन्मयानि ह्यन्नानि भवन्ति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्योतिश्च वायुश्चान्नादम् । एताभ्यां हीदं सर्वमन्नमत्ति । अवपनमाकाशः । आकाशे हीदं सर्वं समोप्यत । आवपनं ह वै समानानां भवति । य एवं वेद ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V03"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V03_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तत्र भोक्तृषु संस्थितौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भोक्तृशक्तिप्रदौ नित्यं भोक्तारौ च विशेषतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणानिरुद्धौ तौ भोग्यवस्तुषु संस्थितौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तर्पकौ सर्वलोकानां तस्माद्भोग्यौ न चर्व्यतः ।"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवकाशप्रदो नित्यं वासुदेवो नभःस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं पञ्चात्मकं विष्णुं य उपास्ते सदैव तु (च) ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवकाशप्रदः सोऽपि स्वजातीनां भविष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भोक्ता चाप्यायकश्चैव तस्य विष्णोः प्रसादतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मेन्द्राद्याः स्वजातीयपदयोग्या अमुष्य च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योग्या उपासनस्य स्युस्तदन्ये ज्ञानमात्रके ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(स्थावराणि जङ्गमानाम्, प्राणिनः मनुष्याणां चान्नम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदा हास्मिन्नन्नादो जायते । भवत्यस्यान्नम् । ओषधिवनस्पतयोऽन्नम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणभृतोऽन्नादम् । ओषधिवनस्पतीन् हि प्राणभृतोऽदन्ति । तेषां य उभयतोऽदन्ताः पुरुषस्यानुविधां विहितास्तेऽन्नादाः । अन्नमितरे पशवः । तस्मात् त इतरान् पशूनधीव चरन्ति । अधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवति । अधीव ह समानानां जायते य एवं वेद ॥१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नो जङ्गमेषु व्यवस्थितौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणानिरुद्धौ तु स्थावरान्तर्गतौ प्रभू ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्राप्याकाशगो नित्यं वासुदेवो निरञ्जनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राणानां भरणान्नित्यं प्राणभृन्नाम तद्धरेः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न ह्यन्यः प्राणभर्ताऽस्ति तमृते पुरुषोत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ओषणाच्च निधानाच्च स एवौषधिनामकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वननीयपतित्वाच्च स एव हि वनस्पतिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्ने स्थित्वा तृप्तिदत्वं तस्याऽद्यत्वमपीष्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V04_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषस्य हरेर्ये तु सदाऽऽकारेण संस्थिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवगन्धर्वमर्त्याद्यास्तेषु सङ्कर्षणो हरिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रद्युम्नश्च स्थितो नित्यं पुरुषाकृतिरेव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तौ भोक्तारौ च भोग्यानां भोजकावखिलस्य च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणानिरुद्धौ तु तथाऽन्यपशुषु स्थितौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वृषभाश्वादिरूपेण तृप्तिदावखिलस्य च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाहनोपानहादीनामारोढारो नरादयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यतः सङ्कर्षणश्चैव प्रद्युम्नस्तेषु संस्थितौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततस्तयोर्हि सञ्चार उपरीव भविष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आकाशगो वासुदेवः पञ्चमोऽत्राप्युपास्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वाहनादियुतो मुक्तौ भवेदेतदुपासकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यै(त्याद्यै)तरेयसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (भगवत्परम् एतद् अन्नान्नादप्रकरणम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V04_B01"
},
"text": "आत्मशब्दाच्च न भूतमात्रमत्रोच्यते । न च मुख्यार्थं परित्यज्य उपचारार्थोऽङ्गीकर्तव्यो विरोधाभावे । सर्वनामवत्वं च भगवतः श्रुत्यैवोपपादितं पूर्वत्र । ‘वप=नीरोमकरण-अवकाशप्रदान-बीजवर्धनेषु’ इति च धातुः ।",
"tail": "\n            (परकीयानाम् एतदन्नान्नादोपासनाफलानवबोधः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V04_B02"
},
"text": "तस्मिन् पञ्चके चोऽन्नमन्नादं च वेद सोऽस्मिन् स्वजातियूथे विशेषेणान्नाद आजायते ह । ‘तस्मिन् वेद’, ‘अस्मिन् आजायते’ इति पृथक् पृथक् पुनः पुनर्विशेषणाद्, उपासकस्य स्वजातिसन्निधानाच्च ‘स्वजातौ’ इति ज्ञायते ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V04_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षीराब्धिशयनं विष्णो रूपं यत्पुरुषाभिधम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नस्तदाकारौ नृषु स्थितौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणानिरुद्धौ तु पश्वाकारौ पशुस्थितौ ॥ इति सत्तत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणवैशेष्याभावाद् वाहनादिषु चरणमात्राद् ‘अधीव चरन्ति’ इत्यादौ इवशब्दः ॥ १ ॥",
"tail": "\t\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति प्रथमः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(तारतम्यानुसारि भगवत्सन्निधानम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य य आत्मानम् आविस्तरां वेद, अश्नुते हाऽविर्भूय ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् । स आत्मानमाविस्तरां वेदौषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "चित्तं प्राणभृत्सु । प्राणभृत्सु त्वेवाऽविस्तरामात्मा । तेषु हि रसोऽपि दृश्यते । न चित्तमितरेषु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषे त्वेवाऽविस्तरामात्मा । स हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमः । विज्ञातं वदति, विज्ञातं पश्यति, वेद श्वस्तनम् । वेद लोकालोकौ । मर्त्येनामृतमीप्सति । एवं सम्पन्नः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानम् । न विज्ञातं वदन्ति, न विज्ञातं पश्यन्ति, न विदुः श्वस्तनम्, न लोकालोकौ । त एतावन्तो भवन्ति । यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः ॥ २ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V05"
},
"text": "\n\t\t\t  (स्थावरजङ्गमेषु भगवत्सन्निधाने तारतम्यम्)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V05_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आविर्भावं तारतम्याद्यो वेद परमात्मनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स तस्यैव विशेषेण प्रीतियोगाद् भविष्यति ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थावरं जङ्गमं चैव भूयस्त्वेनाश्नुते हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आविर्भूतस्तेषु सदा सम्यक्स्वात्मानमेव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तारतम्यात् सन्निहितं सर्वभूतेषु केशवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वेत्त्येक एव, विष्णोर्यद्विशेषावेशनं सदा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जङ्गमेषु च वृक्षेषु नैव तादृक्शिलादिषु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माद् वृक्षादिषु रसश्चित्तं चलनवत्सु च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृश्यते न शिलाद्येषु सन्निधिर्न हि तादृशी ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शिलाद्येषु स्थितो विष्णुर्भारदार्ढ्यादिकारणम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सन्निहितभगवद्रूपेषु तारतम्याभावः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V05_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैव चित्तादिकस्यातो वृक्षाद्या उत्तमास्ततः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषोऽयं पदार्थानाम्, न तु विष्णोः कथञ्चन(कदाचन) ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र विष्णुर्गुणाधिक्यं दर्शयेद् वस्तु तद्वरम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "गुणपूर्णो हि सर्वत्र स्वयं विष्णुः सनातनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वृक्षेभ्योऽप्यधिकं विष्णुर्जङ्गमेषु प्रकाशितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तेभ्योऽपि पुरुषे विष्णुर्गुणाधिक्यप्रकाशकः ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V05_B03"
},
"text": "य आत्मानं परमात्मानम् आविस्तरां आविर्भावतारतम्येन वेद स तस्य विष्णोरेव । सर्वेषां तदीयत्वेऽपि प्रियत्वात् तदीयत्वविशेषणम् । ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् तत्सर्वं शिलादिभ्यो भूयस्त्वेन तेष्वाविर्भूतोऽश्नुते भगवान् । स एव च नारायणः सम्यक् स्वात्मानमाविस्तरां वेद । ‘अन= चेष्टायाम्’ इति धातोश्चेष्टावत्त्वमेव प्राणभृत्त्वं पश्वादीनां ज्ञानानुसारेण ह्युत्पत्तयः सम्भवाः ॥\t",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": ""
},
"tail": "adhikarana=\"\"\u003E\n          "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n\t\t\t  (ऐश्वर्यलाभे न विस्मर्तव्यो लक्ष्मीपतिः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किञ्चाश्नुतेऽत्येनं मन्यते । यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते । यद्यमुं लोकमश्नुवीत, अत्येवैनं मन्येत ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V06_B01"
},
"text": " योऽस्मिन् पुरुषे पश्वादिभ्य आधिक्येन सन्निहितो भगवान् स एष पुरुषः समुद्रः, समुद्रिक्तोऽन्येभ्यः । स जीवो यद्यपि भगवत्प्रसादात् सर्वलोकाधिपो भवति, सर्वलोकानतीत्य यत्ककिञ्चिद् अलौकिकं मोक्षाख्यमप्यश्नुते । तथाऽपि तम् एनम् आत्मशब्देन प्रस्तुतं विष्णुम् अत्येव मन्यतेऽधिकमेव मन्यते स्वात्मनः सर्वस्माच्च । मुक्तोऽपि न तेन साम्यम्, तद्भावं वा मन्यते ‘कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः’(म.भा.ता.नि.२.५८) ‘मुक्तानां परमा गतिः’(वि.स), ‘अमृतस्यैष सेतुः’(मुण्डक.उ.२.५) इत्यादिवाक्याच्च ॥",
"tail": "\n            (न प्रियमिन्द्रपदमिन्द्रस्य)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V06_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यपि देवलोकाधिपत्यं तद्योग्यस्य विष्णुर्ददाति तदप्यश्नुवीतैव । ‘बहुगणिकादिपरिवाररूपम् अशुचीदं पदम्’ इत्यादिबुद्ध्या नापह्नुवीत । एनं भगवन्तमतिमन्येतैव च सर्वथा स्वतः सर्वस्माच्चाधिकमेव मन्येत । यद्यमुं लोकमश्नुते प्राप्नोति अश्नुवीत भुञ्जीत ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V06_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवीलोकाधिपत्ये(लोके) विष्णोराधिक्यं सत्पुरुषो मन्यत इति प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न पृथगुक्तम् । अतिशब्दाद् ‘यद्ध किञ्च’ इति प्रथमोक्तो मोक्ष इति सिद्धम् । अन्तरिक्षप्राप्तेरल्पत्वाद्, मोक्षे स्वतः सिद्धत्वाच्च अतिमन्यते इति सिद्धवचनमेव कृतम् । स्वर्गादिप्राप्तेरधिकैश्वर्याद् ‘भगवत्समोऽहम्’, ‘भगवत्स्वरूपः’ इति वा मन्तुं प्राप्तिरस्तीति ‘अत्येवैनं मन्येत’ इति सावधारणविधिः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (सम्पत्तिं नैव वाञ्छन्ति देवाः सद्भक्तियोगिनः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V06_B04"
},
"text": "न च ‘मन्यते’ इति काममात्रम् । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोः । न ह्यवबोध एव कामः । अन्यथा राज्यं जानन्नपि ‘राज्यकामः’ इति स्यात् । न च ‘मन्यते’ ‘मन्येत’ इति द्विविधः प्रयोगस्तस्मिन् पक्षे युज्यते । न च सर्वलोकमतीत्याश्नतो मुक्तस्य मुक्तेरन्यत्र कामो विद्यते । सर्वलोकाधिकं च मुक्तिं विना नान्यत् । तस्मान्मुक्तैरमुक्तैरपि भगवान् सर्वोत्तमत्वेन चिन्त्य इति सिद्धम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(शरीरे पञ्चरूपात्मकहरेः सान्निध्यम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष पुरुषः पञ्चविधः । तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिः। यानि खानि स आकाशः। अथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपः । यच्छरीरं सा पृथिवी । यः प्राणः स वायुः । स एष वायुः पञ्चविधः। प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः । ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाः, चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति । प्राणस्य ह्यन्वपायमेता अपियन्ति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषस्थपञ्चभूतेषु पञ्चरूपो हरिः स्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रद्युम्नादिस्वरूपेण ज्योतिरादौ पृथक् पृथक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव तु(च) पुनर्वायौ पञ्चधाऽवस्थितः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राणादिरूपे वसति ह्यनिरुद्धादिरूपवान् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिरुद्धश्च(द्धः स) प्रद्युम्नस्तथा सङ्कर्षणः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वासुदेवो नारायणः पञ्चरूप इति क्रमात् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चरूपोऽपि भगवान् यस्माद् वायौ विशेषतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्थितस्तेन च खादिभ्यो वायुरेव विशिष्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत एव पृथिव्यादिस्वरूपा मनआदयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवाः प्राणाश्रिता नित्यं गच्छन्ति प्राणमन्वपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V07_B02"
},
"text": "              \n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवीमयं मनस्तत्र शेषवीन्द्रशिवेन्द्रकाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कामानिरुद्धौ देवगुरुर्मनोदेवाः सचन्द्रकाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रमाकाशरूपं च मित्रधर्मजलाधिपाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कुबेरश्च दिशां देवाः श्रोत्रदेवा इति श्रुताः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्योतीरूपं तथा चक्षुश्चक्षुर्देवो रविः स्मृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "किञ्चित् तेजोयुता वाक् च विशेषेण त्वबात्मिका ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपचीयते ततः साऽद्भिस्तदभावे च शुष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तृषितस्य हि वागेव पूर्वं मन्दा प्रवर्तते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाग् देवते ततो वह्निरुमा चापि प्रकीर्तिते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "चक्षुष्ट्वमग्नेः श्रोत्रत्वं चन्द्रस्यापि सहोच्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वाहाया अपि वाक्त्वं च पर्जन्यस्य मनःस्थितिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीयमेतदास्थानं श्रुतिवाक्यप्रमाणतः ॥"
}
],
"tail": "          \n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(यज्ञे पञ्चरूपात्मकहरेः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एष वाचश्चित्तस्योत्तरत्तरिक्रमो यद् यज्ञः । स एष यज्ञः पञ्चविधः- अग्निहोत्रम्, दर्शपूर्णमासौ, चातुर्मास्यानि, पशुः, सोमः । स एव यज्ञानां सम्पन्नतमो यत् सोमः। एतस्मिन् ह्येताः पञ्चविधा अधिगम्यन्ते, यत् प्राक् सवनेभ्यः सैका विधा, त्रीणि सवनानि, यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ॥३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति तृतीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V08"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V08_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शेषवीन्द्रशिवादीनां मनआदिस्वरूपिणाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आश्रयो वायुरेवैकस्तस्य नारायणः स्वयम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् वायुवशानां हि वाक्चित्तादिस्वरूपिणाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवानां क्रमवृत्तिभ्यो जाते यज्ञेऽपि केशवः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अग्निहोत्रादिके नित्यम् अनिरुद्धादिरूपकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पञ्चधाऽवस्थितः सोमे पञ्चरूपो व्यवस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सवनत्रयात् पूर्वके च सवनत्रितये परे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनिरुद्धादिरूपेण क्रमेणैव व्यवस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमेतं परमं विष्णुं मुक्तोऽप्यत्येव मन्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अधिकं ह्येव तस्मात् तं मन्येतान्योऽपि सर्वदा ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V08_B01"
},
"text": " पञ्चरूपभगवद्ध्यानार्थमेव चैतत् पञ्चविधत्वं सर्वत्रोक्तम् ॥ ३ ॥ \t",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V09",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(स्तोम-साम-चिति-च्छन्दः-शस्त्रेषु पञ्चरूपोपासनम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो ह वै यज्ञे यज्ञं वेद, अहन्यहर्देवेषु देवमध्यूळ्हं स सम्प्रतिविद् । एष वै यज्ञे यज्ञोऽहन्यहर्देवेषु देवोऽध्यूळ्हः, यदेतन्महदुक्थम् । तदेतत् पञ्चविधम्- त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं पञ्चविंशमिति स्तोमतः । गायत्रं रथन्तरं बृहद् भद्रं राजनमिति सामतः । गायत्र्युष्णिग् बृहतीत्रिष्टुब् द्विपदेति छन्दस्तः । शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छम् आत्मेत्याख्यानम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V09"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V09_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञेषु यज्ञनामानं याज्यत्वात् पुरुषोत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अधिरूढम्, तथाऽहस्सु चाहर्नामानमेव तु ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहार्यत्वाद्धि, देवेषु देवं सर्वोत्तमत्वतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं च सर्वनामानं सर्वेषु स्थितमच्युतम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्तोमादिषु च यो वेद स सम्यग्विदिति श्रुतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "य एष उक्थनामाऽसौ सर्वोत्थापनको हरिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महांश्च परिपूर्णत्वात् सहस्रबृहतीस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अहरह्नां स, यज्ञानां यज्ञो, देवाधिकोऽपि सः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिरुद्धादिरूपेण स विष्णुः पञ्चधा स्थितः।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्तोमसामचितिच्छन्दश्शस्त्रेष्वपि पृथक् पृथक् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एकैकमेव तद्रूपमनिरुद्धादिपञ्चकम् ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चकृत्वः प्रस्तौति, पञ्चकृत्व उद्गायति, पञ्चकृत्वः प्रतिहरति, पञ्चकृत्व उपद्रवति, पञ्चकृत्वो निधनमुपयन्ति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत् स्तोभसहस्रं भवति । एवं ह्येताः पञ्चविधा अनुशस्यन्ते, यत्प्राक् तृचाशीतिभ्यः सैका विधा, तिस्रस्तृचाशीतयः, यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V10"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V10_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रस्तावादिष्वपि विभुः पञ्चधैव व्यवस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रस्तावादीन् पञ्चकृत्वस्तस्मादेव प्रकुर्वते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चरूपं तमेवैकं स्तोतुमेव पृथक् पृथक् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्र ये स्तोमशब्दाश्च संस्थिता बहुकोटयः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथक् पृथक्तेऽपि विष्णोः प्रादुर्भावान् प्रचक्षते ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V11",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(बृहतीसहस्रं सहस्रनामव्याख्यानम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदेतत् सहस्रं  तत् सर्वम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V11"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तरूपो हि हरिः शब्दोऽप्येष ह्यनन्तधा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोः सहस्रनामस्तु यत्तद्रूपसहस्रकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बृहतीसहस्रमेतच्च तद्वक्ति हि पृथक् पृथक् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सहस्रशब्दोऽप्यमितं यतो वक्त्यमितान्यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नामानि विष्णोरुच्यन्ते सहस्रमिति चाऽख्यया ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तनामवचने त्वशक्तत्वात् सहस्रकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नाम्नां पृथगिदं प्रोक्तमनन्ततनुवाचकम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोरनन्तरूपाणाम् उक्त्या(उक्ता) पञ्चशतद्वये ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आसीत् सहस्रमित्याख्या सहस्रं मुख्यतोऽमितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘ब्रह्म यावत् तावती वाग्’ इति वेदप्रमाणतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सहैवानन्तरूपैस्तु सरणेन सहस्रकम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाम्ना सह सृतेरेव रूपाणां वा सहस्रता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बृहतीसहस्रं चैतस्माद्रूपानन्ताभिधायकम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथक् पृथग्घि नामार्था ऋच एताः प्रकीर्तिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वनामात्मकं तस्माद ऋक्सहस्रमिदं हरेः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वरूपाण्यतो विष्णोस्संस्तुतान्यमुनैव हि । ॥ ४० ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V12",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(बृहतीसहस्रं साम च मत्स्यादिनामव्याख्यानरूपम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत् सर्वं तानि दश ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V12"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V12_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मत्स्यकूर्मक्रोडसिंहवटुभार्गवराघवाः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कृष्णबुद्धौ च कल्कीति रूपाणां दशकं हरेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पञ्चभेदविभिन्नेन ह्यृक्सहस्रेण शस्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रूपाणां पञ्चकं पूर्वमपरं पञ्चकं हरेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रस्तावाद्यैरानिधनैः स्तूयते सामभक्तिभिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तानि रूपाण्यस्य दश सर्वरूपात्मकानि च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दशनामानि चास्यैव सर्वरूपाभिधान्यपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चकं सामभक्तीनामृक्सहस्रं च तद्द्वयम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्तावकं सर्वरूपाणामत एव रमापतेः ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V13",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि दश दशेति वै सर्वम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V13"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V13_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दशेति सर्वनामैतत्प्रथितं मुख्यतः श्रुतौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शं रूपं भगवन्तं यद्दद्याद् व्यक्त्या समस्तशः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दशेत्यमितनाम्नां तदाख्या रूपेषु शं ददेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वनामार्थवचनात् पञ्चकद्वितयस्य च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभूद्दशेति वै नाम तस्मादेतद्दशाखिलम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V14",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(दशनामव्याख्यानमेव सर्वनामव्याख्यानम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतावती हि सङ्ख्या । दशदशतस्तच्छतम् । दश शतानि तत् सहस्रम् । तत् सर्वम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V14"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V14_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दशैव मूलसङ्ख्या च तद्विभेदाः शतादयः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋक्सहस्रमिदं तस्मादनन्तगुणमच्युतम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्तशक्तिममितरूपनामानमेव च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वक्ति ...",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(प्रसिद्धान्नमिव प्रीतिकरं बृहतीसहस्रम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति । त्रेधा विहितं वा इदमन्नम् अशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति ॥४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V15"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".... च्छन्दस्त्रयं चात्र तृचाशीतित्रयात्मकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अशनादित्रिकं तच्च भूत्वा विष्णुमुपैति च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सर्वशब्दवाच्यत्वेन सर्वगुणपूर्णो भगवान्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वच्छन्दोऽभिधश्चैव सर्वदेवाभिधस्तथा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वमुन्यभिधश्चैव सर्ववस्त्वभिधो हरिः।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्तपूर्णगुणकस्तस्माज्ज्ञेयो रमापतिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुख्यतोऽस्यां च विद्यायां योग्य एकश्चतुर्मुखः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एकदेशपरिज्ञाने त्वन्ये योग्याः शिवादयः ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (त्रिवृदादिस्तोमनामसमन्वयः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिविधो ह्यनिरुद्धोऽसावध्यात्मादिविभेदतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतस्त्रिवृदिति प्रोक्तस्तथा पञ्चदशात्मकः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रद्युम्नः पञ्चभूतेषु ह्यध्यात्मादिविभेदतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "लिङ्गसप्तदशस्थत्वात् तावान् सङ्कर्षणः श्रुतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सप्तधातुषु संस्थः सन्नध्यात्मादिविभेदतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एकविंशो वासुदेवो मन आदिचतुष्टये ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणत्रये च प्रकृतावध्यात्मादिविभेदतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मूलरूपेण च सह पञ्चविंशात्मकः प्रभुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणस्त्वचिन्त्यात्मा स एकोऽपि ह्यनन्तधा ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (गायत्रादिसामनामसमन्वयः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गायकानां त्राणतोऽसौ गायत्रमनिरुद्धकः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रद्युम्नो हि रथारूढस्तेन चोक्तो रथन्तरम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बृहद्रूपो बृहन्नामा तथा सङ्कर्षणः प्रभुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भद्रं तु वासुदेवोऽसौ भद्रमोक्षप्रदो यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणो राजनं स्याद् राजयत्येष मोक्षिणः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (गायत्र्यादिच्छन्दोनामसमन्वयः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गायत्री त्वनिरुद्धोऽसौ त्रिकाले गीयते यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उष्णिगुष्णस्वरूपत्वात् प्रद्युम्नोऽग्न्यादिसंस्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपो बृहतीनामा बृहत्सङ्कर्षणः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वासुदेवस्तथा त्रिष्टुप् त्रिवेदैः स्तूयते यतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणस्तु स्त्रीरूपो द्विधैवासौ व्यवस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्विपदेति ततो नाम सर्वच्छन्दोभिधा इमे ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वनितातनवः प्रोक्ताः......",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (चितौ पञ्चरूपोपासनम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "......मध्यं नारायणः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वासुदेवोऽस्य पुच्छं च वामदक्षौ च पक्षकौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणश्च प्रद्युम्नः क्रमादेव प्रकीर्तितौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनिरुद्धः शिरश्चैव तथैकोऽपि हि पञ्चधा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रस्तावनामाऽनिरुद्धो रक्षन् संस्तूयते यतः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V15_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सृजन् जगच्च रमया प्रद्युम्नस्तत्र गीयते ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उद्गीथनामा तेनासौ जगदुद्गमनेन वा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "संहारात् प्रतिहाराख्यस्तथा सङ्कर्षणः प्रभुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोचयित्वा समीपं हि द्रावयेद् वासुदेवकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तेनोपद्रवनामाऽसौ निधीयन्ते यतोऽखिलाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्ता नारायणे देवे तेनासौ निधनाभिधः ॥इत्यादि च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्तूयमानत्वात् स्तोमः । समत्वात् साम । छन्द्यत्वाच्छन्दः ॥ ४ ॥\t",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V16",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(बृहतीसहस्रस्य च्छन्दः किम् ?)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद् वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते । किमन्यत् सत् । अन्यद् ब्रूयामेति त्रिष्टुप्सहस्रमेके, जगतीसहस्रमेके, अनुष्टुप्सहस्रमेके ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V16"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V16_B01"
},
"text": " तदिदमुक्तप्रकारेणैव बृहतीसहस्रं सम्पन्नं भवति । तदेके ‘नानाच्छन्दसां सहस्रं शंसितव्यमेव, बृहतीसहस्रसम्पादनमविवक्षितम्’ इति प्रतिजानते । केचित् त्रिष्टुप्सहस्रमेव शंसितव्यमिति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V17",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अनुष्टुप्छन्दोमहिमा)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदुक्तमृषिणा- ‘अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषा’(ऋ.सं. १०.१२४.९) इति । वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत् तदुक्तं भवति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V17"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V17_B01"
},
"text": " अनुष्टुप्सहस्रमेवेति वदन्तोऽनुष्टुप्प्रशंसात्मिकाम् ऋचं दर्शयन्ति । बीभत्सूनां जगद् भर्तुमिच्छूनाम् । अपां सयुजं सहैव चरन्तं चाऽहुः । विष्णुं हंसस्वरूपिणम्, अनुष्टुभं चर्चूर्यमाणं पुनः पुनर्वदन्तं परमेश्वरं ददृशुश्च ।",
"tail": "\n            (नृसिंहानुष्टुम्मन्त्रोपासनम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V17_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मेघसंस्थं हंसरूपं तं विष्णुं परमेश्वरम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विरिञ्चशिवपूर्वेभ्यो नृसिंहानुष्टुभं पराम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्चारयन्तमर्थांश्च व्याचक्षाणं समन्ततः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ददृशुर्मुनयो दिव्या आचार्यं ब्रह्मशर्वयोः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं वायुं च ददृशुस्तत्र हंसस्वरूपिणम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शिवादिभ्यो व्याहरन्तं तामेवानुष्टुभं पराम् ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            \t"
},
{
"tag": "line",
"text": "वागाख्यायाम् अनुष्टुभ्युच्चार्यमाणायां हि मुनयो विष्णुं ददृशुः । अतो ब्रह्मादयोऽपि विष्णोः सकाशादनुष्टुभर्थं सदा (सर्वदा) शृण्वन्तीति ज्ञायते, अतोऽनुष्टुबेव छन्दसां वरेति चोक्तं भवति । ",
"tail": "\n            \t"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V18",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोः । इति ह स्माऽह ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V18"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनुष्टुभां सहस्रं तु यः शंसीतात एव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भवितुं चेश्वरः स स्याद् भावो मुक्तिर्न चान्यथा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यशस्वी स प्रसिद्धः स्याच्छुभकीर्तिश्च सर्वदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वच्छन्दमृत्युता च स्यात् तस्येत्याहैतरेयकः ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V19",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(बृहतीछन्दोमहिमा)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद् वाग् । अभि हि प्राणेन मनसेस्यमानो वाचा नानुभवति । बृहतीमभि सम्पादयेत् । एष वै कृत्स्न आत्मा यद् बृहती ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V19"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V19_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महैतरेयो भगवान् तन्नेत्याह रमापतिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नानाच्छन्दःप्रशंसादिप्रमाणरहितत्वतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिहाराय चापूर्णमैतरेयमुने शृणु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "त्वं तु मन्त्रमुदाहृत्य यस्मादेतदवोचथाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् वक्ष्याम्युत्तरं ते प्रियः शिष्योऽसि मे यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उमैव वागिति प्रोक्ता साऽनुष्टुबभिमानिनी ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकृत्स्ना सा ततो नैव ब्रह्मेत्युक्ता कथञ्चन।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वागिन्द्रियाभिमानिन्यां न हि ब्रह्मवचः क्वचित् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुना प्राणरूपेण मनोरूपशिवेन च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अभ्यस्यमानोऽनुभवेत् पुमान् वाचा तु न क्वचित् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभिमानी बृहत्यास्तु वायुरेव यतः प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादेषा च्छन्दसां हि वरिष्टा बृहती स्मृता ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णो हि वायुर्देवानां तस्माद् ब्रह्मेति चोच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "माहात्म्याधिक्यतश्चैव बृहतीत्येव नाम तत् ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(छन्दस्सु बृहती श्रेष्ठा)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सोऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतः। तद् यथाऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता । मध्यं ह्येषाम् अङ्गानामात्मा । मध्यं छन्दसां बृहती । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माऽह । कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद् बृहती तस्माद् बृहतीमेवाभिसम्पादयेत् ॥ ५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V20"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अङ्गेभ्य एव सम्भूतान्यन्यच्छन्दांसि चाब्जजात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मध्यात् तु बृहती जाता तस्मात् सा मध्यमुच्यते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पठ्यते तेन मध्ये सा छन्दसां प्रवरा सती ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "छन्दांस्यन्यान्यङ्गवत् स्युर्मध्यवद् बृहती परा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सप्तछन्दांसि चैवं हि प्रतिमा वैष्णवी मता ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (छन्दस्सु गायत्री स्थानम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गायत्रीदेवतात्वं च लक्ष्म्या यत्राभिधीयते ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहती देवता तत्र भगवान् पुरुषोत्तमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आधिक्यं छन्दसां यत्र गायत्र्यास्तु विवक्षितम् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र तत्पुत्रको वायुर्बृहतीदेवता मता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ऋचामाधिक्ययोगार्थं नाङ्गीकर्तव्यमत्र तत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रधानत्वाद् बृहत्यास्तु जगत्याद्यं न युज्यते ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (बृहतीसहस्रपठनफलम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सम्पादनाद् बृहत्यास्तन्मुक्तो भवितुमीश्वरः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्यात् प्रसिद्धः सुकीर्तिश्च च्छन्दोमृत्युर्गुणाधिकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इति प्राह स्वयं विष्णुर्महिदासाभिधः प्रभुः ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘इतोऽन्यत् सत् किमित्याहुर्नानाच्छन्दस्त्ववादिनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यत् सद्रूपमित्याहुस्त्रिष्टुब्वादिन एव ते ॥’"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20_B05"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऐन्द्रं प्राणं परमेश्वरसहितं वायुम् । प्राणेन मनसा च अभि इस्यमानः अभ्यस्यमानः । ‘तृतीयोऽतिशये’ इति सूत्रादकारस्येकारः । ‘मथनान्मिथिलो जातः सहनात् सिंह उच्यते, हत्वी दस्यून्’(भाग.ता.नि.३.२२.१८) इत्यादिवच्च । अभ्यस्यमानः अभितः क्षिप्यमाणो विषयेषु बहुशः । कृत्स्न आत्मा कृत्स्नप्रतिमा विष्णोः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकाऽपि प्रतिमा विष्णोर्बृहती च्छन्दसां वरा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यच्छन्दोऽभिधा यत् स्यात् प्रतिमा मध्यमैव तत् ॥ इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V20_B01"
},
"text": "एवं ब्रह्मादिभिः श्रूयमाणानुष्टुबपि बृहत्या अङ्गमिति बृहत्या एवाऽधिक्यमुक्तं भवति ॥ ५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          (इति पञ्चमः खण्डः)\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V21",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद् वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्यैकादशानुष्टुभां शतानि भवन्ति, पञ्चविंशतिश्चानुष्टुभः । आत्तं वै भूयसा कनीयः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V21"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V21_B01"
},
"text": " बृहतीसम्पादनेऽनुष्टुप्च्छंसनमात्रात् पञ्चविंशोत्तरशतानुष्टुबाधिक्यं च भवति । अत आधिक्याद् बृहतीसम्पादनमेव वरम् । तस्यात्रैवान्तर्भावात् । जगत्यादिकं त्वधिकत्वेऽपि बृहतीवन्माहात्म्याभावादेवोपेक्ष्यते ।\t\t",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V22",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(बृहत्याः बृहत्त्वे ऋषिसम्मतिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदुक्तमृषिणा-",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘वाचमष्टापदीमहम्’(ऋ.सं. ८.७६.१२) इति, अष्टौ हि चतुरक्षराणि भवित । ‘नवस्रक्तिम्’ इति, बृहती सम्पद्यमाना नवस्रक्ति । ‘ऋतस्पृशम्’ इति, सत्यं वै वागृचा स्पृष्टा । ‘इन्द्रात् परि तन्वं ममे’ इति, तद् यदेवैतद् बृहतीसहस्रमनुष्टुप् सम्पन्नं भवति । तस्मात् तदैन्द्रात् प्राणाद् बृहत्यै वाचमनुष्टुभं तन्वं सन्निर्मिमीते ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V22"
},
"text": "\n\t\t\t  (विष्णुप्रतिमास्थानीयं बृहतीसहस्रम्)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V22_B01"
},
"text": " वाचमष्टापदीमहम् इत्यनुष्टुभो बृहतीसम्पादनवचनाच्च । अष्टचतुरक्षराण्यनुष्टुप् । तस्या एव बृहतीसम्पादने नव स्रक्तयो भवन्ति । ऋचा वाक् ऋग्रूपेण वाक् ऋतं स्पृष्टा सत्यरूपं विष्णुं स्पृष्टा भवति । इन्द्रस्य परमेश्वरस्य विष्णोः सम्बन्धी नितरां प्रियत्वाद् यः प्राणदेवता वायुः तस्य प्रतिमारूपमिदं बृहतीसहस्रम् । स च वायुर्विष्णोर्मुख्यप्रतिमा । तस्माद् विष्णोरेव प्रतिमा बृहतीसहस्रम् ।\t\t",
"tail": "\n            (उमादेव्यपि भगवत्प्रतिमास्थानीया)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V22_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् तस्यैव बृहतीसहस्रत्वेन सम्पन्नस्य पञ्चविंशोत्तरैकादशशतानुष्टुप्त्वेन सम्पादने बृहतीदैवतप्राणरूपाद् वायोरनुष्टुब्देवताया वाग्रूपाया उमाया उत्पत्तिः संस्मृता भवत्येवं जानतः । ततश्चोमाया अपि भगवत्प्रतिमात्वाद् विष्णुप्रतिमास्थापक एव भवत्येतत् सर्वं सम्यग् ध्यायन् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (विष्णुरेव हि बृहत्याः प्राणस्याधिष्ठातृदेवता)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V22_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुरेव बृहत्याः प्राणस्याधिष्ठातृदेवता, प्रतिमाधिष्ठितदेवतावत् । तस्माद् बृहत्याः सकाशाद् अनुष्टुप्सम्पादने तस्यैव विष्णोः प्रतिमान्तरं तस्मादेव निर्मितं भवति । अत एव ‘इन्द्रात् परि तन्वं ममे’ इत्युक्तम् । बृहतीस्थविष्णोर्बलादेव तत् सम्पद्यते । स हि तस्याः षट् त्रिंशदक्षरादित्वमपि नियमयति तत्प्रसादाद् वायुश्च । वायुरेव यद्भगवन्नियतो नियमयति तस्माद् ‘इन्द्रात् परि’ इत्यस्य ऐन्द्रात् प्राणाद् इति व्याख्या कृता ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (बृहतीसहस्रच्छन्दांसि श्रीहरिवायुप्रतिमास्थानीयानि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V22_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावत्सहस्रं बृहती तावच्छंसेद् अनुष्टुभाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "छन्दसां वा तदन्येषां बृहतीत्वं स्मरेत् ततः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेन सर्वगतो विष्णुः सर्वस्माद् अधिकोऽर्चितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भवेदेवं जानतस्तु कृता च प्रतिमा भवेत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा वायोरपि कृता वायुर्हि प्रतिमा हरेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माद् वायुकृतं सर्वं क्रियते विष्णुनैव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहतीसहस्रं सम्पन्नमेकादशशतं पुनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनुष्टुभां स्मरेत् पञ्चविंशोत्तरमुदारधीः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेन वायोरुमोत्पत्तिः सम्यग्ज्ञानात् स्मृता भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ततो द्वितीयप्रतिमा विष्णोरेव कृता भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुनाऽनुप्रविष्टौ यदुमा वायुश्च तद्वशौ ॥ इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्रक्तयः= विभागाः । ‘स्रक्तिरंशो विभागश्च विदळं चेति कथ्यते ।’ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V23",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अकारव्याख्यानपरं बृहतीसहस्रम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स वा एव वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V23"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V23_B01"
},
"text": " स वा एष वाचः परमो विकारः, अकाराख्यवाग्विकारेषूत्तमो बृहतीसहस्राख्यः ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V23_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अकारः प्रथमं नाम विष्णोः सर्वगुणान् ब्रुवन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वदोषविरुद्धत्वाद् गुणनाम्, अन्यतामपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वदति जीवेभ्यो जडेभ्यश्चैव सर्वदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अभावं चैव दोषाणां सर्वेषां केशवे वदेत् ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्यग्वक्तृत्वतस्तस्मादकारो मुख्यनाम हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदर्थानेकदेशेन शब्दाः सर्वेऽपि चोचिरे ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्याख्याव्याख्येयरूपत्वं विकारत्वमिहोदितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विकारत्वं च नान्यत् स्यान्नित्या वेदा यतोऽखिलाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाचकेषु तथा विष्णोः सहस्रबृहतीमयम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उक्थमुत्तममुद्दिष्टं व्याख्याऽकारस्य सा परा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येऽपि शब्दाः सर्वेऽपि ह्यकारार्थाभिधायिनः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(वाङ्मयमखिलं पञ्चविधम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदेतत्पञ्चविधम् । मितम् अमितं स्वरः सत्यानृते इति । ऋग् गाथा कुम्ब्या तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक् तदमितम् । साम, अथो यः कश्च गेष्णः स स्वरः । ओमिति सत्यम् । नेत्यनृतम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदेतत् पुष्पं फलं वाचो यत् सत्यम् । सहेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथैतन्मूलं वाचो यदनृतम् । तद् यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति, स उद्वर्तते, एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति, स शुष्यति, स उद्वर्तते, तस्मादनृतं न वदेद् । दयेत त्वेनेन ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पराग् वा एतद् रिक्तमक्षरं यदेतद् ओम् इति । तद् यत् किञ्च ओमित्याह अत्रैवास्मै तद् रिच्यते । स यत् सर्वम् ओङ्कुर्याद् रिच्याद् आत्मानम् । स कामेभ्यो नालं स्यात् ॥ अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स यत् सर्वं नेति ब्रूयात् पापिकाऽस्य कीर्तिर्जायेत । सैनं तत्रैव हन्यात् । तस्मात् काल एव दद्यात्, काले न दद्यात् । तत् सत्यानृते मिथुनीकरोति । तयोर्मिथुनात् प्र जायते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूयान् भवति, यो वै तां वाचं वेद यस्या एषः विकारः स सम्प्रतिवित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकारो ह वै सर्वा वाक् । सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यै यदुपांशु स प्राणोऽथ यदुच्चैस्तच्छरीरम् । तस्मात् तत् तिर इव । तिर इव ह्यशरीरम् । अशरीरो हि प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरम्, तस्मात् तदाविः । आविर्हि शरीरम् ॥ ६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V24"
},
"text": "\n\t\t\t  (समस्तवाङ्मयमूलम् अकारः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येषां परममुक्थं तत् तदेतत्पञ्चधा स्थितम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्याख्यानमेवाकारस्य सहैवोक्थेन सर्वशः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मितामिते स्वरस्सत्यमनृतं चेति पञ्चधा ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादकार एवायं सर्ववागात्मकः श्रुतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्यैव व्यक्तिरूपोऽयं सर्ववेदादिविस्तरः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वगुणान् विष्णोरकारो वक्ति यत्प्रभोः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तद्व्यक्तयोऽपि शब्दा ये सर्वे विष्णुगुणब्रुवाः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (उच्चैर्मन्त्रोच्चारणं न प्रशस्यते)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अकारस्य तथोपांशोरभिमानी तु मारुतः।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देहेन्द्रियान्तःकरणनाम्नोऽस्य द्विविधस्य च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थूलसूक्ष्मशरीरस्य सर्वेषामभिमानिनी ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भारत्युच्चोदितस्यापि ह्यकारस्याभिमानिनी ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादुच्चादुपांशुर्हि जपादिषु फलाधिकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुः पतिर्हि भारत्या उपांशोर्देवताः..... "
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (अकारव्याख्यानपर ओंकारः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".....ततः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकारस्य विकारोऽयम् ओङ्कार इति कथ्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अधिकोच्चत्वमानं हि तस्यार्थः समुदीरितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकारेणैव तत्सर्वमुक्तमाधिक्यवक्तृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अधिकोच्चस्वरूपोऽसौ माता चाधिक एव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (अकारव्याख्यानपरो नारायणशब्दः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एकार्थत्वाद् अकारोऽसौ नकारत्वमुपागतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दीर्घीभूतः पुनस्तेनैवाकारेण सह स्थितः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभाववाच्यकारस्य ह्यर्थो रेफः क्षयं वदन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सोऽप्यकारेण सहितो दीर्घत्वं समुपागतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभाववाच्यकारः स एकार्थाद्गत्यभावयोः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यकारत्वं गतस्तस्मान्नो रेफस्योत्तरत्वतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "णत्वं गतो ह्यकारोऽसौ नो विरुद्धार्थवाचकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यत्वात् सर्वजीवेभ्यो जडेभ्यश्च सदैव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदोषोज्झितत्वाच्च सर्वतोऽप्यधिकत्वतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निरासनाच्च दोषाणां स्वभक्तेभ्यः समन्ततः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदोषविरुद्धोरुगुणपूर्णस्वरूपतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायण इति प्रोक्तो ह्यकारार्थोऽयमेव हि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादकारबीजेयं विष्णोर्नारायणाभिधा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रणवश्च....."
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (हरिरेव अकारवाच्यः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".....ततोऽकारः प्रधानं नाम चक्रिणः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकारनामा नान्योऽस्ति तमृते पुरुषोत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मरुद्रादिनामानि ब्रह्मादिष्वप्यमुख्यतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वर्तन्ते न त्वकारोऽयं वर्तते केशवं विना ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणादिनामानि नृणां नामक्रियास्वपि ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विहितान्यकारो नैवायं विहितस्तमृते प्रभुम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वायुर्ब्रह्माऽपि चाऽकारदेवते न तु नामिनौ ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथा वेदाभिधेयोऽन्यो वेदाख्या देवताऽपरा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं नामाभिमानी तु वायुर्वाच्यो जनार्दनः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद इति नामैतद् विष्णोः केवलमेव हि ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (हरेरतिप्रीतिकरं बृहतीसहस्रम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विशेषतोऽस्य व्याख्यानं बृहतीनां सहस्रकम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् प्रीतो भवेद् विष्णुः शंसनादस्य सर्वदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माद्यज्ञेऽपि वा शंसेद् अयज्ञेऽपि रहः पुमान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ध्यात्वा नारायणं देवं विष्णोरन्नं हि तत्परम् ॥ इत्यादि ब्रह्मसारे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (वाङ्मयस्य पाञ्चविध्यं किम् ?)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B01"
},
"text": "परमविकारेण सह विकारमात्रस्यापि प्रस्तुतत्वात् तदेतत्पञ्चविधमिति परामर्शः ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वराणां नियमो यत्र ह्यृचो नामैव ताः स्मृताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्या मिताक्षरा यास्तु ता गाथाः परिकीर्तिताः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "खण्डवाक्यानि कुम्ब्याः स्युरसमानि परस्परम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यज्ञाङ्गं यजुरुद्दिष्टं निगदं वाक्यमात्रकम् ॥इत्यादि शब्दनिर्णये ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (अकारार्थप्रपञ्चो विशाल; नकारप्रयोगपरिणामो गम्भीरः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B01"
},
"text": "अकारार्थत्वाद् नकारस्य ककिञ्चिन्मूलमिव । तस्मान्मूलत्वाद्, अकारार्थोऽपि ज्ञेय एव । नायोग्यानां सम्यग् वाच्यमिति स्वल्प एव प्रकाशितोऽस्माभिः । वाच उद्वर्तनाशक्तेः स्वयमेवोद्वर्तते । यद्धि देवतासु करोति तद् आत्मन्यापतति । तस्माद् द्रव्यदानं ज्ञानदानं वा काले पात्राद्यनुसारेणैव कुर्यात् ।",
"tail": "\n            (वाङ्मयप्रपञ्चे सत्यमनृतं च)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V24_B01"
},
"text": "अकारस्योङ्कारता तु अकारलोपेनैव जातेति सत्यमोङ्कारः । अकारस्याऽदौ स्थितत्वेन च यथार्थरूपत्वात् । उकारादिविकारसहितत्वात् पुष्पफलात्मकश्च । अकारस्यार्थरूपः सन्नेव च भगवांस्तमेवोङ्कारो वक्ति । अतश्च सत्यमेवोङ्कारः । यम् अर्थम् अकारो वक्ति तमेव वक्तीति । नकारस्तु ‘अत्’शिरस्कत्वात् मूलभूतस्याकारस्यान्ते स्थितिरूपत्वाद् अयथास्थितेरसत्यरूपः । तथाऽप्यकारस्य नकारस्य चैकार्थत्वात् मूलभूतश्च । तस्माद् अकारस्यैतद् वृथा वागादिकमपि व्याख्यानम् । तस्माद् विजानतः सर्वमपि भगवन्नामैव ॥  ६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति षष्ठः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(प्राधान्येनेन्द्रशब्दवाच्यो हरिरेव)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद् वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तद् यशः । स इन्द्रः स भूतानामधिपतिः । स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात् प्रैतीति ह स्माऽह महिदास ऐतरेयः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V25"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25_B01"
},
"text": " विद्यान्तरोपदेशार्थं तद् वा इदं बृहतीसहस्रम् इति पुनः पुनः परामर्शः । तदिदं बृहतीसहस्रं तद्यशः तस्य= नारायणस्य यशः । यस्य नारायणस्यैतद् यशः स भगवानेवेन्द्रनामा । स हि यत् प्रथमत इन्द्रो बभूव स्वेच्छया यज्ञनामा । तस्मात् तमेव वेदा इन्द्रशब्देन वदन्ति मुख्यतः । ‘इदि= परमैश्वर्ये’ इति धातोश्च  तस्यैव हि परमैश्वर्यम् । अन्येषां तु द्वादशानां तेन दत्तमेवेन्द्रत्वम्; न तु मुख्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25_B02"
},
"text": "अतो विष्णावेवेन्द्रशब्दं प्रयुङ्क्ते श्रुतिः- ‘मत्सि सोम वरुणं मत्सि मित्रं मत्सीन्द्रिमिन्दो पवमान विष्णुम्’(ऋ.सं.९.९०.५) इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25_B03"
},
"text": "\tन च ‘इन्द्रं विष्णुं च’ इति पृथगन्वयः क्रियते । तदा वरुणादिषु पृथक् पृथक् मत्सिशब्ददर्शनाद् अत्रापि पृथङ् मत्सिशब्दो दृश्येत । न हि सर्वेषां पृथङ् मत्सिशब्ददर्शने एकस्यैवान्यथात्वं युज्यते । न चात्र द्वित्वगमकं चकारादिकं विद्यते । तस्मात् ‘प्रातर्भगं पूषणं ब्रह्मणस्पतिम्’(ऋ.सं.७.४१.१) इत्याद्यप्येकस्यैव विष्णोर्विशेषणम् ।",
"tail": "\n            (मुख्यतो विष्णावेवेन्द्रादिशब्दाः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25_B01"
},
"text": " यत्र चैवं भूतेषु एकत्वे विरोधो दृश्यते तत्र तेनैव विरोधेन द्वित्वं भवति ; अन्यथैकत्वमेव । ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३) इति चोक्तम् । बहुरूपत्वाद् बहुवचनं च विष्णोरेव युज्यते । तस्मान्मुख्यतो विष्णावेवेन्द्रादिशब्दाः; अन्येषामुपचारतः । ‘मत्सि महामिन्द्रमिन्दो मदाय’ इति अन्येन्द्रस्य पृथगुक्तेश्च ‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इति पूर्वोक्त इन्द्रो विष्णुरेवेति सिद्धम् ।",
"tail": "\n            (महेन्द्रे न स्वतो महत्त्वम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महत्त्वं च तस्यादितिपुत्रत्वेऽग्रजत्वमात्रम् , न तु सामर्थ्यतः । ‘मह= पूजायामिति धातोः पूज्यो ह्यग्रजो भवति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘आ यो विवाय सचथाय दैव्य इन्द्राय विष्णुः सुकृते सुकृत्तरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वेधा अजिन्वत् त्रिषधःस्थ आर्यम् ऋतस्य भागे यजमानमभजत्’(ऋ.सं.१.५६.५) ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "इतीन्द्रस्य परमदैवं जनको यज्ञभागादियुक् पददाता विष्णुरेव हि श्रूयते । इन्द्रश्च यजमानः । तस्मात् तत्प्रसादाद् अवताराग्रजत्वमेव तस्य महत्वम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (इन्द्रो वायोरवरः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V25_B01"
},
"text": "\tअन्येन्द्रो हि- ‘अहं प्रथमः पिबेयमहं प्रथमः पिबेयम्’(ऐ.ब्रा.द्वितीयपञ्चके, नवमाध्याये प्रथमखण्डे) इति वायुना विवदमान आजौ पराजितो वायुं प्रसादयित्वा चतुर्थे वायुना सह ग्रहमाप ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुस्तु ‘क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः’(ऋ.सं.१.५६.४) इति वायोरपि विधाता श्रूयते । ‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’ इति धातोर्विशेषेण धारणपोषणकर्ता हि वेधाः । तस्माद् भगवत एवैतद् यशो बृहदुक्थादिकम् ।",
"tail": "\n            (इन्द्रो महेन्द्राभिध इत्यत्र निमित्तम्)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋक्सहस्रात्मकं विष्णोर्यश इन्द्राभिधस्य हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इन्द्रो हि प्रथमो विष्णुर्यज्ञनामा जगत्पतिः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादाद् अथेन्द्रत्वं द्वादशान्ये प्रपेदिरे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पुरन्दरस्त्वेक एव वासुदेवप्रसादतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "द्विवारमिन्द्रतामाप तस्मात् द्वादश ते परे ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अग्रजत्वाद् अदित्यां तु महेन्द्रो नाम चाभवत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "महाव्रतं कर्म कृत्वा चैव नाम्ना महेन्द्रकः ॥"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "महत्त्वं मुख्यतो विष्णोर्न ह्यन्यस्य कदाचन ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं यो वेद तं विष्णुं विस्रस्तो बन्धतोऽखिलात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अस्माल्लोकाद्धरेर्लोकम् एति नास्त्यत्र संशयः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्याह भगवान् विष्णुर्महिदासस्वरूपकः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V26",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(रमारमणस्य रतिक्रीडाप्रकारः कीदृशः ?)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "(महीदास ऐतरेयः)प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति । तदाहुः- ‘यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसम्भवन्ती३ , अथ केन रूपेणेमं लोकमा भवती३’ ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V26"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V26_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्वेतद्वीपादिकान् प्राप्य स इन्द्राख्यो हरिः स्वयम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महिदासाभिधो भूत्वा लोकेष्वेषु विराजति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्र पृच्छन्ति केचित्तु यद्येष भगवान् हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महिदासादिरूपेण भूमिष्ठो रमते प्रभुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदा यदा स्त्रिया विष्णू रमते नित्यसत्सुखः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कया स्त्रिया रतिं कुर्यान्नह्यन्यरतिरच्युतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपे तत्स्वयं स्वस्मिन् रमतेऽसावितीदृशम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाच्यम्, तत्र तु भूमिष्ठरूपेण तु दिवि स्थितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपं किमसौ गच्छेद् ? अथ यद्येवमत्र च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपं पृथिवीसंस्थं केन रूपेण संव्रजेत् ?",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न ह्यन्यगम्यो भगवान् स्त्रीरूपोऽपि जनार्दनः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(परमात्मा स्वरमणः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद् यदेतत् स्त्रियां लोहितं भवति, अग्नेस्तद् रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । अथ यदेतत् पुरुषे रेतो भवति, आदित्यस्य तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । सोऽयमात्मा इममात्मानममुष्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । असावात्माऽमुमात्मानमिममस्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । तावन्योन्यमभिसम्भवतः । अनेन ह रूपेणामुं लोकमभिसम्भवति, अमुना रूपेणेमं लोकमा भवति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V27"
},
"text": "\n\t\t\t  (शुक्रशोणितयोरहस्यभावो न साधुः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति पृष्ठः स्वशिष्यैः स महिदासोऽवदद्धरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीषु यल्लोहितं लोके तत्राग्निस्थो जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपः सोऽग्निनामैव ज्वलज्ज्वालासमप्रभः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद्विष्णोः सन्निधानाद्भर्ता भार्याशरीरगात् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न बीभत्सेतैव रक्तात् तथा पुं रेतसि स्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आदित्ये संस्थितो विष्णुरादेरादित्यनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मान्न रेतसो भार्या बीभत्सेत पतिस्थितात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुंरूपो भगवान् विष्णू रेतसिस्थो द्युमत्प्रभः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (विष्णोः स्त्री-पुरुषरूपाणि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् यद् भूमिगं विष्णोः स्त्रीरूपं तत्स्वयं हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भावगतो दद्याद् दिवि स्थितपुमात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यगस्य तथा पुंसो रेतसिस्थस्य चाऽत्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवीषु यल्लोहितगं स्त्रीरूपं परमात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्स सूर्यगतो विष्णुः पुंरेतःस्थस्य चाऽत्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दद्याद् भूमिगतस्यैव, रूपद्वयमिदं ततः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्परं सम्भवति विष्णोर्नित्यसुखात्मकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भावस्थितं रूपं यच्च भूमौ पुमात्मकम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोस्तदपि देवीषु स्थितस्स्त्रीरूपकात्मना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवमन्योन्यतो विष्णू रतः स्वस्मिन् न चान्यतः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (स्वरमणस्य नारायणस्य रमारमणत्वं कथम्?)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रमया रममाणोऽपि तत्स्थेनैव स्त्रियाऽत्मना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमते, नान्यतः क्वापि रतिर्विष्णोः सुखात्मनः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमया रमणं तस्माद् रमाया रतिपात्रता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नैवास्या रतिदातृत्वं विष्णोर्न ह्यन्यतो रतिः ॥ इत्यादि च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (प्रेत्य इत्यस्य न मरणमर्थः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एव महिदास इन्द्रनामा प्राप्येमं लोकमत्र भूत्वा प्रादुर्भूय मनुष्यदृष्टिगोचरतां प्राप्येषु लोकेषु राजति । नात्र ‘प्रेत्य’शब्दो मरणवाची ; किन्तु ? ‘प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा’(ऋ.सं.२.४१.१९) इत्यादिवत् प्राप्तिवाच्येव । न हि मृतः पुनरेषु लोकेष्वेव राजति । न च यशोमात्रराजनेन स्वस्य राजनं भवति । भिन्नपदार्थत्वात् । यद्वा- ‘एति च प्रेति च’ इत्यादौ प्राप्त्यर्थेऽपि वेदेषु प्रसिद्धत्वाच्च । ‘लक्ष्मणः प्रेत्य सुग्रीवं बभाषे रामचोदितः’ इति च स्कान्दे ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (यच्छब्देन किंशब्देन च प्रश्नद्वयम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसम्भवति’ अनेन= महिदासादिरूपेणामुं लोकं= दिविष्ठं स्वरूपम् । ‘लोक्यते’ इति स्वरूपवाची लोकशब्दः । ‘आत्मानमेव लोकमुपासीत’(बृ.उ.१.४.१५) इतिवत् । यच्छब्दः किंशब्दार्थे । अनेन रूपेण तद्रूपमभिसम्भवति किम्? उभयोरपि परिहारदर्शनादस्यापि प्रश्नत्वमवगम्यते । ‘यतश्चोदेति सूर्यः’(कठ.उ.२.१.९) इत्यादिवत् । रङ्गस्तु प्रश्नविषयस्य दुरवगमत्वं प्रकाशयति । ‘दुर्गमे प्रश्नविषये प्रश्नो रङ्गयुतो भवेद्’(३ꣳ अयं रङ्गस्वरः) इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (भूमिस्वर्गयोः कथं सम्बन्धः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "केन रूपेणेमं लोकमाभवति, केन स्वरूपेण भूमिष्ठेनात्मन एव स्त्रीरूपेण विष्णुः सम्बध्यते ? सोऽयं महिदासादिप्रादुर्भावरूप इमं भूमिष्ठस्त्रीरूपम्, लोहितगतं च स्वकीयमेव रूपममुष्यै दिविष्ठाय स्वपुरुषरूपाय प्रयच्छति । देवरेतःस्थिताय च देवीलोहितस्थितमात्मनः स्त्रीरूपं महिदासादिरूपेभ्यो मानुषरेतःस्थितरूपेभ्यश्च दिविष्ठैश्च विष्ण्वादिस्वरूपैः प्रयच्छति च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (शुक्रं शोणितं च परमात्मनः प्रतिमास्थानीयम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि भूमिष्ठत्वेन दिविष्ठत्वेन च द्विविधत्वात् ‘तौ’ इत्युच्यन्ते । अग्नेस्तद् रूपम् अग्निनाम्नो विष्णोः प्रतिमा, तत्सन्निधानात् । एवमादित्यनाम्नो विष्णोः । न ह्यग्न्यादिस्वरूपमेव लोहितादि । न च लौकिकस्त्रीपुरुषसम्बन्धमात्रमत्रोच्यते , अप्रस्तुतत्वात् तस्य । भगवानेव ह्यत्र प्रस्तुतः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (लौकिकस्त्रीपुरुषसम्बन्धो न प्रस्तुतः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V27_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असावात्मेत्यात्मशब्दाच्च भगवानेवेति ज्ञायते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र क्वचिदिष्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "गुणपूर्त्यभिधायी स, नान्यस्य गुणपूर्णता ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमुख्यात्मान एवातो ब्रह्माद्याः सर्व एव हि ॥ इत्यादि च ब्रह्माण्डे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदक्षरं पञ्चविधं समेति , सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते इत्यादिनोक्तार्थविषयोदाहृतैः श्लोकैरपि भगवत एव स्वरूपाणां परस्परयोगस्योक्तत्वात् । गायत्र्युष्णिग् बृहतीत्यादिना भगवत एव पञ्चविधस्य स्त्रीरूपस्य महिदासादिपञ्चपुंरूपाणां च प्रस्तुतत्वाच्च ॥ ७ ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V28",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(भगवतः स्त्री-पुरुषरूपाणां सम्बन्धः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैते श्लोकाः–",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V28"
},
"text": "\n\t\t\t  (यदक्षरमिति श्लोकस्यार्थः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V28_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद् नारायणादिरूपेण पञ्चविधमक्षरं परं ब्रह्म तत् स्वस्मिन्नेव स्त्रीपुंरूपेण समेति । स्त्रीपुंरूपेण युजो देवा अश्वरूपेण रथे युक्ताः सन्तो यद् नारायणाख्यं परं ब्रह्माभिसंवहन्ति । तदेतत्सत्यस्य सत्यं नारायणाख्यं ब्रह्म यत्रानुयुज्यते यस्मिन् स्वरूप एव स्त्रीपुंरूपेण युज्यते , तत्र तस्मिन् एव परे ब्रह्मणि नारायणाख्ये सर्वेदेवा एकीभवन्ति मुक्ताः सन्तो मिलिता भवन्ति ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (एकीभावो न स्वरूपैक्यम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V28_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नायमेकीभावो नाम स्वरूपैक्यम् ; किन्तु ? एकस्थाने वासः, अत्यनुकूलचित्तता च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘एकीभूय नृपाः सर्वे ववृषुः पाण्डवं शरैः ।’(म.भा.उद्योगपर्वणि)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत ॥’(न्या.वि,ब्र.सू.२.१.५) इत्यादिवत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चैकीभावशब्दः स्वरूपैकत्वविषये प्रयुज्यमानः कुत्रचिद् दृष्टः । एकः पुरुषोऽपि यदा द्विधा भूत्वा एकीभवतीत्युच्यते तदाऽपि स्थानैक्यमेव । स्वरूपैक्यस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । न चाज्ञात एकत्वे पुनर्ज्ञाते ‘ऐक्यं प्राप्तः’ इति प्रयोगो दृश्यते ; किन्तु ? ‘ज्ञातः’ इत्येव प्रयुज्यते । तस्माद् भावसहित एकशब्दो न स्वरूपवाची । न हि पूर्वं भिन्नस्य पश्चात् स्वरूपैक्यं भवति; किन्तु ? संसर्ग एव भवति । तस्माद् अत्रापि संसर्ग एव विवक्षितः ।",
"tail": "\n              (‘समेति’,‘युज्यते’ इति पदयोर्न पुनरुक्तिः)\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदक्षरं पञ्चविधं समेतीत्युक्तस्य सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते इति परामर्शं कृत्वा तत्र देवाः सर्व एकं भवन्तीत्युच्यते । तस्मान्न पुनरुक्तिः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V29",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(श्लोकेषु पौनरुक्त्यं तात्पर्यद्योतकम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभियत् सं वहन्ति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V29"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V29_B01"
},
"text": "यस्माद् अक्षराद् नारायणाख्यात् स स्वयमेव भगवान् प्रादुर्भावरूपी स्त्रीपुंरूपेण युक्त आगच्छति । तात्पर्यार्थं तस्यैवार्थस्य पुनरभ्यासः । ",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V30",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(विष्णोः सर्ववाच्यत्वज्ञाने मुक्तिप्राप्तिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद् वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद् वियूया कवयोऽन्वविन्दन् नामायत्ता समतृप्यञ्च्छृतेऽधि ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्मिन् नामा समतृप्यञ्च्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V30"
},
"text": "\n\t\t\t  (त्रिकरणैर्भगवति युक्ता देवाः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V30_B01"
},
"text": " वियूय= विचार्य नामायत्तान्येव= नामार्थभूतान्येव विष्णोर्माहात्म्यादीनि अन्वविन्दन् । ततश्चाधिकं समतृप्यन्, शृते परिपक्वे सति ज्ञाने । यस्मिन् विष्णौ(विष्णोः हृ) नामानि ज्ञात्वा तस्मिन् ज्ञाने परिपक्वे समतृप्यन्, तस्मिन्नेव देवाः सर्वयुजो भवन्तीत्यवधारणार्थं पुनर्वचनम् । सर्वयुजो भवन्ति मनोवाक्कर्मभिस्तत्रैव युक्ता भवन्ति । ‘अर्थतः कठिनं क्रूरम्, उल्बणं श्रवणाप्रियम्’ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(परमात्मा स्त्री वा ? पुमान् वा ?)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन् वदति कश्चन ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V31"
},
"text": "\n\t\t\t  (विभक्तिव्यत्यासस्य तात्पर्यम्)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B01"
},
"text": " अस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ‘‘अस्त्री पुमांसं ब्रुवन्  ‘सप्तसु प्रथमा’ इति सूत्रात्, ‘स्वातन्त्र्ये विभक्तिव्यत्ययः’ ’’ इति च । स्वतन्त्रो हि भगवान्, तत्प्रेरित एव तं वदतीत्यभिप्रायः । वदन् वदति वदन्नेव न वदति । वदन्नेव न वदति । भवत्येव हि भगवान् स्त्रीरूपः पुंरूपश्च । तस्माद् वदत्येव । अप्रसिद्धत्वान्न वदति च ।\t",
"tail": "\n            (विष्णुर्न नपुंसकः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अ स्त्रीरूपश्चैव पुंरूपो यस्मान्नारायणः स्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुमांस्त्री चेति वाच्योऽतो वैलक्ष्ण्यान्न चोच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्नपुंसकाकारो नैवास्ति क्वचन प्रभोः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथापि अरागाकृष्टत्वात् तच्छब्दैरपि कथ्यते ॥इति गारुडे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (श्रीहरेरमरवरैः रथोत्सवः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नारायणादिरूपेण पञ्चधैष हरिः स्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्नामभिश्च स्त्रीरूपैः समेति स्वैः स केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्स्यन्दनं वहन्त्येते देवा भार्यासमन्विताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिदैवे तथाऽध्यात्मे जीवदेहात्मकं रथम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स सूर्यः सूर्यभार्या च चक्षुर्द्वयसमाश्रितौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वहतोऽश्वात्मकौ, देहं नारायणरथात्मकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोमश्च रोहिणी चैव दक्षवामश्रुतिस्थितौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभयोः पक्षयोः स्थित्वा वहतोऽश्वात्मकौ तयोः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उद्धारणार्थमेतेषामुमा वाचि समास्थिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नागाकारैव रश्मित्वमगमद्वैष्णवे रथे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनःस्थितः शिवश्चात्र मनोनामा महाबलः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभवत् सारथिर्विष्णोर्विष्णुर्वायुश्च तं रथम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राणाख्यावधितिष्ठतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तावेव चाश्विनामानौ हयास्यौ जगदीश्वरौ । इत्यादि गारुडे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (सत्यस्य सत्यं भगवान्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B03"
},
"text": "‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति, प्राणा वै सत्यम्  तेषामेष सत्यम्’(बृ.उ.४.१.२०) इति च श्रुतिः ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वसाधुगुणत्वात् तु वायुः सत्य इतीर्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यापि सत्यतादाता साधुपूर्णगुणो हरिः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्यस्य सत्य एतस्मात्.....",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (स्वस्यैव स्त्रीपुंरूपैः नारायणस्य मिथो रमणम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".....स्त्रीपुंरूप स केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्मिन् स्वात्मनि युक्तः स रमते स्त्रीपुमात्मना ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुनिर्गन्धर्वपित्राद्यैर्न तत्प्राप्यं कथञ्चन ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आप्नुवन्ति सुराः सर्वे, तद्रूपं जाज्वलत् सदा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अर्धनारीपुमाकारम्, तस्य वामस्थितानि च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपाणि तु सर्वाणि विष्णोरत्यद्भुतानि च ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्यानि तु पुंरूपाण्यास्थितान्यस्य दक्षिणे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान्यस्यैव तु रूपाणि युज्यन्तेऽत्र परस्परम् ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (मुक्तदेवानां शृङ्गारलीला)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष नारायणो देवो ह्यर्धनारीपुमात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वे देवास्सभार्याश्च तं प्राप्य पुरुषोत्तमम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकीभावं स्वभार्याभिरर्धनारीपुमात्मना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राप्यैवोपासते विष्णुं मुक्ताः संसारसागरात् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोदन्ते च रमन्ते च विभागं चेच्छयाऽऽप्नुयुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहुधा च भवन्त्येते स्त्रीपुमात्मपृथक्त्वतः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसादाद् वासुदेवस्य भागैः स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव नियता नित्यं तद्वशास्तत्परायणाः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमन्ते, नान्यगम्योऽसौ देशो विष्णोः परात्मनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (सर्वशब्दवाच्यत्वोपासना देवतानामेव साध्या)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V31_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीपुंरूपेण युक्तं तद् विष्ण्वाख्यं परमक्षरम्(यद्विष्ण्वाख्यं पराक्षरम्.हृ) ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अक्षरादेव परमात् पुंसो नारायणाभिधात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आगच्छन्ति तदैते च देवा भार्यासमन्विताः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वहन्त्यश्वादिरूपेण रथस्थं परमं वपुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्सर्वदेवैः प्राप्यं च नान्यैः कथमपि क्वचित्॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मितादिपञ्चरूपं यद्वाक्यं लोकेऽथवा श्रुतौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणस्य नामैतदिति जानन्ति देवताः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनोवाक्कर्मभिस्तस्माद् योगमाप्स्यन्ति तत्र ते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वशब्दान् हरौ नेतुं कस्य देवानृते बलम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाय्वन्तास्तारतम्येन विष्णुनामार्थवेदिनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्यग्वेत्ता मारुतोऽत्र तस्मान्मुक्तेभ्य एव च ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुरेभ्योऽधिकमानन्दं नित्यं भुङ्क्ते हरेरनु ॥ इत्याद्यर्धनारीनारायणतन्त्रे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अकारवाच्यो भगवान्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अः इति ब्रह्म तत्राऽगतमहमिति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V32"
},
"text": "\n\t\t\t  (अकारस्यार्थव्याप्तिः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B02"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं सर्वे शब्दा भगवद्वाचका इत्युक्त्वा, अकारो विशेषतो नारायणवाचक इत्याह– अः इति ब्रह्मेति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘इतिशब्दोऽभिधानान्ते यत्र, वैशेषिकं हि तत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाम स्यादिति मे साक्षान्निर्णयः समुदाहृतः ॥ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B03"
},
"text": " तत्राऽगतमहम् अति यस्माद् अ इति अयं शब्दः प्रस्तुतस्याभावम्, विरोधिनम् अन्यं च वदति तस्मात् प्रत्यक्षत्वाज्जीवजडात्मकस्य जगत एवानुक्तावपि प्रस्तुतरूपत्वात् तदन्यः, तद् विरोधी, तत्र दृश्यमानदोषवर्जितश्चाकारशब्दार्थ इति सिद्ध्यति। मनसि प्रस्तुतत्वाद् अवचनेऽपि प्रस्तुतमेवेदं सर्वम् । दृष्टसम्बन्धित्वाद् अदृष्टं सर्वमपि प्रस्तुतं भवति । भगवांस्तु ‘अ’इति पृथग् विवक्षितत्वादेव न प्रस्तुतसमुदाये ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B04"
},
"text": "\n\t\t\t\t(न च शून्यम् अकारार्थः)\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च शून्यस्य ‘अ’शब्दार्थता । शून्याङ्गीकारे हि अकारस्याभावताख्य एक एवार्थ इति सिद्ध्यति । विष्णोरङ्गीकारे त्वभावता, अन्यता, विरोधिता इति त्रयोऽप्यर्थाः सम्यगेव सिद्ध्यन्ति । तस्माद् अकारस्य भगवानेव मुख्यार्थः, न शून्यम् । एकदेशार्थत्वात् । तस्माद् अमुख्यार्थत्वाद् अन्ययुक्तेनैव अकारेण ‘अभावः’ इत्येव तदुच्यते, न तु ‘अ’ इत्येव केनचित् क्वचित्। न च तथा प्रयोगोऽस्ति ।\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् पारतन्त्र्य- अल्पगुणत्वादिसर्ववस्तुस्वभावविरुद्धस्वभावं स्वतन्त्रं पूर्णगुणं सर्वजीवजडेभ्योऽन्यद् अज्ञान-दुःख-अल्पत्व-पारतन्त्र्य-उत्पत्ति-नाशादिसर्वदोषविवर्जितं ब्रह्मैव ‘अ’शब्दार्थः । पूर्णं हि ‘ब्रह्म’शब्दस्यार्थः । न च दोषयुक्तस्य पूर्णता । न च जीवजडाद्यपूर्णवस्त्वभिन्नस्य पूर्णत्वं भवति । तस्माद् अकारशब्दार्थ एव ब्रह्मशब्दार्थः । तदेतदुक्तं ‘अः इति ब्रह्म’इति ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सन्ध्यकरणस्योद्देशः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B05"
},
"text": "\n              (सन्ध्यकरणस्योद्देशः)\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अः’ इति पृथक्त्वेन वचनं ‘तत्समम् अधिकं वा किमपि नास्ति’ इति दर्शयितुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘विवृतावपि सर्गः स्यात् संहितायां च यत्र हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "समानोत्तमहीनत्वम् उच्यते वस्तुनोऽञ्जसा ॥’ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अः इति ब्रह्म’ पूर्णं वस्तूच्यते । तत्राऽगतमहमिति । तत्राकारस्य पूर्णवाचित्वेऽहमेव सोऽकारवाच्य इत्याह महिदासरूपो भगवान्नारायणः । अहमेक एव परिपूर्णः । अन्येषां सर्वेषां मदधीनत्वादल्पत्वादिति ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सन्ध्यकरणस्योद्देशः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तेभ्यः प्रळये लीनेभ्यश्च सर्ववस्तुभ्यश्च(वस्तुभ्यः सर्वदा .हृ) सदा विभिन्न एव भगवानिति दर्शयितुं च ‘अः’ इति पृथग्वचनम् । ",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तच्चोक्तं वाक्यनिर्णये–",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘मुक्ता अपि न विष्णुत्वं यान्ति तत्समतामपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आधिक्यं कुत एव स्यान्मुक्तानां मुक्तिदातृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुत एव प्रलीनानां प्रळये तु तदात्मता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मशर्वेन्द्रपूर्वाणां मुक्तावपि न विष्णुता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदा तदा तु संसारे क्व तद्रूपत्वमिष्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्योऽसौ सर्वतो विष्णुः स्वातन्त्र्याद् गुणपूर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्ववस्तुस्वभावस्य विरुद्धोरुस्वभावकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पारतन्त्र्याल्पताऽज्ञानजनिनाशादिवर्जितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकारेण ततो विष्णुः संहितायां पदात्मना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बह्वृचोपनिषत्प्रोक्तस्तेनैव परमात्मना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महिदासावतारेण सोऽहमेवंविधस्त्विति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्तोऽन्यो न हि पूर्णोऽस्ति यतोऽकारश्च पूर्णताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वक्ति तस्मादकारोऽयं मामेव वदति स्फुटम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (अकारो नाभाववाची)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नाभाववाच्यकारः स्याद् अर्थत्रययुतो यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकार्थात्मा ह्यभावः स्यान्निषेधैकस्वरूपतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यता च निषेधश्च विरुद्धत्वमिति त्रयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकारार्था ह्यभावस्तु निषेधैकस्वरूपतः।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकदेशस्वरूपत्वान्नाकारेणैव भण्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "किन्त्वभाव इति त्वेव तेनाकारोदितो हरिः ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च निषेधस्वरूपेऽपि विरुद्धता चान्यता चास्तीत्येतावता पूर्णार्थता भवति । तदाऽर्थत्रयकल्पनस्य(कथनस्य) वैयर्थ्यात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उक्तं हि शब्दनिर्णये-",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘विरुद्धतानिषेधान्यभावयुक्ते हि केवलः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अकारो वर्तते तेषाम् एकार्थात्मन्यभावके ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वर्ततेऽभाव इत्येव, न त्व इत्येव केवलः ॥’ इति ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मान्नारायण एवाकारवाच्य इति सिद्धम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n              (प्रणवप्रतिपाद्यमूर्तयः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V32_B08"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यतोऽकारः सदा विष्णोर्वाचकत्वेन संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् वर्णत्रयात्माऽयं प्रणवोऽपि त्रयात्मकम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हरिमेव सदा वक्ति नैवान्यं कञ्चन क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सृष्टिकर्ता ब्रह्मनामा योऽसृजच्चतुराननम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तर्यामी विरिञ्चस्य सोऽकारार्थो जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैकुण्ठलोक आस्ते स द्वितीयवपुषा हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उकारवाच्यः स विभुर्नृसिंहो रुद्रनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रौद्रत्वात् स शिवस्यापि स्रष्टा संहारकारकः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तर्यामी शिवस्यापि मकारार्थः प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं त्रयात्मकं विष्णुं प्रणवोऽयं त्रियात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं पृथगिवाऽचष्टे बिन्दुर्वक्त्यनिरुद्धकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रद्युम्नाद्यान् नादपूर्वाः सर्वान् नारायणात्मकान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पद्मनाभादिका एव मूर्तीर्नारायणोत्तराः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रणवोऽयं वदत्यष्टौ तस्मान्नान्याभिधायकः ॥’ इति तत्त्वसारे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V33",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(पुरुषायुः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतम् अक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति । जीवाक्षरेणैव जीवाहराप्नोति, जीवाह्ना जीवाक्षरमिति अनकाममारः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V33"
},
"text": "\n\t\t\t  (भगवतः स्त्रीपुरुषरूपाणामद्भुतलीला)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V33_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘षट्त्रिंशतिसहस्राणि बृहत्युक्थार्णगानि तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपाणि हरेस्तावद् अह्नामप्यभिमानिषु ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यरूपेषु रूपाणि पुमाकाराणि सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतैः पुरुषगैः (रूपैर्बृहदुक्थ....)रूपैर्बृहत्युक्थव्यवस्थितैः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कदाचिद् भगवान् विष्णुः पुमाकाराणि तानि च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कृत्वा सूर्यगतान्येव स्त्रीरूपाणि विधाय च ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान्याप्नोति च पुंरूपैस्तैरेवाक्षरगानि च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपाणि जगन्नाथः प्राप्नोत्यात्मेच्छया प्रभुः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुंरूप-प्रमदारूपस्वरूपै रमते स्वयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकीकृत्य च तान्येव द्विरूपो रमते तथा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव रमते मायां स्थितात्मस्त्रीतनौ हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणस्योत्पत्तिकामः सन् अनेच्छामारनामकः ॥’ इत्यर्धनारीनारायणतन्त्रे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": " वायोरुत्पत्तिकामो मायां= रमायां(मायायां=रमायाम्) रमत इति अनकाममारः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V33_B02"
},
"text": " जीवस्थितेन(जीवे स्थितेन. हृ) अक्षरगेण अक्षरनाम्ना स्वरूपेण जीवाख्यसूर्यस्थितम् अहराख्यं स्वरूपमाप्नोति, तेन चाक्षराख्यं स्वरूपमाप्नोति । यदक्षरादक्षरमेति युक्तम् इत्यस्य व्याख्यानरूपत्वाच्चैतदवसीयते ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘पुमांसं स्त्रियं च वदन्नेव न वदति’ इत्युक्तत्वाद् उभयात्मकं रूपं प्रतीयते । अस्त्रीपुमानिति ब्रुवन्नपि न वदति इत्युक्तत्वाच्च स्त्रीत्वं पुंस्त्वं च प्रतीयते विष्णोः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (न नपुंसकरूपम् भगवतः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V33_B03"
},
"text": "न च नपुंसकरूपं भगवतः कुत्रचिदुक्तम् । प्रसिद्धमेव च रूपद्वयम् । अतो नपुंसके वदन्नपि न वदतीति न तद्वदनुषज्यते । नपुंसकरूपे प्रमाणाभावादेव लौकिकस्त्रीपुंविलक्षणत्वाद् ‘अस्त्रीपुमान्’ इत्यपि वदन्निति भवति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीपुंरूपद्वयम्(स्त्रीपुंरूपद्वयी. हृ) विष्णोर्न तृतीयं कथञ्चन ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "साक्षान्नपुंसकस्तस्मान्मुक्तिभागी न तु क्वचित्॥ इति ब्रह्माण्डे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च ‘रक्ष’ इति नपुंसकशब्दमात्रेण रावणादयो नपुंसका भवन्ति । भवतीति पदाभावाद् अनकाममार इति भगवन्नामैवेति ज्ञायते",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अथ देहो देवरथः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ देवरथः- तस्य वाग् उद्धिः, श्रोत्रे पक्षसी, चक्षुषी युक्ते, मनः सङ्ग्रहीता । तदयं प्राणोऽधितिष्ठति । तदुक्तमृषिणा- ‘आ तेन यातं मनसो जवीयसा(ऋ.सं.१०.३९.१२) ।’ ‘निमिषश्चिज्जवीयसा(ऋ.सं.८.७३.२) ।’ इति जवीयसेति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S03_V34"
},
"text": "\n\t\t\t  (वेदद्रष्टा हयास्यः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘ऋष ज्ञान इति ह्यस्माद्(ह्यद्धा. हृ) धातोः सर्वज्ञ एकराट् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदद्रष्टा परमर्षिर्हयास्यः पुरुषोत्तमः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्राणां प्रथमो द्रष्टा सर्वेषां यत(योऽतः. हृ) एव तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋषिणोक्तमिति प्राहुर्मन्त्रोक्तं ब्राह्मणान्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादाद्धि तपसा पश्चान्मन्त्रान् प्रपेदिरे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्माद्या ब्राह्मणं पश्चात् तैर्दृष्टमृषिभिः पृथक् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्राश्चोपनिषच्चैव नाकृत्वा सुमहत् तपः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रथमं तद्धयास्येन दृष्टं केनचिदीक्ष्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विना पृथक् तपो दृश्येत् ब्राह्मणं मुनिभिर्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्राश्चोपनिषच्चैव ब्राह्मणाद् उत्तमास्ततः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्राप्युपनिषच्छ्रेष्ठा युक्तावस्थाधिगम्यतः ॥’ इत्यादि प्रमाणविवेके ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (दिव्यदेवरथः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेन रथेन अध्यात्मं शरीराख्येन, अधिदैवं(अधिदैवतम्. हृ) रथरूपेण । ऋभव इत्यत्र देवानां साधारणं नाम(साधारणनाम) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘आदित्या वसवो रुद्रा विश्वे ऋभव इत्यपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदेवसमाख्या च द्वादशाष्टादिकेष्वपि ॥ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्मितो दैवतैः सर्वैर्विष्णुना वायुना सह ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिष्ठितो रथो दिव्यः सोऽध्यात्मं देहनामकः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्यग् योगो यदा तस्य मनोवाक्कर्मभिर्भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देहाख्यस्य रथस्यैव तदा नारायणात् प्रभोः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविधं वासवत्वात्तु विवस्वन्नामकाच्छुभम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संसारवारकं ज्ञानं दिवो दुहितृनामकम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुतत्त्वापरोक्षाख्यम् अहनी द्वे च शोभने ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानावस्था मुक्त्यवस्थेत्युभे एवाहनी परे ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (वायु-भारत्योः प्रादुर्भावः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जायन्ते देवतास्त्वेषां भारती वायुरेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवन्मुक्तेश्च मुक्तेश्च दाता रूपद्वयी प्रभुः(विभुः हृ) ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्त्रीणाम् उत्तमत्वाद् द्यौर्नामा श्रीरुदाहृता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "(अहराख्या, हृ)दुहिताऽस्या भारती तु नित्याहेयस्वरूपतः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहरित्युच्यते वायुर्ज्ञानात्मत्वात् तथैव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिदैवे(अधिदैवरथे. हृ) रथेऽप्येते विष्णोर्लक्ष्म्यां प्रजज्ञिरे ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (ज्ञानार्थिनः प्रार्थना)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रथेन तेन देवेशौ विष्णुवायू जगत्पती ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आयातमिति हैवैतौ प्रार्थयेद् यज्ञकर्मणि ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "(अन्यदा. हृ)अन्यथाप्यर्थयेदेतौ ज्ञानेच्छुः पुरुषः सदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जपेन्मन्त्रद्वयं(वायुदेवस्थं) नित्यम् आ तेन निमिषस्तथा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रक्षणं वां समीपे स्यान्ममेत्यध्यात्ममेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हयास्यत्वाच्चाश्विनौ तावित्याह परमा श्रुतिः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐन्द्राग्नेयादिकाश्चैवं सर्वे मन्त्रा हरिं परम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वदन्ति मुख्यतो नान्यं सर्वनामानमच्युतम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथवा वायुदेवस्थं पृथक्‍संस्थं च केशवम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्रो द्विवचनो वक्ति तथा बहुवचस्स्वपि ॥ इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (दिवो दुहिता-अहनी च विष्णोर्जायन्ते)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखं ददत इति सुदिने । विवस्वतो विष्णोः सकाशाद् दिवो दुहिता अहनी च जायन्ते । अहनी इति द्विवचनेन द्वित्वे सिद्धेऽप्युभे इति वचनमध्यात्माधिदैवतयोः(...धिदैवतयोः. हृ) उभयोरपि वचनार्थम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (विष्णुरथस्य वर्णनम्, न तु सूर्यरथस्य)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च सूर्यरथोऽत्र वर्ण्यते । न चाहोरात्रे ‘अहनी’ इत्युच्येते । सूर्यस्याश्विनामाभावात् । सप्ताश्वत्वाच्च तद्रथस्य । चतुरश्वत्वं चात्रोच्यते । श्रोत्रे पक्षसी चक्षुषी युक्ते इत्यध्यात्मसम्बन्धाच्च । न च रात्रौ ‘सुदिनम्’ इति प्रयोगो दृष्टः । असुदिनस्यापि तत एव जातत्वाद् व्यर्थविशेषणता च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (जीवन्मुक्तिः मुक्तिश्च सुदिने)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अस्मिन् पक्षे तु लौकिकाहर्व्यावृत्त्यर्थं ‘सुदिने’ इति युज्यते । जीवन्मुक्तिर्मुक्तिश्च हि मुख्ये सुदिने । ‘स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयतेऽस्माद्ध्येवाऽत्मनो यद्यत्कामयते तत्तत् सृजते’(बृ.उ.३.५.९अव्याकृतब्राह्मणम्) इति ज्ञानावस्थायां(ज्ञान्यवस्थायां. हृ) मुक्तौ भोगबाहुल्यकारणत्वात् साऽपि मुक्तिवत् सुदिनम् । न हि मुक्तावधिक्यार्जनमस्ति । ‘न हीयते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते’(मोक्षधर्मे, ब्र.सू.भा.४.४.२१) इति वचनात् । अतो ज्ञानोत्पत्तिसमनन्तरमेव मुक्तौ न पुनरार्जनमस्तीति किञ्चित्कालं ज्ञानित्वेनावस्थानमपि सुदिनमेव । ज्ञानात् पूर्वं तु पतनसंशयादेव न सुदिनम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (न चाश्विरथोऽत्र वर्ण्यते)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S03_V34_B07"
},
"text": "न चाश्विरथो वर्ण्यते । न ह्यश्विरथयोगाद् अहनी जायेते । एकरासभयुक्तो हि तद्रथः । ‘तद्रासभो नासत्या सहस्रम्’(ऋ.सं.१.११५.२) इत्यादि वचनात् । न च विवस्वच्छब्दोऽश्विनोर्विद्यते । ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३) इति विष्णोः सर्वनामानि प्रसिद्धानि च । ‘युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति’ इत्यादिना तस्यैव प्रस्तावाच्च । अतो विष्णुरेव मुख्यतः सर्वनामोक्त इति सिद्धम् ॥ ८ ॥\t",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके तृतीयोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04",
"type": "paada",
"name": "चतुर्थोऽध्यायः",
"title": "चतुर्थोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "चतुर्थोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(प्रळये श्रीहरिरेक एवासीत्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद्, नान्यत् किञ्चन मिषत् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V01_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एको नारायणस्त्वासीत् प्रलये रमया सह ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्याततगुणत्वात् स आत्मेति श्रुतिषूदितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इदं सर्वमपेक्ष्यासौ कालतो गुणतस्तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अग्र्य एव समस्तेभ्यस्तद्वशत्वाद् रमाऽपि सा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विद्यमानाऽपि नाग्रस्था गुणैरूना ततो यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न ब्रह्मा न शिवश्चाऽसीन्नैवान्यच्च मिषत् क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुप्तास्तत्र यतो जीवाः सर्वे ब्रह्मशिवादिकाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "असुप्ता श्रीश्च मुक्ताश्च स्वतन्त्रोन्मेषवर्जनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनुन्मेषा एव तेऽपि स्वतन्त्रोन्मेष एकराट् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणो न चान्योऽस्ति पूर्णोन्मीलद्गुणात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पराधीनेन वित्तेन भुञ्जन्नपि हि भिक्षुकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वित्तवानिति नैवोक्तस्तथा श्रीर्मुक्तिगा अपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मिषन्तोऽप्यन्यतन्त्रत्वान्न मिषन्तः कथञ्चन ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदाऽप्येक एवायं स्वतन्त्रो नापरः क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कालाग्र्यत्वं वक्तुमस्य प्रलये स्थितिरुच्यते ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(नारायणकृता सृष्टिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स ईक्षत-‘इमान् लोकान्नु सृजा’ इति  स इमान्  लोकान् असृजत, अम्भो मरीचीर्मरम् आपः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः, प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षत ‘इमे नु लोकाः, लोकपालान्नु सृजा’ इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स ऐच्छद्भगवान् विष्णुः स्रष्टुं लोकाभिमानिनः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकाभिधानवद्देवाञ्जडलोकांश्च शाश्वतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स लोकेभ्यः पूर्वतनान् अबाख्यान् महदादिकान् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मशर्वादिकान् सृष्ट्वा जडैस्सह जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिवमाकाशमुर्वीं च ससृजेऽथ द्विसप्तकान् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति सृष्ट्वा स लोकांस्तु पुनस्तानेव लोकपान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अण्डान्तः स्रष्टुमैच्छच्च तेषां पूज्यत्वसिद्धये ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अम्नामकेभ्यस्तेभ्यः स पूर्वसृष्टेभ्य एव तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वजीवाधिकत्वात् तु ब्रह्माणं पुरुषाभिधम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अंशेनोद्धृत्य रुद्राद्यैः सह चैनमयोजयत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव चेतनानाञ्च भागानुद्धृत्य पिण्डवत् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चेतनाचेतनं राशिमेकस्थं विदधे प्रभुः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V03",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(ब्रह्मशरीराद् देवतोत्पत्तिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद् वाग्, वाचोऽग्निः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः , प्राणाद्वायुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुः , चक्षुषः आदित्यः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् , श्रोत्राद् दिशः । ",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वङ् निरभिद्यत । त्वचो लोमानि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "हृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनः, मनसश्चन्द्रमाः । ",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानः, अपानान्मृत्युः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद् रेतः, रेतस आपः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V03"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V03_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनरैच्छञ्जगन्नाथस्तस्याङ्गोत्पत्तिम् अच्युतः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अण्डवन्मुखमस्यासीत् प्रथमं तु शिरोऽभिधम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भिन्नमास्यं पुनस्तस्य विष्णोरेवेच्छया प्रभुः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र वाङ्नामकं रूपं वह्नेरासीत् पुरातनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यैवाथ द्वितीयं च यदग्निरिति गीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव नासिकातोऽभून् मुख्यवायोः सुतो मरुत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणो वायुरिति द्वेधा, चक्षुषोऽभूत् तथा रविः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्विरूप एव, कर्णाभ्यां मित्र-धर्म-अप्प-वित्तपाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिग्देवता द्विरूपेण बभूवुः सर्व एव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हृदयाद् गरुडानन्तशिवचन्द्राः पृथक् पृथक् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनो बुद्ध्यभिमानाश्च तन्नामानश्च जज्ञिरे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वचश्च रोमनामानो वृक्षनामान एव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्विविधाः पारिजाताद्या बभूवुर्ब्रह्मदेहतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हस्ताभ्यां द्विविधः शक्रः, पद्भ्यां तत्सूनुरेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञस्त्वजनि, पायोश्च यमो निर्ऋतिरेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रेतोऽम्नामा द्विरूपस्तु शिव एव च गुह्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपानो मृत्युरिति च मुख्यो नाभेश्च(स्तु) मारुतः ॥ १ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(दुर्लभं मानुषं जन्म)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्- ‘आयतनं नः प्रजानीहि , यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदाम’ इति । ताभ्यो गामानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः अश्वमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः पुरुषमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘सुकृतं बत’ इति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं रूपद्वयेनापि स्तुवन्तो विष्णुमव्ययम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिव्याम्बराः कुण्डलिनः प्राविशन्नुदकार्णवम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदाऽशनापिपासाख्यं द्विरूपं मारुतं पुनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मिन् देवसमूहे तु विष्णुः प्रावेशयत् प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेऽब्रुवन् देहि नो वासं यत्र चान्नमदामहे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गोरूपमेभ्यो ब्रह्माणं ददौ नारायणः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र प्रविश्य ते देवा नालमित्यब्रुवन् पुनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वरूपं विरिञ्चश्च पुनरेवाददत् प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्रूपेऽपि प्रविश्यैव नालमित्यब्रुवन् पुनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वसृष्टं पुमाकारं ब्रह्मणोऽदात् पुनर्हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद् दृष्ट्वैवालमित्यूचुः.....",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(इन्द्रियाभिमानिदेवताः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता अब्रवीद्- ‘यथाऽऽयतनं प्रविशत’ इति । अग्निः वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V05_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "... विशतेति स चाब्रवीत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविशुश्च यथोत्पन्नाः सर्वे देवाश्चतुर्मुखम् ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अशनापिपासाभिमानी मुख्यप्राणः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमशनापिपासे अब्रूताम्- ‘आवाभ्याम् अभिप्रजानीहि’ इति । ते अब्रवीद्- ‘एतास्वेव वां देवतास्वाभजामि, एतासु भागिन्यौ करोमि’ इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद्यस्मै कस्यै च देवतायै हविर्गृह्यते, भागिन्यावेवास्याम् अशनापिपासे भवतः ॥ २ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V06_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अशनापिपासामानी तु द्विरूपो मारुतोऽवदत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘कुर्वाज्ञामावयोश्चैव यथा त्वच्छासनानुगौ ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यं भवाव’ इति, हरिः ‘सर्वत्र प्रविश’ इत्यमुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आह, तस्माद् देवतानां सर्वासां भागभुङ् मरुत् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एक एव प्राणनामा, नाभिस्थोऽपि स एव हि । अशनापिपासापानश्च मृत्युश्चेति चतुर्विधः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एक एव महान् वायुः सर्वदेवेषु संस्थितः ॥ २ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(देवानामन्नसृष्टिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स ईक्षेत- ‘इमे नु लोकाश्च लोकपालाश्चान्नमेभ्यः सृजा’ इति । सोऽपोऽभ्यतपत् । ताभ्योऽभितप्ताभ्यो मूर्तिरजायत । या वै सा मूर्तिरजायतान्नं वै तत् । तदेतत् पराङ् अत्यजिघांसत् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनरैच्छत् केशवोऽसावन्नमेभ्यः सृजा इति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अबाख्याः देवताः पूर्वसृष्टा ब्रह्मादिकाः पुनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ददर्श(ददर्शाऽशु .हृ) सुविशालाभ्यां नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्दर्शनात् तदिच्छातस्तासां देहोऽभवत् पृथक् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वासामपि देहैकदेशेभ्यो मिळितं शुभम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वैरधिष्ठितं चैव विरिञ्चेन विशेषतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिव्यावयवसम्पन्नमेकमेव सुलोचनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भोग्यभोक्त्रात्मना नास्ति तस्य दुःखं कथञ्चन ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते हि देवाः स्वयं भोग्याः स्वयं भोक्तार एव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रीडन्ते मोदिनो नित्यम्, तथाऽप्यन्नात्मकस्त्वसौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रीडयाऽपाक्रमत् किञ्चित्...।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अन्नस्याशनं मुख्यप्राणप्रेरणयैव)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद् वाचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनद् वाचाऽग्रहैष्यद् अभिव्याहृत्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत् प्राणेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यद् अभिप्राण्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तच्चक्षुषाऽजिघृक्षत् , तन्नाशक्नोच्चक्षुषा ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्चक्षुषाऽग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तच्छ्रोत्रेणाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोच्छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छ्रोत्रेणाग्रहैष्यत् श्रुत्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत् त्वचाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् । स यद्धैनत् त्वचाऽग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्मनसाऽजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोत् मनसा ग्रहीतुम् । स यद्धैतन्मनसाऽग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तच्छिश्नेनाजिघृक्षत्, तन्नाशक्नोच्छिश्नेन ग्रहीतुम् । स यद्धैनच्छिश्नेनाग्रहैष्यद् विसृज्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदपानेनाजिघृक्षत् , तदावयत् । सैषोऽन्नस्य ग्रहो यद् वायुः । अन्नायुर्वा एष यद् वायुः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V08"
},
"text": "\n\t\t\t  (समानौ ब्रह्ममारुतौ)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V08_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "... तं तदाऽसौ चतुर्मुखः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत्तुं वागादिभिः सर्वैरैच्छन्नाप्यशकत् तदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जानन्नपि क्रीडयैव तारतम्यं प्रकाशयन् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं चकार ब्रह्मा स क्वाज्ञानं लोककर्तरि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षुत्पिपासदयश्चैव देवानां भोगसाधकाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तु पीडाकरास्तेषामैश्वर्यादिगुणोन्नतेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्नमूर्तिं ततो ब्रह्मा प्रधानेनैव वायुना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपानाख्येनात्तुमैच्छत् तदैवाशकदाशु सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् भोक्तैक एवासौ सर्वस्यान्नस्य मारुतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादात् परेऽश्नन्ति किञ्चित् किञ्चिन्न चाखिलम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आयूरूपोऽखिलानां च देवानां वायुरेव हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्नदेवस्य चाऽयुः स तस्माद्देवोत्तमो मरुत् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आयुःशब्दो ज्ञानवाची गतिवाची च यत्ततः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चेष्टामोक्षज्ञानदाता सुराणां मारुतस्ततः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्योन्यगुणदातृत्वात् समानौ ब्रह्ममारुतौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मान्मोक्षे सुखे ज्ञाने विष्णुभक्त्यादिकेष्वपि(भक्त्यादिकेषु च .हृ) ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेभ्यश्चाधिकौ तौ हि तयोर्विष्णुः परस्सदा ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V09",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(सर्वेषां प्रेरको विष्णुः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स ईक्षत- ‘कथं न्विदं मदृते स्याद्’ इति । स ईक्षत- ‘कतरेण प्रपद्या’ इति । स ईक्षत- ‘यदि वाचाऽभिव्याहृतम्, यदि प्राणेनाभिप्राणितम्, यदि चक्षुषा दृष्टम्, यदि श्रोत्रेण श्रुतम्, यदि त्वचा स्पृष्टम्, यदि मनसा ध्यातम्, यद्यपानेनाभ्यपानितम्, यदि शिश्नेन विसृष्टम्, अथ कोऽहम्’इति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V09"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V09_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवतानां प्रवेशात् तु पूर्वमेव जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्थमैक्षत देवेशो ‘ब्रह्माद्या यदि मां विना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियादिषु समर्थाः स्युर्न मे विष्ण्वभिधा भवेत् ।’",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वचेष्टयितृत्वाच्च विशिष्टबलतस्तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुरित्यभिधा मह्यम्, सा न युक्ता दिवौकसाम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वतन्त्रत्वे, ततः सर्वे मद्वशा एव नान्यथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादेषां प्रवृत्त्यर्थं प्रवेक्ष्ये सह वायुना ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(जीवात्मशरीरे परमात्मा)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत । सैषा विदृतिर्नाम द्वाः । तदेतन्नान्दनम् । तस्य त्रय आवसथाः । त्रयः स्वप्नाः । अयमावसथोऽयमावसथ इति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V10"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V10_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति मत्वा विरिञ्चस्य शरीरं प्रविवेश सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूर्धन्यनाड्या प्रथमं ब्रह्मवायुसमन्वितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अग्न्यादयस्ततः पश्चात् प्रविष्टास्तन्नियोजिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रपदाभ्यां तथाऽन्येन रूपेण प्रविवेश सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बिभर्ति देहं तेनैव मूर्धाविष्टेन(मूर्ध्नाविष्टेन) चेष्टयन् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणो वासुदेव इति द्वेधा व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूर्धाविष्टो(मूर्ध्नाविष्टो) वासुदेवस्तस्य चावसथास्त्रयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अक्षि कण्ठो हृदित्येवं त एव स्वप्ननामकाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आप्नोत्यत्र स्वयं विष्णुरतः स्वप्नाः प्रकीर्तिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिरुद्धादिरूपेण त्रिधा तेषु व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दाताऽवस्थात्रयस्यास्य जीवस्य क्रमशो विभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुषुम्नायां वासुदेवो मूर्धन्येव व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यामेव ब्रह्मनाड्यां स्थितो नारायणः प्रभुः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(विष्णोरवताररूपाणि पूर्णानि)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स जातो भूतान्यभिव्यैख्यत् । किमिहान्यं वावदिषदिति । स एतमेव पुरुषं ब्रह्मततममपश्यत् । इदमदर्शमिती३ँ (अयं रङ्गस्वरः)। तस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नाम । तमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते। परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः ॥ ३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S04_V11"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एव भगवान् विष्णुः प्रादुर्भावात्मना पुनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जातो मत्स्यादिरूपेण सर्वभूतेषु चाऽविशत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘असुराणां निहन्तारं ज्ञानादिगुणदं तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चेष्टाप्रदं च भूतेषु(देहेषु) न मदन्यं वदत्यपि’ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मत्वा जगन्नाथो दैत्यनिग्रहणेच्छया ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानदानार्थमपि तु प्रादुर्भूतो भुवि प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा जीवेषु सर्वेषु प्रविष्टः प्रेरणेच्छया ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "को ह्यन्यस्तमृते विष्णुम् एतत्कर्म करिष्यति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स सर्वगुणसम्पूर्णं सर्वगं नित्यमव्ययम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतदेवस्वरूपं स त्वपश्यदवतारगम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वावताराश्च सर्वजीवेषु संस्थिताः(च स्थिताः .हृ) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भावाः सर्वगुणैः पूर्णा एव सदा स्थिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यन्ति च तथा नित्यं निर्दोषोरुस्वसंविदा ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (विष्णोरेवेन्द्रशब्दवाच्यत्वे निमित्तम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुणपूर्णस्वरूपस्य त्वापरोक्ष्येण दर्शनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदैव ह्यसौ विष्णुरिदन्द्रो नामतो मतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मादीनां हि सर्वेषां तत्प्रसादेन जायते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जानन्ति न स्वतस्तेन नेदन्द्रास्ते प्रकीर्तिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमाऽपि तत्प्रसादेन जानाति किमुतापरे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अल्पज्ञाना अल्पगुणा अल्पानन्दाश्च तेऽखिलाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमाऽजशङ्करेन्द्राद्यास्तेनानिन्द्राः क्रमेण ते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पापैरज्ञाततां देवा मानयन्ति सदाऽऽत्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हर्षेण, तेन विष्णुः स इन्द्र इत्यभिशब्द्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नेदन्द्रताऽसुरादीनां ज्ञायेतेति श्रुतिर्हरिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्र इत्येव वदति पारोक्ष्येणोरुसद्गुणम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (प्रळयस्थआत्मा नारायण एव)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आततगुणत्वाद् आत्मा नारायणः । ‘ब्रह्म’, ‘पन्थाः’, ‘सत्यम्’ ‘कर्म’इति तस्यैव पञ्चरात्रप्रसिद्धैरेव नामभिरारब्धत्वाच्च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘मुख्यतः कर्मनामा तु प्रादुर्भावात्मको हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिरुद्धतनुश्चैव तत्र ह्यमितचेष्टितः(ह्यमितचेष्टता .हृ) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्माभासा जीवसङ्घाः, सत्यं प्रद्युम्ननामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणो हरिः पन्थाः, ब्रह्मोक्तो वासुदेवकः’ ॥ इत्यादि च (हि) नामनिर्णये ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘मत्सीन्द्रमिन्दो पवमान विष्णुम्’ इत्यादिश्रुतौ तस्मिन्नेव प्रसिद्धस्येन्द्रशब्दस्यात्र बहुशोऽभ्यासाच्च । अकारस्य च विष्णावेव प्रसिद्धस्यात्राप्यभ्यासात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.१.६.७) इति सूर्यमण्डले पुण्डरीकाक्षत्वेन निर्दिष्टस्यात्रापि ‘य एष तपति’ इत्यादिना बहुशोऽनुसन्धानाच्च(अभ्यासाच्च) । सूर्यो हि ‘हिरण्याक्षः सविता देव आगात्’(ऋ.सं.१.३५.८) इति पिङ्गलाक्षः(पिङ्गाक्षः .हृ) प्रसिद्धः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘विरूपाक्षः शिवः सूर्यः सुराचार्यो विनायकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पुण्डरीकेक्षणो विष्णुः सहस्राक्षः सुराधिपः ॥ इति च स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८२.३),‘नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति’(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) , ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुः ’(ब्रह्माण्डे,आथर्वाण.अ-१,ख-२.१),",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ‘चन्द्रसूर्यादयः शब्दा विष्णावेव हि मुख्यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उपचारात् तदन्येषां विष्णुनैव कृताः पुरा’ ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादिना तस्यैव सर्वनामवत्वाच्च । ‘ णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा’ इत्यादिनाऽन्ते विष्णुशब्दव्याख्यानेनोपसंहाराच्च ।"
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘आत्मब्रह्मादयः शब्दास्तमृते विष्णुमव्ययम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न वर्तन्ते तदन्यत्र शृङ्गिबेरेऽग्निशब्दवत् ॥’ इति च पाद्मे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(ब्राह्मसंहिता), ‘एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः’(चतुर्वेदोपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) , ‘वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः’(गोपालतापिन्युपनिषत्,गीता.नि.१.१.१) ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यश्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (स्वतन्त्रो विष्णुरेवैकः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": " अग्रशब्दो गुणाधिक्यवाची । इदं रमाब्रह्माशिवादिकं सर्वं जगदपेक्ष्यात्मैवाग्रे ‘विष्णुरेवाग्र्यः सर्वगुणैः’इत्यर्थः । तत्र हेतुः तदन्यत् किञ्चिन्न मिषदासीत् । सर्वस्याप्युन्मेषणं नासीद् इत्यर्थः । स्वत उन्मेषणं कस्यापि नास्ति । अस्तिशब्दवद् आसीच्छब्दोऽपि सर्वकालसाधारणः । भगवत्प्रसादादेव सर्वदा सर्वं किञ्चिदुन्मिषति । स्वातन्त्र्येण पूर्णोन्मेषो विष्णुरेव ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘उन्मेषो गुणसम्पूर्तेरुद्रिक्तानुभवः स्मृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदेव मिषणं नाम, सद्रूपं मिनुते यतः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मिषच्च नान्यद् विष्णोर्हि किमुतोन्मिषदिष्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उच्चैर्मिषन् हि भगवान् सर्वदैव जनार्दनः ॥’इति च सत्तत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति॥’(भा.१.२३)  इति च भारते ।\t",
"tail": "\n            (कमलामहिलो न केवलं कालज्येष्ठः; किन्तु ? गुणश्रेष्ठश्च)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वजीवानां रमायाश्च प्रलये विद्यमानत्वादेव न अग्र इति कालापेक्षया । तदधीनमिषत्त्वादन्येषाम्, अग्र्यः स एवेत्याशयः । तदधीनत्वमेव तेषां सृष्ट्यादिना दर्शयति । स्थूलशरीरस्य पूर्वाभावस्तत एवार्थतः सिद्ध्यति ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रलयेऽप्यखिलं देवी रमा विष्णुप्रसादतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जानाति नित्यज्ञानेन, मुक्ता ध्यानस्थिता लये ॥’ इति च सत्तत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मादीनां शरीरान्तरस्यापि प्रलयेऽनुक्तेरेवाभावः सिद्ध्यति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘आत्मा ब्रह्माग्र इत्यादि गुणाग्र्यत्वं हरेर्वदेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कालज्यैष्ठ्यं न, यस्मात् तत् सृष्ट्युक्तेरेव सिध्यति ॥’इति वाक्यनिर्णये ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणाग्र्यतायामेव कालज्यैष्ठ्यस्याप्यन्तर्भावाच्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (लोकनाम्नां निर्वचनम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": " \n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अं= विष्णुं बिभर्तीत्यम्भः= विष्णुलोकः’, दिवः परे महदादयश्च । दिव्यपि भगवान् प्रतितिष्ठतीति प्रतिष्ठा । तेषु सर्वेषु प्रत्यक्षतश्चरति विष्णुस्तस्मादम्भ इत्युच्यते । दिवः परे द्यौश्चाम्भोनामका इत्यर्थः । सूर्यमरीचीनां तत्र विशेषेण वितत्वाद् अन्तरिक्षं मरीचयः, मरीचीनामयनात् । पृथिव्यां क्षिप्रं मरन्तीति पृथिवीमरः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘भूतेभ्योऽनन्तरं त्वण्डं सृष्ट्वा विष्णुः पुरा प्रभुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "लोकभेदांश्च चक्रेऽत्र, पश्चाद् ब्रह्मा विशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सम्यक् चकार लोकांस्तान् लोककर्ता ततः स च ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (आपो नाम देवताः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "या अधस्तात् पूर्वमेव सृष्टा देवताः ता आप इत्युच्यन्ते । आपा इत्याप इति इति पूर्वं भगवदङ्गसृष्टानामेवाप्छब्देनोक्तेः । ‘अयं पितैते पुत्राः’ इति च । ‘आहं मां देवेभ्यो वेदा ओ मद् देवान् वेद’ इति च ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘ब्रह्मवायू च तद्भार्ये वीन्द्रशेषौ च तत्स्त्रियौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शिवस्तद्दयिता शक्रकामौ तद्दयितादयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वे सुराः क्रमेणैव विष्णोर्जाता अबाख्यकाः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (चेतनतारतम्यम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानानन्दबलाद्येषु विष्णुभक्तौ च सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हीनाः शतगुणेनैव क्रमेणानेन ते मताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेभ्यश्च ऋषयो मर्त्या हीना एव क्रमेण च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषतस्तु मुक्तानां सर्वसंसारबन्धनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रमोऽयं सम्यगुद्दिष्टो नित्यानन्दैकभोगिनाम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न विशेषो ब्रह्मवाय्वोरधिकाराविभेदतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न शेषशिवयोश्चैव तत्पत्नीनां च सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुपर्णशेषयोश्चैव साम्यं सर्वगुणेष्वपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "साम्यमेवैतयोः पत्न्योः साम्यं शक्रमनोजयोः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (देवाः लोकपालकाः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एते तु महादादीनां सर्वेऽपि ह्यभिमानिनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वस्य प्रतिबिम्बश्च चरमस्तत्सुतस्तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्वशाश्चाखिला विष्णोर्न विष्णुः कस्यचिद् वशे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महदादिमानिनश्चैते जातास्तैः सह सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एते लोका इति प्रोक्ता लोकानाम् अभिमानिनः(लोकानामभिमानिनः) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "त एव लोकपालाश्च यदा पश्चाद् प्रजज्ञिरे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्चाज्जातैर्हि रूपैस्तैर्लोकस्थान् पालयन्त्यलम् ॥’ इत्यादि तत्त्वसारे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (देवानामशनापिपासे)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमूर्च्छयद् मूर्तमकरोत् । अग्निर्वाग् भूत्वा इत्यादिना पश्चादैक्यप्रतीतेरेकस्यैव रूपद्वयं तदिति प्रतीयते । प्रजानीहि प्रकर्षेणानुजानीहि । अन्नदेवता च सर्वदेवतायुक्तो विरिञ्च एव । ग्रसनं चैतस्मिन् प्रवेश एव, न तु पीडा तस्य । एक एव हि ब्रह्मा भोक्तृभोज्यत्वेन स्थितः, भोज्यरूपेणैकीभूयातितरां मुमोदेत्यर्थः । देवानाम् उपद्रवाभावाद् भोक्तृत्वशक्तियोजनमेवाशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जनम् । वायुरेव च भोक्तृत्वशक्तिरूपः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (इन्द्रियाभिमानिनश्चास्वतन्त्राः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि वागादीनामेवाभिव्याहरणादिशक्तिः स्यान्मां विना, तर्हि विष्णुत्वं न मम स्यात् । तस्मात् कोऽहं भवानि इत्याक्षेपः । विशेषेण प्राणयति सर्वान्, सर्वेभ्यो विशिष्टश्चेति हि विष्णुः । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति व्याख्यानात् । तस्मान्मत्प्रेरिता एवैते ऽभिव्याहारादिशक्ता इत्यभिप्रायः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (श्रीहरौ नैवाज्ञानदुःखादिदोषलेशः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णानन्दस्वरूपत्वान्नन्दनो भगवान् । प्रादुर्भावरूपेण जातोऽपि भगवान् सर्वभूतान्यभितः= सर्वकालेषु विशेषेण पश्यत्येव । इह भूतेषु मत्तोः अन्यं प्रवर्तकं वदेत् किम् इत्याक्षेपः । अहमेव स्वतन्त्रः परिपूर्णगुण इति कृष्णराघवादिसर्वावताररूपोऽपि सर्वदानुभवत्येव ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘नायं दशरथाज्जातो न चापि वसुदेवतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "क्‍वास्याज्ञानं कुतो दुःखं प्रादुर्भावेष्वपि प्रभोः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भूतश्चिदानन्दशरीरो राघवः स्वयम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्तम्भाद् वा नरदेहाद् वा नैवास्य प्राकृती तनुः ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दैत्यानां मोहनार्थाय सोऽज्ञानाद्यं प्रकाशयेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पूर्णचित्सुखरूपोऽपि सदा सर्वावतारगः ॥’इत्यादि स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (भगवान् स्वात्मानं स्वयमेव सदा संवेत्ति)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S04_V11_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतमेव पुरुषं व्यास-कृष्ण-कपिल-राघवादिरूपं ततममपश्यत् । ततमं=(तततमम्. हृ) परिपूर्णतमं ब्रह्माऽपश्यत् । इदं मे स्वरूपम् अदर्शमेव अहमिति । रङ्गस्त्ववधारणे- ‘रङ्गोऽवधारणे चैव संवादे च प्रयुज्यते’ इति पदविवेके । अपश्यद् इत्यत्र नातीतकालत्वं विवक्षितम्, अभिव्यैख्यद् इति ‘अभि’शब्दस्यानुषङ्गात् । अपश्यत् पश्यतीति चैककालसम्बन्धं विना वक्तुमशक्यत्वात् तथा प्रयोगः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रयोग एककालीनः सर्वकालेऽनुषज्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ददर्श विष्णुरित्यादौ नित्यचिद्रूपतो हरेः ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परोक्षप्रिया इव इत्यसुराणां सम्यगदर्शनेन पतनं देवानां प्रियम्, तथाऽप्यपरोक्षदर्शिन्येव प्रीतिं कुर्वन्तीति इवशब्दः ॥ ३ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति तृतीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05",
"type": "paada",
"name": "पञ्चमोऽध्यायः",
"title": "पञ्चमोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "पञ्चमोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(भगवत उत्पत्तिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "(अपक्रामन्तु गर्भिण्यः)  पुरुषे ह वा अयमादितो गर्भो भवति । यदेतद् रेतस्तदेतत् सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यस्तेजः सम्भूतम् । आत्मन्येवात्मानं बिभर्ति । तद् यदा स्त्रियां सिञ्चति, अथैनज्जनयति । तदस्य प्रथमं जन्म । तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वमङ्गं तथा । तस्मादेनां न हिनस्ति । साऽस्यैतमात्मानमत्र गतं भावयति । सा भावयित्री भावयितव्या भवति । तं स्त्री गर्भं बिभर्ति । सोऽग्र एव कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति । स यत् कुमारं जन्मनोऽग्रेऽधिभावयति, आत्मानमेव तद् भावयति, एषां लोकानां सन्तत्यै । एवं सन्तता हीमे लोकाः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S05_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V01_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयं नारायणो देवः पुरुषे प्रथमं विशेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्नस्थोऽन्नेन सहितस्तस्मिन् रेतस्त्वमागते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मिन् स्थितं स्वरूपं(स्थितस्वरूपम्. हृ) स पुरुषस्थो बिभर्त्यजः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्रूपं रेतसा साकं स्वयं पुंसि स्थितो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रियां सिञ्चति, तस्यैव स्थानान्तरगतेः प्रभोः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रथमं जन्म विष्णोस्तु,(विष्णोस्तत्) स तस्या अङ्गवत् प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नैनां हिनस्त्यानुकूल्यात्, सा पुत्रं भावयत्यथ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुत्रस्य भावना सैव तद्गत्वाद् हरिभावना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भावितव्या सा चैव भर्त्रा पुत्रश्च सादरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भावनं कुमारस्य जानतः केशवे भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्येत्यर्पणमात्रेण पूजितो हि भवेद्धरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुत्रस्थस्य हरेः पूजां कुर्वतः पृथिवीस्थितिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वर्गस्थस्यापि भवति पुत्रपुण्यं यतोऽखिलम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत्यल्पपुण्यभाक् स स्यान्नार्चयेत् केशवं यदि ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(जनार्दनस्य जन्मत्रयम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदस्य द्वितीयं जन्म । सोऽस्यायमात्मा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते । अथाऽस्यायमितर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति । स इतः प्रयन्नेव पुनर्जायते  तदस्य तृतीयं जन्म । तदुक्तमृषिणा–",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘गर्भे नु सन्नन्वेषाममवेदम् अहं देवानां जनिमानि विश्वा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शतं मा पुर आयसीररक्षन् अधः श्येनो जवसा निरदीयमिति(ऋ.सं.४.२७.१) ॥’"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाच । स एवं विद्वानस्माच्छरीरभेदादूर्ध्व उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् (यथास्थानं गर्भिण्यः) ॥ १ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S05_V02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिव्यां जन्म पुत्रस्य द्वितीयं विष्णुजन्म हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्रूपं निधायैव जीवार्थे धर्मकर्तवे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितृस्थेन तु रूपेण गच्छत्यन्यत्र केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितुरन्यत्र जननं तृतीयं जन्म तद्धरेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तर्यामितयैवं हि सर्वजीवेषु संस्थितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदोषोज्झितं विष्णुं कर्तारं सर्वकर्मणाम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यानन्दं स्वतन्त्रं च सर्वज्ञं सर्वतोऽधिकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो वेद देहबन्धात् स विमुक्तो नित्यमुत्तमान् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भोगान् भुङ्क्ते यथायोग्यम् इति वेदानुशासनम् ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (जीवेन सह देवानामपि जननम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नात्र जीवोत्पत्तिमात्रमुच्यते । न हि जीवोत्पत्तिमात्रपरिज्ञानादमृतत्वं भवति । ज्ञातमेव सर्वैः पितापुत्रसम्बन्धमात्रं पश्वादिभिरपि(श्वादिभिरपि. हृ) । ‘गर्भे नु सन्नन्वेषामवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा’ इत्युक्तार्थ उदाहृते मन्त्रे देवजन्मकथनाच्च । विष्णुर्हि परमो देवः । तेनैव सह सर्वेऽपि देवा जीवदेहजनने जायन्त इव । शरीरप्राप्तिरेव हि जन्मान्येषामपि । अयमेव विशेषो देवानां दुःखाभोगः । स्वातन्त्र्यं च विष्णोः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (भगवतः शरीरे प्रवेशः, ततो निर्गमनं च)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘आत्मन्येवाऽत्मानं बिभर्ति’, ‘आत्मानमेव तद्भावयति’ इत्याद्यात्मशब्दश्च मुख्यतो विष्णावेव युज्यते । णकारो बलं षकारः प्राण आत्मा इति विष्णुशब्दार्थैकदेशवाचित्वाच्चात्मशब्दस्य । ‘एतया द्वारा प्रापद्यत’ इति तस्यैव शरीरप्रवेशस्य प्रस्तुतत्वाच्च । जीवशरीरं परित्यज्यान्यत्र गमनमात्रं विष्णोरप्यस्तीति प्रैतीत्युक्तेऽप्यविरोधः । कृष्णराघवादिस्वरूपमेव ह्यसौ न परित्यजति ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (कृष्णो ह्यद्यापि देवलोके तैः पूज्यते)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘कृष्णो ह्यत्यक्तदेहोऽपि त्यक्तदेहवदेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकानां दर्शयामास स्वरूपसदृशाकृतिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "येन रूपेण कंसादीन् जघ्ने तद्रूपमेव(तद्रूप एव हि. हृ) हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूज्यतेऽद्यापि शर्वाद्यैर्निर्मिताऽन्या शवाकृतिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वर्गारोहणकाले तु जनास्तेनैव मोहिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्तद् रूपं निजं विष्णोर्दृष्टं सर्वजनैर्भुवि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अद्यापि तद् देवलोके पूज्यते सर्वदैवतैः ॥’ इत्यादि स्कान्दे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रदर्श्यातप्ततपसाम् अवितृप्तदृशां नृणाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आदायान्तरधाद् यस्तु स्वबिम्बं लोकलोचनम्(भाग. ३.२.११) ॥’ इति च भागवते ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रेतां यज्ञस्य शम्भुवा’(ऋ.सं.२.४१.१९) इत्यादिवत् प्रकृष्टगतिवाच्येवायं शब्दः । प्रकृष्टगतित्वादेव च मरणेऽपि प्रयुज्यते ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (जीवेश्वरभेदः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एषामवेदमहम् इत्यपि जीवभेद एवोक्तः । अन्यथा ‘मम जनिमानि’ इत्येवोच्येत । व्यर्थता च एषाम् इत्यादिविशेषणानाम् । अवेदम् इत्यनेनैव स्वस्य सिद्धत्वात् । अहम् इत्यप्यहेयत्वेनेति क्रियाविशेषणम् । जन्म जानन्नपि देवानां दुःखादिहेयरहितत्वेन व्यजानामीत्यर्थः । तस्माद् ‘अहं मनुरभवम्’(ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादावपि अहेयगुणं भगवन्तमेवाहंशब्दो वक्ति । सर्वान्तरत्वात् तस्मिन्नेव ‘अभवम्’ इत्युत्तमपुरुषशब्दोऽपि सर्वो वर्तते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अहेयत्वादहं विष्णुः स तु सर्वान्तरत्वतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अस्यस्मीत्यादिभिः शब्दैरुच्यतेऽन्योऽपि जीवतः ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (अज्ञानिव्यवहारेण न वेदार्थनिर्णयो युज्यते)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च मूढव्यवहार एव वेदनिर्णयाय भवति ; किन्तु ? सर्वेषामनुभवो युक्तयश्च वाक्यान्तरं च निर्णयकारणम् । तस्मात् सर्वजीवादिभ्योऽन्यः सर्वोत्तमो विष्णुरेवात्रोक्तः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘न वेदेषु पदं ककिञ्चिद् वर्णो वा व्यर्थ इष्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यथायोग्यं चार्थभेद ऊह्यः सर्वत्र वेदिभिः(ईशावास्य.१६) ॥’ इति शब्दनिर्णये ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘शब्दा रेतोऽन्नमित्याद्या अपि तत्र गतं हरिम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वदन्त्यविष्णुवाची हि न शब्दः क्‍वचिदिष्यते ॥’ इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भावयति सम्भावयति । सोऽग्र एव अग्र्यो विष्णुरेव । पुत्रसम्भावनमपि तत्रस्थं विष्णुं सम्भावयामीति तत् तस्यैव भवति । एवं भावयतामेव एष पन्था उरुगायः इत्याद्यपि । तं पश्यन्ति पशवः इत्याद्यपि दिव्यपश्वादीनामेव । अन्येषां स्वभावप्रवृत्तिः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t(गर्भवासदुःखाद् विमुक्तिः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता एव देवताः शतं पुर आयसीः ज्ञानिन्यो विशेषतः । ‘अय पय= गतौ’ इति धातोः । मानुषान् अपेक्ष्य पूर्णत्वात् पुरः । विष्णुर्मुख्यत एव पूर्णः । न च शरीरैर्जीवो रक्षितः । मुख्ये युज्यमाने च नामुख्यार्थः कल्प्यः । ‘शम् अस्य विद्यत इति शी’ विष्णुः । पूर्णानन्दत्वात् । स एव ज्ञानत्वाद् ‘यश्चेति श्यः’ । सोऽस्य जीवस्येन इति ‘श्येनः’ । विष्णुं स्वामिनं ज्ञात्वेत्यर्थः । ‘निरदीयम्’, निष्क्रम्यातीतोऽस्मि गर्भवासम् । ",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (मुक्तावेव सर्वाभीष्टप्राप्तिः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘स्वर्’ आनन्दो विष्णुः । अत्र ‘गः’ इति स्वर्गलोको विष्णुलोकः । अमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वा तानेव सर्वान् कामान् समभवद् अनुभवति । अपेक्षितवस्तुस्वीकार आप्तिः । सम्भवो भोगः । ‘ताँ समभवत् ततो मनुष्या आजायन्त’(बृ.उ.३.४.३ प्राजापत्यब्राह्मणम्) इत्यादिवत् । मुक्त्यनन्तरमेव ह्यनुपचरितसर्वकामावाप्तिः । मुख्य एव चार्थः स्वीकार्यः । अमुक्तानां विष्णुलोकगानामपि न सर्वकामावाप्तिः । जय-विजयादीनामप्रियदर्शनात् । अतोऽमृतः सन् सर्वान् कामानाप्त्वेत्यर्थः(सर्वकामानाप्त्वा) ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तः कामानवाप्नोति भुङ्क्ते चैव यथेष्टतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सर्वानपि निरातङ्कः सर्वदा च हरेर्वशः ॥ इति सत्तत्त्वे ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06",
"type": "paada",
"name": "षष्ठोऽध्यायः",
"title": "षष्ठोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "षष्ठोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(भगवतो लक्षणानि)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे । कतरः स आत्मा । येन वा पश्यति , येन वा शृणोति , येन वा गन्धान् आजिघ्रति , येन वा वाचं व्याकरोति , येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S06_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V01_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अयं विष्णुर्हि किंरूप उपास्योऽस्माभिरच्युतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यपृच्छद् रमा देवी महिदासं जनार्दनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आह तां महिदासोऽथ पूर्णानन्दतमस्त्विति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपास्यस्तादृशो ह्यस्य स्वभावः परमात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "येन जीवो दर्शनादीन् प्रेरितः कुरुते सदा ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(भगवतस्त्रयोविंशतिनामानि)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यद्, एतद्, हृदयम्, मनः, च, आ, इतत्, संज्ञानम्, आज्ञानम्, विज्ञानम्, प्रज्ञानम्, मेधा, दृष्टिः, धृतिः, मतिः, मनीषा, जूतिः, स्मृतिः, सङ्कल्पः, क्रतुः, असुः, कामः, अवशः’ इति सर्वाण्येवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S06_V02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो विष्णुर्हृदयमिति हृद्गतत्वात् प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्तृत्वान्मन इत्येव यच्च ज्ञान(तृ)स्वरूपतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतत् सन्निहितत्वाच्च पूर्णत्वादेति कीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इतत्वाच्च ततत्वाच्च स इतन्नाम केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणानामुच्चयो यस्मात् स च इत्येव शब्दितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्यग् ज्ञानस्वरूपत्वात् संज्ञानमिति कीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आततज्ञानरूपत्वाद् आज्ञानं भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविधज्ञानरूपत्वाद् विज्ञानमिति कीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृष्टात्मगुणज्ञानरूपः प्रज्ञानमुच्यते ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S05_V02_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अविस्मृतित्वान्मेधा स दृष्टिर्दर्शनरूपतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "धृतिर्धारणरूपत्वान्मतिर्मासु ततत्वतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनुनाम्नाम् अजादीनां मनीषेशो यतो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वप्रेरकरूपत्वाज्जूतिरित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदेशेषु कालेषु स्वरूपेषु च सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "समं रमत इत्येव स्मृतिर्नाम जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य क्लृप्तिकर्तृत्वात् सङ्कल्प इति गीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रतुः स सर्वकर्तृत्वाद् असुरप्यसनाद्धरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमेयानन्दरूपत्वात् काम इत्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवशः स स्वतन्त्रत्वात् त्रयोविंशतिनामकम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो वेदैवं हरिं सम्यङ् मुच्यतेऽखिलसंमृतेः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V03",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(सकलमुक्तामुक्ताधिपतिर्लक्ष्मीपतिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एष ब्रह्मा, एष इन्द्रः, एष प्रजापतिः, एते सर्वे देवा इमानि च पञ्चमहाभूतानि, पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येतानि, इमानि च क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि च, इतराणि चाण्डजानि च, जरायुजानि च, स्वेदजानि च, उद्भिजानि च, अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत् किञ्चेदं प्राणि, जङ्गमं च, पतत्त्रि च, यच्च स्थावरं सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रम् । प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् , प्रज्ञानेत्रोऽलोकः । प्रज्ञा प्रतिष्ठा । प्रज्ञानं ब्रह्म ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S06_V03"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V03_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मा शिवश्च शक्रश्च देवाश्चान्ये समस्तशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव पञ्चभूतानि पुण्यपापविमिश्रिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षुद्रात्मानस्तु ये मर्त्या इतरे असुरा अपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं जगदिदं विष्णोर्वशे तिष्ठति सर्वदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव नीयते नित्यं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्ता येऽलोकनामानो नीयन्ते तेऽपि विष्णुना ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वयं चानन्यनिष्ठत्वात् प्रतिष्ठेत्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देशतः कालतश्चैव गुणतश्चातिपूर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्ब्रह्मेति नामैतन्मुख्यतोऽन्यत्र न क्वचित्।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(वासुदेवोपासनायाः फलम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत् ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S06_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘सोऽलोकनामा मुक्तास्तु चितिमात्रस्वरूपतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृष्टज्ञानरूपस्य प्रसादात् परमात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्माद् देहात् समुत्क्रम्य गत्वोर्ध्वं लोकमुत्तमम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमृतः सन् विष्णुलोके भोगान् सम्प्राप्य पुष्कलान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भुङ्क्ते यथेष्टतो नित्यमिति वेदानुशासनम् ॥’ इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (कतरो नाम पूर्णानन्दस्वरूपः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जानन्त्यापि देव्या लोकानुग्रहार्थं विशेषज्ञानार्थं च कोऽयमात्मा इति पृष्टः स(सन्) भगवानाह- कतरः स आत्मेति ॥ कतरः आनन्दतमः । ‘यत्रोभयोः प्रयोगो न तत्रैकार्थो तरप्-तमौ’ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n            (प्रसन्नः विष्णुरेव दर्शनसाधनम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B02"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्प्रेरणाद् अयं जीवो दर्शनादीन् करोति  । रमाब्रह्मादीनामपि तत्प्रेरितत्वात्  सर्वेषाम्, दर्शनादिकारणत्वम् एकैकमपि तस्य लक्षणं भवतीति वाशब्दः सर्वत्रानुषज्यते ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n            (प्रजापतिरुमापतिः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रजापतिः शिवः । लिङ्गाभिमानित्वात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रजापतिः शिवः शेषो(शेपो. हृ) लिङ्गमित्यभिधीयते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "लिङ्गाभिमानी लोकस्य स्रष्टा गिरिश एव हि ॥’ इति शैवपुराणे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘सममस्त्वनयोर्युद्धमिति प्राह प्रजापतिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वाक्यं शिवस्य तत् श्रुत्वा शक्रो नेत्याह सत्वरः ॥’ इति भारते ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (सर्वे जीवाः भिन्नस्वभावाः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षुद्रमिश्राणीव बीजानि शाल्यादिबीजवत् भिन्नस्वभावा ब्रह्मादयः सर्वजीवाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘ब्रह्माद्याः सर्व एवैते जीवा भिन्नस्वभावकाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यथा शाल्यादिबीजानि भिन्नवीर्याणि सर्वशः ॥’ इति सत्तत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रथम-इतराणि इतिशब्दो मानुषाणाम्, द्वितीयोऽसुरादीनाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (मुक्ता न दृष्टिगोचराः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति । अलोकशब्देन मुक्तसमुदाय उच्यते । ब्रह्मादिस्थावरान्तस्य लोकस्य सर्वं तत् प्रज्ञाननेत्रम् इति विष्ण्वधीनत्वस्य पूर्वमेवोक्तत्वात्, पुनः प्रज्ञाननोत्रोऽलोक इति मुक्तविषयमेव । मुक्तो ह्यलोक्यत्वाद् अलोकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अण्डजानि च इत्याद्युक्त्वा पुनः अश्वा गाव इत्यादि देवादीनां मन आदेरेव जातानामपि स्वीकारार्थम् । अण्डजत्वाद्युत्पत्तिप्रकारोऽपि विष्ण्वधीन इति ज्ञापयितुं तत्कथनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘तथाऽश्मानस्तृणकाष्ठाश्च सर्वे दिदृक्षये स्वां प्रकृतिं भजन्ते’ इति भारतवचनाद् अश्मादीनामपि प्राणित्वात् तत्स्वीकारार्थं प्राणि इति । गमन-पतन-स्थिरत्वादयोऽपि भावा विष्ण्वधीना इति ज्ञापयितुं जङ्गमम् इत्यादिवचनम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B06"
},
"text": " स एतेन(अ.व्या.३.२.२१५) इत्यलोकशब्दोक्तो मुक्तः परामृश्यते । सकलकर्मबन्धमुक्त्यनन्तरं हि शरीराद् उत्क्रामति । प्रकृष्टज्ञानरूपेण विष्णुना प्रेरितः, प्राज्ञेन आत्मनैव उत्क्रम्य तेनैव सर्वान् कामानाप्त्वा तेनैव सर्वान् कामान् सम्भुङ्क्त इति सर्वत्रानुषज्यते । प्रज्ञानेत्रोऽलोक इत्युक्ते कथं प्रज्ञानेत्रो मुक्तः? इत्याकाङ्क्षायां तस्यैव व्याख्यानं स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मना इत्यादि । अनुक्तविशेषाणानामपि भगवदधीनत्वज्ञापनार्थं प्रज्ञानेत्रोऽलोक इति सामान्यवचनम् ।\t",
"tail": "\n            (मुक्तः सर्वात्मना मुकुन्दाधीनः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अनारब्धफलानां च प्रारब्धानां च सर्वशः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मणां दाह एवायं मुक्तिरित्यभिधीयते ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स तु मुक्तस्ततो देहाद् उद्गच्छति परात्मना ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रेरितो, विष्णुलोकं च प्राप्य भोगान् अवाप्य च ॥"
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भुङ्क्ते विष्णुप्रसादेन, न विष्णोरवशः क्वचित्।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुतन्त्रा इमे सर्वे मुक्ता अपि यतोऽखिलाः ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S06_V04_B08"
},
"text": "ब्रह्मेन्द्रादिशब्दा विष्णावेव मुख्यत इति तद्‍व्यावृत्त्या जीवानां स्वीकारार्थम् एष इत्यादिशब्दः । स हि भगवान् स्वनेतृकोऽपि नानुग्राह्यः । अनुग्राह्यत्वं हि ब्रह्मादीनाम् अत्र विवक्षितम् । ‘नेयताऽनुग्राह्यतापि न सा विष्णोः स्वतोऽपि तु’ इति शब्दतत्त्वे ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "\t॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके षष्ठोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S07",
"type": "paada",
"name": "सप्तमोऽध्यायः",
"title": "सप्तमोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "सप्तमोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S07_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(विद्यार्थिना विष्णुप्रार्थना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता । मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् । आविरावीर्म एधि । वेदस्य म आणीस्थ, श्रुतं मे मा प्रहासीः । अनेनाधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि । ऋतं वदिष्यामि , सत्यं वदिष्यामि , तन्मामवतु , तद् वक्तारमवतु , अवतु माम् , अवतु वक्तारम् ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ इति द्वितीयारण्यकः समाप्तः॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C02_S07_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S07_V01_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता , अवबोधरूपे विष्णौ प्रतिष्ठिता । स च विष्णुर्मे वाचि स्थितः । यदेतद् हृदयं मनश्च इति विष्णुनामधेयेषूक्तत्वात् । आविराविर्म एधि, हे विष्णो ! ममाऽविराविर्भव । आणीस्थित आण्यां स्थित विष्णो ! इति सम्बोधनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘आधारः सर्ववेदानां वेदाणी प्राण उच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मिन् स्थितो हरिर्नित्यम् आणीस्थ इति गीयते ॥’ इति शब्दतत्त्वे ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C02_S07_V01_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आविरावीः इति दैर्घ्यमतिशयार्थे, ‘आधिक्येऽधिकम्’ इति सूत्रात् । अणशब्दस्य गतिवाचित्वाच्चलम् आणम् उच्यते । तस्य धारणेन तद्वान् आणी, स्थापक इत्यर्थः । मे श्रुतं मा प्रहासीः मम विद्यागोचर एव सर्वदा भव, विस्मृतो मा भव ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "हे विष्णो ! अनेन त्वद्विषयेणैव अधीतेनाहोरात्रान् सन्दधामि सर्वाहोरात्रेष्वपि त्वद्विषयाध्ययनमेव करोमीत्यर्थः । ऋतं यथावत् अवगतं त्वां वदिष्यामि । सत्यं साधुगुणैस्ततं सर्वनियन्तारं च । तद् विष्ण्वाख्यं ब्रह्म मामवतु इति तस्यैव विष्णोः परोक्षत्वेनैव प्रार्थनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘वाङ् म इत्यादिकं खण्डं विष्णुप्रार्थनरूपकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अविघ्नत्वमभीप्सूनां शिष्याणां दृष्टवान् हरिः ॥’ इति च ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "AIT_C03",
"type": "adhyaya",
"name": "तृतीयारण्यके"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "तृतीयारण्यके",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01",
"type": "paada",
"name": "प्रथमोऽध्यायः",
"title": "प्रथमोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "प्रथमोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(विष्णुनाम्नि पूर्वोत्तरवर्णसन्धीनां महिमा)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथाऽतः संहितायाः उपनिषत् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V01_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘विष्णुनाम्नि षकारस्य णकारस्य च संहिताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोस्तु बहुरूपाणां वाचिकाम्(वाचकाम् .हृ) ऋषयो विदुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तौ च वर्णौ हरेः सम्यक्स्वरूपप्रतिपादकौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहुधैव स्थितस्यास्य सदैवैकस्वरूपिणः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनामार्थरूपत्वाद् वेदानामपि सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषामपि शब्दानां संहिता विष्णुवाचिकाः(वाचकाः .हृ) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्वाचकास्तथा वर्णाः सर्वे लौकिकवैदिकाः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (सम्हिता विद्या- माण्डूकेयमनुरुपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवी पूर्वरूपम् । द्यौरुत्तररूपम् । वायुस्संहितेति माण्डूकेयः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवीनामकं रूपं पृथुत्वात् पृथिवीस्थितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवता पूर्ववर्णस्य पूर्वरूपं तदुच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवतोत्तरवर्णस्य क्रीडनाच्च द्युनामकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिवि स्थितं हरे रूपमुत्तरं रूपमुच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदकत्वाच्चायनत्वाद् रूपं यद्वायुनामकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोस्तद्वर्णयोर्मध्यदेवतेति प्रकीर्तितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संहितानामकं तच्च रूपद्वयसहस्थितेः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "  \n            (उपासना अनेकविधाः, सर्वा अपि ग्राह्याः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V02_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वर्णद्वयं विकारं च षकारं केचिदब्रुवन् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "षकारं मध्यमत्रैव णकारं केचिदुत्तरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथक्करणमेवैषां वर्णयोर्मध्यमुच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपसर्गमात्रं वीत्याहुः केचिन्नाम ष्णुमात्रकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "षकारं च णकारं च वर्णौ पूर्वोत्तरावपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यक्तिरेवोष्मणस्तत्र मध्यमित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेप्येत उपादेयाः पक्षा निर्दोषका यतः ।’इत्याद्यैतरेयसंहितायाम् ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V03",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (संहिताविद्या- माक्षव्यमुनेरुपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आकाशः संहितेत्यस्य माक्षव्यो वेदयाञ्चक्रे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स हाविपरिहृतो मेने ,न मेऽस्य पुत्रेण समगादिति समाने वै तत् । परिहृतो मेन इत्यागस्त्यः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V03"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V03_B01"
},
"text": " आकाशस्थ आकाशनामा भगवान् वर्णयोर्मध्यदेवतेति माक्षव्यः। उभयरूपसंहितत्वात्(उभयरूपसहितत्वात् .हृ) संहितानामकः । स माण्डूकेयः, तेन माक्षव्येण अपरिहृतः स्वपक्षः इति मेने । मे मदीयेन= मदुपासितेन अस्य आकाशस्य पुत्रेण वायुना न समागादसौ माक्षव्यः । वायुस्थविष्ण्वनुपासनात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V03_B02"
},
"text": "यद्यप्याकाशस्थो भगवान् संहितानामको भवति । तथाऽपि न वायुस्थस्यासंहितात्वं भवतीत्यपरिहृतत्वम् । परिहृतो माण्डूकेयपक्ष इत्यहं मेन इत्यागस्त्यः । आकाशे विष्णूपासनस्याधिकफलत्वात् । पिता ह्याकाशो वायोः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (माण्डुकेय-माक्षव्यमुन्योर्द्वावपि पक्षौ समानौ)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समानं ह्येतद् भवति वायुश्चाऽकाशश्चेत्यधिदैवतम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V04_B01"
},
"text": " भगवतस्तु पक्षः(‘भगवतः स्वपक्षः’इति ताम्रपर्णियरीत्या भाष्यपाठः)  समत्वमेव वाय्वाकाशयोरिति । आकाशस्य पितृत्वाद् वायोर्बलाधिकत्वाच्च उभयोरुपासनास्थानत्वे साम्यम् । तस्मादुभावपि ग्राह्यौ ।\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V04_B01"
},
"text": " त्वगिन्द्रियदेवतात्वेनाऽकाशात् पूर्वमेव वायोः सात्विकाहङ्कारजत्वाद्, वायोराकाशाद् गुणाधिकत्वम् । तथाऽप्यत्राऽकाशस्य पितृत्वम्, व्याप्तिश्चाधिका इत्युपासनायां साम्यम् ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (पितापुत्रयोरुपासना दृष्टौ भेगः साम्यं च)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथाध्यात्मम् । वाक्पूर्वरूपम्, मन उत्तररूपम्, प्राणस्संहितेति शूरवीरो माण्डूकेयः । अथ हास्य पुत्र आह ज्येष्ठः। मनः पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, मनसा वा अग्रे सङ्कल्पयति । अथ वाचा व्याहरति । तस्मान्मन एव पूर्वरूपम्, वागुत्तररूपम्, प्राणस्त्वेव संहितेति । समानमेनयोरत्र पितुश्च पुत्रस्य च ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V05_B01"
},
"text": " अत्र प्राणाख्यस्य प्राणे स्थितस्य विष्णोः संहितानामत्वे पितापुत्रयोः साम्यमेव । अन्यत्र तु पुत्रपक्ष एव बलीयान्, युक्तिमत्वात् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (शरीरो भगवद्रथः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एषोऽश्वरथः प्रष्टिवाहनो मनोवाक्प्राणसंह(हि)तः । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन । सर्वमायुरेतीति नु माण्डूकेयानाम् ॥ १ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V06_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘मनोवाक्प्राणनामाऽसौ मन आदिषु संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुस्तस्य रथो देह इन्द्रियाश्वः प्रकीर्तितः ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V06_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘प्रष्टिः स पृच्छनीयत्वात् परमात्मा जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वक्तृत्वाच्चैव वाङ्नामा मनो मन्तृत्वहेतुतः ॥’इति च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन् वाक्, पश्यंश्चक्षुः, शृण्वन् श्रोत्रं, मन्वानो मनः तान्यस्यैतानि कर्मनामान्येव’(बृ.उ.५.१. अव्याकृतब्राह्मणम्) इति च श्रुतिः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (उपासनाफलं द्विविधम् लौकिम् अलौकिमिति)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V06_B01"
},
"text": "मुक्तिरेव स्वर्गलोकः अमुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामानाप्त्वा इति प्रस्तुतत्वात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘मुक्तः प्रकृष्टज्ञानैश्च वेदैर्विष्णूत्थतेजसा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यायुषा च युक्तः स्यात् संहितारूपविद्धरेः ॥’ इति च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृष्टत्वेन जननात् प्रजेति ज्ञानम् । पान्ति शंसाधनाश्चेति पशवो वेदाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परब्रह्मणो विष्णोर्वरणादेव सम्यक् चायितं स्वरूपं तेजः ब्रह्मवर्चसम् । लौकिकप्रजादिकमपि तदिच्छूनां यथायोग्यं भवति । माण्डूकेयैर्ऋषिभिरुपाश्रिता एता विद्याः ॥ १ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) प्रथमः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (शाकल्यमुन्युपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ शाकल्यस्य पृथिवी पूर्वरूपम्, द्यौरुत्तररूपम् , वृष्टिः सन्धिः. पर्जन्यः सन्धाता । तदुतापि यत्रैतद् बलवद् अनूद्‍गृह्णन् सन्दधद् अहोरात्रे वर्षति, द्यावापृथिव्यौ समधाताम् इत्युताप्याहुः, इती नु अधिदैवतम् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘वराहो वामनः सिंह इति रूपत्रयं हरेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वोत्तरार्णमध्येषु स्थितमुक्तं सनातनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "माण्डूकेयैर्हि, शाकल्यो वासुदेवादिरूपिणम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषु चोच्चारके चैव स्थितमाह चतुर्विधम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूमिद्युवृष्टिपर्जन्यनाम्नोर्व्यादिषु संस्थितम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (शाकल्यमुन्युपासना अध्यात्मे)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथाध्यात्मम् । पुरुषो ह वा अयं सर्व आनन्दं द्वे विदले भवत इत्याहुः । तस्येदमेव पृथिव्या रूपम्, इदं दिवः । तत्रायमन्तरेणाऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाऽकाशः । तस्मिन् हास्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तः, यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तः , यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींषि, इत्येवम् इमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुः, यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयम्, यथाऽयमग्निः पृथिव्याम् एवम् इदमुपस्थे रेतः। एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाऽह इदमेव पृथिव्या रूपम् इदं दिवः । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन, सर्वमायुरेति ॥२॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V08"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उर्व्यादीनां चतुर्णां च देह एव स्थितिं पुनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधरार्धस्य चोर्व्याश्च साम्यमन्यस्य वै दिवा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाचो वृष्ट्यैव साम्यं च पर्जन्येनैव चाऽत्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां तेषु स्थितिं चैव विष्णोश्च चतुरात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आकाशस्यान्तराकाशे नृसिंहस्यात्र संस्थितिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायोः प्राणात्मतां चैव तत्र दाशरथेः स्थितिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यविद्युद्धुताशानां दृग्‍धृद्रेतःसु च स्थितिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कपिलस्य च हंसस्य जामदग्न्यस्य तेषु च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितिं वदति विद्येयमपि मोक्षप्रदायिनी ॥’ इत्यादि च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V08_B02"
},
"text": "वर्षणाद् वृष्टिः । परं जनयतीति पर्जन्यनामा विष्णुः । सन्धिनोतीति सन्धिः, ‘धिनु= पृष्टौ’ इति धातुः । सम्यग्धारणात् सन्धाता । वर्षणमेव द्यावापृथिव्योः सन्धानम् । पर्जन्यस्थो भगवांस्तत्कर्ता ॥२॥",
"tail": "          \n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)द्वितीयः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V09",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(संहिताद्यध्येतुर्निन्दनमनर्थकरम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथातो निर्भुजप्रवादाः । पृथिव्यायतनं निर्भुजम् । दिव्यायतनं प्रतृण्णम् । अन्तरिक्षायतनम् उभयम् अन्तरेण । अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेद्, अच्योष्ठा अवराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपवदेद् । अच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद् । यस्त्वेवोभयमन्तरेणाऽह तस्य नास्त्युपवादः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V09"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V09_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘पृथिवीस्थो वराहस्तु संहितादेवतोदिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिविष्ठो वामनश्चैव सम्प्रोक्तः पददेवता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नृसिंहस्त्वन्तरिक्षस्थो भगवान् क्रमदेवता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वाध्यायमेवं ध्यात्वा यः करोत्यपवदेन्न तम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यापवदिता याति त्रैलोक्याद् अध एव हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाशमाप्नोति निरये तस्माद् अपवदेन्न तम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गच्छस्यध इति ब्रूयाद् अन्यं ब्राह्मणतस्तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मप्राप्तेर्हि योग्यो यो ब्राह्मणः स, न चेतरः ॥’ इति च ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (संहिता-पद-क्रमाणां लक्षणानि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V09_B02"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भञ्जनवर्जितत्वाद् निर्भुजं संहिता । ‘तृण(तृणु. हृ)= च्छेदने’ इति धातोः प्रतृण्णं पदम् । उभयमन्तरेण क्रमः । निर्भुजमूलत्वात् पदादीनां तद्विषयप्रवादा अपि निर्भुजप्रवादा इत्येवोच्यन्ते ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n            (क्रमाध्येतृनिन्दनं बह्वनर्थकरम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V09_B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवीस्थितपृथिवीनामकविष्ण्वायतनं पृथिव्यायतनम् इत्यादि ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवराभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षाभ्यां च्युतोऽसीति । उत्तराभ्याम् अन्तरिक्षद्युभ्याम् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘क्रमस्वाध्यायकृद् यस्तं विशेषेण न निन्दयेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकत्रयादपि भ्रष्टो यस्मात् तन्निन्दको भवेत् ॥’ इति च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् अतिदुष्टत्वात् तन्निन्दको नास्त्येवेत्युक्तम्- तस्य नास्त्युपवादः इति । ‘तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं को नु युध्येत बुद्धिमान्’(भाग.५.६३.८) इत्यादिवत् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(विष्णुनाम्नि संहितापदक्रमाः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्धि सन्धिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत् प्रतृण्णस्य । अग्र उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति । अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात् । स्वर्गकामः प्रतृण्णम् । उभयकाम उभयमन्तरेण ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत्, ‘पृथिवीं देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्, ‘दिवं देवतामारः, द्यौस्त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ यद्येनमुभयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेद्, ‘अन्तरिक्षं देवतामारः, अन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V10"
},
"text": "\n\t\t\t  (मुकुन्दादिनिन्दनशीलाः तामसाः शापादिना शासनीयाः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V10_B01"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपवदेद् इत्युक्तो मनुष्यमात्रः । पर उपवदेद् इत्यसुरः । सर्वशत्रुत्वात् ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अमुक्तियोग्यैस्तु नरैर्विदुषां निन्दने कृते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रूयाल्लोकच्युतोऽसीति निन्दितोऽसुरसर्गगैः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाशयिष्यति विष्णुस्त्वाम् अन्धे तमसि पातयेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति ब्रूयान्न तु ब्रूयाद् देवसर्गात्मकं क्वचित्॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘षणयोः सन्धिकरणात् संहिताध्ययनं भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विषणुस्त्विति यो ब्रूयात् पदाध्यायी भवेत सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्ध्युक्तिश्च विभागश्च द्वयं व्याप्तं क्रमेण तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् द्विधाऽपि वचनात् क्रमाध्यायी भवेत सः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भोगवृद्धिं च यो मोक्ष इच्छेद् विष्णव इत्यसौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोक्षकामो विष्णवे द्वयकामो द्वयं वदेत् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनामात्मकत्वाच्चाथ संहितपदक्रमाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्ववेदस्थिता मोक्षतद्भोगद्वयसाधकाः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तज्ज्ञानामेव नान्येषाम् इति वेदानुशासनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संहिताद्या ब्रुवन् वाऽपि य एवंविन्नवा ब्रुवन् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिवादं ब्रुवन्तं वा न ब्रुवन्तम् अथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यद् वदेत् तत् तथैव स्यात् क्षिप्रमेव न संशयः ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अग्र एव  ‘अग्र्यमेव’ उभयमन्तरेण ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V11",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(नमोऽस्तु ब्राह्मणेभ्यः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयाद् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयाद् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥ ३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V11"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V11_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्युम्नो द्युतिस्वरूपत्वाद् विष्णुरेव प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योऽतिक्रमति तस्याज्ञाम् अतिद्युम्नः प्रकीर्तितः(स कीर्तितः .हृ) ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोक्षयोग्योऽपि(मोक्षायोग्योऽपि . हृ) यस्त्वेवम् अतिद्युम्नो भवेत् पुमान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकच्युतोऽसीत्येवं तं ब्रूयान्नाज्ञास्थितं क्वचित्॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकच्युतो भवेत्येनम् अपि नैव वदेत् क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "च्युतोऽसीति तु शिक्षार्थं ब्रूयान्नैवान्यथा क्वचित्॥’ इति च ॥३ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "\t॥ इति  द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके तृतीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V12",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(उपासकनिन्दनं खण्डनीयमेव)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथातोऽनुव्याहाराः । प्राणो वंश इति विद्यात् । स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, शक्नुवन्तं चेन्मन्येत ‘प्राणं वंशं समधां३ँ । प्राणं मां वंशं सन्दधतं न शक्नोषीत्याह । प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् । अथ चेद् अशक्नुवन्तं मन्येत ‘प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशकः सन्धातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यति’ इत्येनं ब्रूयाद् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथा तु कथा च ब्रुवन् वा ब्रुवन्तं वा ब्रूयाद् अभ्याशमेव यत् तथा स्यात् । न त्वेवान्यत् कुशलाद् ब्राह्मणं ब्रूयात् । अतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात् । नातिद्युम्ने च न ब्राह्मणं ब्रूयात् । नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति ह स्माह शूरवीरो माण्डूकेयः ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V12"
},
"text": "\n\t\t\t  (पूर्वोत्तरखण्डयोः पुनरुक्तिपरिहारः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V12_B01"
},
"text": " भगवदुपासकस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिद् दोष उक्ते तं प्रत्युक्तिप्रकारः पूर्वं दर्शितः । अनुव्याहारशब्देन भगवदुपासनाविषय एवास्याशक्त्यादिदोषं वदतः प्रत्युक्तिरुच्यते । निर्भुजं वदन्तम् इत्यादि त्ववस्थामात्रदर्शनम् । आत्मनो ज्ञानसामर्थ्यानुसारेण वक्तव्यत्वादनुव्याहारः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V12_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘सर्वाधारत्वतो वंश इत्युपासीत यो हरिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुं च, मुक्तिमाप्नोति, य एवं तदुपासकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "निन्देत विष्णुविज्ञानविषये, तं वदेत सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुना वंशभूतेन वायुना सहितं तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न शक्नोषीति मामात्थ हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानसामर्थ्यवान् इत्थं ब्रूयाद् देवादिरुत्तमः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यो गन्धर्वपित्रादिरल्पज्ञानबलो, हि यः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स ब्रूयाद् विष्णुवायुभ्यां सन्धिमिच्छन्तमेव माम्(मा. हृ) ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्धातुं नाशको यस्माद् हास्यतस्त्वाम् अतो हि तौ ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V12_B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स य एनं प्राणं वंशमुपवदेत्, प्राणं प्रत्येनमुपासकमुपवदेत्- ‘प्राणस्य विष्णोः प्रियत्वं तव न प्राप्स्यति’ इति । नाशकः सन्धातुम्, मया सह सन्धानं कर्तुं नाशकः । मम प्रीतिं कर्तुं नाशकः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘तद्भक्तभक्तेष्वपि यो न कुर्यात् प्रीतिमञ्जसा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुर्जहाति तं पापम् इह चामुत्र च प्रभुः ॥’ इति च भारते ॥४ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "\t॥ इति  द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके चतुर्थः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V13",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(संहिताविद्या- निर्भुजवक्त्राणामुपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः- ‘पूर्वमक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरम् उत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माह ह्रस्वो माण्डूकेयः- ‘पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपम्, उत्तरमुत्तररूपम्, योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण, येन सन्धिं विवर्तयति, येन स्वरास्वरं विजानाति, येन मात्रामात्रां विभजते सा संहिता’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद, सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रः- ‘अक्षरे खल्विमे अविकर्षन् अनेकीकुर्वन् यथावर्णमाह । तद् याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सन्धिविज्ञपनी साम तद् भवति । सामैवाहं संहितां मन्ये’ इति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V13"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V13_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘पूर्ववर्णस्थितं यत्तद् रूपं पूर्वाक्षराभिधम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वराहाख्यं हरेरन्यवर्णगं वामनाभिधम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उत्तराक्षरसंज्ञं च, वर्णयोरन्तरस्थितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवनात् काशनाच्चैतद् अवकाशाभिधं हरेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नृसिंहरूपमित्याहुर्निर्भुजास्यास्तथाऽवदन्(त्) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ह्रस्वो येनाक्षरोच्चारो मात्रासन्धिस्वरात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यासरूपो हरिः साक्षात् संहितानामकस्त्विति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्पुत्रो मध्यमः प्राह समोच्चारणकारणः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सामनामा वासुदेवः संहितानामवानिति ॥’इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मापयति त्रायति चेति मात्रा भगवान् । यथोच्चारितवर्णयोर्मध्यस्थितश्च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘बृहस्पते न परः साम्नो विदुः’ इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥ ५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V14"
},
"text": "\n\t\t\t  (परमात्मविद्यायाः अपात्राः पात्राश्च)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘मा नः तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निरामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘येषां नैतन्नापरं किञ्चनैकं ब्रह्मणस्पते ब्रूहि तेभ्यः कदाचित्।’",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अथो शमेनोपरता मनुष्याः ये धर्मिणो ब्रूहि तेभ्यः सदा नः ।’",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘आ देवानामोहते वि व्रयो(वि ब्रयो. हृ) हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ।’(ऋ.सं.२.२३.१६)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभिद्रुहस्पदे अभितो द्रोहस्य= नित्यनिरतिशयदुःखस्य अन्धतमसो(अन्धतमसस्य इति ताम्रपर्णीयपाठः) योग्याः  ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘ऐकात्म्यं नाम यदिदं केचिद् ब्रूयुरनैपुणाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शास्त्रतत्त्वमविज्ञाय तथावादबला जनाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामक्रोधाभिभूतत्वाद् अहङ्कारवशं गताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मस्तेना निरानन्दा अपक्वमनसोऽशिवाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैगुण्यमेव पश्यन्ति न गुणानि नियुञ्जते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां तमःशरीराणां तम एव परायणम् ॥’",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मोक्षधर्मे भगवद्वचनाद् एवंविधा एव ‘स्तेनाः’  ‘अभिद्रुहस्पदस्थाः’  च ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘निरामिणः’ रामस्य रमणरूपस्य पूर्णानन्दस्वरूपस्य विष्णोर्जीवस्वरूपताज्ञानेन(स्वरूपतादिज्ञानेन- हृ) नीचताविदः । त एव(तत एव)) रिपवश्च तस्य ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥’(भ.गी.९.११-१२)",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिवचनाद् असुरादयः । अन्नेषु जागृधुः भोगमात्रगृध्नवः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B04"
},
"text": " येषामेतत् सर्वोत्तमं वासुदेवाख्यं परं ब्रह्म नास्तीति पक्षः । ईशितव्ये विद्यमाने हीश्वरो भवतीति । न चापरं किञ्चित् । परमापेक्षया ह्यपरमिति । किं तर्हि ? किञ्चनैकम् । किमप्येकमेव वस्त्वस्ति न परमपरं चेति तेषां पक्षः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ॥’(भ.गी.१६.८-९) इत्यादि वचनात् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B06"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणस्पते ! ब्रह्मणः= वेदस्य पते वायो ! ‘अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः’(बृ.उ.३.३.७), ‘एष उ एव ब्रह्मणस्पतिः । वाग्वै ब्रह्म । तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः । वाग्धि बृहती’(बृ.उ.३.३.२१)इत्यादि श्रुतेः । एतादृशेभ्यो मा ब्रूहि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शमेन= विष्णुनिष्ठया उप= समीपे तस्मिन्नेव रताः साम्नः= विष्णोः परं किमपि न विदुः । तदेव देवानां व्रयः । सर्वदेवानां परतमं विष्ण्वाख्यं ब्रह्म हृदा व्योहते । वासुदेवादिरूपेण वरं नियामकं चेति व्रयः । तेभ्यो ब्रूहि ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘वायुं विद्याः समासाद्य सर्वासां पतिमूचिरे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्तेनेभ्यो मैव नो ब्रूहि ब्रूह्यथो वैष्णवेषु च ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘सामनाम्ना श्रुतिर्यस्माद् विष्णुमाह ततः प्रियम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्नाम विष्णोरिह तु संहितार्थं वदेद् यतः ॥’ इति वचनात्  सामनाम्नः संहिताशब्दार्थत्वाद्, विष्णोस्तस्य नाम्नः श्रुतिसिद्धत्वाच्च सामनाम्नोः वासुदेवरूपसमाख्यासु पञ्चरात्रे पठितत्वाच्च तद् रूपं संहितानामकमिति युक्तमित्यभिप्रायः ॥५ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V15",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(तार्क्ष्यमुनेरुपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बृहद्-रथन्तरयो रूपेण संहिता सन्धीयत इति तार्क्ष्यः । वाग्वै रथन्तरस्य रूपम् । प्राणो बृहतः । उभाभ्यामु खलु संहिता सन्धीयते वाचा च प्राणेन च । एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः । तदप्येतदृषिणोक्तं– ‘रथन्तरमाजभारा वसिष्ठः’(ऋ.सं.१०.१८१.१), ‘भरद्वाजो बृहदा चक्रे अग्नेः’(ऋ.सं.१०.१८१.२) इति । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V15"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V15_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘देवता पूर्ववर्णस्य लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणस्तूत्तरस्य तौ वाक्प्राणाभिधौ मतौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मध्यस्थः संहितानामा सोऽर्धनारीपुमात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदात्मकत्वाद् वाङ्‍नाम्नी लक्ष्मीरेव प्रकीर्तिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणनामा प्रणेतृत्वात् साक्षान्नारायणः स्वयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमित्यानन्द उद्दिष्टः सम्भोग्यं थमुदाहृतम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुभोग्या रतितरा लक्ष्मीरेव रथन्तरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणो बृहत्वात्तु बृहन्नामा प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रथन्तरस्य बृहतो देवते चैव तावुभौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वाक् प्राणसंस्थितौ चैव ताभ्यामेव हि सन्धितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लक्ष्मीनारायणं रूपं संहितानामकं शुभम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतां विद्यामवाप्तुं हि वत्सरं गा अरक्षत ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तार्क्ष्य एतावन्मात्रं(तार्क्ष्य एतन्मात्रं च- हृ) च समुद्दिश्य न चापरम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V16",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(कौण्ठरव्यमुनेरुपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘वाक् प्राणेन संहिता’ इति कौण्ठरव्यः । प्राणः पवमानेन, पवमानो विश्वैर्देवैः, विश्वेदेवाः स्वर्गेण लोकेन, स्वर्गो लोको ब्रह्मणा । सैषाऽवरपरा संहिता ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स यो हैतामवरपरां संहितां वेद, एवं हैव स प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सन्धीयते । यथैषा संहिता ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V16"
},
"text": "\n\t\t\t  (विदुषां देवानामेव संहितोपासनायाः पूर्णफलम्)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V16_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संहितादेवता बह्व्य इति कुण्ठरवात्मजः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वयं द्वयं देवतानां मिलितं हरिशर्ववत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संहितानामकं तत्र वर्णमध्यस्य देवता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तयोरेकं देवतयोः परमन्यत् तथाऽवरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवरस्य परस्यापि संयोगात् संहिता तु सा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रोक्ताऽवरपरेत्येव, वाक् प्राणाख्यौ रमाऽच्युतौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संहितैका, तथैवान्या केशवो वायुसंयुतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुः स पवमानाख्यो देवताश्चाखिला अपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तृतीया संहिता प्रोक्ता, देवतास्ताः सशङ्कराः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्थी संहिता प्रोक्ता, शङ्करो ब्रह्मणा सह ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चमी संहिता चैव संहिता मोक्षदा इमाः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V14_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रथमायां द्वितीयायां विष्णुरेव परो मतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयायां वायुरेव, चतुर्थ्यां सर्वदेवताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विरिञ्च एव पञ्चम्याम्, अवरा इतरे ततः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रथमायां संहितायाम् अवरो वामभागगः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वितीयायां तु परमस्तृतीयायां तथाऽवरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्थ्यां परमश्चैव पञ्चम्यां वामगोऽवरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवराद्याः परान्ता यद् एताः सर्वाश्च संहिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततोऽवरपराः प्रोक्ता नैवोक्तास्ताः परावराः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभिमानी द्युलोकस्य शिवः सर्वस्य लोकनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्योतनाच्च ....",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V17",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याहरेद्, अभिव्याहार्षन्नेव विद्यात् । ‘दिवं संहिताऽगमद् विदुषां देवानामेवं भविष्यति’ इति । शश्वत् तथा स्यात् । स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V17"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V17_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".... यदि ब्रूयान्मन्त्रमेतमथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मार्थेऽथ परार्थे वा चिन्तयेदेवमञ्जसा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘विद्वांसो देवता यस्मात् सम्यक् तेन महत् फलम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषामेव, हरिश्चैव संहितारूपकः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अगमद् देवलोकं हि कर्तुं देवेष्वनुग्रहम् ॥’",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति चिन्तयतस्तेषां प्रसादात् फलमञ्जसा ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V18",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(पाञ्चालचण्डमुनेरुपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वाक् संहितेति पञ्चालचण्डः। वाचा वै वेदा सन्धीयन्ते । वाचा च्छन्दांसि । वाचा मित्राणि सन्दधति । वाचा सर्वाणि भूतानि । अथो वागेवेदं सर्वमिति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद् यत्रैतदधीयते वा भाषते वा वाचि तदा प्राणो भवति । वाक् तदा प्राणं रेळ्हि । अथ यत्र तूष्णीं वा भवति, स्वपिति वा, प्राणे तदा वाग् भवति । प्राणस्तदा वाचं रेळ्हि । तावन्योन्यं रीळ्हः । वाग् वै माता । प्राणः पुत्रः । ",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदप्येतदृषिणोक्तम्–",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितः।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥’(ऋ.सं.१०.११४.४) इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V18"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चालचण्डो वाचं तु ब्रह्माणीं हि सरस्वतीम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्यतेऽस्याः पुत्रवच्च देवं नारायणं प्रभुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदैर्हि व्यज्यते विष्णुः सा च वेदाभिमानिनी ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणस्थो भगवान् विष्णुः प्राणनामा प्रणेतृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणोऽपि पिता नित्यं भगवान् पुरुषोत्तमः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपचर्यते पुत्र इति वेदैर्यद् व्यज्यते हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सा देवी संहितानाम्नी वाच्योऽस्या विष्णुरेव हि ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(महेश्वरकृतसंहितोपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथातः प्रजापतिसंहिता । जाया पूर्वरूपम्, पतिरुत्तररूपम्, पुत्रः सन्धिः, प्रजननं सन्धानम्। सैषाऽदितिः संहिता । अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किञ्च, पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च। तदप्येतदृषिणोक्तम्– ‘अदितिर्माता स पिता स पुत्रः’(ऋ.सं.१.८९.१०) इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स य एवमेतां संहितां वेद सन्धीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति ॥ ६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति षष्ठः खण्डः॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S01_V19"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रजापत्याख्यशर्वेण प्रोक्ताऽन्या संहिताऽपि हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुरेवादितिर्नाम सर्वस्यात्ता यतः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव पितृसंस्थस्तु पातृत्वात् पितृनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवतोत्तरवर्णस्य मातृस्थो मातृनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "माननात्, पूर्ववर्णस्य देवतेति प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पोषकत्वात् सन्धिनामा वर्णयोरन्तरस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव पुत्रसंस्थश्च पुत्रनामा जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्राणात् पू्तित एवासौ, वर्णसन्धानकर्मणि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्धाननामा सन्धानकर्तृत्वात् पुरुषोत्तमः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रजातिकर्मसंस्थश्च स एव प्रजनाभिधः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जनकत्वात् परो विष्णुरेवं विष्णुर्हि संहिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासुदेवादिरूपेण चतुर्धैवं व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n                "
}
],
"tail": "\n                (‘अदितिर्द्यौः’ इति मन्त्रव्याख्यानम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एव दिवि संस्थश्च द्युनामा क्रीडनात् प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्तरेवेक्षणाच्चैव सोऽन्तरिक्षोऽन्तरिक्षगः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवी पृथिवीस्थश्च प्रथितत्वाज्जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुख्यार्थत्वात् सर्वनाम्नां सर्वदेवाभिधो हरिः ",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विश्वे देवा इति प्रोक्तो बहुधा तेषु संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानद्युतेर्देवनामा स्थितो देवेषु केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गां धारयंश्च गन्धर्वो गन्धर्वेषु व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "माननान्मानुषो नाम मानुषेषु स्थितो हरिः(प्रभुः) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पालनात् पितृनामाऽसौ पितृष्वेव व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रतेः प्राणेऽसुराख्यश्च सोऽसुरेषु व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं पञ्चजनेषुस्थो हरिः पञ्चजनाभिधः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जातनामा जातसंस्थः प्रादुर्भूतगुणत्वतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जनिक्रियास्थितश्चासौ जनित्वमिति गीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जनिं यस्मात् तवयति, तवनं हि प्रकाशनम् ॥इति च ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (‘प्रथश्च यस्य सप्रतश्च’ इति मन्त्रव्याख्यानम् )\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रथश्च सप्रथश्चैव राजानौ मत्स्यदेशजौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यापयामासतुर्विष्णोर्हविर्नाम्नो हविर्मुखे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनुष्टुब्देवता यस्तु नृसिंहो जगतोऽस्य च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वमुखे हवनादेव हविरित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मिन् यज्ञे वसिष्ठस्तु चतूरूपाज्जनार्दनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आजहार श्रियं देवीं रथन्तरवराभिधाम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्मूतिः स्तुतस्तेन प्रेषयामास तां श्रियम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सा चास्मै प्रददौ विद्यां प्रययौ च पुनर्हरिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "धातेत्युक्तोऽनिरुद्धस्तु प्रद्युम्नस्तु द्युनामकः(द्युतानकः हृ.) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासुदेवः प्रसविता सर्वस्य प्रसवाद् विभुः(प्रभवाद् प्रभुः) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणो विष्णुनामा प्रणेतृत्वाद् बलादपि ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (‘तेऽविन्दन् मनसा’ इति मन्त्रव्याख्यानम् )\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चतूरूपं परं विष्णुं राजानौ प्रथसप्रथौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भरद्वाजो वसिष्ठश्च ध्यात्वाऽविन्दन् परात् परम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यजनीयो यजुर्नामा विष्णुः सङ्कर्षणाभिधः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवानां स्कन्दनादेव स्कन्नः प्रद्युम्न उच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रथमो वासुदेवस्तु देवयानोऽनिरुद्धकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राप्यो देवैर्यतो नित्यम् अनिरुद्धाभिधो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादेवं चतुर्मूर्तेः स्तुतिसन्तोषिताद्धरेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आजहार भरद्वाजो रूपं नारायणाभिधम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद् बृहन्नामकं विष्णोश्चातुरात्म्यात् समुद्गतम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भरद्वाजमुपागम्य प्रादान्मोक्षवरं परम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्मूर्तिः स भगवानग्निरित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अग्र्यत्वात् सर्वभूतानाम् ........",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            (‘अविन्दन् ते अतिहितम्’ इति मन्त्रव्याख्यानम् )\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".......... एवं चत्वार एव ते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अविन्दंस्तं चतुर्मूर्तिं साक्षान्नारायणं प्रभुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुहायां संस्थितमपि ह्यतीव हितमस्य च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वज्ञत्वाद् यज्ञनाम्नो विष्णोस्तेजः परं हि तत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादेव चतुर्मूर्तेः सूरिप्राप्यत्वहेतुतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यनाम्नोऽहरन् घर्मनामानं तं नृसिंहकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "घर्षणात् सर्वलोकस्य नृसिंहो घर्म उच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्गत्य स चतुर्मूर्तेर्विप्रक्षत्राभिसंस्तुतात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रथादीनां चतुर्णां च पुरुषार्थचतुष्टयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दत्वा जगाम भगवान् स्वकीयां तनुमेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वसिष्ठाच्च भरद्वाजाद् होत्रध्वर्य्वोर्नृपौ तु तौ ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथेष्टसिद्धिं सम्प्राप्तौ सम्यगिष्टाज्जनार्दनात् ॥ इत्याद्यृग्वेदसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B04"
},
"text": "यस्य प्रथ इति नाम स च हविर्नाम्नो विष्णोर्हविर्यत्= अयत् । अटो लोपेनान्तर्णीतणिच्त्वेन अयापयद् इत्यर्थः । एवं सप्रथ इति यस्य नामासौ हविर्यदिति पृथक् सम्बन्धः ।\t",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B05"
},
"text": "आचक्रे= आकारयामास । ‘अविन्दन् ते’, ‘तेऽविन्दन्’ इत्यध्यात्म-अधिदैवतयोरुभयत्रापि भगवन्तम् अविन्दन्नित्यर्थः । ‘देवयानम्’, ‘गुहायद्’ इति वचनात् ।\t",
"tail": "\n            (‘चतुष्कपर्दा युवतिः’ इति मन्त्रव्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S01_V19_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘चतुःशिखण्डां तु रमां द्विरूपो भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमानन्दरूपत्वात् सुपर्ण इतिनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रमयामास तस्यां च निषण्णः सर्वदैव सः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एक एव च विष्णुः स प्रविष्टः क्षीरसागरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं पश्यत्यसौ देवः पूर्णाकुण्ठेन चेतसा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिपक्वेन मनसाऽपश्यमित्याह तं त्वजः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मातेव व्यञ्जकत्वात् तं प्राणस्थं वाक् सरस्वती ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लिहते लिह्यत इव प्राणस्थेन तु सा सदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वयं तु भगवान् विष्णुर्वाक्पतेर्ब्रह्मणोऽपि हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यः पिता स्वतन्त्रश्च नास्य माता पिताऽपि वा(च) ॥’ इत्यादि च ॥ ६ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "\t॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते\tश्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके) प्रथमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "section",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02",
"type": "paada",
"name": "द्वितीयोऽध्यायः",
"title": "द्वितीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n        \n        ",
"children": [
{
"tag": "section-heading",
"text": "द्वितीयोऽध्यायः",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V01",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(ह्रस्वमाण्डूकेयमुनेरध्यात्मोपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यः । तद् यथा शालावंशे सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युः, एवमस्मिन् प्राणे चक्षुः श्रोत्रं मनो वाग् इन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितस्तस्यैतस्याऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपम् । अस्थीनि स्पर्शरूपं मज्जानः स्वररूपम् । मांसं लोहितम् इत्येतद् अन्यच्चतुर्थम् अन्तःस्थरूपम् ।(ह स्माऽह)",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V01_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गृहस्याऽच्छादनादीनां मध्यवंशो यथाऽऽश्रयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथेन्द्रियाभिमान्यादिदेवानां वायुराश्रयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषु सर्वेषु भगवान् बहुरूपो हरिः स्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनामाऽक्षरेष्वेवम् अन्येष्वपि तदर्थतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणनामा तु(अपि) भगवान् प्राणस्थश्चोष्मसु स्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऊष्मनामा समर्थत्वात् स एव भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णत्वाद् आत्मनामाऽसौ, प्रतिमात्वाद् अमुष्य तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्घात आत्मशब्दोक्तो, ह्यस्थिरश्चास्थिनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्थिस्थितो हरिः स्पर्शसंस्थितः स्पर्शनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्पर्शहेतुत्वतः स्पर्शनामा स भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मज्जासुस्थः स मज्जाख्यो मदं जनयतीति ह ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव स्वरसंस्थश्च स्वराख्यः स्वरतेः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रमाणं सारयेद् यस्मान्मांसाख्यो मांससंस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोहिताख्यो रक्तवर्णो लोहितस्थो जनार्दनः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V02",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः- त्रयं त्वेव न एतत् प्रोक्तम् । तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति, त्रीणीतः षष्टिशतानि, त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि भवन्ति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V02_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अस्थिस्थान्येव रूपाणि पर्वस्वपि हरेर्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत एव विभक्तानि सङ्ख्या तेषां पृथङ् न तत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सप्तशतान्येव देहे विंशच्च तस्य हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रूपाणि विष्णोर्भागे तु षष्ठ्युत्तरशतत्रयम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V03",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्याहोरात्राः स एषोऽहःसम्मानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स य एवमेतमहःसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अह्नां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति, सर्वमायुरेति ॥",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V03"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V03_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तान्येव विष्णो रूपाणि वत्सराहस्सु सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहर्नामा च भगवान् अहार्यत्वात् प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहोभिः समसङ्ख्यानि यस्माद् अध्यात्मगानि तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रूपाणि विष्णोस्तेनायम् अहस्सम्मान उच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णदर्शनशक्तित्वाच्चक्षुर्मय इतीरितः (उदीरितः) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तादृक् श्रवणशक्तित्वाद् तथा श्रोत्रमयः स्मृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "छन्दोमयः सत्यकामो मन्तृवक्तृबलात्मकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं विद्वांस्तस्य रूपाण्याप्नोति ज्ञानपुत्रवान् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पीयमानं शमाप्नोति प्राप्याहर्नामकं हरिम् ॥ १ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) प्रथमः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(कौण्ठरव्यमुनेरधिदैवतोपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ कौण्ठरव्यः- त्रीणि षष्टिशतान्यक्षराणाम्, त्रीणि षष्टिशतान्यूष्मणाम्, त्रीणि षष्टिशतानि सन्धीनाम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यान्यक्षराण्यवोचामाहानि तानि, यानूष्मणोऽवोचाम रात्रयस्ताः, यान् सन्धीन् अवोचामाहोरात्राणां ते सन्धय इत्यधिदैवतम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(कौण्ठरव्यमुनेरुपासना-अध्यात्मे)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथाध्यात्मम्- यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचाम, अस्थीनि तान्यध्यात्मम् । यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम, मज्जानस्तेऽध्यात्मम् । एष ह वै सम्प्रति प्राणो यन्मज्जा । एतद्रेतेः । न ह वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्यते । यद् वा ऋते प्राणाद् रेतः सिच्येत, पूयेद् न सम्भवेत् । यान् सन्धीन् अधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् । तस्यैतस्य त्रयस्य, अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति । पञ्चेतश्चत्वारिंशच्छतानि, पञ्चेतः । तदशीतिसहस्रं भवति, अशीतिसहस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसम्पादयन्ति ।",
"tail": "\n            (कौण्ठरव्यमुनेरुपासना)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स य एवम् एतम् अक्षरसम्मानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेद, अक्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान् भवति सर्वमायुरेति ॥२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V04"
},
"text": "\n\t\t\t  (मुनिमतेषु केवलं विवक्षाभेदः;न तु विरोधः)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘एवमुक्तप्रकारेण तस्य ह्यक्षरनामकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अशीत्युत्तरसाहस्ररूपं वर्णेषु संस्थितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनाम्नोऽथवाऽन्येषु पञ्चाशत्सङ्ख्यकेष्वपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तावत् सङ्ख्यानि, देहेषु पृथङ् मज्जास्थिपर्वसु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रूपाणि विष्णोस्तावन्ति चेष्टकानि(चेष्टकासु) पृथक् पृथक् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अर्कस्थितबृहत्याख्यरूपाण्यह्नां च सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्पादकानि तान्येव, तान्यक्षरमितानि च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्थ्यादिस्थितरूपाणि तान्युपास्य विमुच्यते ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (अस्थिमज्जादिपदानि विष्णुपराणि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B02"
},
"text": "तस्यैतस्याऽत्मनः तस्य शरीराख्यस्याऽत्मनो य आत्मा आदानादिकर्ता तस्य परमात्मन एतस्य । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणां च मिलितानामपि विंशोत्तरसप्तशतत्वोक्तेरपि तत्रस्थविष्णुरूपाण्येवोच्यन्त इति सिद्धम् । अस्थ्यादीन्येव चेदशीत्युत्तरसहस्राणि सन्ति हि ।",
"tail": "\n            (विष्णुनाम्नि भगवद्रूपाणि)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘ष्(विष्)’ ‘ण्’ ‘ष्णुः’ इत्येतानि विष्णुनामगतान्यूष्माक्षरसन्धिनामकानि तद्गतभगवद्रूपाणि मुख्यतस्तन्नामकानि ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n            (कौण्ठरव्यमुनेरुपासना स्मृतिग्रन्थेषु)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहार्यत्वादहर्नामा रात्रिनामा रतिप्रदः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्धानात् सन्धिनामाऽसौ स्वयं नारायणः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्ध्यूष्माक्षरगाण्यस्य विष्णो रूपाणि सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्ध्यारात्रिदिवास्थानि साशीतिकसहस्रकम् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तान्येवास्थिषु मज्जासु पर्वस्वपि च सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परज्ञानात् तु पर्वाणि विष्णो रूपाणि तानि हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्थानान्मदनाच्चैव ह्यस्थिमज्जाभिधानि च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यक्तिर्मज्जासु तस्यैव प्राणो मज्जासु संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मज्जैव रेतो भवति रेतसिस्थो विशेषतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणस्तेन हि तद्रेतोयुक्तं प्राणेन सर्वदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि प्राणो न तद्रेतो न गर्भत्वं व्रजेत् क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषप्राणसम्बन्धवर्जितान्यत एव हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न मांसादीनि गर्भत्वं यान्त्यतः स हि रेतसि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषेण स्थितः प्राणः प्राणे चैव विशेषतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितो नारायणो देवस्तस्मान्मज्जासु च स्थितः ॥इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B06"
},
"text": "मज्जास्वधिकसन्निधानज्ञापनार्थम् इदं वचनम् । अशीत्युत्तरसहस्रवर्णानाम् अभावाच्च तत्स्थविष्णुरूपाण्येव तत्सङ्ख्यानीति सिद्धम् । अर्के निलीनत्वेनादृश्यत्वेन स्थिता भगवत्प्रादुर्भावा अर्कलिनः । त एव शरीरे स्थित्वा सहस्रं बृहतीः सम्पादयन्ति । वाक् प्रेरकत्वाद् । विष्णुनामार्थवत्वादेव च बृहतीसहस्रस्य तद्देवताश्चैतान्येवाशीत्युत्तरसहस्ररूपाणि । एतान्येव अहःप्रवर्तकानि च । अहःशब्देन यज्ञो दिवसश्चोभावप्यभिप्रेतौ ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V04_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यज्ञानां दिवसानां च साशीतिकसहस्रकैः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुः प्रवर्तको रूपैर्बृहत्युक्थस्य चाञ्जसा ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहत्युक्थेन वाच्यानि रूपाण्येतान्यधीशितुः ॥’ इति च ॥ २ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) द्वितीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V05",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(वायुदेवस्य पुरुषोपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चत्वारः पुरुषा इति बाध्वः- ‘शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुषः’ इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरपुरुष इति यमवोचाम, स य एवायं दैहिक आत्मा । तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "छन्दःपुरुष इति यमवोचाम, अक्षरसमाम्नाय एव । तस्यैतस्याकारो रसः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदपुरुष इति यमवोचाम, येन वेदान् वेद, ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदम् । तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः । तस्माद् ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत, यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "महापुरुष इति यमवोचाम, संवत्सर एव प्रध्वंसयन् अन्यानि भूतानि, ऐक्याभावयन्नन्यानि तस्यैतस्यासावादित्यो रसः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V05_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संसारबाधितैः प्राप्यो बाध्वो वायुरुदाहृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स हि मोक्षप्रदो विष्णोराज्ञया स उवाच ह ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वदेहाभिमानी तु शरीरपुरुषः शिवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्ववर्णाभिमानी च शेषोऽसौ छान्दसः पुमान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्ववेदाभिमान्येव गरुडो वेदपूरुषः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संवत्सराभिमानी तु ब्रह्मैव हि महापुमान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सारः शिवस्यानिरुद्धनामा देहस्थितो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अ इत्याक्रियते यस्माद् वासुदेवो ह्यकारकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शेषस्य सारः स विभुर्ब्रह्माख्यो ज्ञानबृंहणात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणाख्यस्तु हरिः सारः स गरुडस्य च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मर्त्विक्संस्थितश्चासौ तस्माद् ब्रह्मिष्ठमेव हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुर्याद् ब्रह्मर्त्विजं तस्मिन् विशेषेण स्थितो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणः सारभूतस्तु प्रद्युम्नो भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एवाऽदित्यसंस्थश्च स ह्यादिर्जगतो विभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततश्च सर्वभूतेषु जीवानां विनियामकः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V06",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(प्रतिपुुरषमादित्याभिमुख्यं कुतः ?)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदिति विद्यात्  तस्मात् पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदप्येतदृषिणोक्तं–",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ॥’(ऋ.सं.१.११५.१) इति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V06"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V06_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एवाऽदित्यगो विष्णुर्यः प्रद्युम्नाभिधो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव सर्वदेहेषु चानिरुद्धतनुः स्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्कर्षणो वासुदेव इत्येकः स चतुर्विधः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रतिपूरुषमेतस्मात् स्थितो विष्णुर्नियामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आदित्यादिषु च स्थित्वा द्योतकोऽसौ प्रति प्रति ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V06_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स चेतनतमत्वाद्धि चित्रमित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुख्यत्वात् सर्वदेवानामननादीशितृत्वतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तृत्वादप्यनीकं स उदैत् सूर्यस्थितो हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानदत्वाच्च देवानां चक्षुरेतेन दर्शनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आपूरयन् सर्वलोकान् प्रकाशेन जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आदानात् सर्वजीवानाम् अत्तृत्वात् प्रलयेऽपि च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मेत्युक्तः स भगवान् जगतः स्थावरस्य च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V07",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अयोग्यपदेशोऽनर्थकः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एताम् अनुविधं संहितां सन्धीयमानां मन्य इति ह स्माऽह बाध्वः । एतां ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते । एतमग्नावध्वर्यवः । एतं महाव्रते छन्दोगाः । एतमस्याम्, एतं दिवि, एतं वायौ, एतमाकाशे, एतमप्सु, एतमोषधीषु, एतं वनस्पतिषु, एतं चन्द्रमसि, एतं नक्षत्रेषु, एतं सर्वेषु भूतेषु एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः, श्रोत्रमयः, छन्दोमयः, मनोमयः, वाङ्मय आत्मा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयम् आत्मानं परस्मै शंसति, ",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V07"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V07_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं चतुर्विधो विष्णुः संहितादेवता यदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञायते पूर्ववर्णस्य रूपं नारायणाभिधम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भावाः समस्ताश्च चरमार्णस्य देवताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदा तु संहितां सम्यङ् मन्येऽहं सन्धितामिति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आह वायुरिमं विष्णुं बृहत्युक्थस्य(बृहदुक्थस्य- हृ) देवताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाव्रताख्यस्तोत्रस्य चेष्टकानां च देवताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतमेवाखिलजगद् व्याप्तं पूर्णगुणात्मकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संवसद्रतिदातृत्वाद् ब्रह्मा संवत्सराभिधः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नियामकः स जीवानां सर्वेषां प्रभुरीश्वरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तमूर्तिर्ब्रह्माऽसावनन्तजगदास्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नियामकस्तस्य विष्णुस्तावद्रूपेषु संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत् संवत्सरसम्मानः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ३ ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके) तृतीयः खण्डः ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(वायुदेवस्य पुरुषोपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति । न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति । न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इति ।",
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V08"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य एनं वक्त्ययोग्येभ्यो योऽथवैनं महाव्रते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्याचार्यतोऽन्यस्य शंसेत पितृतोऽथवा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाव्रतेन स्तोत्रेण स्तुवीतैनमथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाव्रते चितिं वाऽपि कुर्यान्नास्य फलं श्रुतेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुकृतस्य फलं चैव नासौ सम्यगवाप्स्यति ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षज्ञानिनोऽप्येतद् आनन्दह्रासकृद् भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षज्ञानिनो मोक्षो न कथञ्चिद्धि हीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्यमेव तं विद्याद् गुणैर्यः स्वात्मनोऽधिकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणाधिकस्य तेनैव शंसनादि न दुष्यति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयोग्यस्योपदेशे तु कृते हौत्रादिकेऽपि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रायश्चित्तार्थमेतत्तु शंसीत शतवारकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यथा मानुषेष्वेव जायते न दिवं व्रजेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "योग्या अस्यास्तु विद्याया देवा ऋषय एव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकदेशज्ञानयोग्या मानुषा उत्तमा यदि ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(अयोग्योपदेशः परमात्मत्यागरूपः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदप्येतदृषिणोक्तम्–",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदीं शृणोत्यलकं शृणोति न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम्(ऋ.सं.१०.७१.६) ॥ इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम्’ इत्येतत् तदुक्तं भवति तस्मादेवं विद्वान् न परस्मा अग्निं चिनुयाद् । न परस्मै महाव्रतेन स्तुवीत । न परस्मा एतदहः शंसेत् । कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेद् । आत्मन एवास्य तत् कृतं भवति ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V08"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मसञ्चयवेत्तारं त्यजेन्नारायणं हि यः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रीत्यैकदेशसंस्थत्वात् सखायमिति चोदितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न विद्यायाः फलं तस्य श्रुतं च नरकावहम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नैव प्राप्नोति सुकृतं सन्त्यागात् परमात्मनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (हरिसन्त्यागे प्रथमप्रकारः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मुख्यत्यागो हरेरेष यन्नास्तीति वदेदमुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्समं वाऽधिकं वाऽपि ब्रूयादैक्यमथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐश्वर्यादिगुणानां वा ह्रासं नास्तित्वमेव वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादं विना मोक्षं ब्रूयाद् वा कस्यचित् क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐक्यं वा ब्रह्मशर्वादेर्मुक्तावैक्यम् अथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यत्यासं चावताराणां जीवाभेदम् अमुष्य वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भेदज्ञानं तद्गुणानां तेन वाऽथ मिथोऽपि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव तत्क्रियाणां च तद्रूपाणामथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "असाम्यदर्शनं वाऽपि तद्रूपाणां (तद्गुणानां) परस्परम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देहदेहिविभेदं च तस्मिन्नवयवेषु वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्परं भेददृष्टिं तेन वा कुत्रचित् क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दोषसंसर्गमस्यापि स्वतः परत एव वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानतो ज्ञानतो वा, निर्देहत्वममुष्य च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्देहस्य प्राकृतत्वम् अचिदानन्ददेहताम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भावेष्वपि विभोर्देहत्यागोद्भवादिकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानदुःखासामर्थ्यपारवश्यादिकं तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतद्वशत्वं कस्यापि कदाचित् क्वचिदप्युत ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिमाणं बलादेर्वा तस्य विष्णोर्महात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भेदाभेददृशिर्वाऽस्य जीवैर्वा स्वगुणादिभिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तर्कैस्तस्यापलापो वा तत्र रक्तेन चेतसा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागानामेवमुक्तानां तर्काद्यैः साधनं तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अचिन्त्यविभवेऽप्यस्मिन्नसम्भवनिरूपणम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एष मुख्यतस्त्यागो वासुदेवस्य कीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (हरिसन्त्यागस्य द्वितीयप्रकारः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B04"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रमाब्रह्मादिकानां च तारतम्यानभिज्ञता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "संशयश्चोक्ततत्त्वेषु जगन्मिथ्यात्वदर्शनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्मृतिर्वासुदेवस्य तद्भक्तानां च निन्दनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वितीय एष त्यागस्तु विष्णोरेव प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (हरिसन्त्यागस्य तृतीय-चतुर्थप्रकारौ)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B05"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निषिद्धकर्मकरणं विहितस्य च वर्जनम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागस्तृतीयो हि हरेः, चतुर्थोऽयोग्यपूरुषे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपदेशः केशवस्य यथाशास्त्रोदितक्रमात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्यपित्रोरन्यत्र तथैव च महाव्रते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हौत्रौद्गात्राध्वर्यवाणि, त्याग एव चतुर्विधः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (हरिसन्त्यागिभ्योऽनिष्टफलम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B06"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्यागद्वयात् तु प्रथमात् प्राप्यतेऽन्धन्तमः क्रमात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयान्निरयप्राप्तिश्चतुर्थान्न दिवं व्रजेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपदिष्टेऽपि यस्तत्त्वे संशयं कुरुते पुमान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोऽन्धन्तमो व्रजेदन्यो निरयायैव गच्छति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव भगवान् विष्णुरेतैदोषैर्विना यदि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञायते मुक्तिदः साक्षान्नात्र कार्या विचारणा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि ज्ञानं नातिपक्वं सरागं च मनो भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदा स्वर्गादिलोकाप्तिः संशयश्चेत् क्वचित् क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आवृत्तिरेव संसारे यावन्निःसशंयो भवेत् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (अधिकारिभेदेन फलभेदः)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B07"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनरावृत्तिहीनं तु तमोऽन्धं मुक्तिरेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वं तु निःसुखं तत्र, निर्दुःखं चापरं मतम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "निश्शेषगुणहीनं च पूर्वम्, निर्दोषकं परम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमिश्रगतयस्त्वन्याः पुनरावृत्तिसंयुताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "असुरा देवता मर्त्या योग्या एतेषु च क्रमात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च तेषां सङ्करोऽस्ति यथायोग्या हि तद्गतिः  ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मानुषेषूत्तमा मुक्तिम् अधमा निरयं तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आप्नुवन्ति मनुष्येषु मध्यमाः सृतिभागिनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सृष्टिलयादीनां न पर्यवसानम्)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V08_B08"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियमोऽयं नान्यथा स्याद्, अच्छिद्रत्वं यथा भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दोषेऽथवा गुणे वाऽपि तदा दैत्याः सुरा अपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वां स्वां गतिं समायान्ति तावत् संसारभागिनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अच्छिद्रत्वं नैव सर्वैः कदाचित् प्राप्यते यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सृष्टिस्थितिलयादीनां नोच्छेदस्तेन कुत्रचित् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् दोषान् प्रहायैव विष्णुं सर्वोत्तमोत्तमम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जानीयात् तेन मुक्तिः स्याद् अपरोक्षदृशेरनु ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V09",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(मरणसूचकानि दुर्निमित्तानि-तत्परिहारोपायाः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्ये, एकमेतदित्यवोचाम । तौ यत्र विहीयेते । चन्द्रमा इवाऽदित्यो दृश्यते, न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति । लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठाः । व्यस्तः पायुः । काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति । सम्परेतोऽस्याऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् । स यत्करणीयं मन्येत, तत्कुर्वीत । ‘यदन्ति यच्च दूरके’(ऋ.सं.९.६७.२१) इति सप्त जपेत् । ‘आदित् प्रत्नस्य रेतस’() इत्येका । ‘यत्र ब्रह्मा पवमान’() इति षट् । ‘उद्वयं तमसस्परि’() इत्येका ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V09"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V09_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यमण्डलगो विष्णुर्देहे चक्षुषि संस्थितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिरुद्धश्च हृदये न च भेदोऽनयोः क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषामपि रूपाणाम् इति विद्याद् विचक्षणः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्विरूपः स यदा विष्णुरपगच्छति देहतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदैव दुर्निमित्तानि जायन्ते नान्यदा क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् तेषां दर्शने तु कर्तव्यं पारलौकिकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वमेव, जपेच्चैव यदन्तीत्यादिका ऋचः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (अरिष्टापरिहारकमन्त्राः, तद्देवताश्च)\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V09_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऋग्भिः षडि्भर्वायुरेव पवमानादिनामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्तूयते सोऽङ्गनेतृत्वाद् अग्निरित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्य ब्रह्मणो विष्णोर्ज्ञापनाख्यप्रसूतिभिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायुः पुनाति यल्लोकान् सविता तेन कथ्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पवित्रं नाम साक्षात् तत् परं ब्रह्म जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसादयित्वा तं विष्णुं तेन लोकान् पुनात्यसुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानाख्यप्रसवेनापि स्वयं वायुः पुनात्ययम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणाग्नेरर्चिषो देहे विततास्तेषु केशवः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अर्चिष्मान् विततो नित्यं वायुस्तेन पुनात्ययम्(पुनात्यलम्- हृ) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र ब्रह्मेति षडि्भश्च प्रार्थनीयः स मारुतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोचयित्वैव संसारद् विष्णोर्लोके कृधीति च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आदित्प्रत्नस्येति विष्णुः स्तुत्यो वैकुण्ठलोकगः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आदित्यमण्डलस्थश्च साक्षान्नारायणः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उद्वयं त्वितिमन्त्रेण स्तुत्यो वायोरपीश्वरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपमृत्युभयं तस्य यदन्तीत्यृग्जपाद् व्रजेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कालमृत्युर्यदि भवेत् तथा जन्मादिकं भयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्याभिः कर्मतः पूतो यत्र ब्रह्मेति वैष्णवम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकं व्रजेत् तथाऽन्याभ्यां विष्णुर्मोक्षसुखप्रदः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V09_B03"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इष्टप्रदानशीलत्वाद् इन्दुर्वायुः स एव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोमः सौम्यस्वरूपत्वात्, पवमानश्च पावनात् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुः पुरातनत्वात् तु प्रत्नो, रेतो महारतिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवत्रा देव एवासौ सर्वदेवेश्वरो यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यश्च सूरिभिः प्राप्यो नित्यानन्दो रमापतिः ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(नानाविधानि च दुर्निमित्तानि)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथापि यत्र च्छिद्र इवाऽदित्यो दृश्यते, रथनाभिरिवाभिख्यायेत, च्छिद्रां वा छायां पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्, विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयाताम्, तदप्येवमेव विद्यात् ।",
"tail": " "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत, तद् यथा बटरकाणि सम्पतन्तीव दृश्यन्ते, तानि यदा न पश्येत्, तदप्येवमेव विद्यात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथाप्यपिधाय कर्णावुपशृणुयात्, स एषोऽग्निरिव प्रज्वलतो, रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात्, तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र नील इवाग्निर्दृश्यते यथा मयूरग्रीवा, मेघे वा विद्युतं पश्येत्, मेघे वा विद्युतं न पश्येत्, महामेघे वा मरिचीरिव पश्येत, तदप्येवमेव विद्यात् । अथापि यत्र भूमिं ज्वलन्तीमिव पश्येत तदप्येवमेव विद्याद् इति प्रत्यक्षदर्शनानि ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(मरणसूचकदुस्स्वप्नाः, तत्परिहारोपायाः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ स्वप्नाः- पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यति, स एनं हन्ति, वराह एनं हन्ति, मर्कट एनमास्कन्दयति, आशु वायुरेनं प्रवहति, सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति, मध्वश्नाति, बिसानि भक्षयति, पुण्डरीकं धारयति, खरैर्वराहैर्युक्तैर्याति, कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमाली दक्षिणामुखो व्राजयति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स यद्येतेषां ककिञ्चित् पश्येद्, उपोष्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा, रात्रिसूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वा, अन्येनान्नेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा चरुं स्वयं प्रश्नीयात् ।",
"tail": "\n            (दुर्निमित्तदुस्स्वप्नेषु विष्णोर्नानागुणोपासना कर्तव्या)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स योऽतोऽश्रुतोऽगतोऽमतोऽनतोऽदृष्टोऽविज्ञातोऽनादिष्टः । श्रोता मन्ता द्रष्टाऽदेष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामन्तरपुरुषः सम आत्मेति विद्यात् ॥ ४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V10"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देशतः कालतश्चैव गुणतश्चापि पूर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत इत्युच्यते विष्णुः सन्ततो ह्यत उच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयवर्णोऽतिशये यतस्तेनातिरेव वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत इत्युच्यते विष्णुः सम्यक् श्रुत्याद्यशक्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णत्वाद् भगवान् विष्णुरश्रुतत्वादिनोदितः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तस्थः सर्वजीवानां पूर्णत्वात् पुरुषाभिधः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "समः स सर्वरूपेषु सर्वजीवनियामकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति विद्यात् परं विष्णुं मुच्यते तेन संसृतेः ॥’ इत्यादि च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरपुरुषादीनां प्राप्यत्वात्, तदुपास्यत्वात्, तेषां नियामकत्वेन तेभ्योऽप्यत्युत्तमत्वेन तेषु स्थितत्वाच्च तेषां सार इत्युच्यते भगवान् । यद् ईम् एव । अलकं अरकम् । यत्ककिञ्चिच्छृणोति तत् सर्वम् अरतिरूपान्धतमःप्राप्तिकारणमेव तस्य भवति । तत्र हि सर्वरत्यभावः, रतिविरुद्धदुःखं च पूर्णम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B03"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परस्मै शंसनमात्राद् अरतिरेव ! इत्यतः प्रस्तुते चतुर्थत्यागेन न तस्य वाच्यपि भागोऽस्ति, न हि प्र वेद सुकृतस्य पन्थाम् इति दोषद्वयमेवेत्यव-धारयति- न तस्यानूक्ते भागोऽस्ति, न वेद सुकृतस्य पन्थानम् इत्येतत् तदुक्तं भवति इति । अलकं शृणोति इति त्यागद्वयस्य मुख्यतः, तृतीयस्यापि नरकं शृणोतीति किञ्चिद् भवति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तौ यदैवास्माच्छरीराद् विहीयेते तदैव तानि निमित्तानि पश्यन्तीति नियमः । न च तदा पश्यत्येवेति ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (‘यदन्ति’ इत्यादीनामृचां तात्पर्यम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B04"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वासेन रमयतीति वासरं विष्णुर्ज्योतिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘यत्र ब्रह्मा वेदवाक्यं व्याचक्षाणो मखैर्यजन् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोमेन च सुतेनेशमास्ते लोके हरेर्हि सः ॥’ इति स्कान्दे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ग्राव्णा सोमविषये सोमेनेष्ट्वा महीयते, तेनैव विष्णुप्रीत्या स्वस्याऽनन्दं जनयन् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B05"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वर् आनन्दरूपो विष्णुः । दिवो देव्या अवरोधनं तस्याः परिवारभूताः सर्वदेव्यः । द्यौर्नाम वायुपत्नी । ‘अजनयो मरुतो वक्षणाभ्यो दिव आ वक्षणाभ्यः’(ऋ.सं.१.१३४.४) इत्यादेः । यह्वतीः स्यन्दमानाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘सर्वेष्टद जगत्प्राण मामादाय परिस्रव ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्रासौ भगवान् विष्णुस्त्वं हि मोक्षप्रदः सदा ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘इन्दुरिष्टप्रदत्वाद् यो वायुरादाय गच्छति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रनाम्नः केशवस्य समीपं मुक्तमञ्जसा ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            (आनन्द-मोद-प्रमोद-मुत् शब्देषु अर्थभेदः)\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘अनन्यहेतुकं साक्षाद् भगवद्भक्तिरूपकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखमानन्द इत्युक्तो मोदो भोगनिमित्तकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रमोदस्तद्विशेषोत्थो मुन्नामात्यल्पभोगतः ॥’ इत्यृग्वेदसंहितायाम् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (मन्त्रे च पुनरुक्तिः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B06"
},
"text": "तमसः सकाशाद् उद्गता वयम् उत्तरं सर्वोत्तमं विष्ण्वाख्यं ज्योतिः परिपश्यन्तः तमेव देवत्रा देवं देवविषयेऽपि देवम् अगन्म । तदेव ज्योतिष्ट्वेनोत्तरत्वेन च पश्यन्त इति दर्शने इत्थम्भावविधानार्थं पूर्वम् । तथैवासौ भगवानुत्तमं ज्योतिः, न राजादिष्विवाविद्यमानभक्तिमात्रम् इदम् इति ज्ञापयितुम् ‘अगन्म ज्योतिरुत्तमम्’ इति पुनर्वचनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B07"
},
"text": "‘अर्चिषोंऽशा वर्तुलास्तु नाम्ना वटरकाः स्मृताः’ इति शब्दनिर्णये ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B08"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘बृहत्तमं मधु यदि सहापूपं प्रभक्षयेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वप्ने तस्याचिरान्मृत्यू रक्ताब्जे वा शिरोधृते ॥’ इति ब्रह्माण्डे ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B09"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘रात्र्यास्तु देवता दुर्गा दुःस्वप्ने सा प्रपूजिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पायसेन हरेन्मृत्युं रात्रिसूक्तादकालिकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि कालिकमृत्युः स्यात् पदं सा परमं नयेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सहैव विष्णुना भक्तं विष्णोस्तद्वेदिनं तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रतिदत्वात् परो विष्णुर्मुख्यतो रात्रिरुच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदाश्रयत्वाद् दुर्गाऽपि रात्रीरित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीरूपः स परो विष्णुः पायसेष्टो हि मोक्षदः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादुभौ सहैवेज्यौ भक्त्या दुःस्वप्नदर्शने ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते प्रथमर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B10"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहुभिर्नयनैर्विष्णुर्बहुधेदं ददर्श ह ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आयन् सर्वेषु लोकेषु धृतास्तेनैव हि श्रियः ॥",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते द्वितियर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नीचान् उच्चांश्च जीवान् स ब्रह्मादीन् उर्वपूरयत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानेन बाधतेऽज्ञानं.........",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते तृतीयर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "...............स्वसारं स्वं तथाऽकरोत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उषआख्यं शुक्लवर्णं प्रमदारूपमेव च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमश्चापाकरोत्येव तदा(सदा) सूर्यादिषु स्थितः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते चतुर्थर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स नः स्वामी यदुदरे यमनाद् यामनामके ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आविक्ष्महि वयं सर्वे वृक्षे यद्वत् पतत्रिणः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते पञ्चमर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शेनाख्यास्तु सुखीनत्वाद् आ समन्तात् सुरोत्तमाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पद्वन्तो मानुषाश्चैव पादमात्रप्रयायिनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ग्रामाख्या बहुलत्वात्तु दैत्या एव प्रकीर्तिताः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अर्थिनस्तु कृतार्थत्वान्मुक्ता एव श्रुताः श्रुतौ ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते षष्ठर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऊरीकृतप्रमाणत्वाद् ऊर्म्यः स भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वृकास्तेनैव निर्याप्याः वृकाः क्रूरत्वतोऽसुराः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्स्वभावाश्च वृक्याः स्युः स्तेनास्तत्र महासुराः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मस्तेना यतस्ते हि नित्यमैकात्म्यवेदिनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुः सुखतरश्चैव भक्तानां भवति प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते सप्तर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कृष्णं व्यक्तं तमोऽज्ञानम् अज्ञानां पेशलं हि तत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद् यातयत्यृणमिव भगवान् पुरुषोत्तमः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव चोषाः कथितः प्रकाशत्वाज्जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्ते अष्टमर्चस्य व्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B12"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जयिनः स्तोममिव च ब्राह्मणाय यथा च गाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपाकरं तथा स्तोमं तवाहं तद् (वृ)गृणीष्व च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्यौरिति ज्ञानमुद्दिष्टं तद्‍व्यङ्गत्वाज्जनार्दनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दुहिता दिव इत्युक्तः.........।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (रात्रीसूक्तोपासनाया मुक्तिप्राप्तिः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B13"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "......... एवमर्थेन पूज्यते ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्रीसूक्तेन भगवान् साक्षान्नारायणः प्रभुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्सन्निधानाद् दुर्गाया एषोऽर्थ उपचारतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं स्तुतस्तथैवेष्टो भगवान् मोक्षदो भवेत् ।",
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n              (सन्न्यासिभिरपि कर्तव्यो रात्रीसूक्तजपः)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V10_B11"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदन्तीत्याद्यृचः सर्वा अपि दुःस्वप्नदर्शने ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जप्या एव, विशेषोऽयं होमो दुःस्वप्नदर्शने ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "परोक्षज्ञानिनो विष्णुरापरोक्ष्यं व्रजेत् त्वरन् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरोक्षदृशः प्रीतः सुखाधिक्यं करोत्यतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तस्य, द्विविधैस्तस्माज्जपो योगश्च सर्वथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तव्यो, न्यासिभी रात्रिसूक्तं जप्यं त्रिशोऽञ्जसा ॥ इत्यैतरेयसंहितायाम् ॥ ४ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)चतुर्थः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V11",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(सर्वशब्दोपासना)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ खल्वियं सर्वस्यै वाच उपनिषत् । सर्वा ह्येवेमाः सर्वस्यै वाच उपनिषदः । इमां त्वेवाऽचक्षते । पृथिव्या रूपं स्पर्शाः, अन्तरिक्षस्योष्माणः, दिवः स्वराः । अग्ने रूपं स्पर्शाः, वायोरुष्माणः, आदित्यस्य स्वराः । ऋग्वेदस्य रूपं स्पर्शाः, यजुर्वेदस्योष्माणः, सामवेदस्य स्वराः । चक्षुषो रूपं स्पर्शाः, श्रोत्रस्योष्माणः, मनसः स्वराः । प्राणस्य रूपं स्पर्शाः, अपानस्योष्माणः, व्यानस्य स्वराः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V11"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V11_B01"
},
"text": " अथ सर्ववाग्विषया विद्योच्यते । विष्णुनामा(शब्दा)र्थत्वात् सर्ववाचाम् । पूर्वोक्ता अपि सर्ववाग् उपनिषद एव । तथापि मुख्यत(मुखत) एव सर्ववाग्विषयत्वाद् वक्ष्यमाणामेव सर्वस्यै वाच उपनिषदिति सर्वेऽप्याचक्षते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V11_B02"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘पृथिव्यादिस्थितो विष्णुः पृथिव्याद्यभिधानवान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्पर्शादीनां देवताऽसौ क्रमेणैव प्रकीर्तितः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V12",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (पुरुषशरीरं दैवी वीणा)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ खल्वियं दैवी वीणा भवति । तदनुकृतिरसौ मानुषी वीणा भवति । यथाऽस्याः शिरः, एवममुष्याः शिरः । यथाऽस्याः उदरम्, एवममुष्या अम्भणम् । यथाऽस्यै जिह्वा, एवममुष्यै वादनम् । यथाऽस्यास्तन्त्रयः, एवममुष्या अङ्गुलयः । यथाऽस्याः स्वराः, एवममुष्याः स्वराः । यथाऽस्याः स्पर्शाः, एवममुष्याः स्पर्शाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथा ह्येवेयं शब्दवती तर्द्मवति, एवमसौ शब्दवती तर्द्मवती । यथा ह्येवेयं लोमशेन चर्मणा पिहिता भवति, एवमसौ लोमशेन चर्मणा पिहिता । लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति । स यो हैतां दैवीं वीणां वेद, श्रुतवदनो भवति, भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति, यत्र क्व चाऽर्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V12"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V12_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य विष्णोरयं देहो वीणा साक्षात् प्रकीर्तिता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दैवी वीणा ततः सेयं लोकसिद्धा तु मानुषी ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मादिदेहान् यो वेद विष्णोर्वीणेति भक्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विद्यापूर्णसुखः स स्याद् भूमिपूरितकीर्तिमान् ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V13",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (वाक्‍सिद्ध्यै सिद्धमन्त्रः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथातो वाग्‍रसः । यस्यां संसद्यधीयानो वा भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत । तत्रैतामृचं जपेत् -",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ‘ओष्ठा पिधाना न कुली दन्तैः परि वृता पविः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत्’(सा.मं.ब्रा.१.७.१५) ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " इति वाग्रसः ॥५ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V13"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V13_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विद्याधिक्यार्थमेवैतां वाक्साराम् अप्यृचं जपेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ध्यात्वा नारायणं देवं स्त्रीरूपं वाचि संस्थितम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ओष्ठा पिधानेत्येषा ह्यृक् सारो वाचः प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्हि वाचि संस्थस्यैवोष्ठावेतौ पिधानवत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुलीति चोक्तो भगवान् प्रलीनाशेषकुत्सितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पाति सर्वं विशिष्टश्च सर्वस्मादित्यतः पविः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्ववागीश्वरो विष्णुः स्त्रीरूपो मां सुवादयेत्’ ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V13_B02"
},
"text": "(नेत्युपमार्थे)न इत्युपमानार्थम् । ओष्ठावपिधानवत् अस्येति । न च विष्णोरन्या सर्वस्या वाच ईशाना । स हि मुख्यतः सर्वेश्वरः । तस्यैव प्रस्तुतत्वाद्, वक्ष्यमाणत्वाच्च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V13_B03"
},
"text": "‘श्रियःपतिर्यज्ञपतिर्जगत्पतिर्गिराम्पतिर्लोकपतिर्धरापतिः’(भाग.२.४.२०) इति भागवते । ‘यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ् न वेद’(बृह.३.७.२७) इत्यादिश्रुतिश्च । स्त्रीलिङ्गत्वं देवतेत्यादिवदपि युज्यते । स्त्रीरूपत्वाच्च ॥ ५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति द्वितीयारण्यके (तृतीयप्रघट्टके)पञ्चमः खण्डः॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V14",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(वाग्देवताया शरीरपुष्टिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ हास्मा एतत् कृष्णहारीतो वाग्ब्राह्मणमिवोपोदाहरति । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा व्यस्रंसत संवत्सरः । स च्छन्दोभिरात्मानं समदधात् । यच्छन्दोभिरात्मानं समदधात् तस्मात् संहिता ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V14"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V14_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संवत्सर इति विशेषणाद् विरिञ्च एवात्र प्रजापतिः । ‘ब्रह्मा विश्वः कतमः स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सरः’(महाना.उ.१७.१२) इत्यादि श्रुतेः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘श्रान्तो ब्रह्मा सर्ववेदैः स्तुत्वा नारायणं प्रभुम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव सम्यक् सन्धाय दार्ढ्यं देहस्य सोऽकरोत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्धानात् संहितेत्युक्तो विष्णुरेव सनातनः।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V15",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (वर्णद्वयसमायोगे विष्णोरेव गुणगानम्)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्यै वा एतस्यै संहितायै णकारो बलम् , षकारः प्राण आत्मा । स यो हैतो णकार-षकारावनुसंहितम् ऋचो वेद, सबलां सप्राणां संहितां वेद । आयुष्यमित विद्यात् ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V15"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V15_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनाम्नि णशब्देन विष्णोर्बलमुदीर्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ण इत्याक्रियमाणत्वाण्णकारोऽस्य बलं मतम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनाम्नि षकारेण रमाब्रह्मेशपूर्विणः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रणेतृताऽखिलस्यैव विष्णोरुक्ता तथाऽऽत्मता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आततत्वं सर्वगुणैर्देशतः कालतस्तथा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मशब्दोदितं तच्च षशब्देनाभिधीयते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ष इत्याक्रियमाणत्वं प्रणेतृत्वं च पूर्णता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोः षकार इत्युक्ता वीत्युक्तस्य विशिष्टता ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्त्यस्थित उकारस्तु ताच्छील्यादि हरेर्वदेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं विशिष्टप्राणत्वम् आततत्वं च सर्वतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशिष्टं च बलं विष्णोः सर्वस्माच्छीलमित्यपि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "उदितं विष्णुशब्देन, तस्माद् ऋक्संहितामनु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वर्णद्वयसमायोगे ष्णुशब्दस्यार्थमेव तु ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोः प्राणत्वमात्मत्वं बलं चैवात्र वेत्ति यः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव विष्णोर्बलवित् तथा प्राणत्वविद् भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव मुक्तः संसारान्नित्यायुष्मान् भविष्यति ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V16",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स यदि विचिकित्सेत्, सणकारं ब्रवाणीं३ँ, अणकारा३ँ इति, सणकारमेव ब्रूयात् । सषकारं ब्रवाणी३ँ, अषकारा३ँ इति, सषकारमेव ब्रूयात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्ताविति ह स्माऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ यद् वयम् अनुसंहितम् ऋचोऽधीमहे, यच्च माण्डूकेयीयम् अध्यायं प्रब्रूमः, तेन नो णकार-षकारावुपाप्तावन्ति ह स्माऽह स्थविरः शाकल्यः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V16"
},
"text": "\n\t\t\t  (वेदपुराणानि संहिताप्रतिपादकानि)\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V16_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संहितासहितत्वेन यदृचोऽधीमहे वयम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदान् अन्यान् पुराणं वा तेन विष्णुपदोदितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवाप्तो भगवान् स्यान्नस्तन्नामार्था यतोऽखिलाः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्याहुर्ऋषयः सर्वे ... ...।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V17",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n          (वेदादेर्विष्णुनामव्याख्यानपरतया तदध्ययनादेर्विधिः)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतद्ध स्म वै तद् विद्वांस आहुर्ऋषयः कावषेयाः किमर्था वयमध्येष्यामहे । किमर्था वयं यक्ष्यामहे । वाचि हि प्राणं जुहुमः प्राणे वा वाचम् । यो ह्येव प्रभवः स एवाप्ययः ।",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V17"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V17_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": ".... किमन्याध्ययनाद् भवेत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञैर्वेत्यृषयोऽप्यन्ये कावषेया वदन्ति हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मौनेन विष्णुशब्दार्थं ध्यायन्तो वाचमेव वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "जुहुमो विष्णुनामाख्यां जपन्तो मन्त्रमेव वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमस्कारसमायुक्तं जुहुमः प्राणमत्र हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "किमन्यैर्बहुभिः कार्यैरेतस्यैवाधिकत्वतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतदर्थानुसन्धानपूर्वं वेदान् अथापि वा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधीमहे यजामो वा नान्यथा तु कथञ्चन ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एष एव हि सर्वेषां वेदानामर्थ ईरितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुनामोदितो योऽर्थस्तद्व्याख्याऽन्यद् वचोऽखिलम् ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं विशिष्टप्राणात्मबलाद्यखिलसद्गुणैः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णस्वभावः सर्वेषां वचसामर्थ ईरितः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18",
"type": "mantra",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t\t(कस्मै नोपदिशेत्?)\n          ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयात् , नासंवत्सवासिने, नाप्रवक्त्रे इत्याचार्या आचार्याः ॥ ६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमहैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके)द्वितियोऽध्यायः॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-AIT_C03_S02_V18"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘संहिताख्यानि विष्णोस्तु रूपाण्येतानि सर्वशः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यविद्यास्वशिष्यस्य न ब्रूयात् प्रथमं क्वचित्।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्याख्यानशक्तिहीनाय नैव ब्रूयात् कथञ्चन ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैष्णवाय सुवृत्ताय (सुव्रताय सुशिक्षिणे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "शान्ताय सुविशुद्धाय) मेधाश्रद्धायुताय च ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुरोः शुश्रूषकायैव ब्रूयादित्यनुशासनम् ॥’ इत्यादि च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (सर्वशब्दा अपि विष्णुनामव्याख्यानरुपा एव)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "य एतेन ‘ण’ इति शब्देनाक्रियमाणं विष्णोः पूर्णबलम्, ‘ष’शब्देनाक्रियमाणं देशतः कालतो गुणतश्चाऽततत्वं च सर्वां संहिताम् अनु तदर्थत्वेन वेद, अक्षरद्वयसंयोगरूपया संहितयैतदेव सर्वत्रोच्यत इति, स सम्पूर्णबलं सर्वप्रणेतृत्वशक्त्यादियुक्तं विष्णुं वेद । अथ इत्यादिका अपि संहितारूपा एव । पदवर्णयोः पृथगनभिव्याहारात् । तस्मात् सर्वशब्दा विष्णुनाम-व्याख्यानरूपा एव ।",
"tail": "\n            (विष्णुनाम्नि षणकारावेव मुख्यौ)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B02"
},
"text": "यद् वयं संहितायुक्तत्वेनर्चोऽधीमहे तेनास्माकं ‘ण’शब्द-‘ष’शब्दार्थरूपो विष्णुरुपात्तः । तद्‍व्याख्यानत्वात् सर्ववाचाम् । ‘वि’इत्युपसर्गत्वाद् उकारस्य च ताच्छील्यार्थत्वाद् उक्तार्थविशेषणरूपत्वेन प्रसिद्धत्वान्न पृथक् तयोर्व्याख्यानमत्र कृतम् । ऋच इति सर्ववाचामुपलक्षणम् । अतः सर्ववेदादिशब्दोदितः सर्वगुणपरिपूर्णो भगवान्नारायण इति सिद्धम् ॥ ६॥",
"tail": "\n            (सर्वशब्दवाच्यो नारायणः सदा सन्तुष्यतु)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वैश्च वैदिकपदैरपि लोकशब्दैः मेघाग्निवारिधितळादि(रवैश्च)भवैश्च सर्वैः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकोऽभिधेयपरिपूर्णगुणः प्रियोऽलं नारायणो मम सदैव सुतुष्टिमेतु ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (वायुदेवस्यावतारत्रयम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "बट् तद्दर्शनमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मध्वो यत्तु तृतीयकं कृतमिदं भाष्यं हि तेन प्रभौ ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (बळित्थासूक्तव्याख्यानम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हन(नु)शब्दो ज्ञानवाची हनुमान् मतिशब्दितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "रामस्य स्वृतरूपस्य वाचस्तेनानयन्त हि ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "भृतमो भीम इत्युक्तो वाचो मा मातरः स्मृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋगाद्या इतिहासश्च पुराणं पञ्चरात्रकम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रोक्ताः सप्तशिवास्तत्र शयो भीमस्ततः स्मृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मध्वित्यानन्द उद्दिष्टो वेति तीर्थमुदाहृतम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "मध्व आनन्दतीर्थः स्यात् तृतीया मारुतीतनुः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति सूक्तगतं रूपत्रयमेतन्महात्मनः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो वेद वेदवित् स स्यात् तत्त्ववित् तत्प्रसादतः ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (बळित्थासूक्तव्याख्यानं - यजुःसंहितायाम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘साधको रामवाक्यानां तत्समीपगतः सदा ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "हनुमान् प्रथमो ज्ञेयो भीमस्तु बहुभुक् पितोः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृतनाक्षयकारी च द्वितीयस्तु तृतीयकः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णप्रज्ञस्तथाऽऽनन्दतीर्थनामा प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "दशेति सर्वमुद्दिष्टं सर्वं पूर्णमिहोच्यते ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रज्ञा प्रमतिरुद्दिष्टा पूर्णप्रज्ञस्ततः स्मृतः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "आ समन्तात् पतित्वे तु गूढं कलियुगे हरिम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "असत्यमप्रतिष्ठं तु जगदेतदनीश्वरम् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "वदद्भिर्गूहितं सन्तं तृतीयोऽसुर्मथायति ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "येन विष्णोर्हि वर्पाख्यान् गुणान् अज्ञासिषुः परान् ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईशानासः सूरयश्च निगूढान् निर्गुणोक्तिभिः(निगूढाभिर्गुणोक्तिभिः) ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्रेतायां द्वापरे चैव कलौ चैते क्रमात् त्रयः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतेषां(येषां हि) परमो विष्णुर्नेता सर्वेश्वरेश्वरः ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वयम्भुब्रह्मसंज्ञोऽसौ परस्मै ब्रह्मणे नमः ॥’ इति च ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            (भाष्येऽन्तिममङ्गलाचरणम्)\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "AIT_C03_S02_V18_B01"
},
"text": "\n              ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णानन्दगुणोदारधाम्ने नित्याय वेधसे ।",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमन्दानन्दसान्द्राय प्रेयसे विष्णवे नमः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥इति श्रीमदानन्दतीर्तभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके(तृतीयप्रघट्टके)द्वितियोध्यायः॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Aitareya"