Anandamakaranda

JSON:Bhagavadgitabhashya: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Bhagavadgitabhashya",
"slug": "Bhagavadgitabhashya",
Line 6: Line 6:
"type": "bhashya",
"type": "bhashya",
"docId": "BGB",
"docId": "BGB",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 1175
"nextId": 1175
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"id": "BGB",
"title": "श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्",
"name": "Bhashya",
"type": "Bhashya"
},
"text": "\n    \n    ",
"children": [
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C01",
"type": "adhyaya",
"name": "प्रथमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "प्रथमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितम्",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "उपोद्घातः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I03"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवं नारायणं नत्वा सर्वदोषविवर्जितम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिपूर्णं गुरूंश्चाऽन् गीतार्थं वक्ष्यामि लेशतः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "वेदव्यासावतारे बीजम्",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I04"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नष्टधर्मज्ञानलोककृपालुभिर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिभिरर्थितो ज्ञानप्रदर्शनाय भगवान् व्यासोऽवततार ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "महाभारतरचनावतरणिका",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I05"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततश्चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनादर्शनाद् वेदार्थाज्ञानाच्च संसारे क्लिश्यमानानां वेदानधिकारिणां स्त्रीशूद्रादीनां च धर्मज्ञानद्वारा मोक्षो भवेदिति कृपालुः सर्ववेदार्थोपबृंहितां तदनुक्तकेवलेश्वरज्ञानदृष्टार्थयुक्तां च सर्वप्राणिनाम् अवगाह्यानवगाह्यरूपां केवलभगवत्स्वरूपपरां परोक्षार्थां महाभारतसंहिताम् अचीक्लृपत् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "महाभारतस्य सर्वशास्त्रोत्तमत्वे प्रमाणानि",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I06"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तच्चोक्तम् -",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " \n        "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": " ‘लोकेशा ब्रह्मरुद्राद्याः संसारे क्लेशिनं जनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "\n        वेदार्थाज्ञमधीकारवर्जितं च स्त्रियादिकम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवेक्ष्य प्रार्थयामासुर्देवेशं पुरुषोत्तमम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ततः प्रसन्नो भगवान् व्यासो भूत्वा च तेन च ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यावताररूपैश्च वेदानुक्तार्थभूषितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "केवलेनात्मबोधेन दृष्टं वेदार्थसंयुतम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वेदादपि परं चक्रे पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भारतं पञ्चरात्रं च मूलरामायणं तथा ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुराणं भागवतं चेति सम्भिन्नः शास्त्रपुङ्गवः॥’इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "महाभारतं दशार्थकम्",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I07"
},
"text": " \n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Upanarada_id"
},
"text": "‘ब्रह्माऽपि तन्न जानाति ईषत् सर्वोऽपि जानति(ते)।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बह्वर्थमृषयस्तत्तु भारतं प्रवदन्ति हि ॥’ इत्युपनारदीये। "
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": "‘ब्रह्माद्यैः प्रार्थितो विष्णुर्भारतं स चकार ह ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यस्मिन् दशार्थाः सर्वत्र न ज्ञेयाः सर्वजन्तुभिः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘भारतं चापि कृतवान् पञ्चमं वेदमुत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दशावरार्थं सर्वत्र केवलं विष्णुबोधकम् ॥"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I14"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "परोक्षार्थं तु सर्वत्र वेदादप्युत्तमं तु यत् ॥’ "
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I15"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘यदि विद्याच्चतुर्वेदान् साङ्गोपनिषदान् द्विजः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " न चेत् पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद् विचक्षणः ॥’(म.भा.१.१.२६८)’"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I16"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "‘बिभेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति ।’( म.भा.आदि.१.२९३)"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "महाभारतार्थस्य त्रैविध्यम्",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I17"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " मन्वादि केचिद् ब्रुवते ह्यास्तीकादि तथाऽपरे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथोपरिचराद्यन्ये भारतं परिचक्षते ॥(म.भा.आदि.१.६६)"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "महाभारतस्य निर्णेयता निर्णायकता च",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I18"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmanda_id"
},
"text": "भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैः ऋषिभिश्च समन्वितैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ॥(ब्रह्माण्डपुराणे)"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I19"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥’ (म.भा.१.३००)"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I20"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रचित् ’( म.भा.आदि ५.५०)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘विराटोद्योगसारवान्’ ( म भा.१.८९) "
}
],
"tail": " इत्यादितद्वाक्यपर्यालोचनया, ऋषिसम्प्रदायात्, "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत्’ ( वायुप्रोक्तवचनम्) "
}
],
"tail": " इत्यादिपुराणग्रन्थान्तरगतवाक्यान्यथानुपपत्त्या, नारदाध्ययनादिलिङ्गैश्चावसीयते ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(युक्त्या भारतस्य सर्वोत्तमत्वसमर्थनम् )",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I21"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथमन्यथा भारतनिरुक्तिज्ञानमात्रेण सर्वपापक्षयः ? प्रसिद्धश्च सोऽर्थः ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I22"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं चान्यस्य न कर्तुं शक्यते? ग्रन्थान्तरगतत्वाच्च नाविद्यमानस्तुतिः । न च कर्तुरेव । इतरत्रापि साम्यात् ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I24"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्र च सर्वभारतार्थसंग्रहां वासुदेवार्जुनसंवादरूपां भारतपारिजातमधुभूतां गीताम् उपनिबबन्ध ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "गीता महाभारतादप्यधिका ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I25"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तच्चोक्तम्–",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I26"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahakaurma_id"
},
"text": "‘भारतं सर्वशास्त्रेषु भारते गीतिका वरा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोः सहस्रनामापि ज्ञेयं पाठ्यं च तद् द्वयम् ॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति महाकौर्मे ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "गीतोक्तधर्मानुष्ठानं मुक्तिहेतुः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I27"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने।’(म.भा.१३.१६.१२.)"
}
],
"tail": "  इत्यादि च ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_I28"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्र सेनयोर्मध्ये बान्धवादिमोहजालसंवृतं विषीदन्तम् अर्जुनं भगवानुवाच ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "धृतराष्ट्र उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( द्रोणाचार्यं प्रति दुर्योधनवचनम् )",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥ ५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥ ६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( दुर्योधनपक्षीया महारथाः )",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": " ( भीष्मादिभिः शङ्खनादः ) ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥ १२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः  ॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥ १६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥ १७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥ १८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २०॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥ २६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्॥ २७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।",
"tail": "\n\t\t  \n\t\t  "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( अर्जुनविषादः )",
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥ ३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पापमेवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥ ४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥ ४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥ ४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C01_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C02",
"type": "adhyaya",
"name": "द्वितीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "द्वितीयोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विषीदन्तमिदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अजुर्न उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( भगवता गीतोपदेशारम्भः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गतासून् अगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "ज्ञानिनो अर्जुनस्येषन्मोहप्रकारनिरूपणम्",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रज्ञावादान्",
"tail": " स्वमनीषोत्थवचनानि । कथमशोच्याः? "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गतासून्",
"tail": "॥११ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( ईश्वरनित्यत्वसमर्थनम् )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V12_B01"
},
"text": "किमिति? ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " न त्वेवाहम्",
"tail": " ॥ ईश्वरनित्यत्वस्याप्रस्तुतत्वाद् दृष्टान्तत्वेनाह –"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " न त्वेति ॥",
"tail": " यथाऽहं नित्यः सर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धः; एवं त्वमेते जनाधिपाश्च नित्याः  ॥ १२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( देहानित्यत्वे दृष्टान्तः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(देहातिरिक्तात्मसाधनम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( देहातिरिक्तात्मसद्भावे अनुभवप्रमाणम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( जडस्य, सङ्गात-प्राणादिचैतन्ययोश्च  ईक्षितृत्वनिषेधः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(मनो न ज्ञाता, किन्त्वात्मैव ) ",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(बौद्ध-चार्वाकौ प्रति वेदप्रामाण्यसमर्थनम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( धर्मादिसिद्धावपौरुषेयवाक्यमेव मानम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(धर्मादौ सर्वाभिमतिरेव प्रमाणम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(अनुमानस्याप्रामाणिकत्वे वाचनिकव्यवहारासिद्धिः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( चार्वाकशास्त्रस्य प्रयोजनादिनिराकरणम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(न पौरुषेयवाक्येण धर्मादिसिद्धिः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(मरणे शोकः न कार्यः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B01"
},
"text": "देहिनो भाव एतद्भवति; तदेवासिद्धमिति चेद्, न- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "देहिनोऽस्मिन् ॥ ",
"tail": " यथा कौमारादिशरीरभेदेऽपि देही तदीक्षिता सिद्धः; एवं देहान्तरप्राप्तावपि, ईक्षितृत्वात् ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B02"
},
"text": "\n            न हि जडस्य शरीरस्य कौमाराद्यनुभवः सम्भवति, मृतस्यादर्शनात् । मृतस्य वाय्वाद्यपगमाद् अनुभवाभावः,  ‘अहं मनुष्यः’ इत्याद्यनुभवाच्चैतत् सिद्धमिति चेद्, न । सत्येवाविशेषे देहे सुप्त्यादौ ज्ञानादिविशेषादर्शनात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B03"
},
"text": " समश्चाभिमानो मनसि । काष्ठादिवच्च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B04"
},
"text": " श्रुतेश्च ।  प्रामाण्यं च प्रत्यक्षादिवत् । न च बौद्धादिवत् । अपौरुषेयत्वात्। न ह्यपौरुषेये पौरुषेयाज्ञानादयः कल्पयितुं शक्याः । विना च कस्यचिद् वाक्यस्यापौरुषेयत्वं सर्वसमयाभिमतधर्माद्यसिद्धिः । यश्च तौ नाङ्गीकुरुते नासौ समयी, अप्रयोजकत्वात् ।  ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B05"
},
"text": " माऽस्तु धर्मोऽनिरूप्यत्वाद् इति चेद्, न । सर्वाभिमतस्य प्रमाणं विना निषेद्धुमशक्यत्वात् । न च सिद्धिरप्रामाणिकस्येति चेत् - न । सर्वाभिमतेरेव प्रमाणत्वात् ।  ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B06"
},
"text": "अन्यथा सर्ववाचिकव्यवहारासिद्धेश्च । न च ‍‘मया श्रुतम्’ इति तव ज्ञातुं शक्यम् । अन्यथा वा प्रत्युत्तरं स्यात् । भ्रान्तिर्वा तव स्यात् । ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B07"
},
"text": "सर्वदुःखकारणत्वं वा स्यात् । एको वाऽन्यथा स्यात् । ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B08"
},
"text": "रचितत्वे च धर्मप्रमाणस्य कर्तुरज्ञानादिदोषशङ्का स्यात् । न चादोषत्वं स्ववाक्येनैव सिध्यति । ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B09"
},
"text": " न च येन केनचिद् अपौरुषेयम् इत्युक्तमआ उक्तवाक्यसमम् । अनादिकालपरिग्रहसिद्धत्वात् । अतः प्रामाण्यं श्रुतेः । अतः कुतर्कैः ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धीरस्तत्र न मुह्यति",
"tail": " ॥ "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B10"
},
"text": " अथवा- जीवनाशं देहनाशं वाऽपेक्ष्य शोकः? न तावज्जीवनाशम् , नित्यत्वाद् इत्याह –",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " न त्वेवेति ॥",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V13_B11"
},
"text": "नापि देहनाशमित्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " देहिन इति ॥ ",
"tail": " यथा कौमारादिदेहहानेन जरादिप्राप्तावशोकः, एवं जीर्णादिदेहहानेन देहान्तरप्राप्तावपि ॥ १३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( सुखदुःखादौ मनसो विषयसम्बन्ध एव कारणम् )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( आत्मनो विषयेन्द्रियसन्निकर्षमात्रेण दुःखादिर्नास्ति )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( अभिमान एव सुखदुःखादिकारणम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(आत्मनः सुखादीनां च विषयविषयिभावसम्बन्धः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( द्विविधम् आगमापायित्वम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( देहाद्यात्मभ्रम एव दुःखकारणम् )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V14_B01"
},
"text": "तथाऽपि तद्दर्शनाभावादिना शोक इति चेद्?  नेत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मात्रास्पर्शा इति ॥ ",
"tail": " मीयन्त इति मात्राः = विषयाः, तेषां स्पर्शाः = सम्बन्धाः । त एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शीतोष्णसुखदुःखदाः",
"tail": "।  देहे शीतोष्णादिसम्बन्धाद्धि शीतोष्णाद्यनुभव आत्मनः। ततश्च सुखदुःखे । नह्यात्मनः स्वतो दुःखादिः सम्भवति । कुतः? आगमापायित्वात् । यद्यात्मनः स्वतः स्युः सुप्तावपि स्युः ।  अतो ‘यतो मात्रास्पर्शा जाग्रदादावेव ते सन्ति; नान्यदा’ इति तदन्वयव्यतिरेकित्वात् तन्निमित्ता एव, नात्मनः स्वतः ।  "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V14_B02"
},
"text": " आत्मनश्च  तैर्विषयविषयिभावसम्बन्धाद् अन्यः सम्बन्धो नास्ति । न चाऽगमापायित्वेऽपि प्रवाहरूपेणापि नित्यत्वमस्ति । सुप्तिप्रलयादावभावाद् इत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अनित्या इति ॥ ",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V14_B03"
},
"text": "अत आत्मनो देहाद्यात्मभ्रम एव सुखदुःखकारणम् । अतस्तद्विमुक्तस्य बन्धुमरणादिदुःखं न संभवति । अतोऽभिमानं परित्यज्य ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तान्",
"tail": " शीतोष्णादीन् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तितिक्षस्व",
"tail": " ॥ १४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V15_B01"
},
"text": " अतः प्रयोजनमाह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यं हीति ॥ ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यम् एते",
"tail": " मात्रास्पर्शा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "न व्यथयन्ति",
"tail": "। पुरि शयमेव सन्तम् । शरीरसम्बन्धाभावे सर्वेषामपि व्यथाभावात् पुरुषम् इति विशेषणम् । कथं न व्यथयन्ति? समदुःखसुखत्वात् । तत् कथम् ? धैर्येण ॥ १५ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V16_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘नित्य आत्मा’ इत्युक्तम् । किम् आत्मैव नित्यः, आहोस्विद् अन्यदपि ? अन्यदपि । तत् किम् इति ? आह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नासत इति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "असतः",
"tail": " कारणस्य "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सतः",
"tail": " ब्रह्मणश्च "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अभावो न विद्यते ",
"tail": "। "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V16_B02"
},
"text": " ‘प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ कालश्च सत्तम।’  इति वचनात्  श्रीविष्णुपुराणे । पृथग् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "‘विद्यते’",
"tail": " इत्यादरार्थः ॥ "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V16_B03"
},
"text": "\n            असतः कारणत्वं च – ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणो विभुः’ (भाग.१.२.३१) "
}
],
"tail": " इति भागवते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘असतः सदजायत’ (ऋ.१०.७२.२) "
}
],
"tail": " इति च । अव्यक्तेश्च । सम्प्रदायतश्चैतत् सिद्धम् इत्याह – "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " उभयोरपीति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अन्तो",
"tail": "  निर्णयः॥१६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V17_B01"
},
"text": "किं बहुना ! यद् देशतोऽनन्तं तन्नित्यमेव, वेदाद्यन्यदपीत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अविनाशीति ॥ ",
"tail": " नापि शापादिना विनाश इत्याह – "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " विनाशमिति ॥ ",
"tail": " अव्ययं च तद् ॥ १७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( देहः अनित्यः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( द्विविधोपाधिविचारः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V18_B01"
},
"text": " भवतु देहस्यापि कस्यचिन्नित्यत्वम् इति । नेत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अन्तवन्त इति ॥ ",
"tail": "अस्तु तर्हि दर्पणनाशात् प्रतिबिम्बनाशवत् आत्मनाशः ? इत्यत आह – "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नित्यस्येति ॥ ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "‘शरीरिणः’",
"tail": " इति ईश्वरव्यावृत्तये । न च नैमित्तिकनाश इत्याह – "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अनाशिन इति ॥ ",
"tail": " कुतः ? अप्रमेयेश्वरसरूपत्वात् । न ह्युपाधिबिम्बसन्निध्यनाशे प्रतिबिम्बनाशः, सति च प्रदर्शके । स्वयमेवात्र प्रदर्शकः, चित्त्वात् । नित्यश्चोपाधिः कश्चिदस्ति ॥ "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V18_B02"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavad_id"
},
"text": "‘प्रतिपत्तौ विमोक्षस्य नित्योपाध्या स्वरूपया । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "चिद्रूपया युतो जीवः केशवप्रतिबिम्बकः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनात् ॥१८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( आत्मनाशव्यवहारः भ्रान्तिमूलः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति  न हन्यते॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( प्रतिबिम्बस्य न स्वतः क्रिया )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V19_B01"
},
"text": " व्यवहारस्तु भ्रान्त इत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " य एनमिति ॥ ",
"tail": " कुतः? उक्तहेतुभ्यो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नायं हन्ति, न हन्यते ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V19_B02"
},
"text": "न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया । स हि बिम्बक्रिययैव क्रियावान् ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "‘ध्यायतीव’ (बृ.उ.६.३.७)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेश्च ॥ १९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( जीवनित्यत्वे मन्त्रवर्णः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२०॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V20_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अत्र मन्त्रवर्णोऽप्यस्तीत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " न जायत इति ॥ ",
"tail": " न चेश्वरज्ञानवत् भूत्वा भविता । तद्धि – "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "‘तदैक्षत’ (छां.उ.६.२.३)"
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘देशतः कालतो योऽसाववस्थातः स्वतोऽन्यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अविलुप्तावबोधात्मा.........’॥ (भाग.३.७.५)"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धम् ।"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V20_B02"
},
"text": " कुतः? अजादिलक्षणेश्वरसरूपत्वात् । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शाश्वतः",
"tail": " सदैकरूपः । पुरं = देहम् अणतीति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुराणः",
"tail": "। तथाऽपि "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "न हन्यते हन्यमानेऽपि देहे ",
"tail": " ॥२० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V21_B01"
},
"text": "अतो य एवं वेद स कथं कं घातयति, हन्ति वा ? ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अविनाशिनं",
"tail": "  नैमित्तिकनाशरहितम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नित्यं",
"tail": " स्वाभाविकनाशरहितम् । अथवा-  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अविनाशिनं",
"tail": " दोषयोगरहितम्, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नित्यं",
"tail": " सदा भाविनम् इति सर्वत्र विवेकः । दोषयुक्तपुरुषादिषु नष्टशब्दप्रयोगात् ॥ २१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥ २२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V22_B01"
},
"text": " देहात्मविवेकानुभवार्थं दृष्टान्तमाह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " वासांसीति ॥ २२ ॥",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( विशेषनिमित्तैरपि जीवो न विनश्यति )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V23_B01"
},
"text": " स्वतः प्रायो निमित्तैश्चाविनाशिनोऽपि केनचिद् निमित्तविशेषेण स्यात् ककच्छेदवत्, इत्यतो विशेषनिमित्तानि निषेधति – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नैनमिति ॥२३ ॥ ",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  \n      ",
"children": [
{
"tag": "gadya",
"text": "( आत्मनो छेदादियोग्यतैव नास्ति )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(अंशशब्दप्रवृत्तिनिमित्तविचारः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(भगवति कर्तृत्वस्थाणुत्वयोरविरोधसमर्थनम्)",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( मोक्षो महापुरुषार्थः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( मोक्षो विष्णुप्रसादैकसाध्यः )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(सर्वागमानां भगवद्गुणोत्कर्षे महातात्पर्यम् )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( भगवत इन्द्रादीनां च विद्यमानाऽन्तर्यवर्णनम्)",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "( वेदव्याख्या इतिहासानुरोधेन कर्तव्या )",
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "(ईश्वरधर्मा न मायामयाः )",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वर्तमाननिषेधात् स्याद् उत्तरत्र? इत्यत आह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अच्छेद्य इति ॥ ",
"tail": " वर्तमानादर्शनाद् युक्तम् अयोग्यत्वम् इति सूचयति वर्तमानापदेशेन । कुतोऽयोग्यता? नित्यसर्वगतादिविशेषणेश्वरसरूपत्वात् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "‘शाश्वतः’ ",
"tail": " इत्येकरूपत्वमात्रम् उक्तम् । ‘स्थाणु’शब्देन नैमित्तिकम् अन्यथात्वं निवारयति । नित्यत्वं सर्वगतत्वविशेषणम् । अन्यथा पुनरुक्तेः । ऐक्योक्तावपि अनुक्तविशेषणोपादानाद् नेश्वरैक्ये पुनरुक्तिः । युक्ताश्च बिम्बधर्माः प्रतिबिम्बेऽविरोधे ।"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्ता च -",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव’(ऋ.६.४७.१८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘आभास एव च’ ( ब्र.सू.२.३.५०)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिस्मृतिसिद्धा । न चांशत्वविरोधः । तस्यैवांशत्वात् । न चैकरूपैवांशता । प्रमाणं चोभयविधवचनमेव । न चांशस्य प्रतिबिम्बत्वं कल्प्यम्, गाध्यादिष्वपि अंशबाहुरूप्यदृष्टेः, इतरत्रादृष्टेः ।"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थाणुत्वेऽपि ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘ऐक्षत’(छां.उ.६.२.३)"
}
],
"tail": " इत्याद्यविरुद्धम् ईश्वरस्य । उभयविधवाक्याद् , अचिन्त्यशक्तेश्च । न च माययैकम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते’ (भाग.१०.४.१९)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘न योगित्वाद् ईश्वरत्वाद्’ (बृ.उ.भा.५.८.१२.उ. वाराहवचनम् )"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘चित्रं न चैतत् त्वयि कार्यकारणे’ (भाग. ५.१८.५.)"
}
],
"tail": " इत्याद्यैश्वर्येणैव विरुद्धधर्माविरोधोक्तेः ।"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B03"
},
"text": "महातात्पर्याच्च ।  मोक्षो हि महापुरुषार्थः। ‘तत्रापि मोक्ष एवार्थः’ । ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥’(म.भा.१२.३१७.३४)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanioshat_id"
},
"text": "‘पुण्यचितो लोकः क्षीयते’\"(छा.उ. ८.१.६)"
}
],
"tail": "  इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।  स च विष्णुप्रसादादेव सिध्यति ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vishnupurana_id"
},
"text": " ‘वासुदेवमनाराध्य को मोक्षं समवाप्नुयात्।’(विष्णु.१.४.१८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘तुष्टे तु तत्र किमलभ्यमनन्त ईशे’  (भाग.७.६.२५)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘तत्प्रसादाद् अवाप्नोति परां सिद्धिं न संशयः।’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘येषां स एव भगवान् दययेद् अनन्तः सर्वात्मना श्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वसृगालभक्ष्ये ॥’ (भाग.२. ७ .४२)"
}
]
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘तस्मिन् प्रसन्ने किमिहास्त्यलभ्यं धर्मार्थकामैरलमल्पकास्ते’",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "‘ऋते यदस्मिन् भव ईश जीवाः तापत्रयेणोपहता न शर्म ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आत्मन् लभन्ते भगवन् तवाङ्घ्रिच्छायांशविद्यामत आश्रयेम॥’ (भाग.३.६.१८)"
}
]
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘ऋते भवत्प्रसादाद्धि कस्य मोक्षो भवेदिह ।’"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तमेवं विद्वान्.....’"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " स चोत्कर्षज्ञानादेव भवति । लोकप्रसिद्धेः । लोकसिद्धमविरुद्धम् अत्राप्यङ्गीकार्यम् ॥"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B04"
},
"text": "‘अहल्याजारत्वाद्यपि दोषकृतोऽपि ते बहुतरो लेपो नासीद्’ इत्युत्कर्षमेव वक्ति । बहुनरकफलो ह्यसौ ।  ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तस्य न लोम च न क्षीयते(मीयते)’(कौ.उ.३.२)"
}
],
"tail": " इति श्रुत्यन्तराच्च ।  ‘यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्’ (१५.१९) इति तदुक्तेश्च । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B05"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं शपथैश्चापि कोटिभिः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विष्णुमाहात्म्यलेशस्य विभक्तस्य च कोटिधा ॥"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "पुनश्चानन्तधा तस्य पुनश्चापि ह्यनन्तधा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नैकांशसममाहात्म्याः श्रीशेषब्रह्मशङ्कराः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " अन्योत्कर्ष ऐक्यं च -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vishnupurana_id"
},
"text": "‘तथैव सर्वशास्त्रेषु महाभारतमुत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " को ह्यन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद् भवेत् ॥’(वि.पु.३.४.५)"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादिग्रन्थान्तरसिद्धोत्कर्षमहाभारतविरुद्धम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तत्र हि -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान् साधयाम्यहम् ॥’(म.भा.१.१.१८)"
}
]
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रश्च क्रोधसम्भवः ।’ (म.भा.१२.३४१.१२)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः’ (११.४३)  इत्यादिषु साधारणप्रश्नावसर एव महान्तम् उत्कर्षं विष्णोर्वक्ति । अन्यत्र यत्किञ्चिदुक्तावप्यसाधारण एवावसरे । तद्धि अग्न्यादेरपि वेदादावस्ति- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः’ (ऋ.२.१.३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘विश्वस्माद् इन्द्र उत्तरः’(ऋ.१०.८६.१)"
}
],
"tail": " इत्यादिषु ।  "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B06"
},
"text": "\n\t\t\t  तद्ग्रन्थविरोधाच्च । तथा हि स्कान्दे शैवे -",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘यदन्तरं व्याघ्रहरीन्द्रयोर्वने यदन्तरं मेरुगिरीन्द्रविन्ध्ययोः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यदन्तरं सूर्यसुरेड्यबिम्बयोस्तदन्तरं रुद्रमहेन्द्रयोरपि ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदन्तरं सिंहगजेन्द्रयोर्वने यदन्तरं सूर्यशशाङ्कयोर्दिवि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदन्तरं जाह्नविसूर्यकन्ययोः तदन्तरं ब्रह्मगिरीशयोरपि ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदन्तरं प्रलयजवारिविप्लुषोः यदन्तरं स्तम्बहिरण्यगर्भयोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्फुलिङ्गसंवर्तकयोर्यदन्तरं तदन्तरं विष्णुहिरण्यगर्भयोः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्तत्वान्महाविष्णोस्तदन्तरमनन्तकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "माहात्म्यसूचनार्थाय ह्युदारणमीरितम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्समो ह्यधिको वाऽपि नास्ति कश्चित् कदाचन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतेन सत्यवाक्येन तमेव प्रविशाम्यहम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्याद्याह । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " तत्रैव शिवं प्रति मार्कण्डेयवचनम् - "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘संसारार्णवनिर्मग्न इदानीं मुक्तिमेष्यसि।’"
}
],
"tail": " इत्यादि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पाद्मे शैवे मार्कण्डेयकथाप्रबन्धे शिवान्निषिध्य विष्णोरेव मुक्तिमाह - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padmapurana_id"
},
"text": "‘अहं भोगप्रदो वत्स मोक्षदस्तु जनार्दनः’"
}
],
"tail": " इत्यादि । समब्राह्मविरोधाच्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वेदश्च इतिहासाद्यविरोधेन योज्यः । ‘यदि विद्याद्’ इति वचनात् ।  अनिर्णयाच्चेन्द्रादिशङ्कयाऽन्यथा । तत्रापीष्टसिद्धिः । नामवैशेष्यात् । अतो भगवदुत्कर्ष एव सर्वागमानां महातात्पर्यम् ।\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B07"
},
"text": "\n        तथाऽपि स्वतः प्रामाण्यात् सन्नेवोच्यते । अविरोधात् । न च प्रमाणसिद्ध(दृष्ट)स्यान्यत्रादृष्ट्याऽपह्नवो युक्तः । धर्मवैचित्र्याद् अर्थानाम् । स्वतः प्रामाण्यानङ्गीकारे मानोक्तावप्यदोषत्वं च साधयेद् इत्यतिप्रसङ्गः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्यापेक्षया च तत्परत्वं सिद्धमागमानाम् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘नारायणपरा वेदाः’ (भाग.२.५.१५)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति’ (कठ.२.१५)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘वासुदेवपरा वेदाः’ (भाग.१.२.२९)"
}
],
"tail": "इति । न चैतद् विरुद्धम् । ईश्वरनियमात् । अनादौ च तत् सिद्धं  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ ( भाग.२.१०.१२) "
}
],
"tail": "इत्यादौ । प्रयोजकत्वं तु पूर्वोक्तन्यायेन । अतः सिद्धमेतत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तच्चानन्यापेक्षा अचिन्त्यशक्तित्व एव युक्तम् । अतो न मायामयमेकम् । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V24_B08"
},
"text": "अचलत्वं तु ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’(म.भा.१२.१९१.८)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘अदुःखमसुखम्’(म.भा.१२.२५६.२१)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘(न)अप्रज्ञम्’ (माण्डूक-२.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "taitiriyopanishat_id"
},
"text": " ‘असद्वा’ (तै.उ.२.७)"
}
],
"tail": " इत्यादिवत्  । क्रियादृष्टेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘तपो मे हृदयं ब्रह्म तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः’ (भाग.६.४.४६)"
}
],
"tail": " इत्याद्युक्तेः । अतश्च न मायामयं सर्वम् । ऐश्वर्यादिवाचिभगशब्देनैव सम्बोधनाच्च "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "taitiriyopanishat_id"
},
"text": "‘तं त्वा भग’( तै. उ.१.४)"
}
],
"tail": "  इत्यादौ । स्वरूपत्वान्न मायामयत्वं युक्तम् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’ ( भाग.३.१०.२४)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’ (भाग.६.४.४८)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashwataropanishat_id"
},
"text": " ‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च’ ( श्वे.उ.६.८)"
}
],
"tail": " इत्यादिवचनात् ॥२४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V25_B01"
},
"text": "अत एवाव्यक्तादिरूपः ॥ २५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V26_B01"
},
"text": "अस्त्वेवम् आत्मनो नित्यत्वम्; तथाऽपि देहसंयोगवियोगात्मक-जनिमृती स्त एव? इत्यत आह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अथ चेति ॥ ",
"tail": "२६ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् अपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V27_B01"
},
"text": " कुतोऽशोकः ? नियतत्वादित्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " जातस्येति ॥  ",
"tail": "२७ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V28_B01"
},
"text": "तदेव स्पष्टयति – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अव्यक्तादीनीति ॥ ",
"tail": " २८ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥ २९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n              "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "    \n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V29_B01"
},
"text": " ‘देहयोगवियोगस्य नियतत्वाद्, आत्मनश्चेश्वरसरूपत्वात्, सर्वथाऽनाशाद् न शोकः कार्यः’ इत्युपसंहर्तुम् ऐश्वरं सामर्थ्यं पुनर्दर्शयति – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " आश्चर्यवदिति ॥ ",
"tail": " दुर्लभत्वेनेत्यर्थः । तद्धि आश्चर्यं लोके । दुर्लभोऽपीश्वरसरूपत्वात् सूक्ष्मत्वाच्चाऽऽत्मनस्तद्द्रष्टा॥२९-३० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणाद् अतिरिच्यते॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम् ॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V39"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V39_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " साङ्ख्यम् ",
"tail": " ज्ञानम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "vyasasmruti_id"
},
"text": "‘शुद्धात्मतत्त्वविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते॥’"
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनाद् व्यासस्मृतौ ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " योग ",
"tail": " उपायः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेयःप्रसिद्धये’ (भाग.४.१८.३)"
}
],
"tail": "इति प्रयोगाद् भागवते । नेतरौ साङ्ख्ययोगौ उपादेयत्वेन विवक्षितौ कुत्रचित् सामस्त्येन, ‘कर्मयोग’ इत्यादिप्रयोगाच्च । निन्दितत्वाच्च इतरयोः मोक्षधर्मेषु भिन्नमतत्वमुक्त्वा पञ्चरात्रस्तुत्या । वेदानां त्वेकार्थत्वान्न विरोधः । पार्थक्यं तु साङ्ख्याद्यपेक्षया युक्तम् । तत्रैव चित्रशिखण्डिशास्त्रे पञ्चरात्रमूले वेदैक्योक्तेश्च । एवमेव सर्वत्र साङ्ख्ययोगशब्दार्थ उपादेयो वर्णनीयः । युक्तेश्च । ज्ञानं हि जैवमुक्तम् । उपायश्च वक्ष्यते । ‘बुध्यतेऽनया’ इति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " बुद्धिः ",
"tail": " । साङ्ख्यविषयो यया वाचा बुध्यते सा वाग् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " अभिहिता ",
"tail": " इत्यर्थः ॥ ३९-४० ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V41_B01"
},
"text": "‘योग इमां बुद्धिं शृणु’ इत्युक्तम्; बह्व्यो हि बुद्धयो मतभेदात्; तत् कथम् एकत्र निष्ठां करोमि ? इत्यत आह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " व्यवसायात्मिकेति ॥ ",
"tail": " सम्यग् युक्तिनिर्णीतानां मतानाम् ऐक्यमेव इत्यर्थः ॥ ४१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V44"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V44_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्युरवैदिकानि मतानि अव्यवसायात्मकानि; न तु वैदिकानि । तेऽपि हि केचित् कर्माणि स्वर्गादिफलान्येवाऽऽहुः इत्यत आह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यामिमामिति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ‘यामाहुस्तया’",
"tail": " इत्यन्वयः । मोक्षफलम् अपेक्ष्य स्वर्गादिपुष्पयुक्तां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " वाचं प्रवदन्ति ",
"tail": "। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " वेदवादरताः",
"tail": "  कर्मादिवाचकवेदवादरताः; वेदैर्यन्मुखत उच्यते तत्रैव रताः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " नान्यदस्तीति वादिनः ।",
"tail": " \u003E,"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘परोक्षविषया वेदाः’"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitreyopanishat_id"
},
"text": " ‘परोक्षप्रिया इव हि देवाः’(ऐ.उ.३.१४)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मां विधत्तेऽभिधत्ते’(भाग.११.२१.४३)"
}
],
"tail": " इत्यादिभिः पारोक्ष्येण हि प्रायो भगवन्तं वदन्ति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " भोगैश्वर्यगतिं प्रति ",
"tail": " तत्प्राप्तिं प्रति । तत्प्राप्तिफला एव वेदा इति वदन्तीत्यर्थः । तेषां सम्यग् युक्तिनिर्णयात्मिका बुद्धिः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " समाधौ ",
"tail": " समाध्यर्थे "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " न विधीयते ",
"tail": " । सम्यङ् निर्णीतार्थानां हीश्वरे मनःसमाधानं सम्यग् भवति । तद्धि मोक्षसाधनम् । उक्तं चैतदन्यत्र– "
},
{
"tag": "br",
"tail": "\u003E, "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’(भाग.५.११.३)"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥ ४२-४४ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V45"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V45_B01"
},
"text": " तां योगबुद्धिमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " त्रैगुण्यविषया इत्यादिना ",
"tail": " इतरद् अपोद्य । वेदानां परोक्षार्थत्वात् त्रिगुणसम्बन्धि स्वर्गादि प्रतीतितोऽर्थ इव भाति (भवति) ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘परोक्षवादी वेदोऽयम्’ "
}
],
"tail": " इति ह्युक्तम् । अतः प्रातीतिकेऽर्थे भ्रान्तिं मा कुरु इत्यर्थः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘वादो विषयकत्वं (विषयकृत्त्वं) च मुखतो वचनं स्मृतम् ।’ "
}
],
"tail": " इत्यभिधानम् । न तु वेदपक्षो निषिध्यते । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "kalkipurana_id"
},
"text": "‘वेदे रामायणे चैव पुराणे भारते तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " आदावन्ते च मध्ये च विष्णुः सर्वत्र गीयते॥’(कल्कि.३५.३२),"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति.......।’(कठ.१.२.१५),  "
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmruti_id"
},
"text": "‘वेदोऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " आचारश्चैव साधूनाम् आत्मनस्तुष्टिरेव च ॥’(मनु.२.६)"
}
]
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।(भाग.६.१.४०)"
}
],
"tail": "’ इति वेदानां सर्वात्मना विष्णुपरत्वोक्तेः । तद्विहितस्य तद्विरुद्धस्य च धर्माधर्मत्वोक्तेः ॥ ४५ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V46"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V46_B01"
},
"text": "तथाऽपि काम्यकर्मिणां फलं ज्ञानिनां न भवतीति साम्यमेव? इत्यत आह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यावानर्थ इति ॥ ",
"tail": " यथा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " यावान् अर्थः ",
"tail": " प्रयोजनम् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " उदपाने",
"tail": "  कूपे भवति, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " तावान् सर्वतः सम्प्लुतोदके ",
"tail": " अन्तर्भवत्येव, एवं सर्वेषु वेदेषु यत् फलं तद् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " विजानतो",
"tail": "ऽपि ज्ञानिनो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ब्राह्मणस्य ",
"tail": " फलेऽन्तर्भवति । ‘ब्रह्म अणति’ इति ब्राह्मणः =अपरोक्षज्ञानी । स हि ब्रह्म गच्छति । ‘विजानतः’ इति ज्ञानफलत्वं तस्य दर्शयति ॥ ४६ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V47"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V47_B01"
},
"text": "\n            कामात्मनां निन्दा कृता कथमेषाम् ? ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘स्वर्गकामो यजेत’ "
}
],
"tail": "इत्यादौ कामस्यापि विहितत्वाद् इत्यत आह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्मण्येवेति ॥ ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ‘ते’ ",
"tail": " इत्युपलक्षणार्थम् । तव ज्ञानिनोऽपि न फलकामकर्तव्यता; किम्वन्येषाम् ! न ‘त्वस्ति केषाञ्चिद्, न तेऽस्ति’ इति । स हि ज्ञानी नरांश इन्द्रश्च । मोहादिस्त्वभिभवादेः । यदि तेषां शुद्धसत्त्वानां न स्याज्ज्ञानम्, क्व अन्येषाम् ? उपदेशादेश्च सिद्धं ज्ञानं तेषाम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘....पार्थार्ष्टिषेण....।’(भाग.२.७.४५) "
}
],
"tail": "इत्यादिज्ञानिगणनाच्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " कामनिषेध एवात्र । फलानि ह्यस्वातन्त्र्येण भवन्ति । न हि कर्मफलानि कर्माभावे यत्नतोऽपि भवन्ति । भवन्ति च काम्यकर्मिणो विपर्ययप्रयत्नेऽपि अविरोधे । "
}
],
"tail": " \n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V47_B02"
},
"text": " अतः कर्माकरणे एव प्रत्यवायः, न तु ज्ञानादिनाऽकामनया वा फलाप्राप्तौ । अतः कर्मण्येवाधिकारः । अतस्तदेव कार्यम्; न तु कामेन ज्ञानादिनिषेधेन वा फलप्राप्तिः । कामवचनानां तु तात्पर्यं भगवतैवोक्तम्- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘रोचनार्थं फलश्रुतिः’(भाग.११.३.४७)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘यथा भैषज्यरोचनम्’(भाग.११.२१.२३)"
}
],
"tail": " इत्यादौ भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अत एव ‘कामी यजेत’ इत्यर्थः; न तु ‘कामी भूत्वा’ इत्यर्थः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmruti_id"
},
"text": "‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं च’(मनु.१२.८९) "
}
],
"tail": " इति वचनात्, वक्ष्यमाणेभ्यश्च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत’"
}
],
"tail": " इत्यादिभ्यश्च । अतो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " मा कर्मफलहेतुर्भूः ",
"tail": " । कर्मफलं तत्कृतौ हेतुर्यस्य स कर्मफलहेतुः, स मा भूः । तर्हि न करोमि? इत्यत आह– "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मा त इति ॥ ",
"tail": " कर्माकरणे च स्नेहो माऽस्त्वित्यर्थः । अन्य(था)फलाभावेऽपि मत्प्रसादाख्यफलभावात् । इच्छा च तस्य युक्ता "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘वृणीमहे ते परितोषणाय’(भाग.४.३०.४०)"
}
],
"tail": " इत्यादिमहदाचारात् । अनिन्दनात्, विशेषत इतरनिन्दनाच्च। सामान्यं विशेषो बाधत इति च प्रसिद्धम्– ‘सर्वान् आनय, नैकं मैत्रम्’ इत्यादौ । अतः - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिद्.....’(भाग.३.२६.३४)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘भक्तिमन्विच्छन्तः’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Sutra_id"
},
"text": "‘ब्रह्मजिज्ञासा’(ब्र,सू.१.१.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत.....’,(बृ.उ.६.४.२१)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘द्रष्टव्यः.....’"
}
],
"tail": " इत्यादिवचनेभ्यः, स्वार्थसेवकं प्रति न तथा स्नेहः, ‘किं ददामि’ इत्युक्ते सेवादियाचकं प्रति बहुतरः स्नेह इति लौकिकन्यायाच्च भक्तिज्ञानादिप्रार्थना कार्येति सिद्धम् ॥४७ ॥  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V48",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V48"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V48_B01"
},
"text": "पूर्वश्लोकोक्तं स्पष्टयति – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " योगस्थ इति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगस्थः",
"tail": " उपायस्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सङ्गं",
"tail": " फलस्नेहं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "त्यक्त्वा",
"tail": " । तत एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा",
"tail": " । स एव च मयोक्तो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगः",
"tail": " ॥ ४८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V49",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V49"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V49_B01"
},
"text": "इतश्च योगाय युज्यस्व इत्याह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " दूरेणेति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "बुद्धियोगाद्",
"tail": " ज्ञानलक्षणाद् उपायाद् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दूरेण",
"tail": " अतीव । अतो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "बुद्धौ शरणं",
"tail": " ज्ञाने स्थितिम् । फलं कर्मकृतौ हेतुर्येषां ते "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "फलहेतवः",
"tail": " ॥ ४९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V50"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B01"
},
"text": " ज्ञानफलमाह – ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " बुद्धियुक्त इति ॥ ",
"tail": " सुकृतमप्यप्रियं मानुष्यादिफलं जहाति, न बृहत्फलमपि उपासनादिनिमित्तम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘न हास्य (न तस्य)कर्म क्षीयते’(बृ.१.४.१५)"
}
],
"tail": " ,  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘अविदित्वाऽस्मिन् लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि अन्तवदेवास्य तद् भवति’(बृ.३.८.१०)"
}
],
"tail": "इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अतः कर्मक्षयश्रुतिरज्ञानिविषया सर्वत्र । उभयक्षयश्रुतिरप्यनिष्टविषया । नहीष्टपुण्यक्षये किञ्चित् प्रयोजनम् । न चेष्टनाशो ज्ञानिनो युक्तः । इष्टाश्च केचिद्विषयाः - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति’(छां.उ.८.२.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानाम्’(छां.उ.८.४.१)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": " ‘स्त्रीभिर्वा यानैर्वा’(छां.उ.८.१२.३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘अस्माद्ध्येवात्मनो यद्यत् कामयते तत्तत् सृजते’(बृह. १.४.१५)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariyopanishat_id"
},
"text": "‘कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन्’(तै.उ. ३.१०.५)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "  ‘स एकधा भवति’(छां.उ.७.२६.२)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यः । बहुत्वेऽप्यात्मसुखस्य पुनरिष्टत्वात् कर्मसुखे न विरोधः । अनुभवशक्तिश्चेश्वरप्रसादात् । श्रुतेश्च । न च शरीरपातात् पूर्वमेतत् - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स तत्र पर्येति’(छां.८.१२.३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariyopanishat_id"
},
"text": "‘एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य’(तै.उ. ३.१०.५)"
}
],
"tail": " इत्याद्युत्तरत्र श्रवणात् ।    "
}
],
"tail": " \n              "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B02"
},
"text": " न चैकीभूत एव ब्रह्मणा सः ।  ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने (परे ज्ञाने) किं नु दुःखतरं भवेत्’(म.भा.१२.२९०.७९)"
}
],
"tail": " इत्यादिनिन्दनाद् मोक्षधर्मे । परिहारे पृथग् भोगाभिधानाच्च । शुकादीनां पृथग्दृष्टेश्च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७)"
}
],
"tail": "इत्यैश्वर्यमर्यादोक्तेश्च । ‘इदं ज्ञानमु(म)पाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः’(१४.२) इति च । उपाधिनाशे नाशाच्च प्रतिबिम्बस्य । न चैकीभूतस्य पृथग्ज्ञाने मानं पश्यामः । ‘आसं दुःखी, नाऽसम्’ इति ज्ञानविरोधाच्चेश्वरस्य । अनेन रूपेणेति च । भेदाभावात् ।    "
}
],
"tail": " \n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B03"
},
"text": " न च प्रतिबिम्बस्य बिम्बैक्यं लोके पश्यामः । उपाधिनाशे मानं वा । ‘मग्नस्य हि परेऽज्ञाने’ इति दुःखात्मकत्वोक्तेश्च । ‘यावदात्मभावित्वाद्’ इत्युपाधिनित्यताभिधानाच्च। अतोऽन्यवचनं प्रतीयमानमप्यौपचारिकम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B04"
},
"text": " दृष्टाश्च ते भगवतो भिन्ना नारदेन । प्रतिशाखं च ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स एकधा’(छा.उ.७.२६.८)"
}
],
"tail": " इत्यादिषु भेदेन प्रतीयन्ते । विरोधे तु युक्तिमतामेव बलवत्त्वम् । युक्तयश्चात्रोक्ताः - ‘मग्नस्य हि’ इत्यादयः। अतो जले जलैकीभाववत् एकीभावः । उक्तं च -  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘यथोदकं शुद्धे शुद्धम्’(कठ.उ.२.१.१५)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘यथा नद्यः’(आथ.उ.३.२.८)"
}
],
"tail": " इत्यादौ । तत्राऽप्यन्योन्यात्मकत्वे वृद्ध्यसम्भवः । अस्ति चेषत् समुद्रेऽपि द्वारि । महत्त्वाद् अन्यत्रादृष्टिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahakourma_id"
},
"text": "‘ता एवापो ददौ तस्य स ऋषिः शंसितव्रतः’"
}
],
"tail": " इति महाकौर्मे समर्थानां भेदज्ञानाच्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": "‘नैव तत् प्राप्नुवन्त्येते ब्रह्मेशानादयः सुराः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " यत् ते पदं हि कैवल्यम्’"
}
]
}
],
"tail": " इति निषेधाच्च, नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सविचारश्च निर्णयः कृतो मोक्षधर्मेषु । बलवांश्च सविचारो निर्णयो वाक्यमात्रात् । अतो "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यत्र नान्यत् पश्यति’(छां.७.२४.१)"
}
],
"tail": " इत्याद्यपि तदधीनसत्तादिवाचि । अन्यथा कथम् ऐश्वर्यादि स्यात्? न च तन्मायामयम् इत्युक्तम् । अन्यथा कथं तत्रैव"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘स एकधा’(छां.७.२६.२)"
}
],
"tail": "इत्यादि ब्रूयात् । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B05"
},
"text": "न च –",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘न वै सशरीरस्य....’(छां.८.१२.१)"
}
],
"tail": "इत्यादिविरोधः । वैलक्षण्यात् तच्छरीराणाम् । अभौतिकानि हि तानि नित्योपाधिविनिर्मितानीश्वरशक्त्या । तथाचोक्तम्– "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": "‘शरीरं जायते तेषां षोडश्या कलयैव तु’"
}
],
"tail": "  इत्यादि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " वदन्ति च लौकिकवैलक्षण्येऽभावशब्दम्- ‘अप्रहर्षमनानन्दम्’, ‘सुखदुःखबाह्यः’ इत्यादिषु । निरुक्त्यभावाच्च न तानि शरीराणि । तथा हि श्रुतिः - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘अशारीतीँ.... तच्छरीरमभवद्’"
}
],
"tail": "इति । न हि तानि शीर्णानि भवन्ति । ‘सर्गेऽपि नोपजायन्ते’(१४.२) इत्यादिवचनात् । साम्यात् प्रयोगः । प्रयोगाच्च - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘अनिन्द्रिया अनाहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः’(कुम्भ-म.भा.१२.३३६.२९)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम्’(भाग.७.१.३४)"
}
],
"tail": " इत्यादि दृष्टदेहेष्वेव ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B06"
},
"text": " न चैषाऽन्या गौणी मुक्तिः ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Adityapurana_id"
},
"text": "‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योगी तावन्न मुक्तः स्याद् एष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादित्यपुराणे तदन्यमुक्तिनिषेधात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ये त्वत्रैव भगवन्तं प्रविशन्ति तेऽपि पश्चात् तत्रैव यान्ति । योग्यत्वं चात्र विवक्षितम् । युधिष्ठिरप्रश्न इतरनिन्दनाच्च । सायुज्यं च ग्रहवत् । तदुक्तेश्च - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": " ‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तथा मुक्तावुत्तमायां बाह्यान् भोगांस्तु भुञ्जते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अतोऽनिष्टस्यैव वियोगः । "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V50_B07"
},
"text": " सोऽस्त्येव सर्वात्मना–  ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अदुःखम्’"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सर्वदुःखविवर्जिताः’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अशोकमहिमम्’"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": " ‘यत्र गत्वा न शोचति’(ब्राह्म.२३७.११)"
}
],
"tail": " इत्यादिभ्यः । विशेषवचनाभावाच्च । येषां त्वीषद् दृश्यते ते न सायुज्यं प्राप्ताः । सामीप्याद्येव तेषाम् । अतः प्रारब्धकर्मशेषभावात् तद् भुक्त्वा सायुज्यं गच्छन्ति । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सङ्कर्षणादयः सर्वे स्वाधिकाराद् अनन्तरम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रविशन्ति परं देवं विष्णुं नास्त्यत्र संशयः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति व्यासयोगे । अतोऽनिष्टस्य सर्वात्मना वियोगः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘परब्रह्मत्वमिच्छामि परमात्मन् (परब्रह्मन्)जनार्दन’"
}
],
"tail": "। इत्यादिना ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थितत्वात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘न मोक्षसदृशं किञ्चिद् अधिकं वा सुखं क्वचित् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ऋते वैष्णवमानन्दं वाङ्मनोगोचरं महत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादेश्च ब्रह्मादिपदादपि अधिकतमं सुखं च मोक्ष इति सिद्धम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अतो योगाय युज्यस्व",
"tail": " । ज्ञानोपायाय । तद्धि कर्मकौशलम् ॥ ५० ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V51",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V51"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V51_B01"
},
"text": "तदुपायमाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " कर्मजमिति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कर्मजं फलं त्यक्त्वा",
"tail": ", अकामनया ईश्वराय समर्प्य, बुद्धियुक्ताः सम्यग्ज्ञानिनो भूत्वा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पदं गच्छन्ति",
"tail": " । सयोगकर्म ज्ञानसाधनम् ; तन्मोक्षसाधनमिति भावः ॥ ५१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V52",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदा गन्ताऽसि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V52"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V52_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कियत्पर्यन्तम् अवश्यं कर्तव्यानि मुमुक्षुणैवं कर्माणीति ? आह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यदेति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निर्वेदं",
"tail": " नितरां लाभम् । प्रयोगात् - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘तस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् ।’(बृह.उ.३.५.१)"
}
],
"tail": " इत्यादि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न हि तत्र वैराग्यमुपपद्यते । तथा सति ‘पाण्डित्याद्’  इति स्यात् । न च ज्ञानिनां भगवन्महिमादिश्रवणे विरक्तिर्भवति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘आत्मारामा हि मुनयो निर्ग्राह्या अप्युरुक्रमे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति वचनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनुष्ठानाच्च शुकादीनाम् । न च तेषां (फलं) सुखं नास्ति । तस्यैव महत्सुखत्वात् तेषाम्-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्मध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किम्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ॥’(भाग.४.९.१०)"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादिवचनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेषामप्युपासनादिफलस्य साधितत्वात् ।"
}
]
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V52_B02"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तारतम्याधिगतेश्च । तथा हि- यदि तारतम्यं न स्यात्, ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘नाऽत्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादम्’(भाग.३.१६.४८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित्’(भाग.३.२६.३४)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘एकत्व(मित्युत)मप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति’(भाग.३.३०.१३)"
}
],
"tail": " इति मुक्तिमप्यनिच्छतामपि मोक्ष एव फलम्, तमिच्छतामपि स (एव) भवति सुप्रतीकादीनामिति कथम् अनिच्छतां स्तुतिरुपपन्ना स्यात् ? वचनाच्च"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यथा भक्तिविशेषोऽत्र दृश्यते पुरुषोत्तमे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथा मुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिङ्गभेदने ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "योगिनां भिन्नलिङ्गानाम् आविर्भूतस्वरूपिणाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्राप्तानां परमानन्दं तारतम्यं सदैव हि ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति (इत्याद्युक्तेः )।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘न त्वाम् अतिशयिष्यन्ति मुक्तावपि कथञ्चन ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मद्भक्तियोगाज्ज्ञानाच्च सर्वान् अतिशयिष्यसि ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "साम्यवचनं तु प्राचुर्यविषयम्, दुःखाभावविषयं च । तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": "‘दुःखाभावः परानन्दो लिङ्गभेदः समा(मो) मताः(तः) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽपि परमानन्दो ज्ञानभेदात्तु भिद्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": "इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतो न वैराग्यं श्रुतादौ अत्र विवक्षितम् । न च सङ्कोचे मानं किञ्चिद् विद्यमान इतरत्र प्रयोगे । महद्भिः श्रवणीयस्य श्रुतस्य च वेदादेः फलं प्राप्स्यसीत्यर्थः ॥५२ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V53",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समाधावचला बुद्धिस्तदा योगम् अवाप्स्यसि॥ ५३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V53"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V53_B01"
},
"text": " तदेव स्पष्टयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "श्रुतिविप्रतिपन्नेति ॥ ",
"tail": " पूर्वं श्रुतिभिः= वेदैर्विप्रतिपन्ना= विरुद्धा सती यदा वेदार्थानुकूलेन तत्त्वनिश्चयेन विपरीतवाग्भिरपि "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निश्चला",
"tail": " भवति; ततश्च "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "समाधावचला",
"tail": ", ब्रह्मप्रत्यक्षदर्शनेन भेरीताडनादावपि परमानन्दमग्नत्वात्; "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तदा योगमवाप्स्यसि",
"tail": " उपायसिद्धो भवसीत्यर्थः ॥ ५३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V54",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n\t\t",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V54"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V54_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्थिता प्रज्ञा= ज्ञानं यस्य स स्थितप्रज्ञः । भाष्यतेऽनयेति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भाषा",
"tail": ", लक्षणमित्यर्थः । उक्तं लक्षणम् अनुवदति लक्षणान्तरं पृच्छामीति ज्ञापयितुम् - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "समाधिस्थस्येति ॥ ",
"tail": " कम्= ब्रह्माणम्, ईशम्= रुद्रं च वर्तयतीति केशवः । तथाहि निरुक्तिः कृता हरिवंशेषु रुद्रेण कैलासयात्रायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Harivamsha_id"
},
"text": "‘हिरण्यगर्भः कः प्रोक्त ईशः शङ्कर एव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सृष्ट्यादिना वर्तयति तौ यतः केशवो भवान् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति वचनान्तराच्च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "किमासीत ?",
"tail": " किं प्रत्यासीत ? न चार्जुनो न जानाति तल्लक्षणादिकम् -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘जानन्ति पूर्वराजानो देवर्षयस्तथैव हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽपि धर्मान् पृच्छन्ति वार्तायै गुह्यवित्तये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न ते गुह्याः प्रतीयन्ते पुराणेष्वल्पबुद्धिनाम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति वचनात् ॥५४ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V55",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मन्येवाऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V55"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V55_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गमनादिप्रवृत्तिर्नात्यभिसन्धिपूर्विका मत्तादिप्रवृत्तिवत् इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ‘या निशा’",
"tail": " इत्यादिना दर्शयिष्यन्, तल्लक्षणं प्रथमत आह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रजहातीति ॥ ",
"tail": " एवं परमानन्दतृप्तः किमर्थं प्रवृत्तिं करोति? इति प्रश्नाभिप्रायः । ‘प्रारब्धकर्मणा ईषत्तिरोहितब्रह्मणो वासनया प्रायोऽल्पाभिसन्धिप्रवृत्तयः सम्भवन्ति’ इत्याशयवान् परिहरति । प्रायः सर्वान् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कामान् प्रजहाति",
"tail": " । शुकादीनामपि ईषद्दर्शनात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘त्वत्पादभक्तिमिच्छन्ति ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः’"
}
],
"tail": " इत्युक्तेः ताम् इच्छन्ति । यदा तु इन्द्रादीनाम् अग्रहो दृश्यते तदाऽभिभूतं तेषां ज्ञानम् । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘आधिकारिकपुंसां तु बृहत्कर्मत्वकारणात् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उद्भवाभिभवौ ज्ञाने ततोऽन्येभ्यो विलक्षणाः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "अत एव वैलक्षण्याद् अनधिकारिणाम् आग्रहादि चेद् अस्ति न ते ज्ञानिन इत्यवगन्तव्यम् । "
}
]
}
],
"tail": "\n                    "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V55_B02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चात्र समाधिं कुर्वतो लक्षणमुच्यते । ‘यः सर्वत्रानभिस्नेहः’(२.५७) इति स्नेहनिषेधात् । न हि समाधिं कुर्वतस्तस्य शुभाशुभप्राप्तिरस्ति । असम्प्रज्ञातसमाधेः । सम्प्रज्ञाते त्वविरोधः । तथाऽपि न तत्रैवेति नियमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Smruthi_id"
},
"text": "‘कामादयो न जायन्ते ह्यपि विक्षिप्तचेतसाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  ज्ञानिनां ज्ञाननिर्धूतमलानां देवसंश्रयात् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्मृतेः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मनोगता हि कामाः । अतस्तत्रैव तद्विरुद्धज्ञानोत्पत्तौ युक्तं हानं तेषामिति दर्शयति -"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मनोगतानिति ॥",
"tail": " विरोधश्चोच्यते - ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’ (भ.गी.२.५९) इति । न चैतददृष्ट्याऽपलपनीयम् । पुरुषवैशेष्यात् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मना",
"tail": " परमात्मना । परमात्मन्येव स्थितः सन् । आत्माख्ये तस्मिन् स्थितस्य तत्प्रसादादेव तुष्टिर्भवति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": "‘विषयांस्तु परित्यज्य रामे स्थितिमतस्ततः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " देवाद् भवति वै तुष्टिर्नान्यथा तु कदाचन ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्युक्तं हि नारायणाष्टाक्षरकल्पे । अतो नाऽत्मा जीवः ॥५५ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V56",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V56"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V56_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदेव स्पष्टयत्युत्तरैस्त्रिभिः श्लोकैः । एतान्येव ज्ञानोपायानि च । तच्चोक्तम् - ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तद्वै जिज्ञासुभिः साध्यं ज्ञानिनां यत्तु लक्षणम् ।’"
}
],
"tail": " इति । शोभनाध्यासो रागः ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘रसो रागस्तथा रक्तिः शोभनाध्यास उच्यते ।’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानम् ॥५६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V57",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V58",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V58"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V58_B01"
},
"text": "सर्वत्रानभिस्नेहत्वात् शुभाशुभं प्राप्य ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नाभिनन्दति न द्वेष्टि",
"tail": " ॥५७, ५८॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V59",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V59"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V59_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  न चैतल्लक्षणं ज्ञानम् अयत्नतोऽपि भवतीत्याहोत्तर(त्तरैः)श्लोकैः । निराहारत्वेन विषयभोगसामर्थ्याभाव एव भवति । इतरविषयाकाङ्क्षाभावो वा । रसाकाङ्क्षादिर्न निवर्तते । स त्वपरोक्षज्ञानादेव निवर्तत इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "विषया इति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t\t  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वर्जयित्वा तु रसनाम् असौ रस्ये च वर्धते’॥(भाग.११.८.१९) "
}
]
}
],
"tail": " इति वचनाद् भागवते । रसशब्दस्य रागवाचकत्वाच्च ॥५९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V60",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V60"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V60_B01"
},
"text": "अपरोक्षज्ञानरहितज्ञानिनोऽपि साधारणयत्नवतोऽपि मनो हरन्ति इन्द्रियाणि । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुरुषस्य",
"tail": " शरीराभिमानिनः । को दोषस्ततः ? "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रमाथीनि",
"tail": " प्रमथनशीलानि पुरुषस्य ॥ ६० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V61",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V61"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V61_B01"
},
"text": "तर्ह्यशक्यान्येवेत्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तानीति ॥ ",
"tail": " बहुयत्नवतः शक्यानि । अतो यत्नं कुर्यादित्याशयः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "युक्तो",
"tail": " मयि मनोयुक्तः । अहमेव परः= सर्वस्माद् उत्कृष्टो यस्य स "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मत्परः",
"tail": " । फलमाह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "वशे हीति ॥६१॥ ",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V62_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " रागादिदोषकारणमाह परिहाराय श्लोकद्वयेन",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V62",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥ ६२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V63",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशाद् विन(प्रण)श्यति ॥६३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V63"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V63_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सम्मोहः",
"tail": " अकार्येच्छा । तथाहि मोहशब्दार्थ उक्त उपगीतासु - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘मोहसंज्ञितम् । अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु’"
}
],
"tail": " इति । तथा चान्यत्र -  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सम्मोहोऽधर्मकामिता’"
}
],
"tail": " इति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्मृतिविभ्रमः",
"tail": " प्रतिषेधादिबुद्धि(स्मृति)नाशः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "बुद्धिनाशः",
"tail": " सर्वात्मना दोषबुद्धिनाशः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विनश्यति",
"tail": " नरकाद्यनर्थं प्राप्नोति । तथा ह्युक्तम् -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अधर्मकामिनः शास्त्रे विस्मृतिर्जायते यदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दोषादृष्टेस्तत्कृतेश्च नरकं प्रतिपद्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥ ६२, ६३ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V64_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " इन्द्रियजयफलमाहोत्तराभ्यां श्लोकाभ्याम् । ",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V64",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "      \n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V64"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V64_B02"
},
"text": " विषयान् अनुभवन्नपि विधेय आत्मा= मनो यस्य सः, जितात्मेत्यर्थः । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रसादं",
"tail": " मनःप्रसादम् ॥ ६४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V65",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V65"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V65_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं प्रसादमात्रेण सर्वदुःखहानिः ? ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रसन्नचेतसो हि बुद्धिः पर्यवतिष्ठति",
"tail": " । ब्रह्मापरोक्ष्येण सम्यक् स्थितिं करोति । प्रसादो नाम स्वतोऽपि प्रायो विषय-अगतिः ॥ ६५ ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V66",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V66_I01"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रसादाभावे दोषमाहोत्तरश्लोकाभ्याम् ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V66"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V66_B01"
},
"text": " न हि प्रसादाभावे युक्तिः = चित्तनिरोधः । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अयुक्तस्य च बुद्धिः",
"tail": " सम्यग्ज्ञानं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नास्ति",
"tail": " । तदेवोपपादयति - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न चायुक्तस्येति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शान्तिः",
"tail": " मुक्तिः । ‘शान्तिर्मोक्षोऽथ निर्वाणम्’ इत्यभिधानात् ॥ ६६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V67",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V67"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V67_B01"
},
"text": "कथम् अयुक्तस्य भावना न भवति ? आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इन्द्रियाणामिति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनुविधीयते",
"tail": " क्रियते ननु ; ईश्वरेण इन्द्रियाणाम् अनु ! ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’ इत्यादि वक्ष्यमाणत्वात् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रज्ञां",
"tail": " प्रज्ञानम् । उत्पत्स्यदपि निवारयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्याऽप्यभिभवो भवति ॥ ६७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V68",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V68"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V68_B01"
},
"text": "तस्मात् सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रिय एव ज्ञानीति निगमयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तस्मादिति ॥ ६८ ॥ ",
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V69",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V69"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V69_B01"
},
"text": "उक्तलक्षणं पिण्डीकृत्याऽह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "या निशेति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "या सर्वभूतानां निशा",
"tail": " परमेश्वरस्वरूपलक्षणा, यस्यां सुप्तानीव न किञ्चिज्जानन्ति, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तस्याम्",
"tail": " इन्द्रियसंयमयुक्तो ज्ञानी "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "जागर्ति",
"tail": " । सम्यग्= आपरोक्ष्येण पश्यति परमात्मानमित्यर्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यस्यां",
"tail": " विषयलक्षणायां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भूतानि जाग्रति",
"tail": " तस्यां निशायामिव सुप्तः प्रायो न जानाति । मत्तादिवत् गमनादिप्रवृत्तिः । तदुक्तम् - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘देहं तु तं न चरमम्’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘देहोऽपि दैववशगः’(भाग.३.२९.३७)"
}
],
"tail": " इति श्लोकाभ्याम् । मननयुक्तो मुनिः । ‘पश्यत’ इति अस्य साधनमाह ॥ ६९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V70",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V70"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V70_B01"
},
"text": "तेन विषयानुभवप्रकारमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "आपूर्यमाणमिति ॥ ",
"tail": " यो विषयैरापूर्यमाणोऽपि अचलप्रतिष्ठो भवति= नोत्सेकं प्राप्नोति, न च प्रयत्नं करोति, न चाभावे शुष्यति ।  न हि समुद्रः सरित्प्रवेश-अप्रवेशनिमित्तवृद्धि-शोषौ बहुतरौ प्राप्नोति, प्रयत्नं वा करोति, स मुक्तिम् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आप्नोति",
"tail": " इत्यर्थः ॥ ७० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V71",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V71"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V71_B01"
},
"text": "एतदेव प्रपञ्चयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "विहायेति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कामान्",
"tail": " विषयान् निःस्पृहतया "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विहाय",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यश्चरति",
"tail": " भक्षयति । ‘भक्षयामि’इत्य(त्याद्य)हङ्कारममकारवर्जितश्च । स हि पुमान् । स एव च मुक्तिम् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अधिगच्छति",
"tail": " इत्यर्थः ॥ ७१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V72",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थित्वाऽस्याम् अन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्बाणम् ऋच्छति॥७२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C02_V72"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V72_B01"
},
"text": "  उपसंहरति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एषेति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्राह्मी स्थितिः",
"tail": " ब्रह्मविषया स्थितिः = लक्षणम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अन्तकालेऽपि अस्यां स्थित्वा",
"tail": " एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रह्म",
"tail": " गच्छति । अन्यथा जन्मान्तरं प्राप्नोति । ‘यं यं वाऽपि’(भ.गी.८.६) इति वक्ष्यमाणत्वात् । ज्ञानिनामपि सति प्रारब्धकर्मणि शरीरान्तरं युक्तम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘भोगेन त्वितरे’(ब्र.सू.४.१.१९)"
}
],
"tail": " इति ह्युक्तम् । सन्ति हि बहुशरीरफलानि कर्माणि कानिचित् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सप्तजन्मनि विप्रः स्याद्’"
}
],
"tail": " इत्यादेः । दृष्टेश्च ज्ञानिनामपि बहुशरीरप्राप्तेः । तथा ह्युक्तम् - "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘स्थितप्रज्ञोऽपि यस्तूर्ध्वः प्राप्य रुद्रपदं ततः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "साङ्कर्षणं ततो मुक्तिम् अगाद् विष्णुप्रसादतः‍॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति गारुडे । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "‘महादेव परे जन्मंस्तव मुक्तिर्निरूप्यते’।"
}
],
"tail": " इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निश्चितफलं च ज्ञानम् - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘तस्य तावदेव चिरम्’(छां.उ.६.१४.२)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": " ‘यदु(दि) च नार्चिषमेवाभिसम्भवति’(छां.उ.४.१५.५)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V72_B02"
},
"text": "  न च कायव्यूहापेक्षा । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘तद्यथैषीकातूलम्’(छां.उ.५.२४.३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘तद्यथा(तद्वक्ष्यामि यथा) पुष्करपलाशे’(छां.उ.४.१४.३)"
}
],
"tail": ", ‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि’(४.३७) इत्यादिवचनेभ्यः । प्रारब्धे त्वविरोधः । प्रमाणाभावाच्च । न च तत् शास्त्रं प्रमाणम्-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अक्षपादकणादानां साङ्ख्ययोगजटाभृताम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मतमालम्ब्य ये वेदं दूषयन्त्यल्पचेतसः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति निन्दनात् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "यत्र तु स्तुतिस्तत्र शिवभक्तानां स्तुतिपरत्वमेव ; न सत्यत्वम् । न हि तेषामपि इतरग्रन्थविरुद्धार्थे प्रामाण्यम् । तथा ह्युक्तम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Varaha_id"
},
"text": "‘एष मोहं सृजाम्याशु यो जनान् मोहयिष्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अतथ्यानि वितथ्यानि दर्शयस्व महाभुज । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " प्रकाशं कुरु चात्मानम् अप्रकाशं च मां कुरु ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति वाराहे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "‘कुत्सितानि च मिश्राणि रुद्रो विष्णुप्रचोदितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " चकार शास्त्राणि विभुर्ऋषयस्तत्प्रचोदिताः । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "  दधीच्याद्याः पुराणानि तच्छास्त्रसमयेन तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " चक्रुर्वेदैस्तु ब्राह्माणि वैष्णवान् विष्णुवेदतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " पञ्चरात्रं भारतं च मूलरामायणं तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तथा पुराणं भागवतं विष्णुवेद इतीरितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अतः शैवपुराणानि योग्यान्यन्याविरोधतः॥‌’ "
}
]
}
],
"tail": " इति च नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतो ज्ञानिनां भवत्येव मुक्तिः । भीष्मादीनां तु तस्मिन् क्षणे मुक्त्यभावः । ‘स्मरंस्त्यजति’ इति वर्तमानापदेशो हि कृतः ।तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": " ‘ज्ञानिनां कर्मयुक्तानां कायत्यागक्षणो यदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुमाया तदा तेषां मनो बाह्यं करोति हि ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति गारुडे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नचान्येषां तदा स्मृतिर्भवति -"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": " ‘बहुजन्मविपाकेन भक्तिज्ञानेन ये हरिम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भजन्ति तत्स्मृतिं त्वन्ते देवो याति न चान्यथा ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इत्युक्तेर्ब्रह्मवैवर्ते ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V72_B03"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निर्बाणम्",
"tail": " अशरीरम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘कायो बाणं शरीरं च’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘एतद्बाणमवष्टभ्य’"
}
],
"tail": "इति प्रयोगाच्च । निर्बाणशब्दप्रतिपादनम्- ‘अनिन्द्रियाः’ इत्यादिवत् । कथम् अन्यथा सर्वपुराणादिप्रसिद्धाकृतिर्भगवत उपपद्येत ? न चान्यद् भगवत उत्तमं ब्रह्म - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते’(भाग.१.२.११)"
}
],
"tail": " इति भागवते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘भगवन्तं परं ब्रह्म’(भाग.३.२५.१०)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘परं ब्रह्म जनार्दनः’"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘परमं यो महद् ब्रह्म’(म.भा.१३..९)"
}
],
"tail": ", ‘यस्मात् क्षरमतीतोऽहम् अक्षरादपि चोत्तमः’(१५.१८), "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmruti_id"
},
"text": "‘योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः’(म.स्मृ.१.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति’(गरुड.३,१.१८)"
}
],
"tail": ", ‘न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः’(११.४३) इत्यादिभ्यः । न च तस्य ब्रह्मणोऽशरीरत्वाद् एतत् कल्प्यम् । तस्यापि शरीरश्रवणात्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘आनन्दरूपममृतम्’(आथ.४.१०,मु.उ.२.२.८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘सुवर्णज्योतीः’(भृगुवल्लि.१५,तै.उ.३.१०.६)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः’(छां.उ.८.१.२)"
}
],
"tail": " इत्यादिषु । यदि रूपं न स्यात्, ‘आनन्दम्’ इत्येव स्यात् ; न तु ‘आनन्दरूपम्’ इति । कथं च सुवर्णरूपत्वं स्याद् अरूपस्य ? कथं च दहरत्वम्? दहरस्थश्च-  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘केचित् स्वदेहे’"
}
],
"tail": " इत्यादौ रूपवान् उच्यते ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘सहस्रशीर्षा पुरुषः’(ऋ.सं,मं.१०.सू.९०.मं.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": " ‘रुग्मवर्णं कर्तारम्’(मु.उ.३.१.३)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashwatropanishat_id"
},
"text": "‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’(श्वे.उ.३.८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashwatropanishat_id"
},
"text": "‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(श्वे.उ.३.१६)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashwatropanishat_id"
},
"text": "‘विश्वतश्चक्षुरुत’(श्वे.उ.३.३)"
}
],
"tail": "इत्यादिवचनाद्, विश्वरूपाध्यायादेश्च रूपवान् अवसीयते। "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V72_B04"
},
"text": " अतिपरिपूर्णतम-ज्ञान-ऐश्वर्य-वीर्य-आनन्द-श्री-शक्त्यादिमांश्च भगवान् । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shwetashwatropanishat_id"
},
"text": "‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च।’(श्वे.उ.६.८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.९,मु.उ.१.१.९)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘आनन्दं ब्रह्मणः’(तै.उ.ब्रह्मवल्लि.९)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadarnyakopanishat_id"
},
"text": "‘एतस्यैवाऽनन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्राम् उपजीवन्ति’ (बृह. ४,३.३२)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अनादिमध्यान्तम् अनन्तवीर्यम्’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सहस्रलक्षामितकान्तिकान्तम्’"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे’(भाग.६.५,४८)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘विज्ञानशक्तिरहमासम् अनन्तशक्तेः’(भाग.०३.१०.२४)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": " ‘तुर्यं (तु) तत् सर्वदृक् सदा’(माण्डूक्य.उ.२.४)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान्’(भाग.११.११.७)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘अन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः’(भाग.१.१८.२१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhannaradiya_id"
},
"text": "‘ऐश्वर्यस्य समग्रस्य’(बृहन्नारदीय.१,४६.१७)"
}
],
"tail": "।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अतीव परिपूर्णं ते सुखं ज्ञानं च सौभगम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यच्चात्ययुक्तं स्मर्तुं वा शक्तः कर्तुमतः परः ॥’"
}
]
}
],
"tail": "इत्यादिभ्यः । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C02_V72_B05"
},
"text": "  तानि च सर्वाण्यन्योन्यस्वरूपाणि -",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": " ‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": " ‘आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्’(तै.उ.३.६.१,भृगुवल्लि.२)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘यस्य ज्ञानमयं तपः’(आथ.१.९)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘समा भग प्रविश स्वाहा’(तै.उ.१.४.२,शिक्षावल्लि.११)"
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Sruti_id"
},
"text": "‘न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसम्भवा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न योगित्वादीश्वरत्वात् सत्यरूपाच्युतो विभुः ॥’,"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति पैङ्गिखिलेषु ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarta_id"
},
"text": "‘देहोऽयं मे सदानन्दो नायं प्रकृतिनिर्मितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "परिपूर्णश्च सर्वत्र तेन नारायणोऽस्म्यहम्॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदेव लीलया चासौ परिच्छिन्नादिरूपेण दर्शयति मायया । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘न च गर्भेऽवसद् देव्या न चापि वसुदेवतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न चापि राघवाज्जातो न चापि जमदग्नितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नित्यानन्दोऽव्ययोऽप्येवं क्रीडतेऽमोघदर्शनः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘न वै स आत्माऽऽत्मवताम् अधीश्वरो भुङ्क्ते हि दुःखं भगवान् वासुदेवः’ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "‘सर्गादेरीशिताऽजः परमसुखनिधिर्बोधरूपोऽप्यबोधम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " लोकानां दर्शयन् यो मुनिसुतहृतात्मप्रियार्थे जगाम॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स ब्रह्मवन्द्यचरणो जनमोहनाय (नरवत् प्रलापी) स्त्रीसङ्गिनाम् इति रतिं प्रथयंश्चचार।’"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘पूर्तेरचिन्त्यवीर्यो यो यश्च दाशरथिः स्वयम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "रुद्रवाक्यम् ऋतं कर्तुम् अजितो जितवत् स्थितः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "योऽजितो विजितो भक्त्या गाङ्गेयं न जघान ह ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न चाम्बा ग्राहयामास करुणः कोऽपरस्ततः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादिभ्यश्च स्कान्दे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तत्र संसारसमानधर्मा निरूप्याः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यत्र च परावरभेदोऽवगम्यते तत्र अज्ञबुद्धिम् अपेक्ष्य अवरत्वं विश्वरूपमपेक्ष्यान्यत्र ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तच्चोक्तम् - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘परिपूर्णानि रूपाणि समान्यखिलरूपतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽप्यपेक्ष्य मन्दानां दृष्टिं त्वाम् ऋषयोऽपि हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परावरं वदन्त्येव ह्यभक्तानां विमोहनम् (ने) ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति गारुडे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न चात्र किञ्चिदुपचारादिति(चरितादि) वाच्यम् । अचिन्त्यशक्तेः, पदार्थवैचित्र्याच्चेत्युक्तम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "‘कृष्णरामादिरूपाणि परिपूर्णानि सर्वदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न चाणुमात्रं भिन्नानि तथाऽप्यस्मान् विमोहसि ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादेश्च नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात् सर्वदा सर्वरूपेषु अपरिगणितानन्तगुणगणं नित्यनिरस्ताशेषदोषं च नारायणाख्यं परं ब्रह्म अपरोक्षज्ञानी "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऋच्छति",
"tail": " इति सिद्धम् ॥७२ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥",
"tail": "        \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C03",
"type": "adhyaya",
"name": "तृतीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "तृतीयोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_I01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र । ज्ञानसाधनत्वेन अकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये ।",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥ २ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V02"
},
"text": " \n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणो ज्ञानम् अत्युत्तमम् इत्यभिहितं भगवता- ‘दूरेण ह्यवरं कर्म’ (२.४९.) इत्यादौ । एवं चेत् किमिति",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्मणि घोरे ",
"tail": " युद्धाख्ये नियोजयसि निवृत्तधर्मान् विनेत्याह-"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ज्यायसीति ॥ कर्मणः",
"tail": " सकाशाद् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "बुद्धिर्ज्यायसी चेत् ते ",
"tail": " तव मता"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तत्",
"tail": " तर्हि ॥ १-२ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‍‘ज्यायस्त्वेऽपि बुद्धेः, आधिकारिकत्वात् त्वं कर्मण्यप्यधिकृत इति तत्र नियोक्ष्यामि’ इत्याशयवान् भगवानाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "लोक इति ॥"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " \n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V03_B02"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्विविधा अपि जनाः सन्ति- गृहस्थादिकर्मत्यागेन ज्ञाननिष्ठाः सनकादिवत्, तत्स्था एव ज्ञाननिष्ठाश्च जनकादिवत् । मद्धर्मस्था एवेत्यर्थः ।",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सांख्यानां ",
"tail": " ज्ञानिनां सनकादीनाम् ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "योगिनाम्",
"tail": " उपायिनां जनकादीनाम् । ज्ञाननिष्ठा अप्याधिकारिकत्वाद् ईश्वरेच्छया लोकसंग्रहार्थत्वाच्च ये कर्मयोग्या भवन्ति तेऽपि योगिनः ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "निष्ठा",
"tail": " स्थितिः । त्वं तु जनकादिवत् सकर्मैव ज्ञानयोग्यः, न तु सनकादिवत् तत्त्यागेनेत्यर्थः। सन्ति हीश्वरेच्छयैव कर्मकृतः प्रियव्रतादयोऽपि ज्ञानिन एव । तथा ह्युक्तम् ‘ईश्वरेच्छया विनिवेशितकर्माधिकारः’ इति ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V04_B01"
},
"text": "इतश्च नियोक्ष्यामीत्याह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न कर्मणामिति ॥ कर्मणां ",
"tail": " युद्धादीनाम् अनारम्भेण"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नैष्कर्म्यं ",
"tail": " निष्कर्मतया काम्यकर्मपरित्यागेन प्राप्यत इति मोक्षं, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नाश्नुते ",
"tail": " । ज्ञानमेव तत्साधनं, न तु कर्माकरणमित्यर्थः । कुतः ? पुरुषत्वात् । सर्वदा स्थूलेन सूक्ष्मेण वा पुरेण युक्तो ननु जीवः ! यदि कर्माकरणेन मुक्तिः स्यात् स्थावराणां च । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V04_B02"
},
"text": "न चाकरणे कर्माभावान्मुक्तिर्भवति । प्रतिजन्म कृतानाम् अनन्तानां कर्मणां भावात् । न च सर्वाणि कर्माणि भुक्तानि । एकस्मिन् शरीरे बहूनि हि कर्माणि करोति । तानि चैकैकानि बहुजन्मफलानि कानिचित् । तत्र चैकैकानि कर्माणि भुञ्जन् प्राप्नोत्येव शेषेण मानुष्यम् । ततश्च बहुशरीरफलानि कर्माणी-त्यसमाप्तिः । तच्चोक्तम्-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "‘जीवंश्चतुर्दशादूर्ध्वं पुरुषो नियमेन तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्त्री वाऽप्यनूनदशकं देहं मानुषमार्जते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चतुर्दशोर्ध्वजीवीनि संसारश्चादिवर्जितः।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतोऽवित्त्वा परं देवं मोक्षाशा का महामुने ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति ब्राह्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदि सादिः स्यात् संसारः पूर्वकर्माभावाद् अतत्प्राप्तिः। अबन्धकत्वं त्वकामेनैव भवति । तच्च वक्ष्यते ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति ।\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V04_B03"
},
"text": "ननु निष्कामकर्मणः फलाभावान्मोक्षः स्मृतः -",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manave_id"
},
"text": " ‘निष्कामं ज्ञानपूर्वं तु निवृत्तमिति चोच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ॥’ इति मानवे ।"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतस्तत्साम्याद् अकरणेऽपि भवति इत्यत आह-"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न चेति ॥"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सन्न्यासः",
"tail": " काम्यकर्मपरित्यागः । ‘काम्यानां कर्मणां न्यासम्’ (१८.२) इति वक्ष्यमाणत्वात् । अकामकर्मणाम् अन्तःकरणशुध्या ज्ञानान्मोक्षो भवति । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘कर्मभिश्शुद्धसत्त्वस्य वैराग्यं जायते हृदि ।’"
}
],
"tail": " इति भागवते । विरक्तानामेव च ज्ञानमित्युक्तम् । -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘न तस्य तत्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचस्समासन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेध(धि)सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥’ (भाग. ५-११-३) "
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " न तु फलाभावात् । कर्माभावात् । अतो न कर्मत्याग एव मोक्षसाधनम् ।\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V04_B04"
},
"text": "यत्याश्रमस्तु प्रायत्यार्थो भगवत्तोषार्थश्च । अप्रयतत्वमेव हि प्रायो गृहस्थादीनाम् , इतरकर्मोद्योगात् । अप्रयतानां च न ज्ञानम् । तथाहि श्रुतिः -",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": " ‘नाशान्तो नासमाहितः’(कठ.1.3.10) "
}
],
"tail": "इति । महांश्च यत्याश्रमे तोषो भगवतः । तथा ह्याह - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": "‘यत्याश्रमं तुरीयं तु दीक्षां मम सुतोषणीम्’"
}
],
"tail": " इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे । आधिकारिकास्तु तत्स्था एव प्रायत्ये समर्थाः । स एव च महान् भगवत्तोषः । तच्चोक्तम् -"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": " ‘देवादीनामादिराज्ञां महोद्योगेऽपि नो मनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोश्चलति तद्भोगोऽप्यतीव हरितोष(णम्)णः॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥४ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तु कर्माणि सर्वात्मना त्यक्तुं शक्यानीत्याह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न हीति",
"tail": " ॥५॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारस्स उच्यते ॥ ६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम् असक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथाऽपि शक्तितस्त्यागः कार्य इत्याह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्मेन्द्रियाणीति ॥"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन एव प्रयोजकमिति दर्शयितुमन्वयव्यतिरेकावाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मनसा स्मरन् मनसा नियम्येति ॥ कर्मयोगं ",
"tail": " स्ववर्णाश्रमोचितम्, न तु गृहस्थकर्मैवेति नियमः । सन्न्यासादिविधानात्, सामान्यवचनाच्च ॥ ६-७ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरयात्राऽपि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥ ८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V08_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतो नियतं स्ववर्णाश्रमोचितं कर्म कुरु ॥ ८ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘कर्मणा बध्यते जन्तुः’ इति कर्म बन्धकं स्मृतम् ? इत्यत आह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यज्ञार्थादिति ॥",
"tail": " कर्म बन्धनं यस्य लोकस्य स"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्मबन्धनः",
"tail": " ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यज्ञो ",
"tail": " विष्णुः । यज्ञार्थं सङ्गरहितं कर्म न बन्धकमित्यर्थः ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "‘मुक्तसङ्गः’",
"tail": " इति विशेषणात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘कामान् यः कामयते’ (मुं. ४. १-२)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेश्च । ‘अनिष्टमिष्टम्’ (१८.१२) इति वक्ष्यमाणत्वाच्च । ‘एतान्यपि तु कर्माणि’ (१८.६) इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘तस्मान्नेष्टि-याजुकः स्यात्’ (बृ.१.५.२)"
}
],
"tail": " इति च । विशेषवचनत्वे समेऽपि विशेषणं परिशिष्यते ॥ ९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V13_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अत्रार्थवादमाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सहयज्ञा इति ",
"tail": " ॥ १०-१३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V14_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हेत्वन्तरमाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अन्नादिति ॥",
"tail": " यज्ञः पर्जन्यान्नत्वात् तत्कारणमुच्यते । पूर्वयज्ञविवक्षायां तस्य चक्रप्रवेशो न भवति । तद्धि आपाद्यं कर्मविधये । न तु साम्यमात्रेणेदानीं कार्यम् ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V14_B02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मेघचक्राभिमानी च पर्जन्यः । तच्च",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यज्ञाद् भवति",
"tail": " ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmriti_id"
},
"text": "‘अग्नौ प्रास्ताऽऽहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठति । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥’ (म.स्मृ. ३.७६)इति स्मृतेः(तेश्च) ।"
}
]
}
]
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभयवचनाद् आदित्यात् समुद्राच्चाविरोधः । अतश्च यज्ञात् पर्जन्योद्भवः सम्भवति ।",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यज्ञो ",
"tail": " देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः,"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्म ",
"tail": " इतरक्रिया ॥ १४ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्म ब्रह्मणो जायते । ‘एष ह्येव साधु कर्म कारयति’(कौ.3.9), ‘बुद्धिर्ज्ञानम्’(गी.10.4) इत्यादिभ्यः । न च मुख्ये सम्भाव्यमाने पारम्पर्येणौपचारिकं कल्प्यम् । न च जडानां स्वतः प्रवृत्तिः सम्भवति । ‘एतस्य वा अक्षरस्य’ इत्यादिसर्वनियमनश्रुतेश्च । ‘द्रव्यं कर्म च’ इत्यादेश्च अचिन्त्यशक्तिश्चोक्ता । जीवस्य च प्रतिबिम्बस्य बिम्बपूर्वैव चेष्टा । ‘न कर्तृत्वम्’ इत्यादिनिषेधाच्च ।",
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15_B02"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अक्षराणि प्रसिद्धानि । तेभ्यो ह्यभिव्यज्यते परं ब्रह्म । अन्यथानादिनिधनमचिन्त्यं परिपूर्णमपि ब्रह्म को जानाति? न च रूढिं विना योगाङ्गीकारो युक्तः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": " \n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15_B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परामर्शाच्च ‘तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म’ (३.१५) इति । न ह्येकशब्देन द्विरुक्तेन भेदश्रुतिं विना वस्तुद्वयं कुत्रचिदुच्यते । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15_B04"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि चाक्षराणि नित्यानि । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘वाचा विरूप नित्यया’(ऋ. ८.६४.६)"
}
],
"tail": ", ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा’, "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutrani_id"
},
"text": "‘अत एव च नित्यत्वम्’ (ब्र.सू. १-३-२९)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिस्मृति-भगवद्वचनेभ्यः । दोषाश्चोक्ताः सकर्तृकत्वे ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15_B05"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चाबुद्धिपूर्वमुत्पन्नानि । तत्प्रमाणाभावात् । निःश्वसित-शब्दस्त्वक्लेशाभिप्रायः, नाबुद्धिपूर्वाभिप्रायः । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariyopanishat_id"
},
"text": "‘सोऽकामयत’ (तै. २.११)"
}
],
"tail": " इत्यादेश्च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brihdaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘इष्टं हुतम्’ (बृ. ६.१.२)"
}
],
"tail": " इत्यादिरूपप्रपञ्चेन सहाभिधानाच्च । महातात्पर्यविरोधाच्च । तच्चोक्तं पुरस्तात् (गी.भा. २.२४)। न ह्यस्वातन्त्र्येणोत्पत्तिकर्तुः प्राधान्यम् । अस्वातन्त्र्यं च तदमतिपूर्वकत्वेन भवति । यथा रोगादीनां पुरुषस्य तज्जत्वेऽपि उत्पत्तिवचनान्यभिव्यक्त्यर्थानि , अभिमानिदेवताविषयाणि च । ‘नित्या’ इत्युक्त्वा ‘उत्सृष्टा’ इति वचनात् । अभिव्यञ्जके कर्तृवचनं चास्ति । ‘कृत्स्नं शतपथं चक्रे’ (मोक्षधर्मे) इति । कथमादित्यस्था वेदाः तेनैव क्रियन्ते ? वचनमात्राच्च निर्णयात्मक-शारीरकोक्तं बलवत् ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V15_B06"
},
"text": "\n\t\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्येति तु शास्त्रयोनित्वम् । ‘जन्माद्यस्य यतः’ इत्युक्ते प्रमाणं हि तत्रापेक्षितं, न तु तस्य जातत्वं वेदकारणत्वं वा । न हि वेदकारणत्वं जगत्कारणत्वे हेतुः । न हि विचित्रजगत्सृष्टेर्वेदसृष्टिरशक्या सृज्यत्वे । न च सर्वज्ञत्वे । यदि वेदस्रष्टा सर्वज्ञः किमिति न जगत्स्रष्टा ? तस्माद् वेदप्रमाणकत्वमेवात्र विवक्षितम् । अतो नित्यान्यक्षराणि । ",
"tail": "\n\t\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "यत एवं परम्परया यज्ञाभिव्यङ्ग्यं ब्रह्म तस्मात् तद् नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥",
"tail": "\n\t\t\t\t"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि चाक्षराणि भूताभिव्यङ्ग्यानीति चक्रम् । तदेतत् जगच्चक्रं यो नानुवर्तयति, स तद्विनाशकत्वाद् अघायुः । पापनिमित्तमेव यस्याऽयुः सोऽघायुः ॥ १६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ १७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V17_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तर्ह्यतीव मनःसमाधानमपि न कार्यमित्यत आह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यस्त्विति ॥",
"tail": " रमणं परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । तृप्तिरन्यत्रालम्बुद्धिः । सन्तोषस्तज्जनकं सुखम् । ‘सन्तोषस्तृप्तिकारणम्’ इत्यभिधानात् । परमात्मदर्शनादिनिमित्तं सुखं प्राप्तः । अन्यत्र सर्वात्मनालम्बुद्धिं च ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V17_B02"
},
"text": "\n\t\t\t\t ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महच्च तत् सुखम् । तेनैवान्यत्रालम्बुद्धिरिति दर्शयति । आत्मन्येव च सन्तुष्टः, इति तत्स्थ एव सन् सन्तुष्ट इत्यर्थः । नान्यत् किमपि सन्तोषकारणम् इत्यवधारणम् । आत्मना तृप्तः । न ह्यात्मन्यलम्बुद्धिर्युक्ता । तद्वाचित्वं च ‘वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमैः’ (भाग. १.१.१९) इति प्रयोगात् सिद्धम् । अध्याहारस्त्वगतिका गतिः ।",
"tail": "\n\t\t\t\t "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB C03 V17 B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘आत्मरतिरेव’ इत्यवधारणाद् असम्प्रज्ञातसमाधिस्थस्यैव कार्यं न विद्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pancharatra_id"
},
"text": "‘स्थितप्रज्ञस्यापि कार्यो देहादिर्दृश्यते यदा ।स्वधर्मो मम तुष्ट्यर्थः सा हि सर्वैरपेक्षिता ॥’"
}
],
"tail": " इति वचनाच्च पञ्चरात्रे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यदाऽन्यरतिरपीषत् सर्वस्य भवति । न च तत्रालम्बुद्धिमात्रमुक्तम् । ‘आत्मतृप्तः’ इति पृथगभिधानात् । कर्तृशब्दः कालावच्छेदेऽपि चायं प्रसिद्धो ‘यो भुङ्क्ते स तु न ब्रूयात्’ इत्यादौ ।",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB C03 V17 B04"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतोऽसम्प्रज्ञातसमाधावेवैतत् । ‘मानवः’ इति ज्ञानिन एवासम्प्रज्ञातसमाधिर्भवतीति दर्शयति ‘मनु अवबोधने’ इति धातोः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमात्मरतिश्चात्र विवक्षिता ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘विष्णावेव रतिर्यस्य क्रिया तस्यैव नास्ति हि ।’इति वचनात् ॥ १७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V18_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य ‘कर्मकाले वक्तव्योऽहम्’ इति कञ्चित् प्रत्युक्त्वा तत्कृतावात्मरत्यधिकः समो वाऽर्थो नास्ति । न च सन्ध्याद्यकृतौ कश्चिद्दोषोऽस्ति ।",
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n\t\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB C03 V18 B02"
},
"text": "\n\t\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " न चैतदपहाय सर्वभूतेषु कश्चित् प्रयोजनाश्रयः । अर्थो येन दर्शनादिना भवति सोऽर्थ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "व्यपाश्रयः",
"tail": " ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n\t\t\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB C033 V18 B03"
},
"text": "\n\t\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानमात्रेण प्रत्यवायो यद्यपि न भवति । तद् अर्जुनस्यापि समम् इति न तस्य कर्मोपदेशोपयोग्येतद् भवति । ईषत् प्रारब्धानर्थसूचकं च तद् भवति महच्चेद् वृत्रहत्यादिवत् ॥ १८ ॥",
"tail": "\n\t\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V19_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतोऽसम्प्रज्ञातसमाधेरेव कार्याभावः, तस्मात् कर्म समाचर ॥१९॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V20_B01"
},
"text": "आचारोऽप्यस्तीत्याह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्मणैवेति ॥"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कर्मणा",
"tail": " सह कर्म कुवन्त एवेत्यर्थः । कर्म कृत्वैव  ततो ज्ञानं प्राप्य वा ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V20_B02"
},
"text": "न तु ज्ञानं विना । प्रसिद्धं हि तेषां ज्ञानित्वं भारतादिषु । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariya Aranyaka_id"
},
"text": "‘तमेवं विद्वान्’ (तै.आ. ३.१२)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । अत्रापि कर्मणां ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च ‘बुद्धियुक्ताः’ (२.५१) इति ।\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V20_B03"
},
"text": "गत्यन्तरं च ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariya Aranyaka_id"
},
"text": "‘नान्यः पन्थाः’ (तै.आ.३.१२)"
}
],
"tail": " इत्यस्य नास्ति । इतरेषां ज्ञानद्वाराऽप्यविरोधः । यत्र च तीर्थाद्येव मुक्तिसाधनमुच्यते-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramanashloka_id"
},
"text": "‘ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसन्निधौ ॥’"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादौ, तत्र पापादिमुक्तिः, स्तुतिपरता च ।\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V20_B04"
},
"text": "तत्रापि हि कुत्रचिद् ब्रह्मज्ञानसाधनत्वमेवोच्यतेऽन्यथा मुक्तिं निषिध्य",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramanashloka_id"
},
"text": "- ‘ब्रह्मज्ञानं विना मुक्तिर्न कथञ्चिदपीष्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " प्रयागादेस्तु या मुक्तिर्ज्ञानोपायत्वमेव हि ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " न च तीर्थस्तुतिवाक्यानि तत्प्रस्तावेऽप्युक्तं ज्ञाननियमं घ्नन्ति । यथा कञ्चिद् दक्षं भृत्यं प्रति उक्तानि ‘अयमेव हि राजा किं राज्ञा’ इत्यादीनि । यथाऽऽह भगवान् -"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": " ‘यानि तीर्थादिवाक्यानि कर्मादिविषयाणि च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "\n            स्तावकान्येव तानि स्युरज्ञानां मोहकानि वा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भवेन्मोक्षस्तु मद्दृष्टेर्नान्यतस्तु कथञ्चन ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतोऽपरोक्षज्ञानादेव मोक्षः । कर्म तु तत्साधनमेव ॥ २० ॥\n"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V21_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "स यद्",
"tail": " वाक्यादिकं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रमाणं कुरुते",
"tail": ", यदुक्तप्रकारेण तिष्ठतीत्यर्थः ॥ २१ ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्करस्य च कर्ता स्याम् उपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुर्याद् विद्वान् तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥ २५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥ २६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V27_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विद्वदविदुषोः कर्मभेदमाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रकृतेरिति॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रकृतेर्गुणैः",
"tail": " इन्द्रियादिभिः । प्रकृतिमपेक्ष्य गुणभूतानि हि तानि । तत्सम्बन्धीनि च । न हि प्रतिबिम्बस्य क्रिया ॥ २७ ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V28_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मभेदस्य गुणभेदस्य च",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तत्त्ववित् । गुणा",
"tail": " इन्द्रियादीनि ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "गुणेषु ",
"tail": " विषयेषु ॥ २८ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V29_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतेर्गुणेषु इन्द्रियादिषु सम्मूढाः । इन्द्रियाद्यभिमानाद्धि विषयादिसङ्गः । गुणकर्मसु विषयेषु कर्मसु च । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramanashloka_id"
},
"text": "‘शब्दाद्या इन्द्रियाद्याश्च सत्त्वाद्याश्च शुभानि च । अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिगैः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यभिधानात् । सत्त्वाद्यङ्गीकारे- ‘गुणा गुणेषु’ इत्ययुक्तं स्यात् ॥ २९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निराशीर्निर्ममो भूत्वा युदध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V30_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतः सर्वाणि कर्माणि",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मय्येव सन्न्यस्य",
"tail": " भ्रान्त्या जीवेऽध्यारोपितानि मय्येव विसृज्य ‘भगवानेव सर्वाणि कर्माणि करोति’ इति, मत्पूजेति च । आत्मानं मामधिकृत्य यच्चेतः तद् अध्यात्मचेतः । सन्न्यासस्तु भगवान् करोतीति । निर्ममत्वं नाहं करोमीति ॥ ३० ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V32_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "फलमाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ये म इति ॥",
"tail": " ये त्वेवं निवृत्तकमिणस्तेऽपि मुच्यन्ते ज्ञानद्वारा । किमु अपरोक्षज्ञानिनः ? न तु साधनान्तरमुच्यते ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashtaksharakalpa_id"
},
"text": "‘निवृत्तादीनि कर्माणि ह्यपरोक्षेशदृष्टये । अपरोक्षेशदृष्टिस्तु मुक्तौ किञ्चिन्न मार्गते । सर्वं तदन्तराधाय मुक्तये साधनं भवेत् ।  न किञ्चिदन्तराधाय निर्वाणायापरोक्षदृक् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " \n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "इति नारायणाष्टाक्षरकल्पे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत एव समुच्चयनियमोऽपि निराकृतः ॥ ३१-३२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V33"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V33_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं चेत् किमिति ते मतं नानुतिष्ठन्ति लोकाः इत्यत आह - सदृशमिति । प्रकृतिः पूर्वसंस्कारः ॥ ३३ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V34"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V34_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथाऽपि शक्तितो निग्रहः कार्यः । निग्रहात् सद्यः प्रयोजना-भावेऽपि भवत्येवातिप्रयत्नत इत्याशयवानाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इन्द्रियस्येति ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथा ह्युक्तम् - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramanashloka_id"
},
"text": "‘संस्कारो बलवानेव ब्रह्माद्या अपि तद्वशाः । तथाऽपि सोऽन्यथाकर्तुं शक्यतेऽतिप्रयत्नतः ॥’ इति ॥ ३४ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V35_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथाऽप्युग्रं युद्धकर्म ? इत्यत आह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "श्रेयानिति",
"tail": " ॥ ३५ ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V36"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V36_B01"
},
"text": "बहवः कर्मकारणाः सन्ति, क्रोधादयः कामश्च । तत्र को बलवान् ? इति पृच्छति-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अथेति ॥",
"tail": " अथेत्यर्थान्तरं ‘तयोर्न वशमागच्छेत्’ इति प्रश्नप्रापकम् ॥ ३६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाशनो महापाप्मा विध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V37_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्तु बलवान् प्रवर्तकः स",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एष कामः",
"tail": " ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "क्रोधो",
"tail": " ऽप्येष एव  तज्जन्यत्वात् । ‘कामात् क्रोधोऽभिजायते’ (२.६२) इति ह्युक्तम् । यत्रापि गुरुनिन्दादिनिमित्तः क्रोधस्तत्रापि भक्तिनिमित्त-अनिन्दा-कामनिमित्त एव । ये त्वन्यथा वदन्ति ते शङ्करान्न सूक्ष्मं जानन्ति । उक्तं च ‘ऋते कामं न कोपाद्या जायन्ते हि कथञ्चन’ इति ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "महाशनः",
"tail": " । महद्धि कामभोग्यम् । महाब्रह्महत्यादिकारणत्वान् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "महापाप्मा",
"tail": " । सर्वपुरुषार्थविरोधित्वाद् वैरी ॥ ३७ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V38"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V38_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं विरोधी सः ? इदमनेनावृतम् । यथा धूमेनाग्निरावृतः प्रकाश-रूपोऽप्यन्येषां न सम्यग्दर्शनाय तथा परमात्मा । यथाऽऽदर्शो मलेनावृतोऽन्याभिव्यक्तिहेतुर्न भवति, तथाऽन्तःकरणं परमात्मा-देर्व्यक्तिहेतुर्न भवति कामेनावृतम् । यथोल्बेनावृत्य बद्धो भवति गर्भस्तथा कामेन जीवः ॥ ३८ ॥",
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V39"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V39_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शास्त्रतो जातमपि ज्ञानं परमात्माऽपरोक्ष्याय न प्रकाशते ; कामेनावृतं ज्ञानिनोऽपि, किमु अल्पज्ञानिनः ! ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कामरूपेण",
"tail": "कामाख्येन नित्यवैरिणा ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "दुष्पूरेण",
"tail": " दुःखेन हि कामः पूर्यते । न हीन्द्रादिपदं सुखेन लभ्यते । यद्यपीन्द्रादिपदं प्राप्तम्, पुनर्ब्रह्मादिपदमिच्छतीत्यलम्बुद्धिर्नास्तीती "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अनलः",
"tail": "। उक्तं च- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramanashloka_id"
},
"text": "‘ज्ञानस्य ब्रह्मणश्चाग्नेर्धूमो बुद्धेर्मलं तथा । आदर्शस्याथ जीवस्य गर्भोल्बोपि हि कामकः ॥’ इति ॥३९ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V40"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V40_B01"
},
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वधार्थं शत्रोरधिष्ठानमाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इन्द्रियाणीति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एतैर्ज्ञानमावृत्य",
"tail": " बुध्यादिभिर्हि विषयैः ज्ञानमावृतं भवति ॥ ४० ॥"
}
],
"tail": "\n\t\t\t  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V41_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हृताधिष्ठानो हि शत्रुर्नश्यति ॥ ४१ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C03_V43"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C03_V43_B01"
},
"text": "शत्रुहनन आयुधरूपं ज्ञानं वक्तुं ज्ञेयमाह-",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इन्द्रियाणीति ॥",
"tail": " ‘असङ्गज्ञानासिमादाय तराति पारम्’ इति ह्युक्तम् । शरीराद्"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इन्द्रियाणि पराणि",
"tail": " उत्कृष्टानि । न केवलं बुद्धेः परः । श्रुत्युक्त-प्रकारेणाव्यक्तादपि । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "‘अव्यक्तात् पुरुषः परः’"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः । न च तत्रतत्रोक्तैकदेशज्ञानमात्रेण भवति मुक्तिः । सार्वत्रिक-गुणोपसंहारो हि भगवता गुणोपसंहारपादेऽभिहितः ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutrani_id"
},
"text": "‘आनन्दादयः प्रधानस्य’ (ब्र.सू. ३-३-१२)"
}
],
"tail": " इत्यादिना । तथा चान्यत्र- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘अपौरुषेयवेदेषु विष्णुवेदेषु चैव हि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वत्र ये गुणाः प्रोक्ताः सम्प्रदायागताश्च ये ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैस्तैः सह विज्ञाय ये पश्यन्ति परं हरिम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेषामेव भवेन्मुक्तिर्नान्यथा तु कथञ्चन ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति गारुडे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादव्यक्तादपि परत्वेन ज्ञेयः । न चात्र जीव उच्यते । ‘रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते’(२.५९) इत्युक्तत्वात् । ‘अविहाय परं मत्तो जयः कामस्य वै कुतः’ इति च । अतः परमात्मज्ञानमेवात्र विवक्षितम् ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "आत्मानं ",
"tail": " मनः ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "आत्मना",
"tail": " बुध्या ॥ ४२-४३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C04",
"type": "adhyaya",
"name": "चतुर्थोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "चतुर्थोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धेः परस्य माहात्म्यम्, कर्मभेदः, ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेऽस्मिन् अध्याये ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " इममिति ॥ ",
"tail": "  १-३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘मयि सर्वाणि’(३.३०) इत्युक्तं तन्माहात्म्यमादितो ज्ञातुं पृच्छति -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अपरमिति ॥",
"tail": " ४-५ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V07_B01"
},
"text": "न तर्ह्यनादिर्भवान् ? इत्यत आह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अजोऽपीति ॥",
"tail": " अव्यय आत्मा= देहोऽपीति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " अव्ययात्मा",
"tail": " । ‘अनन्तं विश्वतो मुखम्’(११.११) इति हि रूपविशेषणमुत्तरत्र । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम्’ (भाग.१.३.५) "
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘जगृहे.....’(भाग.१.३.१)"
}
],
"tail": " इति तु व्यक्तिः । युक्तयस्तूक्ताः । आत्मानादित्वं तु सर्वसमम् । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V07_B02"
},
"text": "कथमनादिनित्यस्य जनिः? ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय",
"tail": " । प्रकृत्या जातेषु वसुदेवादिषु । तथैव (तयैव) तेषां जात इव प्रतीयत इत्यर्थः । न तु स्वतन्त्रामधिष्ठायेत्याह -"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " स्वामिति ॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘द्रव्यं कर्म च...’ (भाग.२.५.१४) "
}
],
"tail": "  इति ह्युक्तम् । सा हि तत्रोक्ता । ततः सर्वसृष्टेः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " आत्ममायया",
"tail": " आत्मज्ञानेन । प्रकृतेः पृथगभिधानात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘केतुः केतश्चितिश्चित्तं मतिः क्रतुर्मनीषा माया’ "
}
],
"tail": " इति ह्यभिधानम् । सृष्टिकारणया तेषां शरीरादि सृष्ट्वा विमोहिकयाऽजात एव जात इव प्रतीयते वा । उक्तं च– "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘महदादेस्तु माता या श्रीर्भूमिरिति कल्पिता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " विमोहिका च दुर्गाख्या ताभिर्विष्णुरजोऽपि हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जातवत् प्रथते ह्यात्मचिद्बलान्मूढचेतसाम् ॥’ इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ईश्वरः",
"tail": " ईशेभ्योऽपि वरः । तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "‘ईशेभ्यो ब्रह्मरुद्रश्रीशेषादिभ्यो यतो भवान् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वरोऽत ईश्वराख्या ते मुख्या नान्यस्य कस्यचित् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘समर्थ ईश इत्युक्तस्तद्वरत्वात्त्वमीश्वरः’ इति च "
}
],
"tail": "॥ ६,७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V08_B01"
},
"text": "\n          न जन्मनैव परित्राणादिकं कार्यमिति नियमः । तथाऽपि लीलया स्वभावेन च यथेष्टचारी । तथाह्युक्तम्– ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "माण्डूक्योपनिषत् _id"
},
"text": "‘देवस्यैष स्वभावोऽयम्’।"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutrani_id"
},
"text": " ‘लोकवत् तु लीलाकैवल्यम्’ ।"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "विष्णुपुराण_id"
},
"text": " ‘क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय’ ।(विष्णुपुराण.१.२.१८)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "        "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "भागवत_id"
},
"text": " ‘.....अरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः’ (भाग.३.२.१६)। "
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऋग्वेद_id"
},
"text": " ‘पूर्णोऽयमस्यात्र न किञ्चिदाप्यं तथाऽपि सर्वाः कुरुते प्रवृत्तीः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतो विरुद्धेषुमिमं वदन्ति परावरज्ञा मुनयः प्रशान्ताः ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इत्याद्यृग्वेदखिलेषु॥ ८ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन॥ ९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V09_B01"
},
"text": " पृथङ् मुक्त्युक्तिः सर्वज्ञाननियमदर्शनार्थम् ; न तु तावन्मात्रेण मुक्तिरित्युक्तम् ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "महाकौर्म_id"
},
"text": "‘वेदाद्युक्तं तु सर्वं यो ज्ञात्वोपास्ते सदा हि माम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्यैव दर्शनपथं यामि नान्यस्य कस्यचित् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्युक्तेश्च महाकौर्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          अत्रोक्तस्यैतज्ज्ञात्वैव जन्म नैतीति गतिः । इतरवाक्यानां नान्या गतिः । ‘नान्यस्य कस्यचित्’ इति विशेषणात् । ‘तत्त्वतः’ इति विशेषणाच्च सर्वज्ञानमापतति । यत्रैवं भवति यत्र तत्त्वत इति विशेषणे न विरोधः । उक्तं च–"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": " ‘एकं च तत्त्वतो ज्ञातुं विना सर्वज्ञतां नरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न समर्थो महेन्द्रोऽपि तस्मात् सर्वत्र जिज्ञसेत्’"
}
]
}
],
"tail": " ॥ इति स्कान्दे ॥९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V10_B01"
},
"text": " सन्ति च तथा मुक्ता इत्याह–",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " वीतरागेति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " मन्मयाः",
"tail": " मत्प्रचुराः । सर्वत्र मां विना न किञ्चित् पश्यन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V11_B01"
},
"text": " न च मद्भजनमात्रेण मुक्तिर्भवत्यन्यदेवतादिरूपेण । तथाऽपि सर्वेषामानुरूप्येण फलं ददामीत्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " ये यथेति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " भजामि ",
"tail": " सेवयामि फलदानेन; न तु गुणभावेन । कथमयं विशेषः? इत्यत आह -"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मम वर्त्मेति ॥",
"tail": " अन्यदेवता यजन्तोऽपि "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मम वर्त्मैवानुवर्तन्ते",
"tail": " । सर्वकर्मकर्तृत्वाद् भोक्तृत्वाच्च मम । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V11_B02"
},
"text": "‘योऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३) इति हि वक्ष्यति । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऋग्वेद_id"
},
"text": " ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व,६ अनु)"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः । स भगवानेव च तत्राभिधीयते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऋग्वेद_id"
},
"text": "‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१७ व)"
}
],
"tail": " इत्यादि तल्लिङ्गात् ॥ ११ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V12_B01"
},
"text": " कुतो मम वर्त्मानुवर्तन्ते ? ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " क्षिप्रं हि ॥",
"tail": " अत एव हि फलप्राप्तिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "छान्दोग्य_id"
},
"text": "‘तस्मात्ते धनसनयः’(छा.१.३.९)"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः ॥ १२ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V13_B01"
},
"text": " अहमेव हि कर्तेत्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " चातुर्वर्ण्यमिति ॥",
"tail": " चतुर्वर्णसमुदायः । सात्त्विको हि ब्राह्मणः । सात्त्विकराजसः क्षत्रियः । राजसतामसो वैश्यः । तामसः शूद्रः इति गुणविभागः । कर्मविभागस्तु ‘शमो दमः’(१८.४२) इत्यादिना वक्ष्यते । क्रियाया वैलक्षण्यात् कर्ताऽप्यकर्ता । तथाहि श्रुतिः– "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऋग्वेद_id"
},
"text": " ‘विश्वकर्मा विमनाः...’(ऋ.सं.८ अ.३ अ.१५ व,८२ सू) "
}
],
"tail": " इत्यादि । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘.....तनुर्विद्या क्रियाऽऽकृतिः।’(भाग.६.४.४६)"
}
],
"tail": " इत्यादि च । साधितं चैतत् पुरस्तात् ॥ १३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V14_B01"
},
"text": " अत एव न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इतश्च न लिम्पन्तीत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " न मे कर्मफले स्पृहा ॥",
"tail": "  इच्छामात्रं त्वस्ति; न तु तत्राभिनिवेशः । तच्चोक्तम्– "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘आकाङ्क्षन्नपि देवोऽसौ नेच्छते लोकवत् परः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नह्याग्रहस्तस्य विष्णोर्ज्ञानं कामो हि तस्य तु ॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " न च केचिन्मुक्ता भवन्तीति क्रमेण सर्वमुक्तिः । तथाहि श्रुतिः- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाति विद्वान्’ "
}
],
"tail": " इति,  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘कथं वा इति, अनन्ता वा इत्यनन्तवत् इति होवाच’ "
}
],
"tail": " इति ॥ १४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V15_B01"
},
"text": "एवं ज्ञात्वा कर्मकरण आचारोऽप्यस्तीत्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " एवमिति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " पूर्वतरं कर्म ",
"tail": " पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्म कुर्वित्युक्तम् । तस्य कर्मणो दुर्ज्ञेयत्वमाह सम्यग् वक्तुम् -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "  किं कर्मेति ॥",
"tail": " १६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V17_B01"
},
"text": "  न केवलं तज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे, ज्ञात्वैवेत्याशयवानाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " कर्मण इति ॥",
"tail": " तच्चोक्तम्– "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘अज्ञात्वा भगवान् कस्य कर्माकर्मविकर्मकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " दर्शनं याति हि मुने कुतो मुक्तिश्च तद् विना ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " अकर्म",
"tail": " कर्माकरणम् । कर्माकर्मान्यद् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " विकर्म ",
"tail": " ।  निषिद्धम् । बन्धकत्वात् । ततो विविच्य कर्मादि बोद्धव्यमित्यादि । न च शापादिना । कवयोऽप्यत्र मोहिताः । अशक्यं चैतज्ज्ञातुमित्याह -"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " गहनेति ॥",
"tail": " १७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V18_B01"
},
"text": " कर्मादिस्वरूपमाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " कर्मणीति ॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " कर्मणि ",
"tail": " क्रियमाणे सति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " अकर्म यः पश्येत् ",
"tail": " - विष्णोरेव कर्म, नाहं चित्प्रतिबिम्बः किञ्चित् करोमि इति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " अकर्मणि",
"tail": " सुप्त्यादावकरणावस्थायां परमेश्वरस्य यः कर्म पश्यति- ‘अयमेव परमेश्वरः सर्वदा सर्वसृष्ट्यादि करोति’ इति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " स बुद्धिमान् ",
"tail": " ज्ञानी । स एव च "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " युक्तो ",
"tail": " योगयुक्तः । सर्वाकरणात् स एव च कृत्स्नकर्मकृत् कृत्स्नफलत्वात् ॥ १८ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V19_B01"
},
"text": " एतदेव प्रपञ्चयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यस्य ",
"tail": " इत्यादिना श्लोकपञ्चकेन । उक्तप्रकारेण "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् ",
"tail": "॥ १९ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित् करोति सः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V20_B01"
},
"text": "न च कामसङ्कल्पाभावेनालम् । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " आसङ्गं ",
"tail": " स्नेहं च "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " त्यक्त्वा ",
"tail": "। ज्ञानस्वरूपमाह पुनः - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नित्यतृप्त इति ॥",
"tail": " नित्यतृप्तनिराश्रयेश्वरसरूपोऽस्मीति तथाविधः ॥ २० ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V21_B01"
},
"text": " कामादित्यागोपायमाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " निराशीरिति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " यतचित्तात्मा ",
"tail": " भूत्वा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " निराशीः ",
"tail": " इत्यर्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " आत्मा ",
"tail": " मनः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " परिग्रहत्यागः ",
"tail": " अनभिमानम् । ‘नैव किञ्चित् करोति’(४.२०) इत्यस्याभिप्रायमाह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नाऽप्नोति किल्बिषमिति ॥",
"tail": " २१॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वाऽपि न निबध्यते॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V22_B01"
},
"text": " यतचित्तात्मनो लक्षणमाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यदृच्छालाभेति ॥",
"tail": " कथं द्वन्द्वातीतत्वमित्यत आह -"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " समः सिद्धाविति ॥",
"tail": " २२ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञायाऽचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V23_B01"
},
"text": " उपसंहरति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " गतसङ्गस्येति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " गतसङ्गस्य  ",
"tail": " फलस्नेहरहितस्य । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " मुक्तस्य ",
"tail": " शरीराद्यनभिमानिनः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " ज्ञानावस्थितचेतसः ",
"tail": " परमेश्वरज्ञानिनः ॥ २३ ॥                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म कर्म समाधिना॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V24_B01"
},
"text": " ज्ञानावस्थितचेतस्त्वं स्पष्टयति -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " ब्रह्मार्पणमिति ॥",
"tail": "  सर्वमेतद् ब्रह्मेत्युच्यते । तदधीनसत्ताप्रतीतित्वात् । न तु तत्स्वरूपत्वात् । उक्तं हि- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": " ‘त्वदधीनं यतः सर्वमतः सर्वो भवानिति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वदन्ति मुनयः सर्वे न तु सर्वस्वरूपतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऐतरेय_id"
},
"text": "‘सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्’ (ऐत.२.५.३) "
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऐतरेय_id"
},
"text": "‘एतं ह्येव बह्वृचाः..’(ऐत.२.७.३.७) "
}
],
"tail": " इत्यादि च । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " समाधिना",
"tail": " सह ब्रह्मैव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " कर्म ",
"tail": " ॥२४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शब्दादीन् विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V26_B01"
},
"text": " यज्ञभेदानाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "  दैवमित्यादिना ॥ ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " दैवं ",
"tail": " भगवन्तम् । स एव तेषां यज्ञः । भगवदुपासनं यज्ञमिति क्रियाविशेषणम् । नान्यत् तेषामस्ति यतीनां केषाञ्चित् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " यज्ञं  ",
"tail": " भगवन्तम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऋग्वेद_id"
},
"text": " ‘यज्ञेन यज्ञम्.....’(ऋ.८अ.४अ.१९व. ९०सू.१६मं)"
}
],
"tail": " , "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यज्ञो विष्णुर्देवता..’"
}
],
"tail": "  इत्यादिश्रुतिभ्यः । यज्ञेन प्रसिद्धेनैव । यज्ञं प्रति यज्ञेन जुह्वतीति सर्वत्र समम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "ऋग्वेद_id"
},
"text": " ‘तं यज्ञम्....’(ऋ.८अ.४अ.१८व.)"
}
],
"tail": " इत्यादौ । उक्तं च- "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘विष्णुं रुद्रेण पशुना ब्रह्मा ज्येष्ठेन सूनुना । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अयजन्मानसे यज्ञे पितरं प्रपितामहः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति ॥ २५,२६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसंयमाख्योपायाग्नौ ॥ २७ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयश्शंसितव्रताः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V28_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रव्यं जुह्वतीति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्रव्ययज्ञाः",
"tail": " । तपः परमेश्वरार्पणबुध्या तत्र जुह्वतीति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तपोयज्ञा",
"tail": " इत्यादि । ‘इदं तपो हविः तद् ब्रह्माग्नौ जुहोमि तत्पूजार्थम्’ इति होमः । तदर्पण एव च होमबुद्धिः ॥ २८ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V29_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणम् अपाने जुह्वति, अपानं",
"tail": " च "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्राणे",
"tail": " । कुम्भकस्था एव भवन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V31_B01"
},
"text": "नियताहारत्वेनैव प्राणशोषात् प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "काठकोपनिषत्_id"
},
"text": "‘यच्छेद् वाङ्मनसी प्राज्ञः’(काठ.१.७.१३)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुत्युक्तप्रकारेण वा । अन्यदपि ग्रन्थान्तरे सिद्धम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यदस्याल्पाशनं तेन प्राणाः प्राणेषु वै हुताः’"
}
],
"tail": " इति ॥ ३०, ३१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मजान्विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V32_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रह्मणः",
"tail": " परमात्मनो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मुखे",
"tail": " । ‘अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च’(९.२४) इति हि वक्ष्यति । मानसवाचिककायिककर्मजा एव हि ते सर्वे । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एवं ज्ञात्वा",
"tail": " तानि कर्माणि कृत्वा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विमोक्ष्यसे",
"tail": " । युद्धं परित्यज्य यद् मोक्षार्थं करिष्यसि तदपि कर्म । अतो विहितं न त्याज्यमिति भावः ॥ ३२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V33"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V33_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अखिलम्",
"tail": " उपासनाद्यङ्गयुक्तम् । ज्ञानफलमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V34"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V34_B01"
},
"text": "इदानीमपि ज्ञान्येव । तथाऽप्यभिभवान्मोहः । मा तूक्ता ॥ ३४॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": " \n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V35_B01"
},
"text": "  येन ज्ञानेन मय्यात्मभूते सर्वभूतानि ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अथो",
"tail": " तस्मादेव मोहनाशात् पश्यसि॥  ३५ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V36"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V36_B01"
},
"text": "करणभूतं ज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण ॥ ३६॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": " \n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानाग्निस्सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनाऽत्मनि विन्दति॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": " \n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C04_V39"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V39_B01"
},
"text": " तत्साधनं विरोधिफलं च तदुत्तरैरुक्त्वोपसंहरति-",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C04_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C05",
"type": "adhyaya",
"name": "पञ्चमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "पञ्चमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -‘यदृच्छालाभसन्तुष्टः’(४.२२) इत्यादि संन्यासम् , ‘कुरु कर्मैव’(४.१५)  इत्यादि कर्मयोगं च।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V01_B01"
},
"text": " नियमनादिना सकललोककर्षणात् कृष्णः ।तच्चोक्तम्- ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "महाकौर्म_id"
},
"text": "‘यतः कर्षसि देवेश नियम्य सकलं जगत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतो वदन्ति मुनयः कृष्णं त्वां ब्रह्मवादिनः ॥’ इति महाकौर्मे ।"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "संन्यासशब्दार्थं भगवानेव वक्ष्यति । अयं प्रश्नाभिप्रायः(शयः) - ‘यदि संन्यासः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "श्रेयः",
"tail": " अधिकः स्यात्, तर्हि संन्यासस्येेषद्(स्यैतद्)विरोधि युद्धम्’ इति ॥१ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V02_B01"
},
"text": "नायं संन्यासो यत्याश्रमः । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘द्वन्द्वत्यागात्तु संन्यासान्मत्पूजैव गरीयसी ॥’"
}
],
"tail": " इति वचनात् ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": "‘तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरेचयत्’(म.ना.उ.१६.१२)"
}
],
"tail": " । इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradapurana_id"
},
"text": "‘संन्यासस्तु तुरीयो यो निष्क्रियाख्यः सधर्मकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न तस्मादुत्तमो धर्मो लोके कश्चन विद्यते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्भक्तोऽपि हि यद् गच्छेत् तद्गृहस्थो न धार्मिकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मद्भक्तिश्च विरक्तिस्तदधिकारो निगद्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदाऽधिकारो भवति ब्रह्मचार्यपि प्रव्रजेत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ।\n          "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्’ ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘यदहरेव विरजेत्’(जा.उ.४.१) "
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahme_id"
},
"text": "‘संन्यासे तु तुरीये वै प्रीतिर्मम गरीयसी (महीयसी) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "येषामत्राधिकारो न, तेषां कर्मेति निश्चयः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इत्यादेश्च ब्राह्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतो नात्राऽश्रमः संन्यास उक्तः ॥२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V03_B01"
},
"text": " संन्यासशब्दार्थमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ज्ञेय इति ॥",
"tail": " संन्यासस्य निःश्रेयसकरत्वं ज्ञापयितुं तच्छब्दार्थं स्मारयति - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ज्ञेय इति ॥",
"tail": "  ३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकमप्यास्थितः सम्यग् उभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V04_B01"
},
"text": " संन्यासो हि ज्ञानान्तरङ्गत्वेनोक्तः- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘न तस्य तत्त्वग्रहणाय’(भाग.५.११.३)"
}
],
"tail": " इत्यादौ । अतः कथं सोऽवमः? इत्यत आह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "साङ्ख्ययोगाविति ॥",
"tail": " उभयोरप्यन्तरङ्गत्वेनाविरोधः ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अग्निमुग्धो हवै धूमतान्तः स्वं लोकं न प्रतिजानाति’(तै.)"
}
],
"tail": ",  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मा वः पदव्यः पितरस्मदाश्रिता या यज्ञशालासनधूमवर्त्मनाम्’(भाग.४.४.२१)"
}
],
"tail": " इत्यादि काम्यकर्मविषयमिति भावः । ये त्वन्यथा वदन्ति ते बालाः ॥ ४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V05_B01"
},
"text": "‘एकमपि’(५.४) इत्यस्याभिप्रायमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यत् साङ्ख्यैरिति ॥",
"tail": " योगिभिरपि ज्ञानद्वारा ज्ञानफलं प्राप्यत इत्यर्थः ॥ ५ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V06_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इतश्च संन्यासाद् योगो वर इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "संन्यासस्त्विति ॥",
"tail": "  योगाभावे मोक्षादिफलं न भवति । अतः कामजयादिदुःखमेव तस्य । मोक्षाद्येव हि फलम् । अन्यत् फलम् अल्पत्वाद् अफलमेवेत्याशयः । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘विना मोक्षफलं यत्तु न तत्फलमुदीर्यते’ । "
}
],
"tail": " इति पाद्मे । यत्तु महत्फलयोग्यं तस्याल्पं फलमेव न भवति । यथा पद्मरागस्य तण्डुलमुष्टिः । महाफलश्च योगयुक्तश्चेत् संन्यास इत्याह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "योगयुक्त इति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मुनिः",
"tail": " संन्यासी । तथाचोक्तम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स हि लोके मुनिर्नाम यः कामक्रोधवर्जितः।’ "
}
],
"tail": " इति ॥ ६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । ",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V07_B01"
},
"text": " एतदेव प्रपञ्चयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "योगयुक्त इति ॥",
"tail": " सर्वभूतात्मभूतः परमेश्वरः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "महाभारत_id"
},
"text": "‘यच्चाऽप्नोति’(म.भा)"
}
],
"tail": " इत्यादेः । स आत्मभूतः स्वसमीपं प्रति आदानादिकर्ता यस्य सः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्वभूतात्मभूतात्मा",
"tail": " ॥ ७ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V09_B01"
},
"text": " संन्यासं स्पष्टयति पुनः श्लोकद्वयेन ॥ ८, ९ ॥            ",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V10_B01"
},
"text": " संन्यासयोगयुक्त एव च कर्मणा न लिप्यत इत्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ब्रह्मणीति ॥",
"tail": " साधननियमोपचारत्वनिवृत्त्यर्थं पुनःपुनः फलकथनम् ॥ १० ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V11_B01"
},
"text": " एवं चाऽचार इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कायेनेति ॥",
"tail": " ११ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V12_B01"
},
"text": "पुनर्युक्त्यादिनियमनार्थं युक्तायुक्तफलमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "युक्त इति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "युक्तो",
"tail": " योगयुक्तः॥ १२ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V13_B01"
},
"text": " पुनः संन्यासशब्दार्थं स्पष्टयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सर्वकर्माणीति ॥",
"tail": " ‘मनसा’ इति विशेषणाद् अभिमानत्यागः ॥ १३ ॥                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानेनाऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V15_B01"
},
"text": "न च करोति वस्तुत इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "न कर्तृत्वमिति ॥",
"tail": " प्रभुर्हि जीवो जडमपेक्ष्य ॥ १४, १५ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V16_B01"
},
"text": " ज्ञानमेवाज्ञाननाशकमित्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ज्ञानेनेति ॥",
"tail": " प्रथमज्ञानं परोक्षम् ॥ १६ ॥  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V17_B01"
},
"text": " अपरोक्षज्ञानाव्यवहितसाधनमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तद्बुद्धय इति ॥",
"tail": " १७ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुनि चैव श्वपाके च पण्डितास्समदर्शिनः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V18_B01"
},
"text": " परमेश्वरस्वरूपाणां सर्वत्र साम्यदर्शनं चापरोक्षज्ञानसाधनमित्याशयवानाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "विद्येति ॥ ",
"tail": " १८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V20_B01"
},
"text": " तदेव स्तौति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इहैवेति ॥",
"tail": " १९ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V20_B01"
},
"text": " संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेषेण- ॥ २० ॥                      ",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V21_B01"
},
"text": " पुनर्योगस्याऽधिक्यं स्पष्टयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "बाह्यस्पर्शेष्विति ॥",
"tail": " कामरहित आत्मनि यत् सुखं विन्दति स एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रह्मयोगयुक्तात्मा",
"tail": " चेत् तदेव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अक्षयं सुखं विन्दति",
"tail": "। ब्रह्मविषयो योगो= ब्रह्मयोगः । ध्यानादियुक्तस्यैव आत्मसुखमक्षयम् । अन्यथा नेत्यर्थः ॥ २१ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V22_B01"
},
"text": "संन्यासार्थं कामभोगं निन्दयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ये हीति ॥",
"tail": " २२ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V23_B01"
},
"text": " तत्परित्यागं प्रशंसयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "शक्नोतीति ",
"tail": " ॥ "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, शरीरविमोक्षणात् प्राक्,",
"tail": " यथा मनुष्यशरीरे सोढुं सुकरं तथा नान्यत्रेति भावः । ब्रह्मलोकादिस्तु जितकामानामेव भवति ॥ २३ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V24_B01"
},
"text": "ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V24_B02"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आरामः",
"tail": "  परदर्शनादिनिमित्तं सुखम् । अत्र तु परमात्मदर्शनादिनिमित्तं तत् । सुखं तूपद्रवक्षये व्यक्तम् । अत्र तु कामादिक्षये व्यक्तमात्मनः सुखम् । स्वयञ्ज्योतिष्ट्वाद् भगवतः। तद्व्यक्तेरन्तर्ज्योतिः । सर्वेषामन्तर्ज्योतिष्ट्वेऽपि व्यक्तेर्विशेषः । असम्प्रज्ञातसमाधीनां बाह्यादर्शनात् । दर्शनेऽप्यकिञ्चित्करादेवशब्दः । उक्तं चैतत्- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "‘दर्शनस्पर्शसम्भाषाद् यत् सुखं जायते नृणाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आरामः स तु विज्ञेयः सुखं कामक्षयोदितम् ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्वज्योतिष्ट्वान्महाविष्णोरन्तर्ज्योतिस्तु तत्स्थितः’ "
}
],
"tail": " । इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्तःसुखत्वादेः कारणमाह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ब्रह्मणि भूत इति ॥",
"tail": " २४ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V25_B01"
},
"text": " पापक्षयाच्चैतद् भवतीत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "लभन्त इति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "क्षीणकल्मषा",
"tail": " भूत्वा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "छिन्नद्वैधाऽऽयतात्मानः",
"tail": " । द्वेधा भावो = द्वैधम् । संशयो विपर्ययो वा तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘विपर्ययः संशयो वा यद् द्वैधं त्वकृतात्मनाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ज्ञानासिना तु तच्छित्त्वा मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥’  "
}
]
}
],
"tail": "इति च। "
},
{
"tag": "br",
"tail": "छिन्नद्वैधास्त एवायतात्मानः = दीर्घमनसः सर्वज्ञा इत्यर्थः । तत एव छिन्नद्वैधाः । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘क्षीणपापा माहाज्ञाना (महद् ज्ञात्वा) जायन्ते गतसंशयाः’ । "
}
],
"tail": " इति । छिन्नद्वैधाः, यतात्मान इति वा ॥२५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V26_B01"
},
"text": "सुलभं च तेषां ब्रह्मेत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कामक्रोधेति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अभितः",
"tail": " सर्वतः ॥ २६ ॥                      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V28_B01"
},
"text": " ध्यानप्रकारमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "स्पर्शानित्यादिना ॥",
"tail": " बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा = श्रोत्रादीनि योगेन नियम्येत्यर्थः । चक्षुः भ्रुवोरन्तरे कृत्वा = भ्रुवोर्मध्यमवलोकयन् इत्यर्थः । उक्तं च -"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘नासाग्रे वा भ्रुवोर्मध्ये DfyanI (ज्ञानी) चक्षुर्निधापयेत्’ "
}
],
"tail": "। इति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्राणापानौ समौ कृत्वा",
"tail": " कुम्भके स्थित्वेत्यर्थः ॥ २७, २८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C05_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C05_V29_B01"
},
"text": "ध्येयमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "भोक्तारमिति ॥",
"tail": " २९ ॥"
}
],
"tail": "                        \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये पञ्चमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C06",
"type": "adhyaya",
"name": "षष्ठोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "षष्ठोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाऽध्यायेन ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V01_B01"
},
"text": "विवक्षितं संन्यासमाह योगेन सह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अनाश्रित इति ॥",
"tail": " चतुर्थाश्रमिणोऽप्यग्निः क्रिया चोक्ता ‘दैवमेव’(४.२५) इत्यादौ । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अग्निर्ब्रह्म च तत्पूजा क्रिया न्यासाश्रमे स्मृता’"
}
],
"tail": " । इति च । तस्माद्  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निरग्निरक्रियः संन्यासी योगी च न",
"tail": "  भवत्येव ॥१ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V02_B01"
},
"text": "संन्यासोऽपि योगान्तर्भूत इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यं संन्यासमिति ॥",
"tail": "  कामसङ्कल्पाद्यपरित्यागे कथमुपायवान् स्यादित्याशयः ॥ २ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V03_B01"
},
"text": " कियत्कालं कर्म कर्तव्यम् ? इत्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "आरुरुक्षोर्मुनेरिति ॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगमारुरुक्षोः",
"tail": "  उपायसम्पूर्तिमिच्छोः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगारूढस्य",
"tail": "  सम्पूर्णोपायस्य । अपरोक्षज्ञानिन इत्यर्थः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कारणं",
"tail": "  परमसुखकारणम् । अपरोक्षज्ञानिनोऽपि समाध्यादिफलमुक्तम् । तस्य सर्वोपशमेन समाधिरेव कारणं प्राधान्येनेत्यर्थः । तथाऽपि यदा भोक्तव्योपरमः तदैव सम्यगसम्प्रज्ञातसमाधिर्जायते । अन्यदा तु भगवच्चरितादौ स्थितिः । तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ये त्वां पश्यन्ति भगवंस्त एव सुखिनः परम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तेषामेव तु(च) सम्यक् च(तु) समाधिर्जायते नृणाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " भोक्तव्यकर्मण्यक्षीणे जपेन कथयाऽपि वा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " वर्तयन्ति महात्मानसः त्वद्भक्ताः तत्परायणाः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V04_B01"
},
"text": "योगारूढस्य लक्षणमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यदेति ॥",
"tail": "  सम्यगननुषङ्गः तस्यैव भवति । उक्तं च -"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्वतो दोषलयो दृष्ट्या त्वितरेषां प्रयत्नतः’"
}
],
"tail": " । इति ॥ ४ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V05_B01"
},
"text": "स च योगारोहः प्रयत्नेन कर्तव्य इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "उद्धरेदित्यादिना ॥ ५ ॥",
"tail": "  "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेताऽत्मैव शत्रुवत्॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V06_B01"
},
"text": "कस्य बन्धुरात्मा इत्यत आह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "बन्धुरात्मेति ॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मा",
"tail": "  मनः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मनः",
"tail": "  जीवस्य ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मना",
"tail": "  मनसा ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मानं",
"tail": "  जीवम् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मैव",
"tail": "  मनः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मना",
"tail": "  बुद्ध्या, जीवेनैव वा । स हि बुद्ध्या विजयति । उक्तं च- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मनः परं कारणमामनन्ति’(भाग.११.२३.४३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vishnupurana_id"
},
"text": "‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।’(वि.पु.६.७.२८)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘उद्धरेन्मनसा जीवं न जीवमवसादयेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जीवस्य बन्धुः शत्रुश्च मन एव न संशयः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarta_id"
},
"text": "‘जीवेन बुध्या हि यदा मनो जितं तदा बन्धुः शत्रुरन्यत्र चास्य ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ततो जयेद् बुद्धिबलो नरस्तद् देवे च भक्त्या मधुकैटभारौ ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इत्यादि ब्रह्मवैवर्ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनात्मनः",
"tail": "  अजितात्मनः पुरुषस्य, अजितमनस्कस्य । सदपि मनोऽनुपकारि इत्यनात्मा । सन्नपि भृत्यो यस्य न भृत्यपदे वर्तते स ह्यभृत्यः । तस्यात्मा= मन एव शत्रुवत् शत्रुत्वे वर्तते ॥ ६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्ठाश्मकाञ्चनः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V08_B01"
},
"text": " जितात्मनः फलमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "जितात्मन इति ॥",
"tail": "  जितात्मा हि प्रशान्तो भवति । न तस्य मनः प्रायो विषयेषु गच्छति । तदा च परमात्मा सम्यग् हृदि  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आहितः",
"tail": "  सन्निहितो भवति, अपरोक्षज्ञानी स भवतीत्यर्थः । अपरोक्षज्ञानिनो लक्षणं स्पष्टयति - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "शीतोष्णेत्यादिना ॥",
"tail": "  शीतोष्णादिषु कूटस्थः । ‘ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा’, ‘विजितेन्द्रियः’ इति कूटस्थत्वे हेतुः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विज्ञानं",
"tail": "  विशेषज्ञानम् । अपरोक्षज्ञानं वा । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सामान्यैर्ये त्वविज्ञेया विशेषा मम गोचराः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देवादीनां तु तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ॥’ ‘श्रवणान्मननाच्चैव यज्ज्ञानमुपजायते । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " तज्ज्ञानं, दर्शनं विष्णोर्विज्ञानं शम्भुरब्रवीत् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " विज्ञानं ज्ञानमङ्गादेर्विशिष्टं दर्शनं तथा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कूटस्थः",
"tail": "  निर्विकारः । कूटवत् स्थित इति व्युत्पत्तेः । कूटम् = आकाशः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘कूटं खं विदलं व्योम सन्धिराकाश उच्यते’"
}
],
"tail": " । इत्यभिधानात् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगी",
"tail": "  योगं कुर्वन् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "युक्तः",
"tail": "  योगसम्पूर्णः । एवम्भूतो योगानुष्ठाता योगसम्पूर्ण उच्यत इत्यर्थः ॥ ७-८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V09_B01"
},
"text": " स एव च सर्वस्माद् विशिष्यते, साधुपापादिषु समबुद्धिः । जीवचितः परमात्मनः सर्वस्य तन्निमित्तकत्वस्य च सर्वत्रैकरूप्येण । चिद्रूपा एव हि जीवाः । विशेषस्त्वन्तःकरणकृतः । सर्वेषां च साधुत्वादिकं सर्वमीश्वरकृतमेव, स्वतो न किञ्चिदपि । उक्तं चैतत् सर्वम्- ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "‘स्वतः सर्वेऽपि चिद्रूपाः सर्वदोषविवर्जिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जीवास्तेषां तु ये दोषास्त उपाधिकृता मताः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सर्वं चेश्वरतस्तेषां न किञ्चित् स्वत एव तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " समा एव ह्यतः सर्वे वैषम्यं भ्रान्तिसम्भवम् ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " एवं समा नृजीवास्तु विशेषो देवतादिषु । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " स्वाभाविकस्तु नियमादत एव सनातनः (नियमाद्धरेरेव सदा(ना)तनः) ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "असुरादेस्तथा दोषा नित्याः स्वाभाविका अपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " गुणदोषौ मनुष्याणां (मानुषाणां) नित्यौ स्वाभाविकौ मतौ । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुणैकमात्ररूपास्तु देवा एव सदा मताः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्राह्मे ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V09_B02"
},
"text": " न तु साधुपापादीनां पूजासाम्यम् । तत्र दोषस्मृतेः । ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "‘समानां विषमा पूजा विषमाणां समा तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्रियते येन देवोऽपि स पदाद् भ्रश्यते पुमान् ॥’ इति ब्राह्मे (पाद्मे) ।"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या चैव तु पञ्चमी ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतानि मान्यस्थानानि गरीयो (यद्यदुत्तरम्) ह्युत्तरोत्तरम् ॥(म.स्मृ.२.१३६) इति मानवे(वामने) ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "BrahmaVaivarta_id"
},
"text": "‘गुणानुसारिणीं पूजां समां दृष्टिं च यो नरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सर्वभूतेषु कुरुते तस्य विष्णुः प्रसीदति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वैषम्यमुत्तमत्वं तु ददाति नरसञ्चयात् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "पूजा या विषमा दृष्टिः समा साम्यं विदुःखजम् ॥’ इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " सुहृदादिषु शास्त्रोक्तपूजादिकृतिः अन्यूनाधिका या साऽपि समा। तदप्याह-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘यथा सुहृत्सु कर्तव्यं पितृशत्रुसुतेषु च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथा करोति पूजादि समबुद्धिः स उच्यते ॥’ इति गारुडे "
}
]
}
],
"tail": "। "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V09_B03"
},
"text": " प्रत्युपकारनिरपेक्षयोपकारकृत्  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुहृत्",
"tail": "  । क्लेशस्थानं निरूप्य यो रक्षां करोति  स  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मित्रम्",
"tail": "  । अरिः वधादिकर्ता(कृत्) । कर्तव्ये उपकारे अपकारे च य उदास्ते स  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उदासीनः",
"tail": "  । कर्तव्यमुभयमपि यः करोति स  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मध्यमः(स्थः)",
"tail": "  । अवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्)  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्वेष्यः",
"tail": "  । आह चैतत्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘द्वेष्योऽवासितकृत्(अवाञ्चितकृत्) कार्यमात्रकारी तु मध्यमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रियकृत् प्रियो निरूप्यापि क्लेशं यः परिरक्षति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स मित्रमुपकारं तु अनपेक्ष्योपकारकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यस्ततः स सुहृत् प्रोक्तः शत्रुश्चापि वधादिति(कृत्) ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥९ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चै(चे)लाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V11_B01"
},
"text": "समाधियोगप्रकारमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "योगी युञ्जीत इत्यादिना ॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "युञ्जीत",
"tail": "  समाधियोगयुक्तं कुर्यात् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मानं",
"tail": "  मनः ॥ १०-११ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपविश्याऽसने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V14_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगं",
"tail": "  समाधियोगं  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "युञ्ज्यात् ॥",
"tail": "  १२-१४ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V15_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निर्वाणपरमां",
"tail": "  शरीरत्यागोत्तरकालीनाम् ॥ १५ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V16_B01"
},
"text": " अनशनादिनिषेधोऽशक्तस्य । उक्तं हि- ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": "‘निद्राशनभयश्वासचेष्टातन्द्रा(न्द्र्या)दिवर्जनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कृत्वाऽऽनिमीलिताक्षस्तु शक्तो ध्यायन् (प्रसिध्यति) प्रसीदति॥’ इति नारदीये"
}
]
}
],
"tail": " ॥ १६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V17_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "युक्ताहारविहारस्य",
"tail": "  सोपायाहारादेः । यावता श्रमाद्यभावो भवति तावदाहारादेः इत्यर्थः ॥ १७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V18_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मनि",
"tail": "  भगवति ॥ १८ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V19_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मनो योगं",
"tail": "  भगवद्विषयं योगम् ॥ १९ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र चैवाऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V20_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मना",
"tail": "  मनसा ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मनि",
"tail": "  देहे ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मानं",
"tail": "  भगवन्तं पश्यन् ॥२०॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V21_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तत्त्वतो",
"tail": "  भगवद्रूपात् ॥ २१ ॥  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V23_B01"
},
"text": "दुःखसंयोगो येन वियुज्यते स  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दुःखसंयोगवियोगः",
"tail": "  । न केवलमुत्पन्नं दुःखं नाशयति, उत्पत्तिमेव निवारयतीति दर्शयति संयोगशब्देन ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निश्चयेन योक्तव्यः",
"tail": "  योक्तव्य एव (तद्) बुभूषुणेत्यर्थः ॥ २३ ॥      "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V24_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्वान्",
"tail": "  सर्वविषयान् । अशेषतः, एकविषयोऽपि कामः स्वल्पः कादाचित्कोऽपि न कर्तव्य इत्यर्थः । मनसैव नियन्तुं शक्यते न अन्येन इति ‘एव’शब्दः ॥ २४ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V25_B01"
},
"text": "बुद्धेः  (क)कारणत्वं मनोनिग्रहे आत्मरमणे च ॥ २५ ॥  ",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततस्ततो नियम्यैतद् आत्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V26_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यतो यतः",
"tail": "  यत्र यत्र ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘यतो यतो धावति’(भाग.१०.१.४२)"
}
],
"tail": " इत्यादिप्रयोगात् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आत्मन्येव वशं नयेत्",
"tail": "  आत्मविषय एव वशीकुर्यादित्यर्थः ॥ २६ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V28_B01"
},
"text": "पूर्वश्लोकोक्तं प्रपञ्चयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एवं युञ्जन्निति ॥",
"tail": "  २८ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V29_B01"
},
"text": "ध्येयमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सर्वभूतस्थमिति ॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्वभूतस्थमात्मानं",
"tail": "  परमेश्वरम् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्वभूतानि चाऽत्मनि",
"tail": "  परमेश्वरे । तं च परमेश्वरं ब्रह्म तृणादौ ऐश्वर्यादिना साम्येन पश्यति । तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘आत्मानं सर्वभूतेषु भगवन्तमवस्थितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अपश्यत् सर्वभूतानि भगवत्यपि चाऽत्मनि ॥’(भाग.३.२५.४७)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्।’(१३.२८) इति च ॥२९ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V30_B01"
},
"text": "फलमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यो मामिति॥",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तस्याहं न प्रणश्यामीति॥",
"tail": "  सर्वदा योगक्षेमवहः स्यामित्यर्थः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स च मे न प्रणश्यति",
"tail": "  सर्वदा मद्भक्तो भवति । सत्यपि स्वामिनि अरक्षति अनाथः, एवं भृत्येऽप्यभजति अभृत्य इति हि प्रसिद्धिः । उक्तं च-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": " ‘सर्वदा सर्वभूतेषु समं मां यः प्रपश्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अचला तस्य भक्तिस्स्याद् योगक्षेमवहोप्यहम्’"
}
]
}
],
"tail": " । इति गारुडे ॥३० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V31_B01"
},
"text": " एतदेव स्पष्टयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सर्वभूतस्थितमिति ॥",
"tail": "    "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एकत्वमास्थितः",
"tail": "  सर्वत्रैक एवेश्वर इति स्थितः । सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि मय्येव वर्तते । एवमपरोक्षं पश्यतो ज्ञानफलं नियतमित्यर्थः । तथाऽपि प्रायो नाधर्मं करोति । कुर्वतस्तु महच्चेद् दुःखसूचकं भवतीत्युक्तं पुरस्तात्(गी.भा.३.१८) । आह च- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘कदाचिदपि नाधर्मे बुद्धिर्विष्णुदृशां भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रमादात्तु कृतं पापं  स्वल्पं भस्मीभविष्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आदिराजैः तथा देवैर्ऋषिभिः क्रियते कियत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बाहुल्यात् कर्मणस्तेषां दुःखसूचकमेव तत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥३१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V32_B01"
},
"text": "साम्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "आत्मौपम्येनेति ॥",
"tail": "  ३२ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V35_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एतस्य",
"tail": "  योगस्य स्थिरां स्थितिं न पश्यामि । मनसः चञ्चलत्वात् । उक्तं च -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": " ‘मनसश्चञ्चलत्वाद्धि स्थितिर्योगस्य वै स्थिरा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विनाऽभ्यासं न शक्या स्याद् वैराग्याद्वा न संशयः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति व्यासयोगे ॥ ३३, ३५ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वश्याऽत्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V36"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V36_B01"
},
"text": " न च कदाचित् स्वयमेव मनो नियम्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "‘शुभेच्छारहितानां च द्वेषिणां च रमापतौ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नास्तिकानां च वै पुंसां सदा मुक्तिर्न जायते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति निषेधाद् ब्राह्मे॥३६ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V37_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अयतिः",
"tail": "  अप्रयत्नः ॥ ३७ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हि कल्याणकृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V44"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V44_B01"
},
"text": "योगस्य जिज्ञासुरपि, ज्ञातव्यो मया योग इति यस्यातीवेच्छा सोऽपि ।  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शब्दब्रह्मातिवर्तते",
"tail": "  परं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ४४ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V45"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V45_B01"
},
"text": " नैकजन्मनीत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रयत्नादिति ॥",
"tail": "  जिज्ञासुर्ज्ञात्वा प्रयत्नं करोति । एवमनेकजन्मभिः संसिद्धोऽपरोक्षज्ञानी भूत्वा परां गतिं याति । आह च- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "‘अतीव श्रद्धया युक्तो जिज्ञासुर्विष्णुतत्परः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञात्वा ध्यात्वा तथा दृष्ट्वा जन्मभिर्बहुभिः पुमान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेन्नारायणं देवं नान्यथा तु कथञ्चन॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ॥४५ ॥"
}
],
"tail": "    \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C06_V47"
},
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C06_V47_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ज्ञानिभ्यः",
"tail": "  योगज्ञानिभ्यः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तपस्विभ्यः",
"tail": "  कृच्छ्रादिचारिभ्यः ।उक्तं च-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ‘कृच्छ्रादेरपि यज्ञादेर्ध्यानयोगो विशिष्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्रापि शेषश्रीब्रह्मशिवादिध्यानतो हरेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ध्यानं कोटिगुणं प्रोक्तमधिकं वा मुमुक्षुणाम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति गारुडे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": "‘अज्ञात्वा ध्यायिनो ध्यानात् ज्ञानमेव विशिष्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञात्वा ध्यानं ज्ञानमात्राद् ध्यानादपि तु दर्शनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दर्शनाच्चैव भक्तेश्च न किञ्चित् साधनाधिकम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ॥ ४६, ४७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये षष्ठोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C07",
"type": "adhyaya",
"name": "सप्तमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "सप्तमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधनं प्राधान्येनोक्तम् अतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिः भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V01_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आसक्तमनाः",
"tail": " अतीव स्नेहयुक्तमनाः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मदाश्रयः",
"tail": " ‘भगवानेव मया सर्वं कारयति, स एव च मे शरणम्, तस्मिन्नेव चाहं स्थितः’ इति स्थितः । ‘असंशयम्’, ‘समग्रम्’ इति क्रियाविशेषणम् ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इदं",
"tail": " मद्विषयं ज्ञानम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विज्ञानं",
"tail": " विशेषज्ञानम् ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दौर्लभ्यं ज्ञानस्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मनुष्याणामिति ॥",
"tail": " ३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V04_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रतिज्ञातं ज्ञानमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "भूमिरित्यदिना ॥",
"tail": " महतो"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "हङ्कार एवान्तर्भावः ।",
"tail": "॥४ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अपरा",
"tail": " अनुत्तमा। वक्ष्यमाणामपेक्ष्य । जीवभूता श्रीः । जीवानां प्राणधारिणी । चिद्रूपभूता सर्वदा सती ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘एतन्महद्भूतम्’ "
}
],
"tail": " इति श्रुतेः । जगाद च- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": " ‘प्रकृती द्वे तु देवस्य जडा चैवाजडा तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अव्यक्ताख्या जडा सा च सृष्ट्या भिन्नाऽष्टधा पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महान् बुद्धिर्मनश्चैव पञ्चभूतानि चेति हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अव(प)रा सा जडा श्रीश्च परेयं धार्यते तया ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चिद्रूपा सा त्वनन्ता च अनादिनिधना परा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यत्समं तु प्रियं किञ्चिन्नास्ति विष्णोर्महात्मनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणस्य महिषी माता सा ब्रह्मणोऽपि हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ता(आ)भ्यामिदं जगत् सर्वं हरिः सृजति भूतरा ॥’ इति "
}
]
}
],
"tail": "नारदीये ॥५॥"
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V06_B01"
},
"text": " न केवलं ते जगत् प्रकृती मद्वशे इत्येतावन्मदैश्वर्यमित्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अहमिति ॥",
"tail": " प्रभवादेः सत्ताप्रतीत्यादिकारणत्वात्, तद्भोक्तृत्वाच्च प्रभव इत्यादि । तथा च श्रुतिः-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogya_id"
},
"text": "‘सर्वमकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः’(छा.३.२.९)"
}
],
"tail": " इति । आह च - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "‘स्रष्टा पाता च संहर्ता नियन्ता च प्रकाशिता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यतः सर्वस्य तेनाहं सर्वोऽसीत्यृषिभिः स्तुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुखरूपस्य भोक्तृत्वान्न तु सर्वस्वरूपतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आगमिष्यत् सुखं चापि तस्यास्त्येव सदाऽपि तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽप्यचिन्त्यशक्तित्वाज्जातं सुखमि(म)तीव च’"
}
]
}
],
"tail": " ॥ इति नारदीये ॥६॥"
}
],
"tail": "  \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहमेव परतरः । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मत्तोऽन्यत् परतरं न किञ्चिद्",
"tail": " अपि । ("
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इदं",
"tail": " ज्ञानम्) ॥ ७ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V11_B01"
},
"text": " इदं ज्ञानम्। ‘रसोऽहम्’ इति (इत्यादि)विज्ञानम् । अबादयोऽपि तत एव । तथाऽपि रसादिस्वभावानां साराणां (रसानां)  च स्वभावत्वे सारत्वे च विशेषतोऽपि स एव नियामकः । न त्वबादिनियमानुबद्धो रसादिः तत्सारत्वादिश्चेति दर्शयति ‘अप्सु रसः’ इत्यादिविशेषशब्दैः । भोगश्च विशेषतो रसादेरिति, उपासनार्थं च । उक्तं गीताकल्पे- ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Geetakalpa_id"
},
"text": "‘रसादीनां रसादित्वे स्वभावत्वे तथैव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सारत्वे सर्वधर्मेषु विशेषेणापि कारणम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सारभोक्ता च सर्वत्र यतोऽतो जगदीश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "रसादिमानिनां देहे स सर्वत्र व्यवस्थितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अबादयः पार्षदा एव ध्येयः स ज्ञानिनां हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "रसादिसम्पत्त्या अन्येषां वासुदेवो जगत्पतिः ॥’  "
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘स्वभावो जीव एव च’(भाग.१.१०.१२),"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सर्वस्वभावो नियतस्तेनैव किमुतापरम्(किमतः परम्)।’"
}
],
"tail": ", ‘न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम्’(१०.३९) । इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘धर्माविरुद्धः’, ‘कामरागविवर्जितम्’ इत्याद्युपासनार्थम् । उक्तं च गीताकल्पे-  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Geetakalpa_id"
},
"text": " ‘धर्माविरुद्धकामेऽसावुपास्यः काममिच्छता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विहीने कामरागादेर्बले च बलमिच्छता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ध्यातस्तत्र त्वनिच्छद्भिर्ज्ञानमेव ददाति सः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि ।"
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V11_B02"
},
"text": "‘पुण्यो गन्धः’ इति भोगापेक्षया च । तथाहि श्रुतिः - ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyka_id"
},
"text": "‘पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Katha_id"
},
"text": "‘ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके’(कठ.१.७.१)"
}
],
"tail": " इत्यादिका । ऋतं च पुण्यम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते’ "
}
],
"tail": "इत्यभिधानात् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ऋतं तु मानसो धर्मः सत्यं स्यात् सम्प्रयोगगः’ "
}
],
"tail": " इति च । न च "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvana_id"
},
"text": "‘अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति’(आथ.३.१.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘अन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्’(भाग.११.११.६)"
}
],
"tail": " इत्यादिविरोधः । स्थूलानशनोक्तेः । आह च सूक्ष्माशनम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘प्रविविक्ताऽहारतर इवैष भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः’(बृ.६.२.३)"
}
],
"tail": " इति । न चात्र जीव उच्यते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘शारीरादात्मनः’ "
}
],
"tail": "इति भेदाभिधानात् । स्वप्नादिश्च शारीर एव - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘शारीरस्तु त्रिधा भिन्नो जाग्रदादिष्ववस्थितेः’"
}
],
"tail": " इति वचनाद् गारुडे । ‘अस्मात्’ इतीश्वरव्यावृत्त्यर्थम्-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": " ‘शारीरौ तावुभौ ज्ञेयौ जीवश्चेश्वरसंज्ञितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनादिबन्धनस्त्वेको नित्यमुक्तस्तथाऽपरः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति वचनान्नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदश्रुतेश्च । सति गत्यन्तरे पुरुषभेद एव कल्प्यः, न त्ववस्थाभेदः । आह च -"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Geetakalpa_id"
},
"text": "‘प्रविविक्तभुग् यतो ह्यस्माच्छारीरात् पुरुषोत्तमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अतोऽभोक्ता च भोक्ता च स्थूलाभोगात् स एव तु ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति गीताकल्पे ॥ ८-१० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V12_B01"
},
"text": "‘न त्वहं तेषु’ इति तदनाधारत्वमुच्यते । उक्तं च-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Geetakalpa_id"
},
"text": "‘तदाश्रितं जगत् सर्वं नासौ कुत्रचिदाश्रितः’ ।  "
}
],
"tail": "इति गीताकल्पे ॥ १२ ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V13_B01"
},
"text": " तर्हि कथमेवं न ज्ञायसे ? इत्यत आह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " त्रिभिरिति ॥",
"tail": " तादात्म्यार्थे मयट् । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तादात्म्यार्थे विकारार्थे प्राचुर्यार्थे मयट् त्रिधा’।"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " नहि गुणकार्यभूता माया । ‘गुणमयी’ इति च वक्ष्यति । सिद्धं च कार्यस्यापि तादात्म्यम्- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": "‘तादात्म्यं कार्यधर्मादेः संयोगो भिन्नवस्तुनोः’ ।"
}
],
"tail": " इति व्यासयोगे ।\n            "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भावैः",
"tail": " पदार्थैः । सर्वे भावा दृश्यमाना गुणमया एत इति दर्शयति- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एभिरिति |",
"tail": " ज्ञानिव्यावृत्त्यर्थम् ‘इदम्’ इति । गुणमयदेहादिकं दृष्ट्वा ईश्वरदेहोऽपि तादृश इति मायामोहित इत्यर्थः । जगाद च व्यासयोगे-  "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": "‘गौणान् ब्रह्मादिदेहादीन् दृष्ट्वा विष्णोरपीदृशः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देहादिरिति मन्वानो मोहितोऽज्ञो जनो भृशम् ॥’ इति । "
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एभ्यः",
"tail": " गुणमयेभ्यः । ‘गुणेभ्यः परम्’(१४.१९) इति वक्ष्यमाणत्वात् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shvetashvataropanishat_id"
},
"text": "‘केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.६.११)  "
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘त्रैगुण्यवर्जितम्’(म.भा.म.श्लोक) "
}
],
"tail": " इति चोक्तम् ॥१३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V14_B01"
},
"text": " कथमनादिकाले मोहानत्ययो बहूनाम्? इत्यत आह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "दैवीति ॥",
"tail": " अयमाशयः - माया हि  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एषा",
"tail": " मोहिका । सा च सृष्ट्यादिक्रीडादि- मद्देवसम्बन्धित्वाद् अतिशक्तेर्दुरत्यया । तथाहि देवशब्दार्थं पठन्ति- ‘दिवु=क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मद-मोद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु’ इति । कथं दैवी ? मदीयत्वात् । अहं हि देव इति । अब्रवीच्च- "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": "‘श्रीर्भूर्दुर्गेति या भिन्ना महामाया तु वैष्णवी ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तच्छक्त्यनन्तांशहीनाऽथापि तस्याश्रयात् प्रभोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्तब्रह्मरुद्रादेर्नास्याः शक्तिकलाऽपि हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेषां दुरत्ययाऽप्येषा विना विष्णुप्रसादतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति व्यासयोगे । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "तर्हि न कथञ्चिदत्येतुं शक्यते? इत्यत आह- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मामेवेति ॥",
"tail": " अन्यत् सर्वं परित्यज्य "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मामेव ये प्रपद्यन्ते ",
"tail": ", गुर्वादिवन्दनं च मय्येव समर्पयन्ति । स एव च तत्र स्थित्वा गुर्वादिर्भवतीत्यादि पश्यन्ति । आह च नारदीये-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": " ‘मत्सम्पत्त्या तु गुर्वादीन् भजन्ते मध्यमा नराः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मदुपाधितया तांश्च सर्वभूतानि चोत्तमाः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘आचार्यचैत्यवपुषा स्वग(तं)तिं व्यनङ्क्षि’(भाग.११.२९.६) "
}
],
"tail": "। इति च ॥१४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V16_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तर्हि किमिति सर्वेऽपि नात्यायन्? इत्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न मामिति ॥",
"tail": " दुष्कृतित्वात्  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मूढाः",
"tail": " । अत एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नराधमाः ",
"tail": "। अपहृतज्ञानत्वाच्च "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मूढाः",
"tail": " । अत एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आसुरं भावमाश्रिताः",
"tail": " । स च वक्ष्यते- ‘प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च’(१६.७) इत्यादिना । अपहारः= अभिभवः । उक्तं चैतद् व्यासयोगे- "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": " ‘ज्ञानं स्वभावो जीवानां मायया ह्यभिभूयते’। "
}
],
"tail": " इति । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " असुषु रता असुराः । तच्चोक्तं नारदीये- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": " ‘ज्ञानप्रधाना देवास्तु असुरास्तु रता असौ’ ।"
}
],
"tail": "। इति ॥ १५, १६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V18_B01"
},
"text": " एकस्मिन्नेव भक्तिरित्येकभक्तिः । तच्चोक्तं गारुडे- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": " ‘मय्येव भक्तिर्नान्यत्र एकभक्तिः स उच्यते।’ "
}
],
"tail": " इति ॥ १७, १८ ॥                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V19_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् ",
"tail": " भवति । तच्चोक्तं ब्राह्मे- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": " ‘जन्मभिर्बहुभिः ज्ञात्वा ततो मां प्रतिपद्यते’। "
}
],
"tail": " इति ॥ १९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V20_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " प्रकृत्या",
"tail": " स्वभावेन,- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्वभावः प्रकृतिश्चैव संस्कारो वासनेति च’।"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ॥ २० ॥                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V23_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यां यां",
"tail": " ब्रह्मादिरूपां तनुम् । उक्तं च नारदीये-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": " ‘अन्तो ब्रह्मादिभक्तानां मद्भक्तानामनन्तता’।"
}
],
"tail": "  इति ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः’।(म.भा.शां.प.३४२.३)"
}
],
"tail": " इत्यादेः परिहारसन्दर्भाच्च मोक्षधर्मेषु ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarta_id"
},
"text": " ‘अवतारे महाविष्णोर्भक्तः कुत्र च मुच्यते’ ।"
}
],
"tail": "  इत्यादेश्च ब्रह्मवैवर्ते ॥॥ २१-२३ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V24_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " को विशेषस्तवान्येभ्यः ?  इत्यत आह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अव्यक्तमिति ॥ ",
"tail": " कार्यदेहादिवर्जितः(तम्) । तद्वानिव प्रतीयस इत्यत आह -"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " व्यक्तिमापन्नमिति ॥ ",
"tail": " कार्यदेहाद्यापन्नम् । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सदसतः परम्’"
}
],
"tail": " ,"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shvetashvatara_id"
},
"text": " ‘न तस्य कार्यम्(श्वे.उ.६,८)’"
}
],
"tail": " ,"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shvetashvatara_id"
},
"text": " ‘अपाणिपादः’(श्वे.उ.३,१९)"
}
],
"tail": " ,"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘आनन्ददेहं पुरुषं मन्यन्ते गौणदेहिकम्’ "
}
],
"tail": " इत्यादौ । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भावं",
"tail": " याथार्थ्यम् । (तच्चा)तथाऽब्रवीत्-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘याथातथ्यमजानन्तः परं तस्य विमोहिताः’ "
}
],
"tail": " । इति ॥ २४ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V25_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानं च मदिच्छयेत्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नाहमिति ॥",
"tail": "  योगेन= सामर्थ्योपायेन, मायया च । मयैव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मूढो नाभिजानाति",
"tail": " । तथाऽऽह पाद्मे-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": " ‘आत्मनः प्रावृतिं चैव लोकचित्तस्य बन्धनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वसामर्थ्येन देव्या च कुरुते स महेश्वरः ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति ॥२५ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V26_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च मां माया बध्नातीत्याह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " वेदेति ॥ ",
"tail": " न "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कश्चन",
"tail": " अतिसमर्थोऽपि स्वसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्वन्द्वमोहेन",
"tail": "  सुखदुःखादिविषयमोहेन । इच्छाद्वेषयोः प्रवृद्धयोर्न हि किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यम् । कारणान्तरमेतत् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्गे",
"tail": "  सर्गकालं आरभ्यैव । शरीरे हि सति (सन्ति) इच्छादयः । पूर्वं त्वज्ञानमात्रम् ॥ २७ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V28_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विपरीताश्च केचित् सन्तीत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " येषामिति ॥",
"tail": "  २८ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C07_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C07_V30_B01"
},
"text": "‘जरामरणमोक्षाय’ इत्यन्यकामनिवृत्त्यर्थम् । मोक्षे सक्तिस्तुत्यर्थं वा । न विधिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": "‘मुमुक्षोरमुमुक्षुस्तु वरो ह्येकान्तभक्तिभाक्’ । "
}
],
"tail": " इतीतरस्तुतेः  नारदीये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "‘नात्यन्तिकम्’(भाग.३.१६.४८)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "‘देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्राविककर्मणाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनिमित्ता भगवति भक्तिः सिद्धेर्गरीयसी ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥’(भाग.३.२६.३२-३३) "
}
]
}
],
"tail": "इति भागवते लक्षणाच्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Githakalpa_id"
},
"text": "आह च- ‘सर्वे वेदास्तु देवार्था देवा नारायणार्थकाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणस्तु मोक्षार्थे मोक्षो नान्यार्थ इष्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं मध्यमभक्तानाम् एकान्तानां न कस्यचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अर्थे नारायणो देवस्त्वन्यत् सर्वं तदर्थकम् ॥’"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " इति गीताकल्पे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n        त एव च विदुः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvana_id"
},
"text": "‘यमेवैष वृणुते’(आथ.४.१.३) "
}
],
"tail": "इति श्रुतेः ॥ २९, ३० ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये सप्तमोध्यायः ॥  ",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C08",
"type": "adhyaya",
"name": "अष्टमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "अष्टमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मरणकालकर्तव्य-गत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परमक्षरं (परं) ब्रह्म । वेदादिशङ्कानि(व्या)वृत्त्यर्थम् एतत् । आत्मन्यधि यत् तद् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अध्यात्मम्",
"tail": " । आत्माऽधिकारे यत् तदिति वा । तथा हि- जैवस्वभावः । स्वाख्यो भाव इति व्युत्पत्त्या जीवो वा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्वभावः",
"tail": " । सर्वदा अस्त्येवैकप्रकारेणेति भावः । अन्तःकरणादिव्यावृत्त्यर्थो ‘भाव’शब्दः । न ह्येकप्रकारेण स्थितिरन्तःकरणादेः, विकारित्वात् । स्वशब्दः ईश्वरव्यावृत्त्यर्थः । भूतानाम्= जीवानाम्, भावानाम्= जडपदार्थानां चोद्भवकरेश्वरक्रिया "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विसर्गः",
"tail": " । विशेषेण सर्जनम् = विसर्ग इत्यर्थः ॥ १-३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V04_B01"
},
"text": " भूतानि = सशरीरान् जीवान् अधिकृत्य यत् तद् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अधिभूतम्",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "क्षरो भावः",
"tail": " विनाशी कार्यः पदार्थः । अव्यक्तान्तर्भावेऽपि तस्याप्यन्यथाभावाख्यो विनाशोऽस्त्येव । तच्चोक्तम्- "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अव्यक्तं परमे व्योम्नि (व्योमन्) निष्क्रिये सम्प्रलीयते।’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम।’"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘विकारोऽव्यक्तजन्म हि’"
}
],
"tail": " इति च स्कान्दे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुरि शयनात् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुरुषो",
"tail": " जीवः । स च सङ्कर्षणो ब्रह्मा वा । स सर्वदेवानधिकृत्य  वर्तते पतिरिति अधिदैवतम् । देवाधिकारस्थ इति वा । देवान् इन्द्रियाण्यपेक्ष्य(भावरत्नकोशे स्वीकृतं भाष्यवाक्यम्)। "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V04_B02"
},
"text": " सर्वयज्ञभोक्तृत्वादेः ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अधियज्ञः",
"tail": " । अन्योऽधियज्ञोऽग्न्यादिः प्रसिद्धः इति ‘देहे’ इति विशेषणम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘भोक्तारं यज्ञतपसाम्’(५.२९), ‘त्रैविद्या माम्’(९.२०), ‘येऽप्यन्यदेवताभक्ताः’(९.२३), "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवाः।’(बृ.५.८.९)"
}
],
"tail": " इत्यादेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘कुतो ह्यस्य ध्रुवः(वं) स्वर्गः कुतो नैःश्रेयसं परम्।’(म.भा.शां.प.३४२.२)"
}
],
"tail": " इत्यादिपरिहाराच्च मोक्षधर्मे ॥ भगवान् चेत्, तद्भोक्तृत्वादेरधियज्ञत्वं सिद्धमिति ‘कथम्’ इत्यस्य परिहारः पृथङ् नोक्तः । सर्वप्राणिदेहस्थरूपेण "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अधियज्ञः",
"tail": "। "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V04_B03"
},
"text": " ‘अत्र’ इति स्वदेहनिवृत्त्यर्थम् । न हि तत्रेश्वरस्य नियन्तृत्वं पृथगस्ति । नात्रोक्तं ब्रह्म भगवतोऽन्यत् । ‘ते ब्रह्म’(७.२९) इत्युक्त्वा ‘साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः’(७.३०) इति परामर्शात् । तस्यैव च प्रश्नात् । ‘साधियज्ञम्’ इति भेदप्रतीतेः तन्निवृत्त्यर्थम् ‘अधियज्ञोऽहम्’ इत्युक्तम् । ‘माम्’ इत्यभेदप्रतीतेः ‘अक्षरम्’ इत्येवोक्तम् । आह च गीताकल्पे- ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Geetakalpa_id"
},
"text": "‘देहस्थविष्णुरूपाणि अधियज्ञ इतीरितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मेश्वरस्य सृष्ट्याख्यं तच्चापीच्छाद्यमुच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अधिभूतं जडं प्रोक्तमध्यात्मं जीव उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "हिरण्यगर्भोऽधिदैवं देवः सङ्कर्षणोऽपि वा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्म नारायणो देवः सर्वदेवेश्वरेश्वरः ॥’ इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n        ‘यथाप्रतीतं वा सर्वमत्र वै न विरुध्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " स्कान्दे च - "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘आत्माभिमानाधिकारस्थितमध्यात्ममुच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "देहाद् बाह्यं विनाऽतीव बाह्यत्वादधिदैवतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देवाधिकारगं सर्वं महाभूताधिकारगम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्कारणं तथा कार्यमधिभूतं तदन्तिकात्’॥"
}
]
}
],
"tail": "  इति ।  "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahakoorma_id"
},
"text": "महाकौर्मे च  - ‘अध्यात्मं देहपर्यन्तं केवलात्मोपकारकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "\n        ‘सदेहजीवभूतानि यत् तेषामुपकारकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अधिभूतं तु मायान्तं देवानामधिदैवतम् ॥’"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": " इति  ॥४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V05_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मद्भावं ",
"tail": " मयि सत्ताम् । निर्दुःखनिरतिशयानन्दात्मिकाम् । तच्चोक्तम्-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘मुक्तानां च गतिर्ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः।’(म.भा.शां.प.३४२.४२)"
}
],
"tail": "  इति मोक्षधर्मे ॥ ५ ॥ "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V07_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्मरन्",
"tail": " त्यजतीति भिन्नकालीनत्वेऽप्यविरोध इति मन्दमतेः शङ्का मा भूदिति ‘अन्ते’ इति विशेषणम् । सुमतेर्नैव शङ्काऽवकाशः । ‘स्मरन् त्यजति’ इत्येककालीनत्वप्रतीतेः । दुर्मतेः दुःखान्न स्मरन् त्यजतीति भविष्यति शङ्का ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": " ‘त्यजन् देहं न कश्चित्तु मोहमाप्नोत्यसंशयम्’ । "
}
],
"tail": "इति स्कान्दे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति॥’(बृ.६.४.२)"
}
]
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          ‘सदा तद्भावभावितः’ इति अन्तकालस्मरणोपायमाह । भावः= अन्तर्गतं मनः । तथाऽभिधानात् । भावितत्वम्= तिवासितत्वम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘भावना त्वतिवासना’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ॥ ६, ७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V08_B01"
},
"text": " सदा तद्भावभावितत्वं स्पष्टयति -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अभ्यासेति ॥",
"tail": " अभ्यास एव योगो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अभ्यासयोगः",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दिव्यं पुरुषं",
"tail": " पुरिशयं पूर्णं च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयो। ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नैनेन किञ्चनानावृतं नैनेन किञ्चनासंवृतम् ॥’(बृ.४.५.१८) "
}
]
}
],
"tail": " इति श्रुतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दिव्यं सृष्ट्यादिक्रीडादियुक्तम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Dhathu_id"
},
"text": " ‘दिवु = क्रीडा-.......’"
}
],
"tail": " इति धातोः ॥८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्॥ ९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V09_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ध्येयमाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " कविमिति ॥ ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कविं ",
"tail": " सर्वज्ञम् ,"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvana_id"
},
"text": " ‘यः सर्वज्ञः...’(आथ.१.१०) "
}
],
"tail": " इति श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "brahma_id"
},
"text": " ‘त्वं कविः सर्ववेदनात्’ "
}
],
"tail": " इति च ब्राह्मे । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " धातारं ",
"tail": " धारणपोषणकर्तारम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Dhathu_id"
},
"text": " ‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’"
}
],
"tail": " इति धातोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘धाता विधाता परमोत सन्दृक्’(कृ.य.का.५.प्र.७.अनु.४)"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘ब्रह्मा स्थाणुः’"
}
],
"tail": " इत्यारभ्य "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘तस्य प्रसादादिच्छन्ति तदादिष्टफलं गतिम्।’(म.भा.शां.प.३३४.३४-३९) "
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तमसः",
"tail": " अव्यक्तात् परतः स्थितम्- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तमसः परस्तादिति ॥ ",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " अव्यक्तं वै तमः, परस्ताद्धि स ततः’ "
}
],
"tail": "  इति पिप्पलादशाखायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘मृत्युर्वा व तमः’"
}
],
"tail": " , "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "bruhadaranyaka_id"
},
"text": " मृत्युर्वै ज्योतिरमृतम्’(बृ.३.३.२९) "
}
],
"tail": "  इति श्रुतेः ॥९ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V10_B01"
},
"text": " वायुजयादियोगयुक्तानां मृतिकालकर्तव्यमाह विशेषतः - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " प्रयाणकाल इति ॥",
"tail": " वायुजयादिरहितानामपि ज्ञानभक्तिवैराग्यसम्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः । तद्वतां तु ईषज्ज्ञानाद्यसम्पूर्णानामपि निपुणानां तद्बलात् कथञ्चिद् भवतीति विशेषः । उक्तं च भागवते- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘पानेन ते देवकथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाऽञ्जसा त्वाऽऽपुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽपरे (परे) त्वात्मसमाधियोगबलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्नतु सेवया ते।’(भाग.३.६.२४-२५) "
}
]
}
],
"tail": "इति ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘ये तु तद्भाविता लोके ह्येकान्तित्वं समास्थिताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं (तत् तेजः) प्रविशन्त्युत ॥’(म.भा.शां.प.३४२.४५)"
}
]
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": "‘सम्पूर्णानां भवेन्मोक्षो विरक्तिज्ञानभक्तिभिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नियमेन तथाऽपीरजयादियुतयोगिनाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वश्यत्वान्मनसस्त्वीषत् पूर्वमप्याप्यते ध्रुवम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च व्यासयोगे ।॥१० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V11_B01"
},
"text": "तदेव सध्येयं प्रपञ्चयति -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " यदक्षरमित्यादिना ॥ ",
"tail": "  प्राप्यते मुमुक्षुभिरिति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " पदं ",
"tail": " स्वरूपम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Dhathu_id"
},
"text": " ‘पद= गतौ’"
}
],
"tail": " इति धातोः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘तद् विष्णोः परमं पदम्’(ऋ.मं.१.सू.२२.मं.७)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेश्च ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": " ‘गीयसे पदमित्येव मुनिभिः पद्यसे यतः।’"
}
],
"tail": " इति वचनान्नारदीये ॥११ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूर्ध्न्याधायाऽत्मनः प्राणम् आस्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V13_B01"
},
"text": " ब्रह्मनाडीं विना यद्यन्यत्र गच्छति तर्हि विना मोक्षं स्थानान्तरं प्राप्नोतीति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " सर्वद्वाराणि संयम्य ",
"tail": "। "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": "‘निर्गच्छन् चक्षुषा सूर्यं दिशः श्रोत्रेण चैव हि’ इत्यादिवचनात् व्यासयोगे, मोक्षधर्मे च ।"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "हृदि",
"tail": " नारायणे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘ह्रियते त्वया जगद् यस्माद्धृदित्येव प्रभाष्यसे’ "
}
],
"tail": "इति हि पाद्मे"
},
{
"tag": "br",
"tail": "। न हि "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मूर्ध्नि",
"tail": " प्राणे (प्राणस्थितेः) "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "हृदि ",
"tail": " मनसः स्थितिः सम्भवति । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasayoga_id"
},
"text": " ‘यत्र प्राणो मनस्तत्र तत्र जीवः परस्तथा।’ ",
"tail": " "
}
],
"tail": " इति व्यासयोगे । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " योगधारणामास्थितः",
"tail": " योगभरण एवाभियुक्त इत्यर्थः ॥ १२, १३ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V14_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नित्ययुक्तस्य ",
"tail": " नित्योपायवतः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योगिनः ",
"tail": " परिपूर्णयोगस्य ॥ १४ ॥"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाऽप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V15_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्राप्तिं स्तौति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " माम् इति ॥",
"tail": " ‘परमां (सं)सिद्धिं गता हि ते’ इति तत्र हेतुः ॥ १५ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V16_B01"
},
"text": " महामेरुस्थब्रह्मसदनमारभ्य न पुनरावृत्तिः । तच्चोक्तं नारायणगोपालकल्पे-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanagopalakalpa_id"
},
"text": " ‘आ मेरुब्रह्मसदनाद् आजनान्न जनिर्भुवि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽप्यभावः सर्वत्र प्राप्यैव वसुदेवजम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति ॥१६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V20_B01"
},
"text": " ‘मां प्राप्य न पुनरावृत्तिः’  इति स्थापयितुम् अव्यक्ताख्यात्मसामर्थ्यं दर्शयितुं प्रलयादि दर्शयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सहस्रयुगेत्यादिना ॥",
"tail": " सहस्रशब्दोऽत्रानेकवाची । ब्रह्म परम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": " ‘सा विश्वरूपस्य रजनी’"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः । द्विपरार्धप्रलय एवात्र विवक्षितः । ‘अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः’(८.१८) इत्युक्तेः । उक्तं च महाकौर्मे- "
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahakourma_id"
},
"text": " ‘अनेकयुगपर्यन्तम् अहर्विष्णोस्तथा निशा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "रात्र्यादौ लीयते सर्वमहरादौ च जायते ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘यः स सर्वेषु भूतेषु’ इति वाक्यशेषाच्च ॥ १७-२० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V21_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " अव्यक्तः",
"tail": "  भगवान् । ‘यं प्राप्य न निवर्तन्ते’ इति ‘मामुपेत्य’(८.१६) इत्युक्तस्य परामर्शात् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘अव्यक्तं परमं विष्णुः’"
}
],
"tail": " इति प्रयोगाच्च गारुडे । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धाम",
"tail": " स्वरूपम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तेजः स्वरूपं च गृहं प्राज्ञैर्धामेति गीयते’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात्॥ २१ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V22_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परमसाधनमाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "पुरुष इति ॥",
"tail": " २२ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V23_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्कालाद्यभिमानिदेवतागता आवृत्त्यनावृत्ती गच्छन्ति ता आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यत्रेत्यादिना ॥",
"tail": " ‘काले’ इत्युपलक्षणम् । अग्न्यादेरपि वक्ष्यमाणत्वात् ॥२३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकया यात्यनावृत्तिम् अन्ययाऽऽवर्तते पुनः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V26_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ज्योतिः",
"tail": " अर्चिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘ते अर्चिषमभिसम्भवन्ति’(छा.५.४.१) "
}
],
"tail": "इति हि श्रुतिः । तथा च नारदीये- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narada_id"
},
"text": "‘अग्निं प्राप्य ततश्चार्चिः ततश्चाप्यहरादिकम्।’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभिमानिदेवताश्च अग्न्यादयः । कथमन्यथा "
},
{
"tag": "blockquote",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘अह्न आपूर्यमाणपक्षम्’"
}
],
"tail": " इति युज्येत ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahme_id"
},
"text": "‘दिवादिदेवताभिस्तु पूजितो ब्रह्म याति हि।’"
}
],
"tail": " इति च ब्राह्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मासाभिमानिभ्यो अयनाभिमानिनी च पृथक् । तच्चोक्तं गारुडे- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Garuda_id"
},
"text": "‘पूजितस्त्वयनेनासौ मासैः परिवृतेन हि’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तच्चोक्तं ब्रह्मवैवर्ते- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarta_id"
},
"text": "‘साह्ना मध्यन्दिनेनाथ शुक्लेन च स पूर्णिमा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सविष्वा चायनेनासौ पूजितः केशवं व्रजेत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ॥ २४-२६ ॥"
}
],
"tail": "\t \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C08_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C08_V28_B01"
},
"text": "एते सृती सोपाये ज्ञात्वाऽनुष्ठाय न मुह्यति । तच्चाह स्कान्दे-  ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "‘सृती ज्ञात्वा तु सोपाये अनुष्ठाय च साधनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न कश्चित् मोहमाप्नोति न चान्या तत्र वै गतिः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति ॥ २७-२८ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये अष्टमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C09",
"type": "adhyaya",
"name": "नवमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "नवमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V03_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "राजविद्या",
"tail": " प्रधानविद्या । प्रत्यक्षं ब्रह्म अवगम्यते येन तत् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रत्यक्षावगमम्",
"tail": " । अक्षेषु = इन्द्रियेषु प्रति प्रति स्थित इति प्रत्यक्षः । तथा च श्रुतिः-  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadarnyaka_id"
},
"text": " ‘यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरम्, यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः’(बृ.५.७.१६) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "‘यो वाचि (विज्ञाने) तिष्ठन्’(बृ.५.७.१७), ‘यः चक्षुषि तिष्ठन्’(बृ.५.७.१८) "
}
]
}
],
"tail": " इत्यादेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogya_id"
},
"text": "‘य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते’(छा.४.१५.१)  "
}
],
"tail": "इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayana_id"
},
"text": "‘अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अङ्गुष्ठं च समाश्रितः’(म.ना.१६(१५).५)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabarata_id"
},
"text": "‘त्वं मनस्त्वं चन्द्रमास्त्वं चक्षुरादित्यः(त्यम्)’(गी.प्रे. म.भा.शां.प.३३८.४)"
}
],
"tail": "इत्यादेश्च मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘स प्रत्यक्षः, प्रति प्रति हि सोऽक्षेष्वक्षवान् स भवति हि, य एवं विद्वान् प्रत्यक्षं वेद’"
}
],
"tail": "इति सामवेदे (वारुणशाखायाम्) बाभ्रव्यशाखायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "धर्मो=भगवान्, तद्विषयं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धर्म्यम् ",
"tail": "। सर्वं जगद् धत्त इति धर्मः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabarata_id"
},
"text": "‘पृथिवी (धरणी) धर्ममूर्धनि’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१२) "
}
],
"tail": " इति प्रयोगान्मोक्षधर्मे । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabarata_id"
},
"text": "‘भारभृत् कथितो योगी’ इति च । "
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittareeyaranyaka_id"
},
"text": "‘भर्ता सन् भ्रियमाणो बिभर्ति’(तै.आ.३.१४) "
}
],
"tail": "इति च श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘धर्मो वा इदमग्र आसीन्न पृथिवी न वायुर्नाकाशो न ब्रह्मा न रुद्रो (नेन्द्रो) न देवा न ऋषयः सोऽध्यायत्’"
}
],
"tail": " इति च सामवेदे बाभ्रव्यशाखायाम् । ‘प्रत्यक्षावगम’शब्देन अपरोक्षज्ञानसाधनत्वमुक्तम् ॥ १-३ ॥  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " तज्ज्ञानाद्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मयेति ॥",
"tail": "  तर्हि किमिति न दृश्यत इत्यत आह- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अव्यक्तमूर्तिनेति ॥",
"tail": " ४ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभृन्न च भूतस्थो ममाऽत्मा भूतभावनः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V05_B01"
},
"text": "मत्स्थत्वेऽपि यथा पृथिव्यां स्पृष्ट्वा स्थितानि, न तथा मयीत्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न चेति ॥"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘न दृश्यश्चक्षुषा चासौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च।’(कुम्भ-म.भा.१२.३४७.२१)"
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘सञ्ज्ञासञ्ज्ञ’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)"
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ममाऽत्मा",
"tail": " देह एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भूतभावनः",
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘महाविभूते माहात्म्यशरीर’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)"
}
],
"tail": " इति हि मोक्षधर्मे ॥५ ॥"
}
],
"tail": "\n          \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V06_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘मत्स्थानि’(९.४), ‘न च मत्स्थानि’(९.५) इत्यस्य दृष्टान्तमाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यथाऽऽकाशस्थित इति ॥",
"tail": "  न हि आकाशस्थितो(ऽपि) वायुः स्पर्शाद्याप्नोति ॥ ६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V07_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानप्रदर्शनार्थं प्रलयादि प्रपञ्चयति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सर्वभूतानीत्यादिना ॥",
"tail": "७॥"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृत्यवष्टम्भस्तु यथा कश्चित् समर्थोऽपि पादेन गन्तुम्, लीलया दण्डमवष्टभ्य गच्छति ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं त्वं ज्ञातुमर्हसि।’(कुम्भ-म.भा.शां.प.३४७.४५)"
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘सर्वभूतगुणैर्युक्तं दैवं मां (त्वं) ज्ञातुमर्हसि।’(मोक्षधर्मे)"
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्(त्वां च मूर्तितः) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति(त्वामेव विशते बुधः) ॥’(कुम्भ-म.भा.१३.४५.४११)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘न कुत्रचिच्छक्तिरनन्तरूपा विहन्यते तस्य महेश्वरस्य ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽपि मायामधिरुह्य देवः प्रवर्तते सृष्टिविलापनेषु ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ऋग्वेदखिलेषु ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मय्यनन्तगुणेनन्ते गुणतोनन्तविग्रहे।’"
}
],
"tail": " इति भागवते ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanaveda_id"
},
"text": "‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म इति, (बृ)बृंहति (बृ)बृंहयति ।’ "
}
],
"tail": " इति च आथर्वणे ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।’"
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि’(ऋ.मं.१.अनु.१५४.मं.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.मं.७.अनु.९९.मं.२)"
}
],
"tail": " इत्यादेश्च ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतेर्वशादवशम् ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘त्वमेवैतत्सर्जने सर्वकर्मण्यनन्तशक्तोऽपि स्वमाययैव ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मायावशं चावशं लोकमेतत् तस्मात् स्रक्ष्यस्यत्सि पासीश विष्णो ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति गौतमखिलेषु ॥ ८ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उदासीनवदासीनम् असक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V09_B01"
},
"text": "उदासीनवत्, न तु उदासीनः । तदर्थमाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "असक्तमिति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogya_id"
},
"text": "‘अवाक्यनादरः’(छा.३.३४.२)"
}
],
"tail": " इति (हि) श्रुतिः ।\n            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "‘द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया॥’(भाग.२.१०.११) "
}
]
}
],
"tail": " इति भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यस्य असक्त्यैव सर्वकर्मशक्तिः कुतस्तस्य सर्वकर्मबन्ध इति भावः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "‘न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्’"
}
],
"tail": "इति श्रुतिः। \n            यः कर्माणि(पि) निया(य)मयति कथं च (तत्) तं कर्म बध्नाति  ॥९ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हेतुनाऽनेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V10_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " उदासीनवदिति चेत् स्वयमेव प्रकृतिः सूयते? इत्यत आह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मयेति ॥",
"tail": "  प्रकृतिसूतिद्रष्टा कर्ता (च) अहमेवेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "‘यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तोयेन जीवान् व्यससर्ज भूम्याम्।’(म.ना.१.४) "
}
],
"tail": "इति ॥१० ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V11_B01"
},
"text": "तर्हि कथं केचित् त्वामवजानन्ति ? का च तेषां गतिः ? इत्यत आह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " अवजानन्तीत्यादिना ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मानुषीं तनुं ",
"tail": "  मूढानां मानुषवत् प्रतीताम् तनुं, न तु मनुष्यरूपाम् । उक्तं च मोक्षधर्मे- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mokshadharma_id"
},
"text": "‘यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन् देहबद्धं विशाम्पते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वं पञ्चभिराविष्टं भूतैरीश्वरबुद्धिजैः ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणो विराट् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भूतान्तरात्मा विज्ञेयः सगुणो निर्गुणोऽपि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भूतप्रलयमव्यक्तं शुश्रूषुर्नृपसत्तम’।(कुम्भ-म.भा.१२.३५७.११-१३)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवतारप्रसङ्गे चैतदुक्तम् । अतो नावताराः (च) पृथक् शङ्क्याः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mokshadharma_id"
},
"text": "‘रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५९.३६-३७)"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इति तत्रैव प्रथमसर्गकाल एवावताररूपविभक्त्युक्तेश्च । अतो न तेषां मानुषत्वादिर्विना भ्रान्तिम् । ‘भूतं महद् ईश्वरं च’ इति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भूतमहेश्वरम्",
"tail": " । तथा हि (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘अनाद्यनन्तं परिपूर्णरूपम् ईशं वराणामपि देववीर्यम्।’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितम्।’(बृ.४.४.१०)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘ब्रह्म पुरोहित ब्रह्म कायिक महाराजिक।’(गी.प्रे-म.भा.१२.३३८.४)"
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे ॥११ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V12_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषां फलमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मोघाशा इति ॥",
"tail": " वृथाशाः । भगवद्द्वेषिभिः आशासितं(आमुष्मिकम्) न किञ्चिदाप्यते । यज्ञादिकर्माणि च वृथैव तेषां, ज्ञानं च । केनापि ब्रह्मरुद्रादिभक्त्याद्युपायेन न कश्चित् पुरुषार्थ आमुष्मिकः तैराप्यत इत्यर्थः । वक्ष्यति च - ‘तानहं द्विषतः क्रूरान्’(१६.१९) इत्यादि । मोक्षधर्मे च -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘कर्मणा मनसा वाचा यो द्विष्याद् विष्णुमव्ययम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीस्समाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यो द्विष्याद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं हरिम् (प्रभुम्) ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् ॥(कथं नाम भवेद् द्वेष्य आात्मा लोकस्य कस्यचित्)’(गी.प्रे-म.भा.१२.३४६.६-७)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘सर्वोत्कृष्टो(ष्टे) ज्ञानभक्ती ह(हि) यस्य नारायणे पुष्करविष्टराद्ये ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वावमो(मे) द्वेषयुतश्च तस्मिन् भ्रूणानन्तघ्नोऽ(प्य)स्य समो न चैव ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च सामवेदे शाण्डिल्यशाखायाम् ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V12_B02"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘द्वेषाच्चेद्यादयो नृपाः’(भाग.७.१.३२)"
}
],
"tail": ","
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘वैरेण यन्नृपतयः शिशुपालपौण्ड्रसाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमीयु(मापु)रनुरक्तधियः पुनः किम्॥’(भाग.११.५.४९)"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादि तु भगवतो भक्तप्रियत्वज्ञापनार्थम्, (नित्यध्यानस्तुत्यर्थं च ।) स्वभक्तस्य कदाचिच्छापबलाद् द्वेषिणोऽपि भक्तिफलमेव भगवान् ददातीति ।"
}
],
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V12_B03"
},
"text": "          भक्ता एव हि ते पूर्वं शिशुपालादयः । शापबलादेव च द्वेषिणः । तत्प्रश्नपूर्वं पार्षदत्वादिकथनाच्च(तत्प्रश्ने पूर्वपार्षदत्वशापादिकथनाच्च) एतज्ज्ञायते । अन्यथा किमिति तदप्रस्तुतमुच्यते । भगवतः साम्यकथनं तु द्वेषिणामपि द्वेषमनिरूप्य पूर्वतनभक्तिफलमेव ददातीति ज्ञापयितुम् । ‘न मे भक्तः प्रणश्यति’(९.३१) इति च वक्ष्यति । न च",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘भावो (हि) भव(भाव)कारणम्’ (भाग.१०.८४.४७)"
}
],
"tail": " इत्यादिविरोधः । द्वेषभाविनां द्वेष एव भवतीति हि युक्तम् । अन्यथा गुरुद्वेषिणामपि गुरुत्वं भवतीत्याद्यनिष्टम् आपद्येत । न च आकृतधीत्वेऽविशेषः । तेषामेव हिरण्यकशिप्वादीनां पापप्रतीतेः- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः ॥’(भाग.४.२१.४६)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘यदनिन्दत् पिता मह्यम्’(भाग.७.१०.१६)"
}
],
"tail": " इत्यारभ्य"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात्’ (भाग.७.१०.१८)"
}
],
"tail": " इति प्रह्लादेन भगवतो वरयाचनाच्च । बहुषु ग्रन्थेषु च निषेधः, कुत्रचिदेव तदुक्तिरिति विशेषः । यस्मिन् तदुच्यते तत्रैव निषेध उक्तः । महातात्पर्यविरोधश्चोक्तः पुरस्तात् । अयुक्तिमद्भ्यो युक्त्तिमन्त्येव बलवन्ति वाक्यानि । युक्तयश्चोक्ता अन्येषाम् । न चैषां काचिद् गतिः । साम्येऽपि वाक्ययोर्लोकानुकूलाननुकूलयोर्लोकानुकूलमेव बलवत् । लोकानुकूलं च भक्तप्रियत्वम्, नेतरत् । उक्तं च तेषां पूर्वभक्तत्वम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मन्येसुरान् भागवतान् त्र्यधीशे संरम्भमार्गाभिनिविष्टचित्तान् ।’(भाग.३.२.२४)"
}
],
"tail": "  इत्यादि  । अतो न भगवद्द्वेषिणां काचिद् गतिरिति सिद्धम् । द्वेषकारणमाह-"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " राक्षसीमिति ॥",
"tail": " १२ ॥          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V14_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नेतरे द्विषन्तीति दर्शयितुं देवानाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "महात्मान इति ॥",
"tail": " १३, १४ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतो मुखम्॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V15_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वत्रैक एव नारायणः स्थित इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एकत्वेन । पृथक्त्वेन",
"tail": " सर्वतो वैलक्षण्येन । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "बहुधा",
"tail": " तस्य रूपम् ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘आभाति शुक्लमिव लोहितमिवाथो नीलमथार्जुनम्’(आभाति शुक्लमिव लोहितमिव अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् इति कुम्भ-म.भा.५.४४.२६) "
}
],
"tail": "इति हि सनत्सुजा(तीये)ते । ‘दैवमेवापरे’(४.२५) इत्युक्तप्रकारेण बहवो वा बहुधा ॥१५ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्रोऽहमहमेवाज्यम् अहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रतिज्ञातं विज्ञानमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अहं क्रतुरित्यादिना ॥",
"tail": " क्रतवोऽग्निष्टोमादयः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यज्ञो",
"tail": " देवतामुद्दिश्य द्रव्यपरित्यागः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘उद्दिश्य देवान् द्रव्याणां त्यागो यज्ञ इतीरितः’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ॥ १६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V18_B01"
},
"text": "गम्यते मुमुक्षुभिरिति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गतिः",
"tail": " । तथाहि सामवेदेषु वसिष्ठशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘अथ कस्मादुच्यते गतिरिति । ब्रह्मैव गतिः, तद्धि गम्यते पापविमुक्तैः’"
}
],
"tail": " इति । साक्षादीक्षत इति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "साक्षी",
"tail": " । तथाहि बाष्कलशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘स साक्षादिदमद्राक्षीद् यदद्राक्षीत् तत् साक्षिणः साक्षित्वम्’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शरणम् आश्रयः संसारभीतस्य । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘परमं यः परायणम्’"
}
],
"tail": " इति ह्युक्तम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": "‘नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम्’"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " संहारकाले प्रकृत्या जगदत्र निधीयत इति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "निधानम्",
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथाहि ऋग्वेदखिलेषु- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अपश्यमप्यये मायया विश्वकर्मण्यदो जगन्निहितं शुभ्रचक्षुः’"
}
],
"tail": " इति ॥१८ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V19_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सत्",
"tail": " कार्यम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "असत्",
"tail": " कारणम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘सदभिव्यक्तरूपत्वात् कार्यमित्युच्यते बुधैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "असदव्यक्तरूपत्वात् कारणं चापि शब्दितम्॥’"
}
]
}
],
"tail": " ॥ इति ह्यभिधानम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharatha_id"
},
"text": "‘असच्च सच्चैव यद् विश्वं सदसतः परम्’(गी.प्रे.म.भा.१.१.२३)",
"tail": " "
}
],
"tail": " इति च भारते ॥१९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं ",
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्नन्तिदिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥२०॥ ",
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तथाऽपि मद्भजनमेवान्यदेवताभजनाद् वरमिति दर्शयति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "त्रैविद्या इत्यादिना ॥",
"tail": " २०-२१ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V21_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनन्याः",
"tail": " अन्यदचिन्तयित्वा । तथाहि गौतमखिलेषु-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘सर्वं परित्यज्य मनोगतं यद् विना देवं केवलं शुद्धमाद्यम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ये चिन्तयन्तीह तमेव धीरा अनन्यास्ते देवमेवाविशन्ति ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mokshadharma_id"
},
"text": "‘कामं कालेन महता एकान्तित्वात् समाहितैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शक्यो द्रष्टुं स भगवान् प्रभासन्दृश्यमण्डलः॥’"
}
]
}
],
"tail": " ॥ इति मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नित्यमभितः= सर्वतो युक्तानाम् ॥२२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V22_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तर्हि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्याद्यसत्यमित्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "येऽपीति ॥",
"tail": " २३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V23_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कारणमाहाविधिपूर्वकत्वे - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अहं हीति ॥",
"tail": " २४ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥॥ २५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V24_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "फलं विविच्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यान्तीति ॥",
"tail": " २५ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदहं भक्त्युपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V25_B01"
},
"text": "दुर्बलैस्त्वं पूजयितुमशक्यः ? महत्त्वाद्, इत्याशङ्क्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "पत्रमिति ॥",
"tail": " न त्वविहितपत्रादि । तस्यापराधत्वोक्तेर्वाराहादौ । भक्त्यैवाहं (तुष्ट) तृप्य इति भावः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharatha_id"
},
"text": "‘भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च’(म.भा.१११)"
}
],
"tail": " इति च भारते "
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "‘एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्रात्मदर्शनम्॥’(एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः। भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः ॥भाग.६.३.२२ )"
}
]
}
],
"tail": " (इति भागवते) ॥२६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतो यत् करोषि ॥ २७, २८ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V28_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तर्हि स्नेहादिमत्त्वाद् अल्पभक्तस्यापि कस्यचित् बहु फलं ददासि । विपरीतस्यापि कस्यचित् विपरीतम् ? इत्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "समोऽहमिति ॥",
"tail": " तर्हि न भक्तिप्रयोजनम् ? इत्यत आह - "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ये भजन्तीति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मयि ते तेषु चाप्यहम्",
"tail": " इति । मम ते वशाः, तेषामहं वश इति । उक्तं च पैङ्गिखिलेषु- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘ये वै भजन्ते परमं पुमांसं तेषां वशः स तु ते तद्वशाश्च ।’"
}
],
"tail": " इति । तद्वशा एव ते सर्वदा । तथाऽपि बुद्धिपूर्वकत्वाबुद्धिपूर्वकत्वेन भेदः । उद्धवादिवत्, शिशुपालादिवच्च । तच्चोक्तं तत्रैव-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘अबुद्धिपूर्वाद् यो वशस्तस्य ध्यानात् पुनर्वशो भवते बुद्धिपूर्वम्’"
}
],
"tail": " इति ॥ २९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V29_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न भवत्येव प्रायशस्तद्भक्तो सुदुराचारः । तथाऽपि बहुपुण्येन यदि कथञ्चित् भवति तर्हि साधुरेव स मन्तव्यः ॥ ३० ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेवैष्यसि युक्त्वैवम् आत्मानं मत्परायणः॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C09_V33"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C09_V33_B01"
},
"text": "कुतः ? ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "क्षिप्रं भवति धर्मात्मा",
"tail": " । देवदेवांशादिष्वेव च (ए)तद् भवति । उक्तं च (सामवेदे)शाण्डिल्यशाखायाम्-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": " ‘नाविरतो दुश्चरितान्नाभक्तो नासमाहितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सम्यग् भक्तो भवेत् कश्चिद् वासुदेवेऽमलाशयः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देवर्षयस्तदंशाश्च भवन्ति क्व च ज्ञानतः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतोन्यः कश्चिद् भवति चेत्, डाम्भिकत्वेन सोऽनुमेयः । साधारणपापानां तु सत्सङ्गात् महत्यपि कथञ्चिद् भक्तिर्भवति । साधारणभक्तिर्वेतरेषाम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vishupurana_id"
},
"text": "‘शठमतिरुपयाति योऽर्थतृष्णां तमधमचेष्टमवैहि नास्य(भक्तम्)भक्तिः’।"
}
],
"tail": " इति हि श्रीविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vishupurana_id"
},
"text": "‘सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसाम्’"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पूजां गुरूणां सततं करोमि परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तं चापि देवं शरणं प्रपन्नः एकान्तभावेन भजाम्यजस्रम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतैरुपायैः परिशुद्धसत्त्वः कस्मान्न पश्येयमनन्तमेनम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे। आचारस्य ज्ञानसाधनत्वोक्तेश्च । ज्ञानाभावे च सम्यग्भक्त्यभावात् । तथाहि गौतमखिलेषु-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": " ‘विना ज्ञानं कुतो भक्तिः कुतो भक्तिं विना च तत्।’ "
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘भक्तिः परे स्वेऽनुभवो विरक्तिरन्यत्र चैतत् त्रिक एककालम्’(भाग.११.२.४२)"
}
],
"tail": " इति च भागवते ॥ ३१-३४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये नवमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C10",
"type": "adhyaya",
"name": "दशमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "दशमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V01_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रीयमाणाय",
"tail": " श्रुत्वा सन्तोषं प्राप्नुवते ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V02_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रभवं",
"tail": " प्रभावम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मदीयां",
"tail": " जगदुत्पत्तिं वा । तद्वशत्वात् तस्येत्युच्यते । यद्यस्ति तर्हि देवादयोऽपि जानन्ति सर्वज्ञत्वात्, अतो नास्तीति भावः । ‘अहमादिर्हि’ इति तु उत्पत्तिरपि यस्य वशा, कुतस्तस्य जनिरिति ज्ञापनार्थम् । ‘अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयः’(७.३) इति चोक्तम् । उक्तं चैतत् सर्वमन्यत्रापि- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "TaittariyaBrahmana_id"
},
"text": "‘को अद्धा वेद क इह प्रवोचत् कुत आ जाता कुत इयं विसृष्टिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन अथा को वेद यत आ बभूव ॥’(तै.ब्रा.२.८९.५,ऋ.म.१०.सू.१२९.मं.६)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘न तत्प्रभावमृषयश्च देवा विदुः कुतोऽन्येऽल्पधृतिप्रमाणाः।’"
}
],
"tail": " इति ऋग्वेदखिलेषु । अन्यस्तु अर्थो ‘यो मामजम्’(१०.०३) इति वाक्यादेव ज्ञायते ॥२ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V03_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनः= चेष्टयिता आदिश्च सर्वस्य इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनादिः",
"tail": " । अजत्वेन सिद्धेः इतरस्य ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V05_B01"
},
"text": "तत् प्रथयति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "बुद्धिरित्यादिना॥",
"tail": " कार्याकार्यविनिश्चयो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "बुद्धिः",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ज्ञानं",
"tail": " प्रतीतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ज्ञानं प्रतीतिर्बुद्धिस्तु कार्याकार्यविनिश्चयः(विनिर्णयः)।’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दमः",
"tail": " इन्द्रियनिग्रहः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शमः",
"tail": " परमात्मनि निष्ठा- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "‘शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इन्द्रियनिग्रहः ।’(भाग.११.१९.३५) "
}
],
"tail": "इति हि भागवते । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तुष्टिः",
"tail": " अलम्बुद्धिः- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अलम्बुद्धिस्तथा तुष्टिः’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ॥ ४-५ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V06_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्वे सप्तर्षयः ",
"tail": " -"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वसिष्ठश्च महातेजाः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४३.३०)"
}
]
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मोक्ताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ते हि (सर्वे)सर्वपुराणेषूच्यन्ते । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "चत्वारः",
"tail": " प्रथमाः स्वायम्भुवाद्याः । तेषां हि इमाः प्रजाः । न हि भविष्यताम् ‘इमाः प्रजाः’ इति युक्तम् । विभागः प्राधान्यं च प्राथमिकत्वादेव भवति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तच्चोक्तं गौतमखिलेषु- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘स्वायम्भुवं स्वारोचिषं रैवतं च तथोत्तमम् । वेद यः स प्रजावान्’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पूर्वेभ्यो ह्युत्तरा जायन्त इत्येषां (तेषां) प्राधान्यम् । अजातेषु (च) ज्यैष्ठ्यम् । "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V06_B02"
},
"text": " तापसस्य भगवदवतारत्वाद् अनुक्तिः । तच्च भागवते प्रसिद्धम् । मानसत्वं च सर्वेषां मनूनामुक्तं भागवते-",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘ततो मनून् ससर्जान्ते मनसा लोकभावनान्।(भाग.३.२१.४९)’ "
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यपुत्रत्वं तु अपरित्यज्यापि शरीरं तद् भवति । प्रमाणं चोभयविधवाक्यान्यथाऽनुपपत्तिरेव । ‘पूर्वे’ इति विशेणाच्च एतत्सिद्धिः । मत्तो भावो येषां ते "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मद्भावाः",
"tail": " । ये ते ‘ब्रह्मणो मनसा जाताः’ ते मत्त एव जाताः इति भावः ॥६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सन्ति च भजन्तः केचिदित्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अहमित्यादिना ॥",
"tail": " ८-११ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषं शाश्वतं दिव्यम् आदिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V15_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रह्म",
"tail": " परिपूर्णम्-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘अथ कस्मादुच्यते परं ब्रह्म । बृहति(बृंहति) बृंहयति च’"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः । ‘बृह (बृंह) बृहि = वृद्धौ’ इति च पठन्ति ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘परमं यो महद् ब्रह्म’(कुम्भ-म.भा.१३.२५४.९)"
}
],
"tail": " इति च । विविधमासीदिति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विभुः",
"tail": " । तथाहि वारुणशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘विभु प्रभु प्रथमं मेहनावत इति । स ह्येव प्राभवद् विविधोऽभवत्’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittariyopanishat_id"
},
"text": "‘सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय’(तै.उ.२.६.)"
}
],
"tail": " इत्यादेश्च ॥ १२-१५ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "याभिर्विभूतिभिर्लोकान् इमान् त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विभूतयः",
"tail": " विविधभूतयः ॥ १६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन् मया॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V18_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न जायते, अर्दयति च संसारम् इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "जनार्दनः",
"tail": " । तथा च बाभ्रव्यशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘स भूतः स जनार्दन इति स ह्यासीत् स नासीत् सोऽर्दयति’"
}
],
"tail": " इति ॥१८ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमादिश्च मध्यश्च च भूतानामन्त एव च॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V21_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विष्णुः",
"tail": " सर्वव्यापित्व-प्रवेशित्वादेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘विष्लृ= व्याप्तौ’, ‘विश= प्रवेशने’ इति हि पठन्ति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘गतिश्च सर्वभूतानां प्रजानां चापि भारत ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "व्याप्तौ मे रोदसी पार्थ कान्तिश्चाभ्यधिका मम ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अधिभूतनिविष्टश्च तदिच्छुश्चास्मि(पि) भारत ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्रमणाच्चाप्यहं पार्थ विष्णुरित्यभिसञ्ज्ञितः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४२-४३)"
}
]
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे ॥२१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V26_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखरूपः पाल्यते लीयते च जगद् अनेन इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कपिलः",
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘प्रीतिः सुखं कम् आनन्दः’"
}
],
"tail": " इत्याद्यभिधानात् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म’(छा.४.१०.५)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘ऋषिं प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सुखादनन्तात् पालना(ल्लीयनाच्च)ल्लापनाच्च यं वै देवं कपिलमुदाहरन्ति॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च (सामवेदे)बाभ्रव्यशाखायाम् ॥२६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V31_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आनन्दरूपत्वात् पूर्णत्वात् लोकरमणत्वाच्च ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "रामः",
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": " ‘आनन्दरूपो निष्परीमाण एष लोकश्चैतस्माद् रमते तेन रामः ।’"
}
],
"tail": " इति शाण्डिल्यशाखायाम् । रश्च अमश्चेति व्युत्पत्तिः ॥३१ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V37_B01"
},
"text": "आच्छादयति सर्वम्, वासयति, वसति च सर्वत्र इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वासुः",
"tail": " । देवशब्दार्थ उक्तः पुरस्तात् (गी.भा.७.१४)।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘छादयामि जगत् सर्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.४१) "
}
]
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशिष्टः सर्वस्मात्, आ= समन्तात् स एव इति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "व्यासः",
"tail": " । तथा च- (अग्निवेश्य)अग्नेयीशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘स व्यासो वीति तमप् वै विः, सोऽधस्तात् स उत्तरतः स पश्चात् स पूर्वस्मात् स दक्षिणतः स उत्तरत इति।’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": "‘यच्च किञ्चित् जगत् सर्वं दृश्यते श्रूयतेपि वा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अन्तर्बहिश्च तत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ॥३७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V40"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V40_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मया विना यद् भूतं स्यात् तन्नास्ति ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘विश्वरूपः अनन्तगतेः अनन्तभागः अनन्तगः अनन्तः’(कुम्भ-म.भा.१२.३४६.४)"
}
],
"tail": " इत्यादि हि मोक्षधर्मे ॥ ३९,४० ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम्॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V41_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यद्यद् विभूतिमत्’इति विस्तरः । विष्ण्वादीनि तु स्वरूपाण्येव । अन्यानि तु तेजोयुक्तानि(तेजोंऽश) । तथा च पैङ्गिखिलेषु- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘विशेषका रुद्रवैन्येन्द्रदेवराजन्याद्या अंशयुतान्यजीवाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कृष्णव्यासौ रामकृष्णौ च रामः कपिलयज्ञप्रमुखाः स्वयं सः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘स एवैको भार्गवदाशरथिकृष्णाद्यास्तु अवंशयुता अन्यजीवाः’"
}
],
"tail": " इति च गौतमखिलेषु ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " एते स्वांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥’(भाग.१.३.२७-२८)"
}
]
}
],
"tail": "  इति च भागवते । ऋष्यादीन् अंशयुतत्वेनोक्त्वा वराहादीन् स्वरूपत्वेनाह । तु शब्द एवार्थे । अन्यस्तु विशेषो न कुत्राप्यवगतः । अंशत्वं च तत्राप्यवगतम्- ‘उद्बबर्हात्मनः केशौ’ इति । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘मृडयन्ति’(भाग१.३.२९)"
}
],
"tail": " इति बहुवचनं चायुक्तम् । न हि अन्तराऽन्यदुक्त्वा पूर्वम् अपरामृश्य तत्क्रिया उच्यमाना दृष्टा कुत्रचित् ॥ ४१ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n              "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C10_V42"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C10_V42_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘किम्’ इति वक्ष्यमाणप्राधान्यज्ञापनार्थम् । न तूक्तनिष्फलत्वज्ञापनाय । तथा सति नोच्येत ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘अज्ञात्वैनं सर्वविशेषयुक्तं देवं वरं को हि मुच्येत बन्धात्।’"
}
],
"tail": " इति च ऋर्ग्वेदखिलेषु । त्वं तु बहुफलप्राप्तियोग्य इति ‘तव’ इति विशेषणम् । अन्यस्तुत्यर्थत्वेन प्रसिद्धश्च एकत्र किंशब्दः -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘रागद्वेषौ यदि स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तावुभौ यदि न (रागद्वेषौ न चेत्) स्यातां तपसा किं प्रयोजनम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादौ । प्राधान्यं च सिद्धमेकत्र दर्शनात् सर्वत्र भगवद्दर्शनस्य ‘यो मां पश्यति सर्वत्र’(६.३०) इत्यादौ ॥४२ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C11",
"type": "adhyaya",
"name": "एकादशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "एकादशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा श्रुते ध्यानं (कर्तुं) शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम्॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रभुः",
"tail": " समर्थः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘नास्ति तस्मात् परं भूतं पुरुषाद्वै सनातनात्।’(कुम्भ.म.भा.१२.३४७.३१)"
}
],
"tail": " इति हि मोक्षधर्मे । ‘प्रभुरीशः समर्थश्च’ इत्यादि चाभिधानम् ॥ १-४ ॥"
}
],
"tail": " \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "हरिः",
"tail": " सर्वयज्ञभागहारित्वात्-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘इडोपहूतं गेहेषु हरे भागं क्रतुष्वहम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वर्णो मे हरितः श्रेष्ठस्तस्माद्धरिरिति स्मृतः’॥"
}
]
}
],
"tail": "इति हि मोक्षधर्मे ।॥९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वाश्चर्यमयं देवम् अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्वाश्चर्यमयं",
"tail": " सर्वाश्चर्यात्मकम् ॥ १०, ११ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि भाः सदृशी सा स्यात् भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V12_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहस्रशब्दोऽनन्तवाची । तदपि ‘पाकशासनविक्रमः’ इत्यादिवत् प्रत्यायनार्थमेव । तथाहि ऋग्वेदखिलेषु-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "  ‘अनन्तशक्तिः परमोऽनन्तवीर्यः सोऽनन्ततेजाश्च ततस्ततोऽपि ।’"
}
],
"tail": " इति । महातात्पर्याच्च बाहुल्यम् । न च परिमाणोक्त्या किञ्चित् प्रयोजनम् ॥१२ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V16"
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V16_B01"
},
"text": "‘अनेक’शब्दोऽनन्तवाची । ‘अनन्तबाहुम्’(११.१९) इति वक्ष्यति । ‘सर्वतः पाणिपादं तत्’(१३.१४) इत्यादि च ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्वतस्पात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जनयन् देव एकः ॥’ "
}
]
}
],
"tail": "इति ऋग्वेदे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Yajurveda_id"
},
"text": "‘विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोहस्त उत विश्वतस्पात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सं बाहुभ्यां नमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन् देव एकः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति यजुर्वेदे च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    विश्वशब्दश्चानन्तवाची-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘सर्वं समस्तं विश्वं च अनन्तं पूर्णमेव च।’"
}
],
"tail": "  इत्यभिधानात् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘अनन्तबाहुमनन्तपादम्  अनन्तरूपं पुरुवक्त्रमेकम् ॥’"
}
],
"tail": " इति च बाभ्रव्यशाखायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    महत्त्वाद्युक्तिस्तु तदात्मकत्वेनापि भवति । अन्यथा ‘अनादिमत् परं ब्रह्म’(१३.१३) इत्याद्ययुक्तं स्यात् । "
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V16_B02"
},
"text": " एकत्र त्वनन्तान्यस्य रूपाणि इत्यनन्तरूपः । अन्यत्र त्वपरिमाण इति । उक्तं ह्युभयमपि ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘परात् परं यन्महतो महान्तम्’,"
}
]
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Yajurveda_id"
},
"text": " ‘यदेकमव्यक्तमनन्तरूपम्’(तै.आ.१०.१.१)"
}
],
"tail": " इति यजुर्वेदे "
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    अव्यक्तस्यानन्तत्वादेव महतो महत्त्वेऽपरिमेयत्वं सिध्यति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aditya_id"
},
"text": "‘महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं चापि विद्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": "इत्यादित्यपुराणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    तानि चैकैकानि रूपाण्यनन्तानीति चैकत्र भवन्ति(भवति) ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘असङ्ख्याता ज्ञानकास्तस्य देहाः सर्वे परीमाणविवर्जिताश्च’ ।"
}
],
"tail": "इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogya_id"
},
"text": "‘यावान् वाऽयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उभेऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ ॥’(छा.८.१.३)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् ।’(भाग.१०.१४.३१)"
}
],
"tail": "इति च भागवते ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V16_B02"
},
"text": " न चैतदयुक्तम् । अचिन्त्यशक्तित्वादीश्वरस्य ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vishnu_id"
},
"text": "‘अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण योजयेत्’ ।"
}
],
"tail": "इति श्रीविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n\t\t    "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathaka_id"
},
"text": "‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’(कठ.१.२.९) "
}
],
"tail": "इति च श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतिप्रसङ्गस्तु महातात्पर्यवशाद् वाक्यबलाच्चापनेयः । न हि घटवत् कश्चिदपि पदार्थो न दृष्ट इत्येतावता प्रमाणदृष्टः सन् निराक्रियते । केषुचित् पदार्थेषु वाक्यव्यवस्थाऽचिन्त्यशक्तित्वाभावाद् अङ्गीक्रियते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः ॥ एवं परे, अन्यत्र श्रुताश्रुतानां गुणागुणानां च क्रमाद् व्यवस्था ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति जाबालखिलश्रुतेश्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  उपचारत्वपरिहाराय ‘न मध्यम्’ इति । अन्यथा आद्यन्ताभावेनैव तत्सिद्धेः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विश्वरूपः",
"tail": " पूर्णरूपः-  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shandilya_id"
},
"text": "‘स विश्वरूपोऽनूनरूपोऽतोऽयं सोऽनन्तरूपो न हि नाशोऽस्ति तस्य’"
}
],
"tail": " इति शाण्डिल्यशाखायाम् ॥ १६ ॥\n          \t"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\t\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V17_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘अनलार्कद्युतिम्’ इत्युक्ते मितत्वशङ्कामपाकरोति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अप्रमेयमिति ॥ ",
"tail": " १७ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V19_B01"
},
"text": " ‘शशिसूर्यनेत्रम्’ इत्यपि ‘अहं क्रतुः’(९.१६) इत्यादिवत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तदङ्गजाः सर्वसुरादयोऽपि तस्मात् तदङ्गेति ऋषिभिः स्तुतास्ते’ ।"
}
],
"tail": "  इत्यृग्वेदखिलेषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rugveda_id"
},
"text": "‘चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्योऽजायत’ ।(ऋ.मं.१०.सू.९०.मं.१६) "
}
],
"tail": " इति च । बहुरूपत्वाद् बह्वङ्गत्वं च तेषां युक्तम् ॥ १८, १९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘मातापित्रोरन्तरगः स एकरूपेण चान्यैः सर्वगतः स एकः’ ।"
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति वारुणश्रुतेरेकेन रूपेण द्यावापृथिव्योरन्तरं (प्राप्तो) व्याप्तो भवति । ‘पश्य मे पार्थ रूपाणि’(११.५) इति बहूनि रूपाणि प्रतिज्ञातानि । मातापितरौ च पृथिवीद्यावौ- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘मा नो माता पृथिवी दुर्मतौ धात्’,(ऋ.मं.५.सू.४२.मं.१६)"
}
]
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘मधु द्यौरस्तु नः पिता’(ऋ.मं.१.सू.९०.मं.७)"
}
],
"tail": " इत्यादिप्रयोगात् । न तु नियमतो भयप्रदं तत्स्वरूपम् । नारदस्य तदभावात् । केषाञ्चित् तथा दर्शयति भगवान् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘प्रीयन्ति केचित् तस्य रूपस्य दृष्टौ बिभेति कश्चिदभ्यसे सर्वतृप्तिः’"
}
],
"tail": " । इति हि वरुणशाखायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तु तं सर्वे पश्यन्ति अदृष्ट्वाऽपि तन्निरूप्य भये द्रष्टुस्तथा प्रतिभाति । तथा च गौतमखिलेषु- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘दृष्ट्वा देवं मोदमाना अदृष्ट्वाऽप्येतद्भयाद् बिभ्यतो दृष्टवत् ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "पश्यन्ति ते न्यस्तचक्षुर्मुखांस्तु तस्मिन्नेवैते मनसो गतत्वात्’॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ।॥२० ॥"
}
],
"tail": "  \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम्॥ २३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वा हि त्वा(त्वां) प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव नाशाय विशन्ति लोकाः तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V31_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धर्मान्तरज्ञानार्थमेव ‘को भवान्’ इति पृच्छति । यथा कश्चित् किञ्चित् नामादिकं जानन्नपि जातिज्ञानार्थं पृच्छति ‘कस्त्वम्’ इति । यदि तमेव न जानाति तर्हि ‘विष्णो’(११.३०) इत्येव सम्बोधनं न स्यात् । ‘त्वमक्षरम्’(११.१८) इत्यादि च ॥ २१-३१ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V32_B01"
},
"text": "कालशब्दो जगद्बन्धन-च्छेदन-ज्ञानादिसर्वभगवद्धर्मवाची । ‘कल बन्धने’, ‘कल च्छेदने’, ‘कल ज्ञाने’, ‘कल कामधेनुः’ इति (हि) पठन्ति । प्रसिद्धश्च स शब्दो भगवति ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य हरति प्रजाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बद्‍ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं(पशून्) रशनया यथा ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८१-८२)"
}
]
}
],
"tail": "इति हि मोक्षधर्मे विष्णुना बद्धो बलिर्वक्ति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘विष्णौ चाधीश्वरे चित्तं धारयन् कालविग्रहे’(भाग.११.१५.१५)"
}
],
"tail": " इति हि भागवते ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V32_B02"
},
"text": " प्रवृद्धः परिपूर्णोऽनादिर्वा ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्’(ऋ.मं.१०.सू.१९०.मं.१)"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘एतन्महद्भूतमनन्तम्’"
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘प्र विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं ह्यस्य स्थविरस्य नाम’(ऋ.मं.७.सू.१००.मं.३)"
}
],
"tail": " इति च । न तु वर्धनम् ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavatha_id"
},
"text": " ‘नासौ जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ।’(भाग.११.३.३९) "
}
],
"tail": " इति हि भागवते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘यस्य दिव्यं हि तद्रूपं हीयते वर्धते न च’"
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘न कर्मणा’(बृ.३.४.२३)"
}
],
"tail": " इति तु, कर्मणाऽपि न, किमु स्वयमिति । लोकान् समाहर्तुमिह विशेषेण प्रवृत्तः । भ्रात्रादींश्च ऋते इति ‘अपि’शब्दः । प्रत्यनीकत्वं तु परस्परतया । सर्वेऽपि (हि) न भविष्यन्ति । अक्षोहिण्यादिभेदेन बहुवचनं च युक्तम् ॥३२ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेताऽसि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमस्कृत्वा भूय एवाऽह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V34"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V34_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘योऽस्य शिरश्छिन्नं भूमौ पातयति, तच्छिरो भेत्स्यति’ तत्पितुर्वरात् जयद्रथोऽपि विशेषेणोक्तः । सवरा वासवी शक्तिरिति कर्णः ॥३४-३५ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V36"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V36_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदेतद् वक्ष्यमाणं तत् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्थाने",
"tail": " युक्तमेवेत्यर्थः । अग्नीषोमाद्यन्तर्यामितया जगद्धर्षणादेः(त्) हृषीकेशः । केशत्वं त्वंशूनां तन्नियत(न्तृ)त्वादेः । प्रमाणं तु ‘शशिसूर्यनेत्रम्’(११.१९) इत्यत्रोक्तम् । हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशत्वाच्च (हृषीकेशः) । तेषां विशेषतः ईशत्वं च "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘यः प्राणे तिष्ठन्’(बृ.५.७.१६)"
}
],
"tail": " इत्यादौ सिद्धम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे’(भाग.२.६.३३)"
}
],
"tail": " इत्यादिप्रयोगाच्च । इतरोऽर्थो मोक्षधर्मे सिद्धः । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर्मे अंशुसञ्ज्ञितैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बोधयन् स्थापयंश्चैव जगदुत्पद्यते पृथक् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बोधनात् स्थापनाच्चैव जगतो हर्षसम्भवात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अग्नीषोमकृतैरेभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "हृषीकेशो महेशानो वरदो लोकभावनः॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२४२.६६-६८) इति"
}
]
}
],
"tail": " ॥ ३६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V37_B01"
},
"text": "कथं ‘स्थाने’ इति ? तदाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कस्मादित्यादिना ॥",
"tail": " पूर्णश्चासौ आत्मा च इति महात्मा । आत्मशब्दश्चोक्तो भारते-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabhata_id"
},
"text": " ‘यच्चाऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति भण्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तत्परं",
"tail": " सदसतः परम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabhata_id"
},
"text": "‘असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्’(म.भा.१.१.२३)"
}
],
"tail": " इति च भागवते ।॥३७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेत्ताऽसि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः॥ ४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकोऽथवाऽप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V42"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V42_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एकस्त्वमेव कारयिता नान्योऽस्त्यथापि ॥ ४२ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V48",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V49",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V50",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V51",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V52",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V53",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V54",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V55",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥  ",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C11_V50"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C11_V50_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वकं रूपं तु भ्रान्ति(न्त)प्रतीत्या । अन्यथा तदपि स्वकमेव । प्रमाणानि तूक्तानि पुरस्तात् ॥ ५० ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये एकादशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C12",
"type": "adhyaya",
"name": "द्वादशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "द्वादशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V01_B01"
},
"text": "तदुपासनमपि हि मोक्षसाधनं प्रतीयते- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ’()"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathaka_id"
},
"text": "‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते’"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अव्यक्तं च महतः परम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathaka_id"
},
"text": "‘महतः परमव्यक्तम्’ "
}
],
"tail": " इत्युक्तपरामर्शोपपत्तेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘उपास्य तां श्रियमव्यक्तसञ्ज्ञां भक्त्या मर्त्यो मुच्यते सर्वबन्धैः’ ।"
}
],
"tail": " इति सामवेदे आग्निवेश्यशाखायाम् ।"
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V01_B02"
},
"text": " महच्च माहात्म्यं तस्याः वेदेषूच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘चतुष्कपर्दा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुः यत्र देवा दधिरे भागधेयम् ’(ऋ.मं.१०.सू.११४.मं.३)"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathakasamhita_id"
},
"text": "‘चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा घृतप्रतीका वयुनानि वस्ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "(तस्यां सुपर्णा वृषणा निषेदतुर्यत्र देवा दधिरे भागधेयम्)’(काठकसंहिता.३१.१४,तै.ब्रा.१.२.१.२७)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः’ "
}
],
"tail": "इत्यारभ्य "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनां चिकितुषी प्रथमा यज्ञियानाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तां मा देवा व्यदधुः पुरुत्रा भूरिस्थात्रां भूर्यावेशयन्तीम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मया सो अन्नमत्ति यो वि पश्यति यः प्राणिति य ईं शृणोत्युक्तम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अमन्तवो मां त उप क्षियन्ति श्रुधि श्रुत श्रद्धिवं ते वदामि।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यं कामये तं तमुग्रं कृणोमि तं ब्रह्माणं तमृषिं तं सुमेधाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अहं रुद्राय धनुरातनोमि ब्रह्मद्विषे शरवे हन्त वाउ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् मम योनिरप्स्वान्तः समुद्रे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परो दिवा पर एना पृथिव्यैतावती महिना सं बभूव’(ऋ.मं.१०.सू.१२४.मं.१-८)"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": "‘त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत(ब्रह्मा गतश्रीः) त्वया’(म.ना.१३.२)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति शङ्का कस्यचिद् भवति । अतो जानन्नपि सूक्ष्मयुक्तिज्ञानार्थं पृच्छति- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एवमिति ॥",
"tail": " एवं शब्देन दृष्टश्रुतरूपं ‘मत्कर्मकृत्’(११.५५) इत्यादिप्रकारश्च परामृश्यते । "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V01_B03"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अव्यक्तं",
"tail": " प्रकृतिः "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathakopanishat_id"
},
"text": "‘महतः परमव्यक्तम्’(कठ.१.३.१२)"
}
],
"tail": " इति प्रयोगात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘यत् तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥’(भाग.३.२७.११) "
}
]
}
],
"tail": "इति च भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अक्षरं च तत् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘अक्षरात् परतः परः’(आथ.२.१.२)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः ।"
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V01_B04"
},
"text": " परं तु ब्रह्म न हि भगवतोऽन्यत् ।  ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘आनन्दमानन्दमयोऽवसाने सर्वात्मके ब्रह्मणि वासुदेवे’(भाग.२.२.३४)"
}
],
"tail": " इति भागवते । रूपं चेदृशं साधितं पुरस्तात्(गी.भा.२.७२) । उपासनं च तथैव कार्यम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात्’(तै.आ.३.१२.१,श्वे.उ.३.१४,ऋ.सं.मं.१०.सू.९०.मं.१)"
}
],
"tail": " इत्यारभ्य "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१२.७,चित्त्युपनिषत्)"
}
],
"tail": " इति (हि) साभ्यासा । आदित्यवर्णत्वादिश्च न वृथोपचारत्वेनाङ्गीकार्यः । तथा च सामवेदे सौकरायणश्रुतिः-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘‘स्थाणुर्ह वै प्राजापत्यः  स प्रजापतिं पितरमेत्य उवाच- ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "‘(मुमुक्षुभी राधुभिः) मुमुक्षुभिः साधुभिः पूतपापैः किमु ह वै तारकं तारवाच्यम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ध्यानं च तस्याप्तरुचेः कथं स्याद् ध्येयश्च कः पुरुषोऽलोमपादः॥’ इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तं होवाच-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ‘एष वै विष्णुस्तारकोऽलोमपादो ध्यानं च तस्याप्तरुचेर्वदामि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सोऽनन्तशीर्षो बहुवर्णः सुवर्णो ध्येयः स वै लोहितादित्यवर्णः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": " श्यामोऽथ वा हृदये सोऽष्टबाहुः अनन्तवीर्योऽनन्तबलः पुराणः।’ ’’"
}
]
}
],
"tail": "इति (इत्यादि)। अरूपत्वादेस्तु गतिरुक्ता (पुरस्तात्) । पुरुषभेदश्च प्रश्नादौ प्रतीयते ‘त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्’ इत्यादौ ॥१-२ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V03_B01"
},
"text": "भवन्तु त्वदुपासका एवोत्तमाः । इतरेषां तु किं फलम् ? इत्यत आह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ये त्वित्यादिना ॥",
"tail": " अनिर्देश्यत्वं चोक्तं भागवते मायायाः- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘अप्रतर्क्याद् अनिर्देश्याद्(अनिर्वाच्यात्) इति केष्वपि निश्चयः’(भाग.१.१७.१९)"
}
],
"tail": " इति । ईश्वरस्तु (दे)दैवशब्देनोक्तः "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘दैवमन्येपरे’(भाग.१.१७.१८)"
}
],
"tail": " इत्यत्र । उक्तं च सामवेदे काषायणश्रुतौ "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्’ (ऋ.मं.१०.सू.१२९. मं.१,शत.ब्रा.१०.५.३.२, तै.ब्रा.२.८९.३) "
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘न महाभूतं नोपभूतं तदासीत्’"
}
],
"tail": " इत्यारभ्य "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तम आसीत् तमसा गूहमग्रे’"
}
],
"tail": " इति । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘तमो ह्यव्यक्तमजरम- निर्देश्यमेषा ह्येव प्रकृतिः’"
}
],
"tail": " इति । सर्वगाचिन्त्यादिलक्षणा च सा ।तथाहि मोक्षधर्मे-"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवतः(असम्भवात्)।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " असत्याद् अहिंस्रात् ललामाद् द्वितीयप्रवृत्तिविशेषाद् "
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अक्षराद् अमूर्तितः सर्वस्याः सर्वकर्तुः शाश्वततमसः।’(नारायणगुणाश्रयाद् अजराद् अमराद् अतीन्द्रियाद् अग्राह्याद् असम्भवात्।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सत्याद् अहिंस्यात् लवादिभिरद्वितीयाद् अप्रवृत्तिविशेषाद् "
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवैराद् अक्षयाद् अमराद् अजराद् अमूर्तितः सर्वव्यापिनः सर्वकर्तुः शाश्वतात् तमसः। कुम्भ-म.भा.१२.३५१.६)"
}
]
}
],
"tail": " । इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmriti_id"
},
"text": "‘आसीदिदं तमोऽभूतम् अप्रज्ञातमलक्षणम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥’(म.स्मृ.१.५)"
}
]
}
],
"tail": " इति (च) मानवे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘कूटस्थोऽक्षर उच्यते’(१५.१६) इति च वक्ष्यति । कूटे= आकाशे स्थिता कूटस्था । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘(आकाशसंस्थिता) आकाशे संस्थिता त्वेषा ततः कूटस्थिता मता’"
}
],
"tail": " इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘सा सर्वगा निश्चला लोकयोनिः सा चाक्षरा विश्वगा (वी)विरजस्का’"
}
],
"tail": "इति च सामवेदे (गौतम)गौपवनशाखायाम् ॥ ३-४ ॥        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V05_B01"
},
"text": "कथं तर्हि त्वदुपासकानामुत्तमत्वम् ? इत्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "क्लेश इति ॥",
"tail": " अव्यक्ता गतिर्दुःखं ह्यवाप्यते । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गतिः",
"tail": "  मार्गः । अव्यक्तोपासनद्वारको मत्प्राप्तिमार्गो दुःखमाप्यत इत्यर्थः । अतिशयोपासन-सर्वेन्द्रियातिनियमन-सर्वसमबुद्धि- सर्वभूतहितेरतत्व-अतिसुष्ठ्वाचार-सम्यग्विष्णुभक्त्यादिसाधनसन्दर्भम् ऋते नाव्यक्तापरोक्ष्यम् । तदृते च न विष्णुप्रसादः । सत्यपि तस्मिन् न सम्यग् भगवदुपासनम् ऋते । नर्ते च तं मोक्षः । विनाऽप्यव्यक्तोपासनं भवत्येव भगवदुपासकानां मोक्ष इति क्लेशिष्ठोऽयं मार्ग इति भावः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तथाऽप्यपरोक्षीकृताव्यक्तानां सुकरं भगवदुपासनम् इत्येव(तावत्) प्रयोजनम् । तत्रापि योऽव्यक्तापरोक्ष्ये प्रयाससः तावता प्रयासेन यदि भगवन्तमुपास्ते ऊनेन वा तदा भगवदपरोक्षमेव (भगदापरोक्ष्यमेव) भवतीति द्वितीयमधिकम् । इन्द्रियसंयमनाद्यूनभावेऽत्युपासकस्यापि देवी नातिप्रसादमेति । देवस्तु तानि साधनानि भक्तिमतः स्वयमेवाप्रयत्नेन ददातीति (चाति) सौकर्यमिति भक्तानां भगवदुपासने । इतरत्र च क्लेशोऽधिकतरः । तदेतत् सर्वं ‘पर्युपासते’(१२.३) ‘सन्नियम्य’(१२.४) ‘अधिकतरः’(१२.४) इति परि सन् तरप्शब्दैः प्रतीयते ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V05_B02"
},
"text": " सामवेदे माधुच्छन्दसशाखायां चोक्तम्-",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘भक्ताश्च येऽतीव विष्णावतीव जितेन्द्रियाः सम्यगाचारयुक्ताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  उपासते तां समबुद्धयश्च तेषां देवी दृश्यते नेतरेषाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " दृष्टा च सा भक्तिमतीव विष्णौ दत्वोपास्तौ सर्वविघ्नान् छिनत्ति । उपास्य तं वासुदेवं विदित्वा ततस्ततः शान्तिमत्यन्तमेति ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उक्तं च सामवेदे आयास्यशाखायाम्-  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘प्रसन्नो भविता देवः सोऽव्यक्तेन सहैव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यावता तत्प्रसादो हि तावतैव न संशयः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तत्प्रसादमात्रेण प्रीयते स महेश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मिन् प्रीते तु सर्वस्य प्रीतिस्तु भवति ध्रुवम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यद्यप्युपासनाधिक्यं तथाऽपि गुणदो हि सः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तिदश्च स एवैको नाव्यक्तादि(दे)स्तु कश्चन ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मने(ना) ।’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.२७)"
}
],
"tail": "इति च मोक्षधर्मे श्रीवचनम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३५.३३)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महतः परं तु ब्रह्मैव । तथाहि भगवता सयुक्तिकमभिहितम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि’(ब्र.सू.१.४.५)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च’(ब्र.सू.१.४.७)"
}
],
"tail": " इत्यादि । ‘तम्’ इति पुल्लिङ्गाच्चैतत्सिद्धिः । महतः(त्) परत्वं त्वव्यक्तपरस्य भवत्येव । तथा चाग्निवेश्यशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवम्’(काठकेऽपि.१.३.१५)"
}
],
"tail": " इति । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘परो हि देवः पुरुहूतो महत्तः’"
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V05_B03"
},
"text": "  न चाव्यक्त(स्य)रूपं भगवता निषिद्धम् । भारतादौ साधितत्वात् ।  ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’(ब्र.सू.१.४.१)"
}
],
"tail": " इत्यादौ तु साङ्ख्यप्रसिद्धं प्रधानं निषिध्य, वैदिकमव्यक्तमेवोक्तम् । तथा च सौकरायणश्रुतिः -"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘शरीररूपिका साऽशरीरस्य विष्णोः यतः प्रिया सा जगतः प्रसूतिः’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुव्रतानां क्षिप्रं महदैश्वर्यं ददाति देवी; न देव इति (च) विशेषः । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘सुवर्णवर्णां पद्मकरां च देवीं सर्वेश्वरीं व्याप्तजडां च बुद्‍ध्वा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सैवेति वै सुव्रतानां तु मासान्महाभूतिं श्रीस्तु दद्यान्न देवः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ऋग्वेदखिलेषु ।॥५ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽप्तुं धनञ्जय॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V11_B01"
},
"text": "मदुपासकानां भक्तानां न कश्चित् क्लेश इति दर्शयति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ये त्वित्यादिना ॥",
"tail": " उक्तं च सौकरायणश्रुतौ-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘उपासते ये पुरुषं वासुदेवम् अव्यक्तादेरीप्सितं किं नु तेषाम् ।’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठाः ते(ये) चैवानन्यदेवताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम्’॥(कुम्भ-म.भा.१२.३५०.३४)"
}
]
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे ।॥ ६-११ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ध्यानात्कर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V12_B01"
},
"text": "अज्ञानपूर्वादभ्यासाद् ज्ञान(मात्र)मेव विशिष्यते । ज्ञानमात्रात् सज्ञानं ध्यानम् । तथा च सामवेदेऽनभिम्लान(त)शाखायाम्-",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": " ‘अधिकं केवलाभ्यासाद् ज्ञानं तत्सहितं ततः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ध्यानं ततश्चापरोक्ष्यं(क्षं) ततः शान्तिर्भविष्यति ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ध्यानात् कर्मफलत्यागः",
"tail": " इति तु स्तुतिः । अन्यथा कथम् ‘असमर्थोऽसि’(१२.१०) इत्युच्यते । ‘तयोस्तु कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते’(५.२) इति चोक्तम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘सर्वाधिकं (ज्ञानं)ध्यानमुदाहरन्ति ध्यानाधिके ज्ञानभक्ती परात्मन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " कर्माफलाकाङ्क्षमथो विरागः त्यागश्च न ध्यानकलाफलार्हः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति च काषायणशाखायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वाक्यसाम्येऽप्यसमर्थविषयत्वोक्तेः तात्पर्याभाव इतरत्र प्रतीयते । ध्यानादिप्राप्तिकारणत्वाच्च(कारणेन) त्यागस्तुतिर्युक्ता । (केवलाद्) केवलध्यानात् फलत्यागयुक्तं ध्यानमधिकम् । ध्यानयुक्तत्याग एव चात्रोक्तः । अन्यथा कथम्- ‘त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्’ इत्युच्येत ? कथं च ध्यानादाधिक्यम् ? तथा च गौपवनशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘ध्यानात्तु केवलात् त्यागयुक्तं तदधिकं भवेत्॥’"
}
],
"tail": " इति । न हि त्यागमात्रानन्तरमेव मुक्तिर्भवति । भवति च ध्यानयुक्तात् । केवलत्यागस्तुतिरेवमपि भवति । यथा ‘अनेन युक्तो जेता, नान्यथा’ इत्युक्ते ॥१२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यस्स मे प्रियः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V19_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘सर्वारम्भपरित्यागी’ (‘शुभाशुभपरित्यागी’) इत्यादेः सामान्यविशेष-व्याख्यानव्याख्येयभावेन अपुनरुक्तिः । ‘हर्षादिभिर्मुक्तः’ इत्युक्ते कादाचित्कमपि भवतीति ‘यो न हृष्यति’इत्युक्तम् (इत्याद्युक्तम्) । उपचारपरिहारार्थं पूर्वम् । आधिक्यज्ञापनाय भक्त्यभ्यासः । ‘ये तु सर्वाणि कर्माणि’(१२.६) इत्यादेः प्रपञ्च एषः ॥ १६-१९ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C12_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C12_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पिण्डीकृत्योपसंहरति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ये तु धर्म्यामृतमिति ॥",
"tail": " धर्मः= विष्णुः, तद्विषयं च धर्म्यम् । ‘धर्म्यम् अमृतम्= मृत्यादिसंसारनाशकं च’ इति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धर्म्यामृतम्",
"tail": " । श्रत्= आस्तिक्यम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘श्रन्नामास्तिक्यमुच्यते’"
}
],
"tail": " इति ह्यभिधानम् । तद् दधानाः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "श्रद्दधानाः",
"tail": " ॥२० ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये द्वादशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C13",
"type": "adhyaya",
"name": "त्रयोदशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "त्रयोदशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वोक्तज्ञान-ज्ञेय-क्षेत्र-पुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन । (सर्वार्थसङ्क्षेपोऽयम् )॥ १ -३॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "‘यद्विकारि’",
"tail": " येन विकारेण युक्तम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यतश्च यत्",
"tail": " यतो याति = प्रवर्तते । स च प्रवर्तकः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यतश्च यत्",
"tail": " इति अस्मात् प्रवर्तते क्षेत्रमिति वचनम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स च य",
"tail": " इति स्वरूपमात्रम् ॥ १-४ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मसूत्राणि =शारीरकम्  ॥ ५ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इच्छादयो विकाराः ॥ ६-७ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘स च यो यत्प्रभावश्च’ इति वक्तुं तज्ज्ञानसाधनान्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अमानित्वमित्यादिना ॥",
"tail": " आत्माल्पत्वं ज्ञात्वापि महत्त्वप्रदर्शनं दम्भः ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ज्ञात्वापि स्वात्मनोल्पत्वं डम्भो माहात्म्य(भावनम्)दर्शनम्’ इति ह्यभिधानम् ।"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आर्जवं ",
"tail": " मनोवाक्कायकर्म\\ाम् अवैपरीत्यम् ॥ ८ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यं च समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V10_B01"
},
"text": "  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सक्तिः = स्नेहः । स एवातिपक्वः= अभिष्वङ्गः । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्नेहः सक्तिः स एवातिपक्वो(क्तो)भिष्वङ्ग उच्यते।’ "
}
],
"tail": " इति ह्यभिधानम् ॥ १०॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविक्तदेशसेवित्वम् अरतिर्जनसंसदि॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतोऽन्यथा॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V12_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ",
"tail": " अपरोक्षज्ञानार्थं शास्त्र(ज्ञानम्)दर्शनम् ॥ ११-१२ ॥"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V13_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘परं ब्रह्म’ इति च ‘स च यः’(१३.४) इति प्रतिज्ञातमुच्यते - अन्यद् ‘यत्प्रभावः’(१३.४) इति । आदिमद्देहादिवर्जितम् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनादिमत्",
"tail": " । अन्यथा ‘अनादि’ इत्येव स्यात् ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥ १३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असक्तं सर्वभृच्चैव(भुक्चैव) निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V15"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V15_B01"
},
"text": " \n\t\t\t",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेन्द्रियाणि गुणांश्चाभासयतीति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सर्वेन्द्रियगुणाभासम्",
"tail": " । इन्द्रियवर्जितत्वाद्यर्थ उक्तः पुरस्तात् ।"
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t\t "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V19_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " विकारान्तर्भावाज्ज्ञानसाधनं प्रथमत उक्तम् । बहुत्वात् साधनात्युपयोगात् प्रभावः ॥ १९ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V20_B01"
},
"text": "‘यतश्च यत्’ इति वक्तुं प्रकृति-विकार-पुरुषान् सङ्क्षिप्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रकृतिमिति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " गुणाः",
"tail": " सत्त्वादयः । तेषामत्यल्पो(ऽपि) विशेषो लयात् सर्गे इति विकाराः पृथगुक्ताः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘कार्याकार्यगुणास्तिस्रः यतः स्वल्पोद्भवो जनौ’ ।"
}
],
"tail": "इति (हि) माधुच्छन्दसशाखायाम् ॥२० ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V21_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कार्यं",
"tail": " शरीरम् । ‘शरीरं कार्यमुच्यते’ इति ह्यभिधानम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "करणानि",
"tail": " इन्द्रियाणि । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भोगः",
"tail": " अनुभवः । स हि चिद्रूपत्वाद् अनुभवति । प्रकृतिश्च जडत्वात् परिणामिनी । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥’(भाग.३.२७.९) "
}
]
}
],
"tail": "इति (हि) भागवते ॥२१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V23_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘यतश्च यत्’(१३.४) इत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "उपद्रष्टेति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनुमन्ता",
"tail": " अन्वनु विशेषतो निरूपकः ॥२३ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽपि जायते॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V24_B01"
},
"text": "‘पुरुषः सुखदुःखानाम्’(१३.२१) इति जीव उक्तः । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "‘पुरुषं प्रकृतिं च’",
"tail": " इति जीवेश्वरौ सहैवोच्येते । अन्यत्र महातात्पर्यविरोधः । उत्कर्षे हि महातात्पर्यम् । । तथाहि सौकरायणश्रुतिः- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘अवाच्योत्कर्षे महत्त्वात् सर्ववाचां सर्वन्यायानां च महत्तत्परत्वम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " विष्णोरनन्तस्य परात्परस्य तच्चापि ह्यस्त्येव न चात्र शङ्का ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतो विरुद्धं तु यदत्र मानं तदक्षजादावथवाऽपि युक्तिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तत् प्रमाणं कवयो वदन्ति न चापि युक्तिर्ह्यूनमतिर्हि दृष्टेः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतो युक्तिभिरप्येतदपलापो न युक्तः । अतो यया युक्त्याऽविद्यमानत्वादि कल्पयति साऽप्याभासरूपेति सदेव माहात्म्यं वेदैरुच्यत इति सिध्यति ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V24_B02"
},
"text": "अवान्तरं च तात्पर्यं तत्रास्ति । उक्तं च तत्रैव- ‘अवान्तरं तत्परत्वं च सत्त्वे, महद्वाऽप्येकत्वात् (तु) तयोरनन्ते’ । इति । श्यामत्वाद्यभिधानाच्च । युक्तं च पुरुषमतिकल्पितयुक्त्यादेराभासत्वम् । अज्ञानसम्भवात् । न तु स्वतः प्रमाणस्य वेदस्याऽभासत्वम् । अदर्शनं च सम्भवत्येव । पुंसां बहूनामप्यज्ञानात् । तर्ह्यस्मदनधीतश्रुत्यादौ विपर्ययोऽपि स्यादिति च न वाच्यम् । यतस्तत्रैवाह-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘नैतद्विरुद्धा वाचो नैतद्विरुद्धा युक्तयः इति ह प्रजापतिरुवाच (प्रजापतिरुवाच)’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्विरुद्धं च जीवसाम्यम् ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V24_B03"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘आभास एव च’(ब्र.सू.२.३.५०)"
}
],
"tail": " इति चोक्तम् । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘बहवः पुरुषा ब्रह्मन् उताहो एक एव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "को ह्यत्र पुरुषश्रेष्ठस्तं भवान् वक्तुमर्हति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रीवैशंपायन उवाच-"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्भव ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बहूनां पुरुषाणां हि यथैका योनिरुच्यते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथा त्वं पुरुषं विश्वं आख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३६०.१-३)"
}
]
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च तत् सर्वं स्वप्नेन्द्रजाल(लादि)वत् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्’(ब्र.सू.२.२.२९)"
}
],
"tail": " इति हि भगवद्वचनम् । न च स्वप्नवत् एकजीवकल्पितत्वे मानं पश्यामः । विपर्यये माश्चोक्ता द्वितीये । उक्तं चायास्यशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘स्वप्नो ह वा अयं चञ्चलत्वान्न च स्वप्नो न हि विच्छेद एतदिति।’"
}
],
"tail": "इति ।"
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V24_B04"
},
"text": "नायं दोषः । न हीश्वरस्य जीवैक्यमुच्यते । जीवस्य हीश्वरैक्यं ध्येयम् । तदपि न निरुपाधिकम् । अतो न प्रतिबिम्बत्वविरोधि ऐक्यम् । तथा च माधुच्छन्दसश्रुतिः- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ऐक्यं चापि प्रातिबिम्ब्येन विष्णोः जीवस्यैतद्ध्यृषयो वदन्ति’"
}
],
"tail": " इति । अहङ्ग्रहोपासने च फलाधिक्यम् अ(आ)ग्निवेश्यश्रुतिसिद्धम्-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अहङ्ग्रहोपासकस्तस्य साम्यम् अभ्याशो ह वा अश्नुते नात्र शङ्का ।’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vamanapurana_id"
},
"text": "‘तदीयोऽहमिति ज्ञानम् अहङ्ग्रह इतीरितः ।’"
}
],
"tail": "इति वामने ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तद्वशत्वात्तु सोऽस्मीति भृत्यैरेव न तु स्वतः’"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मि भृत्यश्च’ इति भावना । तथा हि आयास्यशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘भृत्यश्चाहं प्रातिबिम्ब्येन सोऽस्मीत्येवं ह्युपास्यः परमः पुमान् सः ।’"
}
],
"tail": " इति । प्रातिबिम्ब्यं च तत्साम्य(सादृश्य)मेव ॥ २४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V26_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "साङ्ख्येन",
"tail": " वेदोक्तभगवत्स्वरूपज्ञानेन । कर्मिणामपि श्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वा दृष्टिः । श्रावकाणां च ज्ञात्वा ध्यात्वा । साङ्ख्यानां च ध्यात्वा । तथा च गौपवनश्रुतिः- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘कर्मकृच्चापि तच्छ्रुत्वा ज्ञात्वा ध्यात्वाऽनुपश्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "श्रावकोऽपि तथा ज्ञात्वा ध्यात्वा ज्ञान्यपि पश्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यथा तस्य दृष्टिर्हि कथञ्चिन्नोपजायते ॥’"
}
]
}
],
"tail": "  इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अन्ये’ इत्यशक्तानामप्युपायदर्शनार्थम् ॥ २५, २६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V29_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनश्च प्रकृति-पुरुष-ईश्वरस्वरूपं साम्यादिधर्मयुतमाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यावदित्यादिना ॥",
"tail": " २७-२९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः पश्यति तथाऽऽत्मानम् अकर्तारं स पश्यति॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V30_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मानं चाकर्तारं पश्यति स पश्यति ॥ ३० ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V31_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एकस्थम्",
"tail": " एकस्मिन्नेव विष्णौ स्थितम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तत एव च ",
"tail": " विष्णोः विस्तारम् ॥३१ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V32_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च व्ययादिस्तस्येत्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अनादित्वादिति ॥",
"tail": " सादि हि प्रायो व्ययि, गुणात्मकं च । ‘न करोति’ इत्यादेरर्थ उक्तः पुरस्तात् । न लौकिकक्रियादिस्तस्य । अतो "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mandukyopanishat_id"
},
"text": "‘न प्रज्ञम्’(मां.२.१)"
}
],
"tail": " इत्यादिवदिति ॥ ३२ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽत्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C13_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C13_V35_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूतेभ्यः प्रकृतेश्च मोक्षसाधनम् अमानित्वादिकम् ॥ ३५ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये त्रयोदशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C14",
"type": "adhyaya",
"name": "चतुर्दशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "चतुर्दशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V03_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "महद् ब्रह्म",
"tail": " प्रकृतिः । सा च ‘श्रीः-भूः-दुर्गा’ इति भिन्ना । उमासरस्वत्याद्यास्तु तदंशयुता अन्यजीवाः । तथा च काषायणश्रुतिः-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘श्रीर्भूमिर्दुर्गा महती तु माया सा लोकसूतिर्जगतो बन्धिक च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उमावागाद्या अन्यजीवास्तदंशास्तदात्मना सर्ववेदेषु गीताः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘मम योनिः’ इति गर्भाधानार्था योनिः । नतु माता । वाक्यशेषात् । तथाहि सामवेदे शार्कराक्ष्यश्रुतौ- "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘विष्णोर्योनिर्गर्भसन्धारणार्था महामाया सर्वदुःखैर्विहीना ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽप्यात्मानं दुःखिवन्मोहनार्थं (प्रदर्शयन्ती) प्रकाशयन्ती सह विष्णुना सा ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V03_B02"
},
"text": "अतः सीतादुःखादिकं (सर्वं) मृषाप्रदर्शनमेव । तथा कूर्मपुराणे । न चेयं भूः । तथा च सौकरायणश्रुतिः-",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": " ‘अन्या भूमिर्भूरियं तस्य छाया भूतावमा सा हि भूतैकयोनिः।’ "
}
],
"tail": "इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘अवाप स्वेच्छया दास्यं जगतां प्रपितामही’"
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यनभिम्लात(न)श्रुतिः।  मत्स्यपुराणोक्तमपि स्वेच्छयैव । महद्ब्रह्मशब्दवाच्याऽपि प्रकृतिरेव-"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Matsyapurana_id"
},
"text": "‘महती ब्रह्मणी द्वे तु प्रकृतिश्च महेश्वरः।’"
}
],
"tail": " इति तत्रैव ॥३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तासां ब्रह्म महद् योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V06_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बन्धप्रकारं दर्शयति साधनानुष्ठानाय - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सत्त्वमित्यादिना ॥",
"tail": " ४,५, ६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "(रज इति) तृष्णासङ्गयोः समुद्भवम् = तयोः कारणम् ॥ ७ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानं जायते यतः तद् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अज्ञानजम्",
"tail": " । ‘प्रमादमोहौ तमसः’(१४.१७) इति वाक्यशेषात् ॥८ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रजसस्तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V16_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "रजसस्तु फलं दुःखमिति ॥",
"tail": " अल्पसुखं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दुःखम्",
"tail": " । तथाहि शार्कराक्षशाखायाम्- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘रजसो ह्येव जायते मात्रया सुखं दुःखम्, तस्मात् तान् सुखिनो दुःखिन इत्याचक्षते ।’"
}
],
"tail": " इति । अन्यथा दुःखस्यातिकष्टत्वात् तमोऽधिकत्वं रजसो न स्यात् ॥ ९-१६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V19_B01"
},
"text": "परिणामिकर्तारं ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गुणेभ्योऽन्यं न पश्यति",
"tail": " । अन्यथा "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvana_id"
},
"text": "‘यदा पश्यः पश्यते रुग्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्।’"
}
],
"tail": " इति श्रुतिविरोधः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः’(कुम्भ-म.भा.१२.२३४.८४)"
}
],
"tail": " इति मोक्षधर्मे ।॥ १९-२१ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणान् अतिवर्तते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V22_B01"
},
"text": "प्रायो",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " न द्वेष्टि न काङ्क्षति",
"tail": " । तथाहि सामवेदे भाल्लवेयशाखायाम्-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘रजस्तमःसत्त्वगुणान् प्रवृत्तान् प्रायो न च द्वेष्टि न चापि काङ्क्षते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथाऽपि सूक्ष्मं सत्त्वगुणं च काङ्क्षेद् यदि प्रविष्टं सुतमश्च जह्यात् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘न हि देवा ऋषयश्च सत्त्वस्था नृपसत्तम ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "हीनास्सत्त्वेन सूक्ष्मेण ततो वैकारिकाः स्मृताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कथं वैकारिको गच्छेत् पुरुषः पुरुषोत्तमम् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७८-७९)"
}
]
}
],
"tail": " इति हि मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘सात्त्विकः पुरुषव्याघ्र भवेन्मोक्षार्थनिश्चितः’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.६९)"
}
],
"tail": " । इति च ॥ २०-२२ ॥"
}
],
"tail": "        \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V25_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तुल्यत्वार्थ उक्तः पुरस्तात् ॥ २४, २५ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V26_B01"
},
"text": "ब्रह्मवत् = प्रकृतिवत् भगवत्प्रियत्वं ब्रह्मभूयम् । नतु तावत् प्रियत्वम् । किन्तु प्रियत्वमात्रम् ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘बद्धा वाऽपि तु मुक्ता वा न रमावत् प्रिया हरेः’ । "
}
],
"tail": "इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भूयाय",
"tail": " भावाय ॥२६ ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C14_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C14_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रह्मणः",
"tail": " मायायाः ॥ २७ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये चतुर्दशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n      \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C15",
"type": "adhyaya",
"name": "पञ्चदशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "पञ्चदशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V01_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऊर्ध्वो विष्णुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "‘ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि द्रविणसवर्चसम्’ । इति हि श्रुतिः । ऊर्ध्वः उत्तमः सर्वतः । अधो निकृष्टम् । शाखा भूतानि । श्वोप्येकप्रकारेण न तिष्ठतीत्यश्वत्थः । तथाऽपि न प्रवाहव्ययः । पूर्वब्रह्मकाले यथा स्थितिस्तथा सर्वत्रापीत्यव्ययता । फलकारणत्वा- च्छन्दसां पर्णत्वम् । न हि कदाचिदप्यजाते पर्णे फलोत्पत्तिः ॥१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तेऽपि सूक्ष्मरूपेण सन्ति शरीरादौ च भूतानि इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अधश्चोर्ध्वं च प्रसृताः",
"tail": " । गुणैः सत्त्वादिभिः । प्रतीतिमात्रसुखत्वात् प्रवाला विषयाः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मूलानि",
"tail": " भगवद्रूपादीनि । भगवानपि कर्मानुबन्धेन हि फलं ददाति । तथाहि भाल्लवेयशाखायाम्-"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘ब्रह्म वा अस्य पृथङ् मूलम्, प्रकृतिः समूलम्, सत्त्वादयो अर्वाचीनमूलम् । भूतानि शाखाः, छन्दांसि पर्णा(त्रा)णि, देवनृतिर्यञ्चश्च शाखाः । पत्रेभ्यो हि फलं जायते । मात्राः शिफाः । मुक्तिः फलम्, अमुक्तिः फलम् । मोक्षो रसः, अमोक्षो रसः । अव्यक्ते च शाखाः, व्यक्ते च शाखा । अव्यक्ते च मूलम्, व्यक्ते च मूलम् । एषोऽश्वत्थो गुणालोलपत्रो न स्थीयते न न स्थीयते ; न ह्येष कदाचनान्यथा जायते, नान्यथा जायते ’"
}
],
"tail": " इति  ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा॥ ३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V03_B01"
},
"text": " यथा स्थितिः तथा नोपलभ्यते । अन्तादिर्विष्णुः । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "bhagavata_id"
},
"text": "‘त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यम्’(भा.ग.८.३.१०) "
}
],
"tail": "इति भागवते ।\t"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘अनाद्यनन्तं परं ब्रह्म न देवा ऋषयो विदुः’(कुम्भ-म.भा.१२.४३.१९)"
}
],
"tail": " इति च मोक्षधर्मे । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "असङ्गशस्त्रेण",
"tail": " सङ्गराहित्यसहितेन ज्ञानेन । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "bhagavata_id"
},
"text": "‘ज्ञानासिनोपासनया शितेन’(भाग.११.२८.१८)"
}
],
"tail": " इति हि भागवते । छेदश्च विमर्श एव । ततश्च तस्यैवाबन्धकं भवति । तथा हि मूलस्थं ब्रह्म प्रतीयते । तच्चोक्तं तच्छ्रुतावेव- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘विमर्शो ह्यस्य च्छेदः । स तं न बध्नाति, बध्नाति चान्यान्’"
}
],
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V04_B01"
},
"text": "तदर्थं च ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तमेव प्रपद्ये",
"tail": " प्रपद्येत । तच्चोक्तं तत्रैव- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद् ब्रह्म मूलम्, तत् छित्सुः’"
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘नारायणेन दृष्टश्च प्रतिबुद्धो(प्रतिबद्धः) भवेत् पुमान्’(कुम्भ-म.भा.१२.३५८.७५) ।"
}
],
"tail": "इति च मोक्षधर्मे । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " छेदनोपायो ह्यत्राकाङ्क्षितः । न च भगवतोऽन्यः शरण्योऽस्ति ॥ ३, ४ ॥\n            "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधनान्तरमाह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "निर्मानेति ॥",
"tail": " ५ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपं कथयति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "न तदित्यादिना ॥",
"tail": " ६॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V08_B01"
},
"text": "‘कर्षति’इत्युक्ते जीवस्य स्वातन्त्र्यं प्रतीतम् । तन्निवारयति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "शरीरमित्यादिना ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यद्",
"tail": " यदा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शरीरमवाप्नोति उत्क्रामति च",
"tail": " जीवः तदा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ईश्वरः",
"tail": " एव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एतानि गृहीत्वा संयाति",
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘यत्रयत्र च संयुक्त्तो धाता गर्भं पुनः पुनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१२)"
}
]
}
],
"tail": " इति हि मोक्षधर्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘भावाभावावपि जानन् गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत् करोमि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आशासु हर्म्यासु ह्रदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३३.१०) इति च"
}
]
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘हत्वा जित्वाऽपि मघवन् यः कश्चित् पुरुषायते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अकर्ता त्वेव भवति कर्ता त्वेव करोति तत् ॥’(कुम्भ-म.भा.१२.२३१.१७)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘तद्यथाऽनः सुसमाहितम् उत्सर्जद्यायात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " एवमेवायं (श)शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनाऽन्वारूढ उत्सर्जद्याति’(बृ.४.३.३५)"
}
]
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः"
},
{
"tag": "br",
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘वाङ् मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम् ’(छां.६.८.६)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " गन्धानिव सूक्ष्माणि ॥८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भोगो अस्यापि साधितः पुरस्तात् । इन्द्रियद्वाराऽपि सोऽपि भुङ्क्ते ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": " ‘(यद्य) तद्य इमे वीणायां गायन्ति एतं ते गायन्ति’(छां.१.३.९)"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः । गुणान्वितमेव भुङ्क्ते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘न ह वै देवान् पापं गच्छति’(बृ.३.६.२७)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः ॥ ९ ॥"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V10_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तर्हि किमिति न दृश्यते ? इत्यत आह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "उत्क्रामन्तमित्यादि ॥",
"tail": " १० ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यतन्तः",
"tail": " ज्ञानं प्राप्य । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अकृतात्मानः",
"tail": " अशुद्धबुद्धयः ॥ ११ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V12_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वोक्तमेव ज्ञानं प्रपञ्चयति - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यदादित्यगतमित्यादिना ॥",
"tail": " १२ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V13_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गां",
"tail": " भूमिम् ॥ १३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V15_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदनिर्णयात्मिका मीमांसा= वेदान्तः । तथाहि सामवेदे प्राचीनशाल(ला)श्रुतिः- ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘स वेदान्तकृत् स कालक इति । स ह्येव युक्तिसूत्रकृत् स कालक इति’"
}
],
"tail": " इति ॥१५ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद् बुद्‍ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n                        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C15_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C15_V20_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षरभूतानि ब्रह्मादीनि । ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कूटस्थः",
"tail": " प्रकृतिः । तथा च शार्कराक्ष्यश्रुतिः-"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदुत्तमं चान्यमुदाहरन्ति जालाजालं मातरिश्वानमेकम् ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति॥ १६-२० ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये पञ्चदशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C16",
"type": "adhyaya",
"name": "षोडशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "षोडशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C16_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V01_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तपः",
"tail": " ब्रह्मचर्यादि । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ब्रह्मचर्यादिकं तपः’"
}
],
"tail": " इति ह्यभिधानम् ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C16_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V02_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पैशुनं परोपद्रवनिमित्तदोषाणां राजादेः कथनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘परोपद्रवहेतूनां दोषाणां पैशुनं वचः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " राजादेस्तु मदाद्भीतेरदृष्टिर्दर्प उच्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ह्यभिधानम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " लौल्यं= रागः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘रागो लौल्यं तथा रक्तिः’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अचापलं",
"tail": " स्थैर्यम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘चपलश्चञ्चलोऽस्थिरः’"
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ॥२ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवन्ति सम्पदं दैवीम् अभि जातस्य भारत॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानं चाभि जातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मा शुचः सम्पदं दैवीम् अभि जातोऽसि पाण्डव॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C16_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V07_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "क्षमा",
"tail": " तु क्रोधाभावेन सहापकर्तुरनपकृतिः । ‘अक्रोधोदोषकृच्छत्रोः क्षमावान् स निगद्यते’ इत्यभिधानात् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दैवीं सम्पदम् अभि जातः",
"tail": " प्रति जातः॥३-७॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C16_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V08_B01"
},
"text": "जगतः सत्यं प्रतिष्ठा ईश्वरश्च विष्णुः । तद्वैपरीत्येनाऽहुः ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakaopanishat_id"
},
"text": "‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम्’(बृ.८.१.२०) ।"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakaopanishat_id"
},
"text": "‘द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे चामूर्तं चैवामूर्तं च स्थितं च यच्च सच्च त्यच्च’(बृ.२.३.१)"
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यम् इति, एष ह्येवैतत् सादयति यामयति चेति’"
}
],
"tail": " इति च प्राचीनशालाश्रुतिः । परस्परसम्भवो ह्युक्तः- ‘अन्नाद्भवन्ति भूतानि’(३.१४) इत्यादिना ॥९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहाद् गृहीत्वाऽसद्ग्राहान् प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C16_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V10_B01"
},
"text": "दुष्पूरो हि कामः ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": "‘पाताल इव दुष्पूरो मां हि क्लेशयते सदा।’(कुम्भ-म.भा.१२.१७६.३९) "
}
],
"tail": "इति हि मोक्षधर्मे ॥१० ॥ "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईहन्ते कामभोगार्थम् अन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C16_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V18_B01"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मामात्मपरदेहेष्विति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘न कस्यचिद् विष्णुः कारयिता । यदि स्यान्मामपी(न्ममापी)दानीं कारयतु’"
}
],
"tail": "इत्यादि ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘ईश्वरो यदि सर्वस्य कारकः कारयीत माम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अद्येति वादिनं ब्रूयात् सदाऽधो यास्यसीति तु ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति हि सामवेदे यास्कश्रुतिः ॥ १८ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये षोडशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षिपाम्यजस्रमशुभान् आसुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C16_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C17",
"type": "adhyaya",
"name": "सप्तदशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "सप्तदशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V01_B01"
},
"text": "शास्त्रविधिमुत्सृज्य= अज्ञात्वा एव ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmruti_id"
},
"text": "‘वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना।’(म.स्मृ.२.२३५)"
}
],
"tail": " इति विधिरुत्सृष्टो हि तैः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmriti_id"
},
"text": "‘ये वै वेदं न पठन्ते न चार्थं वेदोज्झितांस्तान् विद्धि सानूनबुद्धीन्’ ।"
}
],
"tail": "इति च माधुच्छन्दसश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यथा तु ‘तामसाः’ इत्येवोच्येत, नतु विभज्य । यदि सात्त्विकाः तर्हि नोत्सृष्टशास्त्राः । नहि वेदविरुद्धो धर्मः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manusmruthi_id"
},
"text": "‘वेदोऽखिलो धर्ममूलम्, स्मृतिशीले च तद्विदाम्’(म.स्मृ.२.६) । "
}
],
"tail": "इति हि स्मृतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः’(भाग.६.१.४०)"
}
],
"tail": " इति भागवते ॥१ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतो विभज्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "त्रिविधेत्यादिना ॥",
"tail": " २ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सत्त्वानुरूपा",
"tail": " चित्तानुरूपा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यो यच्छ्रद्धः स एव स",
"tail": " सात्त्विकश्रद्धः सात्त्विक इत्यादि ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कः सात्त्विकश्रद्धः ? इत्यादि विभज्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यजन्त इत्यादिना ॥",
"tail": "४॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मां चैवान्तःशरीरस्थं तान् विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V06_B01"
},
"text": "भगवत्कर्शनं नाम अल्पत्वदृष्टिरेव ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘यो वै महान्तं परमं पुमांसं नैवं द्रष्टा कर्शकः सोऽतिपापी’ ।"
}
],
"tail": "इत्यनभिम्लान(त)श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            आसुरो निश्चयो येषां त आसुरनिश्चयाः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘देवास्तु सात्त्विकाः प्रोक्ताः दैत्या राजसतामसाः।’"
}
],
"tail": "इति ह्याग्निवेश्यश्रुतिः ॥ ६॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V08_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रीतिः आनन्तरिका । हृद्यत्वं दर्शने । स्थिराश्च न तदैव पक्वा भवन्ति । तथा ह्याज्यादयः ॥ ८ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सौम्यत्वम्",
"tail": " अक्रौर्यम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘अक्रूरः सौम्य उच्यते’"
}
],
"tail": "इति ह्यभिधानम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मौनं",
"tail": " मननशीलत्वम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyaka_id"
},
"text": "‘बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः’(बृ.अ.५,ब्रा.५.१)"
}
],
"tail": " इति हि श्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘एतेन हीदं सर्वम् अनन्तं मतम् । यदनेनेदं सर्वं मतं तस्मान्मुनिस्तस्मान्मुनिरित्याचक्षते’ । "
}
],
"tail": "इति हि भाल्लवेयश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          \t\tकथं चान्यथा मानसं तपः स्यात् ? ॥१६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V24_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनश्च कर्मादीतिकर्तव्यताविधानार्थमर्थवादमाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ओं तत् सत् इत्यादिना ॥",
"tail": " परस्य ब्रह्मणो ह्येतानि नामानि-  "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘ओतं जगद् यत्र स्वयं च पूर्णो वेदोक्तरूपोऽनुपचारतश्च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैः शुभैश्चाभियुतो नचान्यैः ओम् तत् सत् इत्येनमतो वदन्ति ॥’ "
}
]
}
],
"tail": " इति हि ऋग्वेदखिलेषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीयपादस्तच्छब्दार्थः ।"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t\t"
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V24_B02"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सदेव सोम्येदमग्र आसीत्’(छा.६.२.१)"
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittareeya_id"
},
"text": "‘ओम् इति ब्रह्म’(तै.उ.१.८.१)"
}
],
"tail": " इति च । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तेन",
"tail": " ब्रह्मणा । आत्मपूजार्थम् । वेदविधिः व्यञ्जनम् । मा तूक्ता पुरस्तात् ॥ २४ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V25_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘तत् फलं मे स्यात्’ ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इत्यनभिसन्धाय",
"tail": " ॥ २५ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C17_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C17_V28_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सद्भावशब्देन प्रजननं सूचितम् । ‘ओम्’ इत्युक्त्वा, अनभिसन्धाय फलम्, यज्ञदानतपआदिकृताम् अतिप्रीतेः नामसाम्याद् ब्रह्मैव निष्पादितं भवतीत्याशयः । तथा च ऋग्वेदखिलेषु-",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘ओं यज्ञाद्या निष्फलं कर्म तत् स्यात् सद् वै तदर्थं कर्म वदन्ति वेदाः । तच्छब्दानां सन्निधेर्ब्रह्मप्रीतेः तद्रूपत्वाज्जनितं ब्रह्म तस्य ॥’"
}
],
"tail": " इति ॥ २६-२८ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये सप्तदशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGB_C18",
"type": "adhyaya",
"name": "अष्टादशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "अष्टादशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिषूदन॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "फलानिच्छया अकरणेन वा काम्यकर्मणो न्यासः सन्न्यासः । त्यागस्तु फलत्याग एव । तथाहि प्राचीनशालश्रुतिः-",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘अनिच्छयाकर्मणा वापि काम्यकर्मन्यासो न्यासः, फलत्यागस्तु त्यागः।’"
}
],
"tail": " इति ॥ १, २ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "‘मनीषिणः’ इति (उक्तत्वात्) विशेषणात् पूर्वपक्षोऽपि ग्राह्य एव । फलत्यागेन त्यागो विवक्षितो यज्ञादेस्तत्पक्षे । ‘यस्तु कर्मफलत्यागी’(१८.११) इति च वक्ष्यति । अत एक एवायं पक्षः ॥ ३ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रकारं चाह -",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " निश्चयमित्यादिना ॥",
"tail": " ४ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V10_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञभेद उक्तो ‘द्रव्ययज्ञाः’(४.२८) इत्यादिना । दाने तु अभयदानमन्तर्भवति । एतेषां मध्ये यत्किञ्चिद् यज्ञादिकं कर्तव्यमेवेत्यर्थः । अन्यथा ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Smriti_id"
},
"text": "‘ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिस्तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यदीच्छेत् मोक्षमास्थातुम् उत्तमाश्रममाश्रयेत् ॥’"
}
]
}
],
"tail": "इत्यादिव्यासस्मृतिविरोधः । ज्ञानयज्ञविद्याऽभयदानब्रह्मचर्यादितपसो हि ते । अतो यद्वचोऽन्यथा प्रतीयते अधिकारभेदेन तद् योज्यम् । अन्यथेतरेषां गत्यभावात् ॥ १० ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्यः त्यागार्थो न युक्त इत्याह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "न हीति ॥",
"tail": " ११ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V12_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्यागं स्तौति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अनिष्टमिति ॥ ",
"tail": "१२ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V13_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनः संन्यासं प्रपञ्चयितुं कर्मकारणान्याह - ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "पञ्चेत्यादिना ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "साङ्ख्यकृतान्ते",
"tail": " ज्ञानसिद्धान्ते ॥ १३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V15_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अधिष्ठानं",
"tail": " देहादिः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कर्ता",
"tail": " विष्णुः । स हि ‘सर्वस्य कर्ता’ इत्युक्तम् । जीवस्य चाकर्तृत्वे प्रमाणमुक्तम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "करणम्",
"tail": " इन्द्रियादि च । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "चेष्टाः",
"tail": " क्रियाः । हस्तादिक्रियाभिः होमादिकर्माणि जायन्ते । ध्यानादेरपि मानसी चेष्टा कारणम् । पूर्वतनचेष्टाऽपि संस्कारकारणत्वेन भवति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दैवम्",
"tail": " अदृष्टम् । तथाचायास्यश्रुतिः- "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘देहो ब्रह्माथेन्द्रियाद्याः क्रियाश्च तथाऽदृष्टं पञ्चमं कर्महेतुः’"
}
],
"tail": " । इति ॥ १४, १५ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V16_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "केवलं",
"tail": " निष्क्रियम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘एनं केवलमात्मानं निष्क्रियत्वाद् वदन्ति हि।’"
}
],
"tail": " इति तत्रैव ॥१६ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V17_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तज्ज्ञानं स्तौति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "यस्येति ॥",
"tail": " यस्त्वीषद् बध्यते स ईषदहङ्कारी च ॥१७ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V18_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं तर्हि न पुरुषमपेक्ष्य विधिः ? अकर्तृत्वात् , इत्यत आह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ज्ञानमिति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " त्रिविधा कर्मचोदना",
"tail": " । एतत् त्रिविधमपेक्ष्य कर्मविधिरिति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "त्रिविधा",
"tail": " इत्युच्यते । कारणानि सङ्क्षिप्याऽह- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "करणमिति ॥",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कर्मसङ्ग्रहः",
"tail": " कर्मकारणसङ्क्षेपः । अधिष्ठानादि करण एवान्तर्भूतम् । "
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V18_B02"
},
"text": "तथाह्यृग्वेदखिलेषु- ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानिनं चाप्यपेक्ष्य विधिरुत्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "करणं चैव कर्ता च कर्मकारणसङ्ग्रहः ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अकर्तृत्वेऽपि विधिद्वारा इश्वरप्रसादाद् इच्छोत्पत्त्या उक्तकारणैः कर्मद्वारा पुरुषार्थो भवतीति । ईश्वराधीनत्वेऽपि विधिद्वारा नियत तेनैव । यदि चेच्छादिर्जायते तर्हि कारितमेवेश्वरेण । फलं च नियतम् ।"
}
],
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V18_B02"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " वस्तुतोऽकर्तृत्वेऽप्याभिमानिकं कर्तृत्वं तस्यैव । स्वातन्त्र्यं च जडम् अपेक्ष्येति न प्रवृत्तिविधिवैयर्थ्यम् । सर्वं चैतद् अनुभवोक्तप्रमाणसिद्धमिति न पृथक् प्रमाणमुच्यते ॥१८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V19_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनः साधनप्रथनाय गुणभेदानाह- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ज्ञानमित्यादिना ॥",
"tail": " गुणसङ्ख्याने गुणगणनप्रकरणे ॥ १९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "एकं भावं",
"tail": " विष्णुम् ॥ २० ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतत्त्वार्थवदल्पं च तत् तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत् सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहादारभ्यते कर्म यत्तत् तामसमुच्यते॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V28_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परकृतं दोषं दीर्घकालकृतमपपि अनुचितं यः सूचयति स ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दीर्घसूत्री",
"tail": "। "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "परेण यः कृतो दोषो दीर्घकालकृतोऽपि वा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यस्तस्य सूचको दोषाद् दीर्घसूत्री स उच्यते ॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यभिधानात् ॥२८ ॥"
}
],
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V31_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथार्थत्वनियमाभावे राजस्याः । अन्यथा तामस्याः, भेदाभावात् ॥३१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् आत्मबुद्धिप्रसादजम्॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं (ब्रह्मकर्म)ब्राह्मं कर्म स्वभावजम्॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": " दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् नाऽप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V48",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवाऽवृताः॥४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V49",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V49"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V49_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नैष्कर्म्यसिद्धिं",
"tail": " नैष्कर्म्यफलां योगसिद्धिम् ॥ ४९ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V50",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V50"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V50_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "यथा",
"tail": " येनोपायेन "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सिद्धिं प्राप्तो ब्रह्म प्राप्नोति तथा निबोध",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "या",
"tail": " सिद्धिः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ज्ञानस्य परा निष्ठा ",
"tail": "॥ ५० ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V51",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शब्दादीन् विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V52",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V53",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V53"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V53_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रह्मभूयाय कल्पते ",
"tail": "। ब्रह्मणि भावो ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मणि स्थितिः सर्वदा तन्मनस्कतेत्यर्थः ॥ ५३ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V54",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V55",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V56",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V56"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V56_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुनरन्तरङ्गसाधनान्युक्त्वोपसंहरति- ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सर्वकर्माणीत्यादिना ॥",
"tail": " ५६ ॥"
}
],
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V57",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V58",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्‍क्ष्यसि॥५८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V59",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V60",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत्॥६० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V61",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V62",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादात् परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V62"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V62_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परोक्षवचनं तु द्रोणं प्रति भीमवचनवत् ॥ ६२ ॥",
"tail": "                        "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V63",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V64",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V65",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V66",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V66"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V66_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धर्मत्यागः फलत्यागः । कथमन्यथा युद्धविधिः ? ‘यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते’(१८.११) इति चोक्तम् ॥ ६६ ॥",
"tail": " \n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V67",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति॥६७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V68",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V69",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भविता न च मे तस्माद् अन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V70",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयज्ञेन तेनाहम् इष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V71",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V72",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V73",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V74",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "संवादमिममश्रौषम् अद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V75",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V76",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V77",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V78",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGB_C18_V78"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGB_C18_V78_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णादोषमहाविष्णोः गीतामाश्रित्य लेशतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "निरूपणं कृतं तेन प्रीयतां मे सदा विभुः ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीताभाष्ये अष्टादशोऽध्यायः ॥",
"tail": "\n            "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n  "
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Bhagavadgitabhashya"