Anandamakaranda

JSON:Bhagavadgitatatparya: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Bhagavadgitatatparya",
"slug": "Bhagavadgitatatparya",
Line 6: Line 6:
"type": "bhashya",
"type": "bhashya",
"docId": "BGT",
"docId": "BGT",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 1018
"nextId": 1018
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"id": "BGT",
"title": "श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम्",
"name": "Bhashya",
"type": "Bhashya"
},
"text": "\n    \n    ",
"children": [
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C01",
"type": "adhyaya",
"name": "प्रथमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "प्रथमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समस्तगुणसम्पूर्णं सर्वदोषविवर्जितम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "नारायणं नमस्कृत्य गीतातात्पर्यमुच्यते ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शास्त्रेषु भारतं सारं तत्र नामसहस्रकम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैष्णवं कृष्णगीता च तज्ज्ञानान्मुच्यतेञ्जसा ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I03"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न भारतसमं शास्त्रं कुत एवानयोः समम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "भारतं सर्ववेदाश्च तुलामारोपिताः पुरा ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I04"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवैर्ब्रह्मादिभिः सर्वैर्ऋषिभिश्च समन्वितैः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यासस्यैवाज्ञया तत्र त्वत्यरिच्यत भारतम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "महत्त्वाद् भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I05"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वयं नारायणो देवैर्ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकैः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I06"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अर्थितो व्यासतां प्राप्य केवलं तत्त्वनिर्णयम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "चकार पञ्चमं वेदं महाभारतसञ्ज्ञितम् ॥ इति ब्रह्माण्डे ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र साक्षादिन्द्रावतारमुत्तमाधिकारिणमात्मनः प्रियतमर्जुनं क्षत्रियाणां विशेषतोपि परमधर्मं नारायणद्वितदनुबन्धिनिग्रहं बन्धुस्नेहादधर्मत्वेनाशङ्क्य ततो निवृत्तप्रायं स्वविहितवृत्त्या भक्त्या भगवदाराधनमेव परमो धर्मः, तद्विरुद्धः सर्वोप्यधर्मः, भगवदधीनत्वात् सर्वस्येति बोधयति भगवान् नारायणः । सर्वं चैतदत्रैवावगम्यते -",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I07"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "''अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि'' ॥ (२-३३)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I08"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना युद्धस्य स्वधर्मत्वम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः ॥ (१८-४६)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I09"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ (१८-४७)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I10"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I11"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I12"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ (१८-६४-६६)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I13"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना स्वधर्मेणैव भगवदाराधनस्यैव कर्तव्यत्वं तदन्यस्य त्याज्यत्वं च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "शक्य एवं विधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I14"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ (११-५३, ५४)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I15"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना विष्णुभक्तेरेव सर्वसाधनोत्तमत्वं परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्ज्ञानिनोपि मोक्षस्य तदधीनत्वं च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (११-५५)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I16"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना भक्तस्यापि तत्कर्म विकर्मत्यागश्च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "''कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।\" (४-१५)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I17"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना ज्ञानिनोपि भगवत्कर्म ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (११-५२)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I18"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् । (१८-६४)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I19"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवीसम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव ॥ (१६-५)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I20"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ (९-१३)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I21"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'दर्शयात्मानमव्ययं''",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I22"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् । (११-९)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I23"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिनार्जुनस्योत्तमाधिकारित्वमपरोक्षज्ञानित्वं च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I24"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I25"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुदि्धर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । (१०, २-४)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I26"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'महर्षयः सप्त पूर्वे'' ... । (१०-६)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I27"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'एतां विभूतिं योगं च'' ... । (१०-७)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I28"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ (१०-८)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I29"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाशयामि'' (१०-११)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I30"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्'' । (१२-७)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I31"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (५-२९)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I32"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ (७-२)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I33"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I34"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । (७-६,७)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I35"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I36"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'राजविद्या राजगुह्यम्'' ... । (९-१,२)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I37"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ (९-४)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I38"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'भूतभृन्न च भूतस्थः'' ... । (९-५)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I39"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यः'' (११-४३)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I40"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । (१४-१)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I41"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I42"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत । (१४-३)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I43"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I44"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च । (१४-२७)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I45"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I46"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I47"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I48"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "स सर्वविद् भजति मां सर्वभावेन भारत ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I49"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्बुध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ (१५, १६-२०)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I50"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानवाप्तमवाप्तव्यम् ... ॥ (३-२२)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I51"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादिना सर्वस्माद् भगवतो भेदः, सर्वस्य तदधीनत्वं, तस्यानन्याधीनत्वं, सर्वोत्तमत्वं, सर्वगुणपूर्णत्वं, सर्वशास्त्राणां तत्परत्वं, तथा तज्ज्ञानादेव मोक्ष इत्यादि ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अधा ते विष्णो विदुषा• चिदर्ध्यः स्तोमो• यज्ञश्च राध्यो• हविष्म•ता'' । (ऋ.मं १, सू. १५६-१)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I52"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यन्नपीममात्मानं कुर्यात् कर्माविचारयन् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदात्मनः सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या प्रसन्नः परमो दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्तिं च भूयसीं ताभ्यां प्रसन्नो दर्शनं व्रजेत् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I53"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततोपि भूयसीं भक्तिं दद्यात्ताभ्यां विमोचयेत्",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तोपि तद्वशो नित्यं भूयो भक्तिसमन्वितः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "सान्द्रानन्दस्वरूपैव भक्तिर्नैवात्र साधनम्",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मरुद्ररमादिभ्योप्युत्तमत्वं स्वतन्त्रताम् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I54"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य तदधीनत्वं सर्वसद्गुणपूर्णताम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्दोषत्वं च विज्ञाय विष्णोस्तत्राखिलाधिकः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I55"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्नेहो भक्तिरिति प्रोक्तः सर्वोपायोत्तमोत्तमः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव मोक्षो नान्येन दृष्ट्यादिस्तस्य साधनम् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I56"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधमाधिकारिणो मर्त्या मुक्तावृष्यादिकाः समाः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिकार्युत्तमा देवाः प्राणस्तत्रोत्तमोत्तमः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "नैव देवपदं प्राप्ता ब्रह्मदर्शनवर्जिताः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "तिरोहितं तथाप्येते शृण्वन्ति क्रीडयाथवा ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I57"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहुवारतदभ्यासात्तिरोभावोपि नो भवेत् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथा व्यासानुशिष्टानां देवानां क्षत्रजन्मनाम् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I58"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पार्थानामतिरोधानं ज्ञानं सुस्थिरतां गतम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्य देवस्य मी•हुषो वया विष्णोरेषस्य प्रभृथे हविर्भिः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "विदेहि रुद्रो रुद्रियं महित्वं यासिष्टं वर्तिरश्विना विरावत् ॥ (ऋ. ७-४०-५)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I59"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "स मुनिर्भूत्वा समचिन्तयत्तत एते व्यजायन्त",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I60"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विश्वो हिरण्यगर्भोग्निर्यमो वरुणरुद्रेन्द्रा इति'' ।श्व",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I61"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः'' ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'वासुदेवो वा इदमग्र आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः'' ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'यं यं कामयते विष्णुस्तं ब्रह्माणं च शङ्करम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "शक्रं सूर्यं यमं स्कन्दं कुर्यात् कर्तास्य न क्वचित्'' ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I62"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वोत्कर्षे देवदेवस्य विष्णोर्महातात्पर्यं नैव चान्यत्र सत्यम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवान्तरं तत्परत्वं तदन्यत् सर्वागमानां पुरुषार्थस्ततोतः ॥ इति पैङ्गिश्रुतिः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति'' । (ऋ. ६-९९-१)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I63"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अनन्तगुणमाहात्म्यो निर्दोषो भगवान् हरिः ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "न समो वाधिको वापि विद्यते तस्य कश्चन ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "नासीन्न च भविष्यो वा परतः स्वत एव च'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'यस्त्वात्मरतिरेव स्याद्'' इत्यादि तु मुक्तविषयम् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्त्वेवात्मरतो मुक्तः कार्यं तस्यैव नास्ति हि ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् कुर्वीत कर्माणीत्याह कृष्णोर्जुनं स्मयन् ॥ इति च स्कान्दे ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् इत्यादि तु बाह्यकर्मसङ्कोचापेक्षया ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । (३-५)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I64"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः । (३-८)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I65"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्'' । (१८-६)",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I66"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'ज्ञानी च कर्माणि सदोदितानि कुर्यादकामः सततं भवेत ।''",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_I67"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न सर्वकर्मणां त्यागः कस्यचिद् भवति क्वचित् ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागिनो यतयोपि स्युः सङ्कोचाद् बाह्यकर्मणाम् । इत्यादि ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "'उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः'' इत्यादि चोत्पन्नज्ञानतिरो-भावनिवृत्त्यर्थम् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "धृतराष्ट्र उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नायका मम सैन्यस्य सञ्ज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोभवत्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेच्युत॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावदेतान् निरीक्षेहं योद्धुकामानवस्थितान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योत्स्यमानानवेक्षेहं य एतेत्र समागताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्तथा॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयत्सुं समुपस्थितम्॥ २८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च श्रेयोनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त इमेवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोपि मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोभिभवत्युत॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत्॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C01_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोध्यायः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C02",
"type": "adhyaya",
"name": "द्वितीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "द्वितीयोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अजुर्न उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुरूनहत्वा हि महानुभावान्",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यानेव हत्वा न जिजीविषाम–",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्तेवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृच्छामि त्वा धर्मसम्मूढचेताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शिष्यस्तेहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्छोकमुच्छोषणमिंद्रियाणाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        \n        "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "ज्ञानिनो अर्जुनस्येषन्मोहप्रकारनिरूपणम्",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V11_B01"
},
"text": "प्रकर्षेण जानन्तीति प्रज्ञाः, तदवादः प्रज्ञावादः । प्राज्ञमतविरुद्धवादं वदसि । कथम् ? गतासून् ॥ ११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V12_B01"
},
"text": "बन्धुस्नेहादि्ध त्वया स्वधर्मनिवृत्तिः क्रियते । तत्र देहनाशभयात् किं वा चेतननाशभयात्? देहस्य सर्वथा विनाशित्वान्न तत्र भये प्रयोजनम् । न च चेतननाशभयात् । तस्याविनाशित्वादेव । न तावत्परमचेतनस्य मम नाशोस्ति । एवमेव तवान्येषां च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्'' ॥ इत्यादिश्रुतेः ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "'स्वदेहयोगविगमौ नाम जन्ममृती पुरा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "इष्येते ह्येव जीवस्य मुक्तेर्न तु हरेः क्वचित्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ईश्वरस्यापि युद्धगतत्वान्मोहात् तस्याप्युभयविधानित्यत्वशङ्काप्राप्तौ तदपि निवार्यते न त्वेवाहमिति । यद्यप्येषा शङ्कार्जुनस्य नास्ति । तथापि प्राप्तलोकोपकारार्थं भगवता निवार्यते । एकान्ते कथयन्नपि व्यासरूपेण तदेव लोके प्रकाशयिष्यति हि ॥१२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देहिनोस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V13_B01"
},
"text": "मम स्वकीयदेहान्तरप्राप्तिरपि नास्तीति दर्शयितुं देहिन इति विशेषणम् । भवदादीनां सा भविष्यतीत्यपि शोको न कर्तव्यः । देहस्येदानी- मप्यन्यथात्वदर्शनात् ॥ १३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आगमापायिनोनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V14_B01"
},
"text": "तददर्शनादिनिमित्तं सोढव्यमित्याह - मात्रास्पर्शा इति । विषयसम्बन्धाः ॥ १४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समदुःखसुखं धीरं सोमृतत्वाय कल्पते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V15_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "फलमाह । यं हीति । न केवलमव्यथामात्रेणामृतत्वं किन्तु पुरुषम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'पुरु ब्रह्म गुणाधिक्यात् तज्ज्ञानात्पुरुषः स्मृतः'' । इति प्रवृत्ते । पुरुसरणात् पुरुष इत्यर्थः ॥१५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नासतो विद्यतेभावो नाभावो विद्यते सतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभयोरपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "न च युद्धात्परलोकदुःखमिति शोकः । असत्कर्मणः सकाशात् भावो नास्ति सत्कर्मणः सकाशात् अभावो नास्तीति नियतत्वात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'सद्भाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते सुखवाचकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभाववाचिनः शब्दाः सर्वे ते दुःखवाचकाः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vakshaya_id"
},
"text": "'सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ॥''"
}
]
}
],
"tail": " इति वक्ष्यमाणत्वात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "(गीता. १७-२६)"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'असन्नेव स भवति, असद्ब्रह्मेति वेद चेत्'' इत्यादेश्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्तो निर्णयः । न चाविद्यामानविद्यमानयोरुत्पत्तिनाशनिषेधकोयं श्लोकः । प्रत्यक्षविरोधात् । सन्निति व्यवह्रियमाणमेव पदार्थस्वरूपमुत्पत्तेः प्राङ्ग्नाशोत्तरं च नास्तीति सर्वलोको व्यवहरति । न च विपर्यये किञ्चिन्मानम् । इदं तु वाक्यमन्यथासिद्धम् ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "'आद्यन्तयोः सर्वकार्यमसदेवेति निश्चितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यद्यसन्न विशेषोत्र जायते कोत्र जायते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "व्यक्तावपि समं ह्येतदनवस्थान्यथा भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं नाशेपि बोद्धव्यमतोसन्नेव जायते ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथाप्यभेदानुभवात् कार्यकारणयोः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदस्य चाविशेषेण देहोगात् क्षितितामिति ॥ व्यवहारो भवेद्यस्माद्बल्येवानुभवः सदा ॥''"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च सदसद्विलक्षणं किञ्चिदस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । न चासतः ख्यात्ययोगात् सतो बाधायोगादुभयविलक्षणं भ्रान्तिविषयम् । असतः ख्यात्ययोगादिति वदतोसतः ख्यातिरभून्न वा ? यदि नाभूत् न तत्ख्यातिनिराकरणम् । यद्यभूत् तथापि । न चासतोसत्वेन भ्रान्तौ सत्वेन च ख्यातिर्नास्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । असद्व्यवहारलोपप्रसङ्गाच्च । यदविद्यमानं रूपं तस्य सत्त्वेन प्रतीतेरेव भ्रान्तित्वाच्च । अनिर्वचनीयत्वपक्षेपि सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्त्वप्रतीतिं विना न हि भ्रान्तित्वम् । भ्रान्तिसत्त्वाङ्गीकारेप्यभ्रान्तं सदिदं रजतमित्यविद्यमानसत्वप्रतीतौ हि प्रवर्तते । तस्मादुभयविलक्षणं न किञ्चित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'विश्वं सत्यम्'' । 'यच्चिकेत सत्यमित्'' । 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः'' इत्यादिश्रुतेश्च ॥१६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अविनाशि तु तद् विदि्ध येन सर्वमिदं ततम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V17_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavaraha_id"
},
"text": "यद्यपि नित्यत्वं जीवस्याप्यस्ति । तथापि सर्वप्रकारेणाविनाशित्वं विष्णोरेवेति तुशब्दः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'अनित्यत्वं देहहानिर्दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदन्येषां तु सर्वेषां नाशाः केचिद् भवन्ति हि'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महावाराहे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruthi_id"
},
"text": "'देशतः कालतश्चैव गुणतश्च त्रिधा ततिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सा समस्ता हरेरेव न ह्यन्ये पूर्णसद्गुणाः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतिः ॥१७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनाशिनोप्रमेयस्य तस्माद् युद्ध्यस्व भारत॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V18_B01"
},
"text": "शरीरिणां तु देहहान्यादिनाशो विद्यत एव । 'येन सर्वमिदं ततम्'' इति तस्यैव लक्षणकथनात् न जीवानां देशतो गुणतश्च पूर्णता । अनिच्छया देहहान्यादेरेव दुःखावाप्तिः सिद्धा । तस्मादनाशिनोप्रमेयस्य विष्णोः पूजार्थं युद्ध्यस्व । तत्प्रसादाधीनत्वाद् दुःखनिवृत्तेः सुखस्य च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेषामहं समुद्धर्ता'' (गीता १२-६) इत्यादेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवपक्षे 'नित्यस्योक्ताः'' इत्युक्तत्वात् 'अनाशिनः'' इति पुनरुक्तिः । 'अविनाशि, येन सर्वमिदं ततम्'' इत्युक्तस्यैव 'अनाशिनोप्रमेयस्य'' इति प्रत्यभिज्ञानाच्च । 'इमे देहाः'' इति विशेषणान्नित्यश्चिदानन्दात्मकः स्वरूपभूतो देहो मुक्तानामपि विद्यत इति ज्ञायते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न यत्र माया किमुतापरे हरे- रनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः ॥ श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि - प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः ॥ प्रवालवैडूर्यमृणालवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् ॥ विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति हि भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चिदानन्दशरीरेण सर्वे मुक्ता यथा हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भुञ्जते कामतो भोगांस्तदन्तर्बहिरेव च ॥ इति परमश्रुतिः । न च जीवेश्वरैक्यं मुक्तावपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'' । (गीता, १४-२) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सोश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इमान् लोकान् कामान्नी कामरूप्यनुसञ्जरन् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतत्सामगायन्नास्ते'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते'' 'स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'मुक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्देहं संश्रिता अपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तारतम्येन तिष्ठन्ति गुणैरानन्दपूर्वकैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भूपा मनुष्यगन्धर्वा देवाः पितर एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आजानेयाः कर्मदेवास्तत्त्व(रूपाः)देवाः पुरन्दरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शिवो विरिञ्चिरित्येते क्रमाच्छतगुणोत्तराः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तावपि तदन्ये ये भूपाच्छतगुणावराः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न समो ब्रह्मणः कश्चिन्मुक्तावपि कथञ्चन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ततः सहस्रगुणिता श्रीस्ततः परमो हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्तगुणितत्वेन तत्समः परमोपि न'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्द्रो परिस्रव ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादि मोक्षानन्तरमपि भेदवचनेभ्यः । न च 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति । ततोन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'तत् त्वमसि'' 'अहं ब्रह्मास्मि'' इत्यादिवाक्यविरोधः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'सञ्ज्ञानाशो यदि भवेत्किमुक्त्या नः प्रयोजनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मोहं मां प्रापयामास भवानत्रेति चोदितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "याज्ञवल्क्यः प्रियामाह नाहं मोहं ब्रवीमि ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भूतजज्ञानलोपः स्यान्निजं ज्ञानं न लुप्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च ज्ञेयविनाशः स्यादात्मनाशः कुतः पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वभावतः पराद्विष्णोर्विश्वं भिन्नमपि स्फुटम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अस्वातन्त्र्याद्भिन्नमिव स्थितमेव यदेदृशम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदा घ्राणादिभोगः स्यात्स्वरूपज्ञानशक्तितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदात्मानुभवोपि स्यादीश्वरज्ञानमेव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदान्यं न विजानाति नात्मानं नेश्वरं तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुरुषार्थता कुतस्तु स्यात्तदभावाय को यतेत् तस्मात्स्वभावज्ञानेन भिन्ना विष्णुसमीपगाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भुञ्जते सर्वभोगांश्च मुक्तिरेषा न चान्यथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यन्न पश्येत्परो विष्णुर्द्वितीयत्वेन स स्वतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्द्वितीयं न भवति प्रादुर्भावात्मकं वपुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रधानपुरुषादन्यद्यत्तस्माद्भिन्नमीश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विभक्तत्वेन नियतं यस्मात्पश्यति सर्वदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पश्यन्नेव यतो विष्णुस्तदभेदं न पश्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चेतनाचेतनस्यास्य नाभेदोस्ति ततोमुना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न हि ज्ञानविलोपोस्ति सर्वज्ञस्य परेशितुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्माणि जीवाः सर्वेपि परब्रह्माणि मुक्तिगाः प्रकृतिः परमं ब्रह्म परमं महदच्युतः नैव मुक्ता न प्रकृतिः क्वापि हि ब्रह्मवैभवम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्राप्नुवन्त्यपि तज्ज्ञानान्निजं ब्रह्मत्वमाप्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\u003Eयद्यस्य परमेशि(श)त्वं तदा स्याद्दुःखिता कुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दुःखी चेत्कुत ईशत्वमनीशो ह्येव दुःखभाक् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कुतः सर्वविदोज्ञत्वं क्व भ्रमोप्यज्ञतां विना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मान्नैवेश्वरो जीवस्तत्प्रसादात्तु मुच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ओयत्वादहंनामा भगवान्हरिरव्ययः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मासौ गुणपूर्णत्वादस्म्यसावसनान्मितेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "असनादसिनामासौ तेजस्त्वात्त्वमितीरितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैः क्रियापदैश्चैव सर्वैर्द्रव्यपदैरपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैर्गुणपदैश्चैव वाच्य एको हरिः स्वयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "युष्मत्पदैः प्रातियोग्यात्तद्युतैश्च क्रियापदैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अस्मत्पदैरान्तरत्वात्क्रियार्थैश्च तदन्वयैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परोक्षत्वात्तत्पदैश्च मुख्यवाच्यः स एव तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वान्वेदानधीत्यैव प्रज्ञाधिक्येन हेतुना श्वेतकेतुरहङ्कारात्प्रायशो नास्मि मानुषः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देवो वा केशवांशो वा नैषा प्रज्ञान्यथा भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं महत्त्वबुद्ध्यैव दर्पपूर्णोभ्यगात्पितुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सकाशमकृताचारं तं दृष्ट्वा स्तब्धमज्ञवत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पितोवाच कुतः पुत्र स्तब्धता त्वामुपागता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रायो नारायणं देवं नैव त्वं पृष्टवानसि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यस्मिन् ज्ञाते त्वविज्ञातज्ञानादीनां फलं भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्राधान्यात्सदृशत्वाच्च तदधीनमिति स्फुटम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्सृष्टं चेति विज्ञातं फलवदि्ध भवेज्जगत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वातन्त्र्येणास्य विज्ञानं मिथ्याज्ञानमनर्थकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथाचैवैकमृत्पिण्डज्ञानादेः सदृशत्वतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मृण्मयं तदकार्यं च ज्ञातं मृदिति वै भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथैव मृत्तिकेत्यादिनित्यनामप्रवेदनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वाचारब्धमनित्यं तु ज्ञातं तन्मूलमित्यपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं कारणभूतोसौ भगवान्पुरुषोत्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रधानश्च स्वतन्त्रश्च तन्मूलमखिलं जगत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदाधारं विमुक्तौ च तदधीनं सदा स्थितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स सूक्ष्मो व्यापकः पूर्णस्तदीयमखिलं जगत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात्तदीयस्त्वमसि नैव सोसि कथञ्चन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा पक्षी च सूत्रं च नानावृक्षरसा अपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा नद्यः समुद्रश्च यथा वृक्षपरावपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा धानाः परश्चैव यथैव लवणोदके ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा पुरुषदेशौ च यथाज्ञज्ञानदावपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा स्तेनापहार्यौ च तथा त्वं च परस्तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भिन्नौ स्वभावतो नित्यं नानयोरेकता क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं भेदोखिलस्यापि स्वतन्त्रात्परमेश्वरात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परतन्त्रं स्वतन्त्रेण कथमैक्यमवाप्नुयात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स जीवनामा भगवान्प्राणधारणहेतुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उपचारेण जीवाख्या संसारिणि निगद्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदधीनमिदं सर्वं नान्याधीनः स ईश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जडभेदो मिथश्चेति प्रपञ्चो भेदपञ्चकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोः प्रज्ञामितं यस्माद्द्वैतं न भ्रान्तिकल्पितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "औतः परमार्थोसौ भगवान्विष्णुरव्ययः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परमत्वं स्वतन्त्रत्वं सर्वशक्तित्वमेव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वज्ञत्वं परानन्दः सर्वस्य तदधीनता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादयो गुणा विष्णोर्नैवान्यस्य कथञ्चन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभावः परमद्वैते सन्त्येव ह्यपराणि तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "औतं ज्ञानिनां पक्षे न तस्माद्विद्यते क्वचिद्'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादिश्रुतिभ्योर्थान्तरस्यैवावगतत्वात् । एकपिण्डनामधेयेतिशब्दानां वैयर्थ्यं चान्यथा । न चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं तत्पक्षे । न हि शुक्तिज्ञो रजतज्ञ इति व्यवहारः । नवकृत्वोपि भेद एव दृष्टान्तोक्तेश्च । तस्मादतत्त्वमसीत्येवोच्यते । ऐतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमित्येतदात्मसम्बन्धि । तत्स्वामिकम् । त्वमपि तदैतदात्म्यमेवासि न सोसीति वा । तदिति लिङ्गसाम्यं चात्र । अविद्यमानमेवेश्वरं सृष्ट्यादिकं चाप्राप्तमेवात्मनो भिन्नत्वेन प्रापयित्वा तन्निषेधे कथं श्रुतेरुन्मत्तवाक्यत्वं न स्यात् ? अनुवादोपि 'यदिदं वदन्ति तन्न युज्यते'' इत्यादिवाक्यं परिहारे विशेषयुक्तिं च विना न दृष्टः । अतिप्रसङ्गश्चान्यथा । अभेदानुवादेन भेदोपदेशः किमिति न स्यात् ? सर्वशाखान्ते भेदोक्तेश्चैतदेव युक्तम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'नासंवत्सरवासिने प्रब्रूयात् नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अहं विश्वं भुवनमभ्यभवाम्'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति ब्रह्मविदो विदुः'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'नमो विष्णवे महते करोमि'' । 'पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादि । न चेश्वरस्तद्भेदो वा प्रत्यक्षादिसिद्धः । तत्पक्षे त्वैक्यादेरपि मिथ्यात्वात्स्वरूपस्य च सिद्धत्वाद्व्यर्थैव श्रुतिः । लक्षितस्वरूपस्यापि न स्वरूपाद्विशेषः । निर्विशेषत्वोक्तेः । मिथ्याविशेषोक्तौ चाप्रामाण्यं श्रुतेः । मिथ्यात्वं च मिथ्यैव तेषाम् । अतः सत्यत्वं सत्यं स्यात् । उपाधिकृतभेदेप्युपाधेर्मिथ्यात्वे त्वप्राप्तमेवोपाधिभेदं प्रापयित्वा पुनर्निषिद्ध्यत इति स एव दोषः । सत्योपाधिपक्षेपि हस्तपादाद्युपाधिभेदेपि भोक्तुरेकत्वदृष्टेरेकेनैवेश्वरेण सर्वोपाधिगतं सुखं दुःखं भुज्यतेत्येवमादयो दोषाः समा एव । अचेतनानामनुभवाभावान्न तत्साम्यम् । अतो जीवेश्वरयोर्भेद एवेति सिद्धम् ॥ १८ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V19_B01"
},
"text": "य एनं जीवं वेत्ति हन्तारं स्वातन्त्र्येण । अन्यथा 'मया हतांस्त्वं जहि'' इत्यादिविरोधः । चेतनं प्रति य एनमिति परमात्मनोपि समम् ॥ १९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न जायते म्रियते वा कदाचि-",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न्ना()यं भूत्वा भविता वा न भूयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणो",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ २० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavishnu_id"
},
"text": "जीवेश्वरयोर्नित्यत्वे मन्त्रवर्णोप्यस्तीत्याह । न जायते म्रियत इति । अयं ना परमपुरुषो भूत्वा विद्यमान एव देहसम्बन्धरूपेणापि भविता न । मरणं तु देहवियोग इति प्रसिद्धमेव । न हि घटादीनां मरणव्यवहारः । स्वरूपानाशः कैमुत्येनैव सिद्धः । अयं जीवोप्यजो नित्यश्च । अन्यथा पुनरुक्तेः । शाश्वतश्च । न कदाचिदस्वातन्त्र्यादिकं जीवस्वरूपं जहाति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'अल्पशक्तिरसार्वज्ञं पारतन्त्र्यमपूर्णता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उपजीवकत्वं जीवत्वमीशत्वं तद्विपर्ययः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वाभाविकं तयोरेतन्नान्यथा स्यात्कथञ्चन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वदन्ति शाश्वतावेतावत एव महाजनाः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महाविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुराण्यणति गच्छतीति पुराणः ॥२० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V21_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अविनाशिनं शरीरापायादिवर्जितम् । नित्यं स्वरूपतः । एनं परमेश्वरम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'कर्तृत्वं तु स्वतन्त्रत्वं तदेकस्य हरेर्भवेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तच्चाव्ययं तस्य जानन् कथं कर्ता स्वयं भवेत्'' ॥ इति परमश्रुतिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यथाविनाशिनं नित्यमिति पुनरुक्तिः ॥२१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वासांसि जीर्णानि यथा विहाय",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नवानि गृह्णाति नरोपराणि",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V22_B01"
},
"text": "जीवस्यापि शरीरसंयोगवियोगावेव जनिमृती यतस्ततो न दुःखकारणमित्याह । वासांसीति ॥ २२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नचैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V23_B01"
},
"text": "कारणतोपि नेश्वरस्यान्यथात्वमित्याह - नैनं छिन्दन्तीति ॥२३॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अच्छेद्योयमदाह्योयमक्लेद्योशोष्य एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यः सर्वगतस्थाणुरचलोयं सनातनः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V24_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavishnu_id"
},
"text": "अच्छेद्यत्वादिकं जीवस्यापि तत्सममित्याह - अच्छेद्योयमिति । नित्यं सर्वगते स्थितः अणुश्चायमिति सर्वगतस्थाणुः । सर्वगतो विष्णुस्तदधीनत्वादिकं तत्स्थत्वम् । हेतुतोपि तत्स्थत्वान्न चलतीत्यचलः । नादेन शब्देन सह वर्तत इति सनादन एव सनातनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'नित्यं सर्वगते विष्णावणुर्जीवो व्यवस्थितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न चास्य तदधीनत्वं हेतुतोपि विचाल्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निषेधविधिपात्रत्वात्सनातन इति स्मृऽतः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महाविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अच्छेद्योयमित्यादिपुनरुक्तिश्चान्यथा । यस्मिन्नयं स्थितः सोव्यक्ताचिन्त्यादिरूपः । एवं ज्ञातः परमेश्वरः सर्वदुःखनाशं करोतीति नानुशोचितुमर्हसि । 'तेषामहं समुद्धर्ता'' इत्यादेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम्'' इत्युभयोरपि प्रस्तुतत्वात् । देहिनः शरीरिणः देहीति विशेषितत्वाच्च जीवस्य तत्र तत्र ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अविनाशि तु ।'' 'येन सर्वमिदं ततम् ।'' 'अनाशिनोप्रमेयस्य ।'' 'न म्रियते ।'' 'भूत्वा भविता न ।'' 'अविनाशिनम् ।'' 'अव्ययम् ।'' 'अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयम्'' । इत्यादि परमात्मनश्च । न हि जीवेन ततं सर्वम् । न च मुख्यतोप्रमेयोसौ । न च न म्रियते । न चाविनाशिनं नित्यमिति नित्यत्वातिरिक्तमविनाशित्वं तस्य । न चाव्यक्तत्वमविकार्यत्वं च मुख्यम् । न च भूत्वा भविता वा नेति देहस्याप्यनुत्पत्तिः । परमात्मनस्तु देहवियोगादिकमपि नास्तीत्यविनाशि त्वित्यादिविशेषणम् । यस्मादेवं भूतस्तस्मात्स एव स्वतन्त्रः । तदधीनमन्यत्सर्वम् । अतः स एव सर्वपुरुषार्थदः । अतस्तत्पूजा सत्कर्मैव । अतस्तदर्थं युध्यस्व । अन्येषां त्वन्तवन्त एव देहाः । प्राकृतदेहिनश्च । अतोस्वतन्त्रत्वान्न हन्तुं तेषां सामर्थ्यम् । नित्यत्वान्न हन्यते च । तस्माद्धन्ता हत इति मन्यमानौ न विजानीतः । यस्मादयमेव परमेश्वरः शरीरवियोगरूपेणापि न म्रियते तत्संयोगरूपेणापि न जायते जीववत्कदापि । अतः स एव स्वतन्त्रत्वात्सर्वस्य हन्ता । जीवस्तु तेन शरीरे हन्यमाने स्वयं न हन्यत इत्येतावत् । अत एवमविनाशित्वादेः स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तारं परमात्मानं यो वेद स कथं घातयति हन्ति वा ? वाससो जरावत्स्वशरीरजरादावस्वातन्त्र्यदर्शनात्सर्वत्रास्वातन्त्र्यं ज्ञातव्यं जीवस्य । ईश्वरस्य तु देहस्यापि च्छेदादेरभावात्स्वातन्त्र्यम् । नैनं छिन्दन्तीति च्छेदनाद्यभावः साक्षादेव दर्शयितुं शक्यते स्वदेहस्येति वर्तमानापदेशः । छेदनादिकं त्वीश्वरो मोहाय मृषैव दर्शयति ॥ २४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तोयमचिन्त्योयमविकार्योयमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V25_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Painishruthi_id"
},
"text": "सर्वगतश्चेत्परमात्मा किमिति तथा न दृश्यत इत्यतो वक्ति - अव्यक्तोयमिति । कथमेतद्युज्यते ? अचिन्त्यशक्तित्वात् । न च सा शक्तिः कदाचिदन्यथा भवति । अविकार्यत्वात् । यानि यान्यस्य रूपाणि तानि सर्वाण्यप्येवं भूतानीति दर्शयितुमेनमयमित्यादिपृथग्वचनम् । जीवे तु सर्वजीवेष्वनुगमार्थम् । सर्वं चैतत् श्रुतिसिद्धम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोक्षरः'' ।"
}
]
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'ओहो देहवांश्चैकः प्रोच्यते परमेश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अप्राकृतशरीरत्वाददेह इति कथ्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शिरश्चरणबाह्वादिविग्रहोयं स्वयं हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वस्मान्नान्यो विग्रहोस्य ततश्चादेह उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वयं स्वरूपवान्यस्माद्देहवांश्चोच्यते ततः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शिरश्चरणबाह्वादिः सुखज्ञानादिरूपकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स च विष्णोर्न चान्योस्ति यस्मात्सोचिन्त्यशक्तिमान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देहयोगवियोगादिस्ततो नास्य कथञ्चन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुणरूपोपि भगवान् गुणभुक्च सदा श्रुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अहमित्यात्मभोगो यत्सर्वेषामनुभूयते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभिन्नेपि विशेषोयं सदानुभवगोचरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषोपि हि नान्योतः स च स्वस्यापि युज्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नानवस्था ततः क्वापि परमैश्वर्यतो हरेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "युक्तायुक्तत्वमपि हि यदधीनं सदेष्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रमाणावगते तत्र कुत एव ह्ययुक्तता'' ॥ इत्यादिपरमश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'गुणाः श्रुताः सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नैवात्र शङ्का ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथैव दोषाः श्रुताश्च नाज्ञैर्हि तथा प्रतीताः'' ॥ इत्यादि च ऋग्वेदे सौपर्णशाखायाम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavaraha_id"
},
"text": "'एकमेवाद्वितीयं'' 'नेह नानास्ति किञ्चिन'' ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं धर्मान् पृथक्पश्यंस्तानेवानुविधावति'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'मत्स्यकूर्मादिरूपाणां गुणानां कर्मणामपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथैवावयवानां च भेदं पश्यति यः क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदाभेदौ च यः पश्येत्स याति तम एव तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पश्येदभेदमेवैषां बुभूषुः पुरुषस्ततः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभेदेपि विशेषोस्ति व्यवहारस्ततो भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषिणां विशेषस्य तथा भेदविशेषयोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषस्तु स एवायं नानवस्था ततः क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रादुर्भावादिरूपेषु मूलरूपेषु सर्वशः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न विशेषोस्ति सामर्थ्ये गुणेष्वपि कदाचन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मत्स्यकूर्मवराहाश्च नृसिंहवटुभार्गवाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "राघवः कृष्णबुद्धौ च कल्किव्यासैतरेयकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दत्तो धन्वन्तरिर्यज्ञः कपिलो हंसतापसौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शिंशुमारो हयास्यश्च हरिः कृष्णश्च धर्मजः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नारायणस्तथेत्याद्याः साक्षान्नारायणः स्वयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मरुद्रौ शेषविपौ शक्राद्या नारदस्तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सनत्कुमारः कामभवोप्यनिरुद्धो विनायकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुदर्शनाद्यायुधानि पृथ्वाद्याश्चक्रवर्तिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्याद्या विष्णुनाविष्टा भिन्नाः संसारिणो हरेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेष्वेव लक्ष्मणाद्येषु त्रिष्वेवं च बलादिषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नरार्जुनादिषु तथा पुनरावेश उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वल्पस्तु पुनरावेशो धर्मपुत्रादिषु प्रभोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतज्जानाति यस्तस्मिन्प्रीतिरभ्यधिका हरेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सङ्करज्ञानिनस्तत्र पातस्तमसि च ध्रुवम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि महावराहे ॥२५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V26_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "तिष्ठतु तावदयं विस्तारः । यावन्मोक्षं जीवस्य जन्ममरणे स्वयमेव मन्यसे न तु नियमेन । तथापि तावन्मात्रेणापि ज्ञानेन शोचितुं नार्हसि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'नित्यं सनातनं प्रोक्तं नित्यं नियतमेव च'' । इति"
}
]
}
],
"tail": " शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अत्र तु नियतम् । 'जातस्य हि ध्रुवः'' इति प्रकाशनात् ॥२६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V27_B01"
},
"text": "तस्मान्नात्राश्चर्यबुदि्धः कर्तव्या ॥ २७-२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रुत्वाप्येनं वेद नचैव कश्चित्॥ २९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V29_B01"
},
"text": "किं तर्ह्याश्चर्यो भगवानेवेत्याह । आश्चर्यवदिति । आश्चर्यमेव सन्तमेनमाश्चर्यवत्पश्यति न पुनरनाश्चर्यम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः'' । इत्यादिवत् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "'आश्चर्यो भगवान्विष्णुर्यस्मान्नैतादृशः क्वचित् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात्तद्गोचरं ज्ञानं तद्गोचरवदेव तु'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनाश्चर्यवदप्यसुरादयः पश्यन्तीति कश्चिदिति विशेषणम् ॥२९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देही नित्यमवध्योयं देहे सर्वस्य भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V30_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "देही कुतोवध्यः ? यस्मादयमीश्वरः सर्वस्य जीवस्य सूक्ष्मे स्थूले च देहे रक्षकत्वेनावस्थितः अत एवावध्यः । न स्वसामर्थ्यं कस्यापि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ "
}
]
}
],
"tail": "इति हि भागवते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'तत्र तत्र स्थितो विष्णुर्नित्यं रक्षति नित्यदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनित्यदैवानित्यं च नित्यानित्ये ततस्ततः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भावाभावनियन्ता हि तदेकः पुरुषोत्तमः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥३० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्म्यादि्ध युद्धाच्छ्रेयोन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेव्ययाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V37_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "जित्वा स्वर्गं महीं च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'ये युद्ध्यन्ते प्रधनेषु शूरासो ये तनुत्यजः''"
}
]
}
],
"tail": " इति श्रुतेः ॥३७-३८॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एषा तेभिहिता साङ्ख्ये बुदि्धर्योगे त्विमां शृणु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V39"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V39_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "सम्यक् ख्यातिर्ज्ञानं साङ्ख्यम् । युज्यतेनेनेति योगस्तदुपायः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'सम्यक्तत्वदृशिः साङ्ख्यं योगस्तत्साधनं स्मृऽतम्'' ।"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'ब्रह्मतर्कस्तर्कशास्त्रं विष्णुना यत्समीरितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अक्षपादकणादौ च साङ्ख्ययोगौ च हैतुकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बौद्धपाशुपताद्यास्तु पाषण्डा इति कीर्तिताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मीमांसा त्रिविधा प्रोक्ता ब्राह्मी दैवी च कार्मिकी ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मतर्कं च मीमांसां सेवेत ज्ञानसिद्धये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वैदिकज्ञानवैरूप्यान्नान्यत्सेवेत पण्डितः'' ॥ इत्यन्यसाङ्ख्ययोगयोर्निषिद्धत्वान्नारदीये । साङ्ख्यस्य निरीश्वरत्वादुक्तत्वाच्चेश्वरस्य । साङ्ख्यैर्योगैश्च विहितहिंसाया अप्यनर्थहेतुत्वाङ्गीकारात् । अत्र तु युद्धविधानाच्च मोक्षार्थत्वेनैव कर्मबन्धं प्रहास्यसीति । परमसाङ्ख्ययोगयोश्चोक्तार्थत्वेनैव न विरोधः ॥३९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V40"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V40_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "'प्रारम्भमात्रमिच्छा वा विष्णुधर्मे न निष्फला ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न चान्यधर्माकरणाद्दोषवान्विष्णुधर्मकृत्'' ॥ इत्याग्नेये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'स्वोचितेनैव धर्मेण विष्णुपूजामृते क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नाप्रवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा यत्र धर्मः स वैष्णवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एनं धर्मं च देवाद्या वर्तन्ते सात्त्विका जनाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एष कार्तयुगो धर्मः पाञ्चरात्रश्च वैदिकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्प्रीत्यर्थं विनान्यस्मै नोदबिन्दुं न तण्डुलम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दद्यान्निराशीश्च सदा भवेद्भक्तश्च केशवे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नैतत्समेधिके वापि कुर्याच्छङ्कामपि क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जानीयात्तदधीनं च सर्वं तत्तत्त्ववित्सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथाक्रमं तु देवानां तारतम्यविदेव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एष भागवतो मुख्यस्त्रेतादिषु विशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एष धर्मोतिफलदो विशेषेण पुनः कलौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं भागवतो यस्तु स एव हि विमुच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "त्रैविद्यस्त्वपरो धर्मो नानादैवतपूजनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्रापि विष्णुर्ज्ञातव्यः सर्वेभ्योभ्यधिको गुणैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "समर्पयति यज्ञाद्यमन्ततस्त्वेव विष्णवे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "त्रैविद्यधर्मा पुरुषः स्वर्गं भुक्त्वा निवर्तते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुनः कुर्यात्पुनः स्वर्गं याति यावद्धरेर्वशे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वान्देवान्प्रविज्ञाय तत्कर्मैव सदा भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सम्यक्तत्वापरिज्ञानादन्यकर्मकृतेरपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वर्गादिप्रार्थनाच्चैव रागादेश्चापरिक्षयात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सदा विष्णोरस्मरणात् त्रैविद्यो नाप्नुयात्परम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्रमेण मुच्यते विष्णौ कर्माण्यन्ते समर्पयन् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदि सर्वाणि नियमाज्जन्मभिर्बहुभिः शुभैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परं विष्णुं न यो वेत्ति कुर्वाणोपि त्रयीक्रियाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नासौ त्रैविद्य इत्युक्तो वेदवादी स उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वादो विवादः सम्प्रोक्तो वादो वचनमेव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वेदोक्ते विष्णुमाहात्म्ये विवादात्पठनादपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अथवा निरर्थकात्पाठाद्वेदवादी स उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेभ्यो याति तमो घोरमन्धं यस्मान्न चोत्थितिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनारम्भमनन्तञ्च नित्यदुःखं सुखोज्झितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वव्रं यद्वेदगदितं तत्र यान्त्यसुरादयः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्यवसायात्मिका बुदि्धरेकेह कुरुनन्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V41_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "'बुदि्धर्निर्णीततत्त्वानामेका विष्णुपरायणा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोव्यवसायिनाम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ॥४१ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यवसायात्मिका बुदि्धः समाधौ न विधीयते॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V44"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V44_B01"
},
"text": "अव्यवसायबुदि्धः केषाम् ? यां वाचमविपश्चितः प्रवदन्ति । तयापहृतचेतसाम् । बुदि्धर्व्यवसायात्मकत्वेन समाधानेन वर्तते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'यथावस्तु यथा ज्ञानं तत्साम्यात्सममीरितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विषमं त्वन्यथाज्ञानं समाधानं समस्थितिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तद्भवत्यसद्वाक्यैर्विषमीकृतचेतसाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वर्गादिपुष्पवाद्येव वचनं यदचेतसाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न मन्यन्ते फलं मोक्षं विष्णुसामीप्यरूपकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "फलदं च न मन्यन्ते तं विष्णुं जगतः पतिम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भोगैश्वर्यानुगत्यर्थं क्रियाबाहुल्यसन्तताम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बहुसंसारफलदामन्ते तमसि पातिनीम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यां वदन्ति दुरात्मानो वेदवाक्यविवादिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तया सम्मोहितधियां कथं तत्त्वज्ञता भवेत्'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvana_id"
},
"text": "'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति च आथर्वणश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुकी'' ॥ "
}
],
"tail": "इति हि भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "'ये न जानन्ति तं विष्णुं याथातथ्येन संशयात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जिज्ञासवश्च नितरां श्रद्धावन्तः सुसाधवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निर्णेतॄणामभावेन केवलं ज्ञानवर्जिताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यैर्निश्चितं परत्वं तु विष्णोः प्रायो न यातनाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्महत्यादिभिरपि यान्त्याधिक्ये चिरं न तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ये तु भागवताचार्यैः सम्यग्यज्ञादि कुर्वते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बहिर्मुखा भगवतो निवृत्ताश्च विकर्मणः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दक्षिणातर्पितानां तु ह्याचार्याणां तु तेजसा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यान्ति स्वर्गं ततः क्षिप्रं तमोन्धं प्राप्नुवन्ति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदन्ये नैव च स्वर्गं यान्ति विष्णुबहिर्मुखाः''॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "॥ ४२-४४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V45"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V45_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रैगुण्याख्यं विषं यापयन्ति अपगमयन्तीति त्रैगुण्यविषयाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'आश्रित्य वेदांस्तु पुमांस्त्रैगुण्यविषहारिणः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "निस्त्रैगुण्यो भवेन्नित्यं वासुदेवैकसंश्रयः'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सत्त्वं साधुगुणाद्विष्णुरात्मा सन्ततिहेतुतः'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सन्ततविष्णुस्मरणं नित्यसत्त्वस्थत्वम् । परमात्मा मम स्वामीति ज्ञानमात्मवत्त्वम् । तेनैक्यज्ञानं निवारयति । विरुद्धयोगक्षेमेच्छावर्जितः । अन्यथोत्थानादेरप्ययोगात् ॥४५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V46"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V46_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'उद्रेकात्पातृराहित्यादनत्वाच्चाखिलस्य च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रलयेप्युदपानोसौ भगवान् हरिरीश्वरः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिर्ह्युदरूपेण सर्वमावृत्य तिष्ठति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रलयेतो लयं प्राहुः सर्वतः सम्प्लुतोदकम्'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'यावत्प्रयोजनं विष्णोः सकाशात्साधकस्य च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्ममोक्षादिकं तावत्सर्ववेदविदो भवेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदार्थनिर्णयो यस्माद्विष्णोर्ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानात्प्रसन्नश्च हरिर्यतोखिलफलप्रदः'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वतः सम्प्लुतोदकेप्युद्रिक्तः पालकवर्जितः । कालाद्यनश्च यो विष्णुस्तस्माद्यावत्फलं तावत्सर्ववेदेषु विशेषज्ञस्यैव भवतीत्यर्थः । सर्वे हि विष्णोरन्ये प्रलयकाले नोद्रिक्ताः । ये चोद्रिक्ता मुक्ता रमा च तेपि न पालकवर्जिताः, विष्णुपाल्यत्वात् । न च मुक्ताः कालादिचेष्टकाः । नचोद्रिक्तत्वं तेषां तद्वत् । अत उदपानो विष्णुरेव । प्रलये विशेषतोपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न परः किञ्चनास ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तम आसीत्तमसा गू•हमग्रे अप्रकेतं सलिलं सर्वमा इदम्'' ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'आपो वा इदमग्रे सलिलम् आसीत् सलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवति'' ॥ इत्यादि श्रुतिभ्यः ॥४६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोस्त्वकर्मणि॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V47"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V47_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "कर्माधिकारिण एव त्वदादयो जीवाः । फलं तु मदायत्तमिति भावः । मा कर्मफलहेतुर्भूः नेश्वरोहमिति भावं कुरु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'एष उ एव शुभाशुभैः कर्मफलैरेनं संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति यदेनं कर्मफलैः संयोजयति न स्वयं संयुक्तो भवति तस्मादन्य एवासौ भगवान्वेदितव्य''"
}
]
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतिः ॥४७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V48",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V48"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V48_B01"
},
"text": "सङ्गं फलस्नेहम् ॥ ४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V49",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दूरेण ह्यवरं कर्म बुदि्धयोगाद् धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥४९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V49"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V49_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "बुद्धौ जातायामपि विष्णुमेव शरणमन्विच्छ ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'अज्ञानां ज्ञानिनां चैव मुक्तानां शरणं हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तं ये स्वैक्येन मन्यन्ते सर्वभिन्नं गुणोच्छ्रयात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कृपणास्ते तमस्यन्धे निपतन्ति न संशयः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तेषामुत्थितिः क्वापि नित्यातिशयदुःखिनाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुणभेदविदां विष्णोर्भेदाभेदविदामपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देहकर्मादिषु तथा प्रादुर्भावादिकेपि वा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वोद्रिक्तानां तदीयानां निन्दां कुर्वन्ति येपि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वेषामपि चैतेषां गतिरेषा न संशयः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ॥४९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V50",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुदि्धयुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V50"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V50_B01"
},
"text": "यथावद्विष्णुं ज्ञात्वा तदर्थत्वेन कर्मकरणमित्येतत्कर्मकौशलमेव योगः । भगवज्झानमेव बुदि्धः ॥ ५०, ५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V51",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मजं बुदि्धयुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V52",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा ते मोहकलिलं बुदि्धर्व्यतितरिष्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V53",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यथा स्थास्यति निश्चला ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समाधावचला बुदि्धस्तदा योगमवाप्स्यसि॥ ५३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V53"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V53_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "निर्वेदं नितरां लाभम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'बुदि्धमोहो यदा न स्यादन्यथाज्ञानलक्षणः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रोतव्यश्रुतसाफल्यं तदा प्राप्नोति मानवः ॥ श्रुतिमार्गं प्रपन्ना तु तदर्थज्ञाननिश्चला ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "समाधानेन तु पुनरापरोक्ष्याच्च निश्चला ॥ विष्णौ प्राप्स्यति तद्योगं मुक्तो भूत्वा तदश्नुते'' ॥ "
}
]
}
],
"tail": "इति च पैङ्गिश्रुतौ विशेषेण प्रतिपन्ना ॥ ५२, ५३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V54",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V54"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V54_B01"
},
"text": "का भाषा ? कथं भाष्यते ? कैर्गुणैः ? समाधिस्थस्य विषमबुदि्धवर्जितस्य ॥ ५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V55",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V55"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V55_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'सर्वकामनिवृत्तिस्तु जानतो न कथञ्चन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिषिद्धकामितैवातो ह्यकामित्वमितीर्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरोक्षदृशोपि स्याद्यदा नास्त्यपरोक्षदृक् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्वचिद्विरुद्धकामोपि यथायुद्ध्यद्धरो हरिम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतोनभिभवो यावद्दृशस्तावन्निगद्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितप्रज्ञस्तथाप्यस्य कादाचित्क्यपि या दृशिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नियमेनैव मोक्षाय भवेद्योग्या भवेद्यदि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयोग्या भक्तिजाता चेत्क्रमान्मुक्त्यै भवेत्तथा'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मनि विष्णौ, आत्मना विष्णुना । तत्प्रसादादेव तुष्टः ॥५५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V56",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V57",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V58",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V59",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रसवर्जं रसोप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V59"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V59_B01"
},
"text": "रसो रागः ॥ ५९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V60",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V61",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वशे हि यस्येंद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V62",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोभिजायते॥६२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V63",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृऽतिविभ्रमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्मृऽतिभ्रंशाद् बुदि्धनाशो बुदि्धनाशाद् प्र(वि)नश्यति ॥६३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V63"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V63_B01"
},
"text": "संमोहान्मिथ्याज्ञानात् । ज्ञातमप्यन्यथा स्मर्यते । वाक्यार्थानामन्यथा स्मरणान्निर्णीतं ज्ञानमपि नश्यति ॥ ६२,६३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V64",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिंद्रियैश्चरन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V64"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V64_B01"
},
"text": "शान्तिर्भगवन्निष्ठा । 'शमो मन्निष्ठता'' इति हि भागवते ॥६४-६६॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V65",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुदि्धः पर्यवतिष्ठति॥६५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V66",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नास्ति बुदि्धरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V67",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणां हि चरतां यन्मनोनुविधीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V68",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणींद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V69",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V69"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V69_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "'देवेभ्योन्ये यदा ब्रह्म पश्यन्त्यन्यन्न दृश्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निशायामिव सुव्यक्तं यथान्यैर्ब्रह्म नेयते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आश्चर्यवस्तुदृग्यद्वद्व्यक्तमन्यन्न पश्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ऐकाग्र्याद्वा सुखोद्रोकाद्देवाः सूर्यवदेव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रायशः सर्ववेत्तारस्तत्रापि ह्युत्तरोत्तरम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ॥६९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V70",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥ ७० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V70"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V70_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'भुञ्जानोपि हि यः कामान् मर्यादां न तरेत्क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "समुद्रवद्धर्ममयीं नासौ कामी स उच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "केति कुत्सितवाची स्यात्कुत्सितं मानमेव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामो मोक्षविरोधी स्यान्न सर्वेच्छाविरोधिनी'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च सर्वेच्छाभावे जीवनं भवति । 'शान्तिर्मोक्षो यतो ह्यत्र विष्णुनिष्ठा भवेद्ध्रुवा'' इति च ॥७० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V71",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V71"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V71_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निषिद्धस्पृहाभावमात्रेण सर्वविषयान् विहाय ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अस्वरूपे स्वरूपत्वमतिरेव ह्यहङ्कृतिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्याज्या सर्वत्र ममता ज्ञात्वा सर्वं हरेर्वशे'' ॥ इति च ॥७१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V72",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थित्वास्यामन्तकालेपि ब्रह्म निर्वाणमृच्छति॥७२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वितीयोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C02_V72"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C02_V72_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्राह्मी ब्रह्मविषया । ज्ञानिनामप्यन्तकालेन्यमनसां प्रारब्धकर्मभावाज्जन्मान्तरम् । प्रारब्धकर्मनाशकाले नियमेन भगवत्स्मृऽतिर्भवति । ततो मोक्षश्च । 'यं यं वापि स्मरन् भावम्'' इति हि वक्ष्यति । बाणं शरीरम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अभावाज्जडदेहस्य विष्णुर्निर्बाण उच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भिन्नदेहाभावतो वा स सहस्रशिरा अपि'' ॥ इति च ॥७२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C03",
"type": "adhyaya",
"name": "तृतीयोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "तृतीयोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मस्वरूपं ज्ञानसाधनं चोक्तं पूर्वत्र ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानसाधनत्वेनाकर्म विनिन्द्य कर्म विधीयत उत्तराध्याये-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुदि्धर्जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुदि्धं मोहयसीव मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोहमाप्नुयाम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं योगश्चोक्तौ । तत्र कर्मयोगं विशेषतः प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन । 'दूरेण ह्यवरं कर्म'' इति प्रश्नबीजम् ॥ १,२ ॥",
"tail": "  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लोकेस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम्॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "ज्ञानप्रचुरो योगो ज्ञानयोगः । कर्मप्रचुरोन्यः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'साङ्ख्या ज्ञानप्रधानत्वाद् देवाश्च यतयस्तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुख्यसाङ्ख्यास्तत्र देवा ज्ञानमेषां महद् यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बहुकर्मकृतोप्येते ततोपि बहुवेदनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुख्यसाङ्ख्या इति ज्ञेयास्तदन्ये कर्मयोगिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानिनोप्यतिबाहुल्यात् कर्मणः कर्मयोगिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नोभयं तद् विना कश्चित् पुमान् हि पुरुषार्थभाक् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च ज्ञानं विना कर्म पुरुषार्थकरं भवेत्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निष्ठा पर्यवसितिर्मुक्तिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruthi_id"
},
"text": "'ज्ञानिनो मोक्षनियमस्तथापि शुभकर्मणा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आनन्दवृदि्धरन्येन ह्रासो ज्ञानं तु कर्मणा'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'न कर्मणा न प्रजया धनेन'' इत्यादिविरोधो न । अन्यथा 'न कर्मणामनारम्भात्'' इत्याद्युभयसमवाक्यशेषविरोधश्च । समत्वं च 'न हि कश्चित्'' इत्यादेः । 'नान्यः पन्थाः'' इत्यपि ज्ञानमृते न मोक्ष इत्येवाह ॥ ३,४ ॥ \n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोश्नुते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न च संन्यसनादेव सिदि्धं समधिगच्छति॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "'कर्तृत्वं द्विविधं प्रोक्तं विकारश्च स्वतन्त्रता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विकारः प्रकृतेरेव विष्णोरेव स्वतन्त्रता'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n            'कार्यते ह्यवश'' इत्यत्रावशो विष्णुवशः । 'अः इति ब्रह्म'' इत्यादिश्रुतेः ॥५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मेंद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्त्विंद्रियाणि मनसा नियम्यारभतेर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मेंद्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञार्थात् कर्मणोन्यत्र लोकोयं कर्मबन्धनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Barkshruthi_id"
},
"text": "कर्मणा बध्यते जन्तुरित्यादिकमप्यवैष्णवकर्मविषयमित्याह - यज्ञार्थादिति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'ज्ञो नाम भगवान्विष्णुस्तं यात्युद्देश एष यः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स यज्ञ इति सम्प्रोक्तो विहिते कर्मणि स्थितः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति बर्कश्रुतिः ॥९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोस्त्विष्टकामधुक्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमावाप्स्यथ॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्म ब्रह्मोद्भवं विदि्ध ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "जननात् परसस्यादेः पर्जन्यो मेघसन्ततिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स यज्ञात् कर्मणः सोपि समस्तं कर्म केशवात् ॥ स नित्योप्यक्षरततिरूपाद्वाक्यादि्ध गम्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वाक्यमुच्चार्यते भूतैस्तान्यन्नात्तच्च मेघतः ॥ तस्मात्सर्वगतो विष्णुर्नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स पापो विश्वहन्तृत्वान्नरके मज्जति ध्रुवम् ॥ वाचिको मानसो यज्ञो न्यासिनां तु विशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वनस्थस्याक्रतुर्यज्ञः क्रत्वादिर्ग्रहिणोखिलः ॥ शुश्रूषाद्यात्मको यज्ञो विहितो ब्रह्मचारिणः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विद्याभयादिदानं च सर्वेषामपि सम्मतम् ॥ गृहिणो वित्तदानं तु वनस्थस्यान्नपूर्वकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैः कार्यं तपो घोरमिति सर्वे त्रिकर्मिणः ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्माक्षरशब्दार्थयोर्व्यत्यासे तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म इति प्रत्यभिज्ञाविरोधश्चक्राप्रवेशश्च ॥ १४-१६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V_B01"
},
"text": "तृप्तिसन्तोषशब्दयोः पर्यायत्वेपि परमात्मना तृप्तः परमात्मनि तृप्त इति विशेषः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'विष्णुप्रसादाद्रतिमांस्तृप्तो विष्णुप्रसादतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णावेवातितृप्तश्च मुक्तोसौ विध्यगोचरः'' ॥ इत्याग्नेये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'रतिरानन्द उद्दिष्टस्तृप्तिस्तु कृतकृत्यता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रीतिस्तु द्विविधः स्नेहः कर्मजो निज एव च'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'सन्तोषस्तृप्तिरापूर्तिः प्रीतिः पर्यायवाचकाः'' । इत्यभिधानम् ॥१७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V19_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्मादमुक्तस्य कार्यमस्त्येव तस्मादसक्तः । असक्त आचरन्नेव यस्मा-त्परमाप्नोति । मुक्तस्यैव कार्यं नास्तीत्येवकारार्थोपि यस्त्विति तुशब्देनावगतः । 'तस्मात् कर्म समाचर'' इत्युपसंहारविरोधश्चान्यथा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मरता ब्रह्मज्ञानसुतर्पिताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पाण्डवानां च मुक्तानामन्तरं किञ्चिदेव हि'' ॥ इति भविष्यत्पर्ववचनाच्च नार्जुनस्यामुख्याधिकारिता । आत्मरतिरेव स्यात् इत्येवशब्देन मुक्तानामेभ्यो विशेषो दर्शितः । एषां कदाचिद् दुःखाभासस्यापि भावात् ॥१९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणैव हि संसिदि्धमास्थिता जनकादयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V20_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'सहैव कर्मणा सिदि्धमास्थिता जनकादयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञाननिष्ठा अपि ततः कार्यं वर्णाश्रमोचितम्'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानां ज्ञानदं कर्म ज्ञानिनां लोकसङ्ग्रहात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अद्धैव तुष्टिदं मह्यं सा मुक्तानन्दपूर्तिदा ॥२० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V22_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Krishnasamhitha_id"
},
"text": "'ममैव केवलं नास्ति केनाप्यर्थस्तथाप्यहम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मकृल्लोकरक्षायै तस्मात् कुर्वीत मत्परः'' ॥ "
}
]
}
],
"tail": "इति कृष्णसंहितायाम् ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Barkshruthi_id"
},
"text": "'रक्षया वाथ सृष्ट्या वा संहृत्यादेर्न तु क्वचित् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अर्थो विष्णोस्तथाप्येष स्वभावात्सर्वकर्मकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मत्तो नृत्तादिकं यद्वत्कुर्यात्सुखविशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परमानन्दरूपत्वात् कुर्याद्विष्णुस्तथैव तु'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति बर्कश्रुतिः ॥२२ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतंद्रितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम्॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न बुदि्धभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तानकृस्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन्न विचालयेत्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावन्तोनसूयन्तो मुच्यन्ते तेपि कर्मभिः॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विदि्ध नष्टानचेतसः॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ॥ तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ॥ ३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V35_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'नाहं कर्ता हरिः कर्ता तत्पूजा कर्म चाखिलम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तथापि मत्कृता पूजा तत्प्रसादेन नान्यथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्भक्तिस्तत्फलं मह्यं तत्प्रसादः पुनः पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मन्यासो हरावेवं विष्णोस्तृप्तिकरः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यस्मात्स्वतन्त्रकर्तृत्वं विष्णोरेव न चान्यगम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदधीनं स्वतन्त्रत्वं स्वावरापेक्षयैव तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवस्य विकृतिर्नाम कर्तृत्वं जडसंश्रयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुमान्दोग्धा च गौर्दोग्ध्री स्तनो दोग्धेतिवत्क्रमात्'' ॥ इति ब्रह्मतर्कवचनादीश्वरजीवप्रकृत्यादीनां कर्तृत्वमकर्तृत्वं च विभागेन ज्ञातव्यं सर्वत्र ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'क्वचित् स्वभावः प्रकृतिः क्वचिच्च त्रिगुणात्मिका ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्वचित् प्रकृष्टकर्तृत्वाद् भगवान्प्रकृतिर्हरिः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Prakashasamhitha_id"
},
"text": "'स्वभावतस्त्रिधा जीवा उत्तमाधममध्यमाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "उत्तमास्तत्र देवाद्या मर्त्यमध्यास्तु मध्यमाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अधमा असुराद्याश्च नैषामस्त्यन्यथाभवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शरीरमात्रान्यथात्वे स्वजातिं पुनरेष्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उत्तमा मुक्तियोग्यास्तु सृतियोग्यास्तु मध्यमाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अपरेन्धतमोयोग्याः प्राप्तिः साधनपूर्तितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पूर्त्यभावेन सर्वेषामनादिः संसृतिः स्मृऽता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नैव पूर्तिश्च सर्वेषां नित्यकालहरीच्छया ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतोनुवर्तते नित्यं संसारोयमनादिमान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतोधमानां जीवानां मिथ्याज्ञानादयोखिलाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वाभाविका गुणा ज्ञेया मध्यमर्त्येषु मिश्रिताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्वज्ञानं विष्णुभक्तिरित्याद्या देवतादिषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वैस्तैः प्राकृतैर्गुणैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वाभाविकगुणानेतान् हेतुं कृत्वैव विष्णुना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मसु क्रियमाणेषु कर्ताहमिति मूढधीः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मन्यते तत्वविद्विष्णोर्गुणा इच्छादयस्तु ये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वाभाविकेषु जीवस्य कामाद्येषु सदैव तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रेरकत्वेन वर्तन्ते स्वातन्त्र्यं मम न क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति मत्वा न सक्तः स्यात्प्रीतोस्य भवति प्रभुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वभावगुणसम्मूढा ज्ञानादिगुणवत्तरम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वातन्त्र्येणैव कर्तारं चात्मानं प्रतिजानते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तान्गुणान् कर्म तच्चैव विष्ण्वधीनं न ते विदुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेष्वयोग्येषु तत्वज्ञस्तत्त्वं नातिप्रकाशयेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वदेद्विवादरूपेण नोपदेशात्मना क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सभ्यरूपेण वा ब्रूयात्पृष्टेव्यक्तिकृदेव वा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बुद्ध्वाप्यसौ यतो नित्यं स्वभावानुगचेष्टितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वभावं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि प्रकाशसंहितायाम् ॥ २७-३५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ केन प्रयुक्तोयं पापं चरति पूरुषः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V36"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V36_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "परमेश्वराद्देवेभ्यश्चार्वाक्तनप्रेरकं पृच्छति । अथ केनेति ॥ ३६ ॥",
"tail": "  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम्॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणि मनोबुदि्धरस्याधिष्ठानमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम्॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V41_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "'अखिलप्रेरको विष्णुर्ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "असुरा अशुभेष्वेव कामादेरभिमानिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्र कामः कालनेमिः सर्वं धूममलोल्बवत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शुभमध्याधमजनं क्रमादावृत्य तिष्ठति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महाशनस्य तस्येदं नालं तेनानलोग्निवत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भुञ्जान इंद्रियाविष्टो ज्ञानास्त्रेणैव (दह्यते)हन्यते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानावरणरूपेणेदमावृणोतीत्यावृतं ज्ञानमिति पुनराह । न केवलं दुष्पूरो नालमिति मन्यते चेत्यनलः । 'अग्नेरप्यनलः कामो यन्नालमिति मन्यत'' इति च ॥ ३७-४१ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनसस्तु परा बुदि्धर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम्॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्भगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये तृतीयोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C03_V43"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C03_V43_B01"
},
"text": "'सर्वेभ्यः प्रवरा देवा इन्द्राद्या इंद्रियात्मकाः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तेभ्यो मनोभिमानी तु रुद्रस्तस्मात्सरस्वती ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बुध्द्यात्मिका ततो ब्रह्मा महानात्मा परः स्मृऽतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अव्यक्तरूपा लक्ष्मीश्च वरातोतो हरिः स्वयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न तत्समोधिको वेति ह्यानुपूर्वी प्रकीर्तिता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथाक्रमप्रबोधेन नाश्याः कामादिशत्रवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्राप्यते च परं स्थानं विष्णोरतुलमञ्जसा'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'न चेंद्रियेभ्यः परा ह्यर्था रुद्रोहङ्कृतिरूपकः'' । इत्यादिविरोधः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'सर्वाभिमानिनो देवाः सर्वेपि ह्युत्तरोत्तरम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आधिक्यं वक्तुमेवैषां पृथक्स्थानमुदीर्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आधिक्यक्रम एवात्र शास्त्रतात्पर्यमिष्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्थानेषु त्ववरेषां च परे सन्ति न चेतरे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथापि पितुरर्थो यः पुत्रस्याप्युपचर्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अव्यक्तादिपदार्थानां सर्वे तदभिमानिनः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'यत्र ह क्व च पुत्रस्य तत्पितुर्यत्र वा पितुस्तद्वा पुत्रस्येत्येतदुक्तं भवति'' । इत्यादिश्रुतेश्च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'बहुवाचिनां तुशब्दानां लिङ्गप्रकरणादिभिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रवृत्तिहेतोश्चाधिक्यान्निर्णयोर्थेषु गम्यते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahma_id"
},
"text": "'लिङ्गादिसाम्यं यत्र स्यात्प्रयोगाधिक्यमेव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "निर्णायकं भवेत्तत्र तेन स्यात्सुबहुश्रुतः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ॥४२ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C04",
"type": "adhyaya",
"name": "चतुर्थोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "चतुर्थोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धेः परस्य माहात्म्यं कर्मभेदो ज्ञानमाहात्म्यं चोच्यतेस्मिन्नध्याये ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेब्रवीत्॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स एवायं मया तेद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्तोसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम्॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "उक्तयोर्ज्ञानकर्मणोरुभयोर्विशेषविस्तरात्मकोयमध्यायः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणां यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पञ्चरात्रात्मकं ज्ञानं व्यासोदात्पाण्डवेषु तत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेषामेवावतारेषु सेनामध्येर्जुनाय च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रादाद्गीतेति निर्दिष्टं सङ्क्षेपेणायुयुत्सवे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथा कुर्वन्ति कर्माणि यथा जानन्ति देवताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वे कार्तयुगाश्चैव नृपाश्च मनुपूर्वकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञातव्यं चैव कर्तव्यं यथा सर्वैर्मुमुक्षुभिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "त्रैतादित्रिषु जातैश्च गीतायां तदुदाहृतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पाण्डवाद्याः क्षेमकान्ताः करिष्यन्ति च जानते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथैव तेन गीताया नास्ति शास्त्रं समं क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वेदार्थपूर्वकं ज्ञेयं पञ्चरात्रं यतोखिलम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्सङ्क्षेपश्च गीतेयं तस्मान्नास्याः समं क्वचित्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १-३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V05_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'जानन्तोपि विशेषार्थज्ञानाय स्थापनाय वा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृच्छन्ति साधवो यस्मात्तेन पृच्छसि पार्थिव ॥'' इत्याग्नेयवचनान्नार्जुनो भगवन्तं न जानाति ॥ ४-५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अजोपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोपि सन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V07_B01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashruthi_id"
},
"text": "आत्ममायया आत्मेच्छया । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय स्वभावम् । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' इत्यादिश्रुतेश्च । अत एव स्वशब्देन विशेषणं 'प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य'' इत्यादिषु । 'मयाध्यक्षेण प्रकृतिः'' इत्यादिषु तु न स्वशब्दः । 'प्रकृतिं विदि्ध मे पराम्'' इत्यादिषु सम्बन्धित्वेन प्रतीतेरन्या । अत्र तु स्वशब्दः स्वरूपवाची । स्वभाव इत्यत्रापि स्वाख्यो भावः स्वभावः । भावशब्दस्तु सम्बन्ध्याशङ्कानिवृत्तये । स्वस्वभाव इति तु स्वस्वरूपमितिवदुपचारत्वाशङ्कां निवर्तयति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'स्रष्टृत्वादिस्वभावत्वात्स्वेच्छया विष्णुरव्ययः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सृष्ट्यादिकं करोत्यद्धा स्वयं च बहुधा भवेत्'' ॥"
}
],
"tail": "\u003E"
}
],
"tail": " इति नारायणश्रुतिः॥ ६,७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोर्जुन॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V09_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'येषां गुणानां ज्ञानेन मुक्तिरुक्ता पृथक्पृथक् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदेषु चेतिहासेषु सा तु तेषां समुच्चयात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवमेव शमादीनां नान्यथा तु कथञ्चन'' ॥ इति ब्रह्मवैवर्तवचनाज्जन्म कर्म चेत्यादिषु न तावन्मात्रेण मोक्षः ॥९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V10_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'मयं प्रधानमुद्दिष्टं प्राधान्यं यैर्हरेर्मतम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भगवन्मयास्ते विज्ञेयास्ते मुच्यन्ते न चापरे'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मयि भावो मद्भावः ॥१० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काङ्क्षन्तः कर्मणां सिदि्धं यजन्त इह देवताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिदि्धर्भवति कर्मजा॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V12_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव भजामि । तदनुसारिफलदानरूपेण । अन्यदेवतायाजिनामपि मत्समर्पणेन वैष्णवमार्गानुवर्तनेनैव सम्यक् फलं भवति ॥"
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यदैवतपूजापि यस्मिन्नन्ते समर्पिता स्वर्गादिफलहेतुः स्यात् नान्यथा तं भजेद्धरिम् ॥ इत्याग्नेये ॥ ११-१२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V13_B01"
},
"text": "'सत्वसत्वाधिकरजोरजोभिस्तमसा तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वर्णा विभक्ताश्चत्वारः सात्विका एव वैष्णवा'' इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कर्मविभागं शमो दम इत्यादिना वक्ष्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'वैष्णवाः सात्विका एव तामसा एव चापरे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दौर्लभ्यसुलभत्वेन तेषां वर्णादिभिन्नता'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "'स्वाभाविको ब्राह्मणादिः शमाद्यैरेव भिद्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "योनिभेदकृतो भेदो ज्ञेय औपाधिकस्त्वयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुभक्तिश्चानुगता सर्ववर्णेषु विश्पतिम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आरभ्य हीयतेथापि भेदः स्वाभाविकस्ततः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'कर्तापि भगवान्विष्णुरकर्तेति च कथ्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्य कर्ता यतो नान्यः स्वतन्त्रत्वात्परात्मनः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अपिशब्दो गुणसमुच्चयार्थः । कर्ता मे नास्तीत्यपि विद्धीति ॥१३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मां योभिजानाति कर्मभिर्न स बद्ध्यते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V14_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवाभेदनिवृत्त्यर्थं मामिति विशेषणम् ॥ १४ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किं कर्म किमकर्मेति कवयोप्यत्र मोहिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V17_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मापि नो मत्त इति बोद्धव्यमित्यादि ॥ १७ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स बुदि्धमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V18_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "कर्मणि जीवे अस्वातन्त्र्यादकर्म कर्मविधिफलयोरभावात् । अकर्मणि विष्णौ । स्वातन्त्र्यात्सर्वकर्तृत्वम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "करोस्मिन् मीयत इति कर्म जीव उदाहृतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विधिशब्देनामितत्वात् अकर्म भगवान् हरिः ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कर इति सकारान्तः अदृष्टवाची । क्रियावाची वा । तदधीनत्वात् । प्रसिद्धश्च जीवे कर्मशब्दः पञ्चरात्रे । कृत्स्नफलवत्वात् कृत्स्नकर्मकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "॥१८ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तोनिराश्रयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मण्यभिप्रवृत्तोपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिराश्रयो भगवदाश्रयत्वात् । मुक्तस्य स्वातन्त्र्याभिमानात् ॥२०॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबद्ध्यते॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V24_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bharatha_id"
},
"text": "कथमभिमानत्यागः ? ब्रह्मार्पणमित्यादि । ब्रह्मण्यर्पणं ब्रह्मार्पणम् । ब्रह्मणो हविः । ब्रह्मणोग्नौ । ब्रह्मणः कर्मसमाधिना सह । समाधिरपि तदधीना इत्यर्थः ।'एकः स्वतन्त्रो भगवान् तदीयं त्वन्यदुच्यते'' ।"
}
],
"tail": " इति भारते ॥२४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शब्दादीन्विषयानन्य इंद्रियाग्निषु जुह्वति॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V26_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "दैवं विष्णुमेव यज्ञ इत्युपासते । स्वभोग्यत्वात्स्वयमेव यज्ञः । ब्रह्मा-ख्याग्नौ क्रियायज्ञं तेनैव यज्ञाख्येन विष्णुना समर्पयन्ति । तत्पूजात्वेन श्रोत्रादिसंयमं कुर्वन्ति । तत्पूजात्वेन विषयान् भुञ्जते ॥ २५, २६ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वाणींद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "तत्पूजात्वेनेंद्रियादिसंयमं कुर्वन्ति । यज्ञेनैवेति सर्वत्राप्यन्वीयते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'तेनैव तं पूजयेद्वा विहितैर्वान्यसाधनैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स एव विष्णोर्यज्ञः स्यान्मानसो वा स बाह्यकः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते॥ २७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेपानं तथापरे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नायं लोकोस्त्ययज्ञस्य कुतोन्यः कुरुसत्तम॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मजान्विदि्ध तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V32_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रादीनित्यादिष्विज्यानुक्तेरिज्योन्य इति शङ्कां निवारयति । वितता ब्रह्मणो मुख इति । 'सर्वयज्ञैः परं ब्रह्म याज्यं विष्ण्वाख्यमव्ययम्'' । इति च ॥ ३२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V33"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V33_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं कर्माखिलम् आसमन्तादल्पं ज्ञाने परिसमाप्यते । ज्ञाने जाते पूर्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'समाप्तविद्यान् धनुषि श्रेष्ठान् यान् सप्त मन्यसे ।'' इतिवत्समाप्तिशब्दोत्र पूर्तिवाची । ज्ञानासिनात्मनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ'' इत्यादि पुनर्योगकथनात् ॥३३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्विदि्ध प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V35_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'ज्ञानं तेहं सविज्ञानम्'' इति वक्ष्यमाणत्वात्स्वयमेवोपदेक्ष्यति ॥ ३४ ॥"
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मनि व्याप्ते मयि । अथो तस्माद्य्वाप्तत्वादेव ॥ ३५ ॥"
},
{
"tag": "line",
"text": "करणभूतज्ञानं स्तौति पुनः श्लोकत्रयेण-",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसात्कुरुतेर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं मत्परः संयतेंद्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्थोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C04_V42"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C04_V42_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मवन्तं परमात्मभक्तम् ॥ ४१ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C05",
"type": "adhyaya",
"name": "पञ्चमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "पञ्चमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तृतीयाध्यायोक्तमेव कर्मयोगं प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन -'यदृच्छालाभसन्तुष्टः'' इत्यादि सन्न्यासम् ; 'कुरु कर्म'' इत्यादि कर्मयोगं च-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V01_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "योगसंन्यासयोर्लक्षणं स्पष्टयत्यनेनाध्यायेन । योगसंन्यस्तकर्माणमित्यादौ न्यासशब्दः सर्वकर्मत्यागविषयः इत्याशङ्क्य योगसंन्यासयोर्भिन्नपुन्निष्ठत्वाभिप्रायेण पृच्छति । संन्यासमिति ॥१॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "एकपुंयोग्यावेतौ तयोर्मध्ये योग एव विशिष्ट इति परिहाराभिप्रायः । उभौ समुच्चितौ । 'संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगत'' इति वक्ष्यमाणत्वात् ॥ २ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वेषादिवर्जनमेव संन्यासशब्दार्थो न यत्याश्रमोत्राभिप्रेत इत्याह ज्ञेय इति । न च 'काम्यानां कर्मणां न्यासम्'' इत्यनेन विरोधः । तेनापि सहितस्य न्यासत्वात् । न च त्यागस्य पृथग्वचनाद्विरोधः । कुरुपाण्डववत् न्यासावान्तरभेदत्वात्त्यागस्य ॥ ३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "बालास्तु न्यासशब्देन यत्याश्रममेव स्वीकृत्य तत्स्थानामेव साङ्ख्य-शब्दोदितज्ञानाधिकारो गृहस्थानामेव योगशब्दोदितकर्माधिकार इति मन्यन्ते । तन्न पण्डिता मन्यन्ते । कुतः ? यस्माज्ज्ञानमार्गं कर्ममार्गं च सम्यगास्थितः उभयोरपि फलं प्राप्नोति ॥ ४ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasasmruthi_id"
},
"text": "तस्माज्ज्ञानिनां कर्माप्यनुष्ठेयम् । कर्मिणामपि गृहस्थानां ज्ञातव्यो भगवान् । न हि ज्ञानं विना कर्मणः सम्यगनुष्ठानं भवति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निवृत्तं सेवामानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बुद्ध्याविहिंसन् पुष्पैर्वा प्रणवेन समर्चयेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तिरस्तीति नियमो ब्रह्मदृग्यस्य विद्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्याप्यानन्दवृदि्धः स्याद्वैष्णवं कर्म कुर्वतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कर्म ब्रह्मदृशा हीनं न मुख्यमिति कीर्तितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मात्कर्मेति तत्प्राहुर्यत्कृतं ब्रह्मदर्शिना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतस्मान्न्यासिनां लोकं संयान्ति गृहिणोपि हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानमार्गः कर्ममार्ग इति भेदस्ततो न हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादाश्रमभेदोयं कर्मसङ्कोचसम्भवः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति व्यासस्मृऽतेः ॥५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V06_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'मोक्षोपायो योग इति तद्रूपो न्यास एव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्ण्वर्पिततया भद्रो नान्यो न्यासः कथञ्चन'' । इत्याग्नेये । विष्ण्वर्पितत्वादियोगरूपत्वं विना केवलकर्मत्यागो नरकफल एव । 'यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव'' । इति वक्ष्यमाणत्वात् । योगविशेषत्वान्न्यासस्य पृथगुक्तिः ॥६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेंद्रियः",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतात्मभूतात्माकुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V07_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतात्मभूतात्मेति मुख्ययोगः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'आदानात्सर्वभूतानां विष्णुरात्मा प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतात्मभूतात्मा तत्र भूतमनाः पुमान्'' ॥ इति च ॥७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यन् शृृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V09_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा न्यासस्य योगरूपत्वं तथाह नैव किञ्चिदित्यादिना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'विष्णुनार्थेष्वीरितानि मन आदीनि सर्वशः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वर्तन्तेन्यो न स्वतन्त्र इति जानन् हि तत्ववित्'' ॥ इति च ॥ ८, ९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिंद्रियैरपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V13_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्पूजात्मकानि तत्कृतानि मम शुभार्थमिति ब्रह्मण्याधानम् । स्वातन्त्र्याभावापेक्षयैव जीवस्याकर्तृत्वम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'स्ववन्दनं यथा पित्रा कारितं शिशुकर्तृकम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं पूजा विष्ण्वधीना भवेज्जीवकृतेत्यपि'' ॥ इति प्रवृत्ते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतो मनसैव कर्मन्यासोस्वातन्त्र्यापेक्षया ॥ १०-१३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V17_B01"
},
"text": "यथा पितॄदत्तं पालकत्वं राजपुत्राणाम् एवं परमात्मदत्तं क्रियास्वातन्त्र्य-लक्षणं कर्तृत्वम् । क्रियानिष्पन्नधर्मादिरूपकर्मणि स्वातन्त्र्यं च जीवानामप्यस्तीत्याशङ्कां परिहरति । न कर्तृत्वमित्यादिना । क्रियायामदृष्टोत्पादने फले च स्वातन्त्र्यं लोकस्य न सृजतीश्वर इत्यर्थः । अन्यथा लोकस्येति विशेषणं व्यर्थम् । जनपदे निवसतां तद्वित्त-भोजिनामप्याधिपत्यादानान्न दत्ता जनपदा राज्ञा स्वपुत्राणामितिवत्कर्मफलादिसंयोगिनामपि तत्स्वातन्त्र्यादानान्न सृजतीति युज्यते । स्वयमेव भवति भावयति चेति स्वभावो भगवान् । स्वभावत्वात्स्वयमेव कर्तृत्वादिषु प्रवर्तते ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavaraha_id"
},
"text": "'स्वातन्त्र्याद्भगवान्विष्णुः स्वभाव इति कीर्तितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तत्स्वातन्त्र्यं कदाप्येष नान्यस्य सृजति क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वातन्त्र्यादेव पापादिसम्बन्धः कुर्वतोपि न ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अज्ञानावृतबुदि्धत्वादीदृशं तं न जानते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महावाराहे । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "'अहं सर्वस्य प्रभवः'' । 'तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णामि'' ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च ।'' 'न ऋते त्वत्क्रियते किञ्चिनारे'' । 'देवस्यैष स्वभावोयम्'' ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्'' । इत्यादेर्नास्यास्वाभाविकं कर्तृत्वमकर्तृत्वं वा । विपरीतप्रमाणाभावाच्च । अनिर्वाच्यनिरासादेव च निरस्तोयं पक्षः । न च सर्वविशेषराहित्यवादिनां शून्यवादात्कश्चिद्विशेषः । न हि सर्वविशेषरहितमित्युक्ते तदस्तीति सिद्ध्यति । वाच्यत्वलक्ष्यत्वास्तित्वादीनामपि विशेषत्वात् । अन्यथास्ति ब्रह्मेत्यादीनां शब्दानामपि पर्यायत्वादयो दोषाः । व्यावर्त्यविशेषश्च व्यावृत्तविशेषनिबन्धन एव । अन्यथा वैयर्थ्यमेव स्यात् । न च सर्वशब्दावाच्यस्य लक्ष्यत्वम् । न च सर्वप्रमाणागोचरमस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् । नास्तित्वं तु सप्तमरसादिवददर्शनात्सिद्ध्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वप्रकाशत्वं च न अमानं सिद्ध्यति । स्वयम्प्रकाशत्वं च ततोतिरिक्तं चेद्विशेषाङ्गीकारः । न चेत्तदेव प्रमाणगोचरम् । तत्प्रमाणाभावे परप्रकाशत्वमात्रनिरासे स्वप्रकाशत्वे प्रमाणाभावादप्रकाशत्वमेव स्यात् । अर्थतः सिदि्धरित्यर्थापत्तितः सिदि्धस्तत्प्रमाणतः सिदि्धर्वा । उभयथापि प्रमेयत्वमेव स्यात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वप्रकाशशब्देन स्वमितत्वानङ्गीकारात्परमितत्वानङ्गीकाराच्चासिदि्धरेव । प्रकाश इत्युक्तेपि स्वमन्यं वा किञ्चित्प्रकाश्यं विना न दृष्ट एव भोजनादिवत् । कर्तृकर्मविरोधश्चानुभवविरुद्धः । ज्ञानं च ज्ञेयं ज्ञातारं च विना न दृष्टम् । अतः शून्यवादान्न कश्चिद्विशेषः । अतोनन्तदोषदुष्टत्वादुपरम्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "हरिः स्वभावतः कर्ता सर्वमन्यत्तदीरितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतः सा कर्तृता तस्य न कदाचिद्विनश्यति ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ १४-१७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V18_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'विषमेष्वपि जीवेषु समो विष्णुः सदैव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्तृणादिगतस्यापि गुणाः पूर्णा हरेः सदा'' ॥ इति च ॥१८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थिरबुदि्धरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "संन्यासयोगज्ञानानि मिलित्वा प्रपञ्चयत्यध्यायशेषेण-",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V23_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "इदानीमपि परमात्मनि स्मृऽतमात्रे सुखं विन्दतीति यत्तदा स एव सम्यगुक्तः किमु ॥ २१-२३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      \n      "
},
{
"tag": "gadya",
"text": "ज्ञानिलक्षणं प्रपञ्चयत्युत्तरश्लोकैः-",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योन्तः सुखोन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोधिगच्छति॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V24_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणि भूतः । अन्यथा पुनर्ब्रह्म गच्छतीति विरोधाच्च । अन्तस्सुखादिकं च ब्रह्मदर्शनात् ॥ २४ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "छिन्नद्वैधायतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतेंद्रियमनोबुदि्धर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C05_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V28_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अमुक्तो मुक्तसादृश्यान्मुक्त एव हि तत्त्वदृक् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "किमु मुक्तिगतस्तस्माज्ज्ञानमेवाधिकं नरे'' ॥ इति नारदीये ॥ २७, २८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C05_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोध्यायः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C06",
"type": "adhyaya",
"name": "षष्ठोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "षष्ठोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानान्तरङ्गं समाधियोगमाहानेनाध्यायेन ध्यानमत्रोच्यते ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V01_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'स ब्रह्मनिष्ठस्तु यतिर्महात्मा शारीरमग्निं च मुखे जुहोति'' ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्यादेर्न यतेरप्यनग्नित्वम् । आत्मसमारोपणाच्च ॥१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विदि्ध पाण्डव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "योगविशेष एव संन्यास इत्यर्थः ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "सम्पूर्णोपायो योगारूढः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'नानाजनस्य शुश्रूषा कर्मेति करवन्मितेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "योगार्थिना तु सा कार्या योगस्थेन हरौ स्थितिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेनापि स्वोत्तमानां तु कार्यान्यैरखिलेष्वपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शक्तितः करणीयेति विशेषोसिद्धसिद्धयोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्राप्तोपायस्तु सिद्धः स्यात् प्रेप्सुः साधक उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्य प्राण्युपकारेण सन्तुष्टो भवतीश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सिद्धोपायेन विष्णोस्तु ध्यानव्याख्यार्चनादिकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कार्यं नान्यत् तस्य तेन तुष्टो भवति केशवः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्तवचनान्न विरोधः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' ।"
}
],
"tail": " इति भागवते ॥३ ॥"
}
],
"tail": "      \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा हि नेंद्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V04_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं नानुषज्यते ? सर्वसङ्कल्पसंन्यासी ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मयि सर्वणि कर्माणि'' इत्युक्तत्वात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मदधीनमिदं ज्ञात्वा मत्संन्यासीति चोच्यते'' । इति च ॥४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V06_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'उद्धरेतैव संसाराज्जीवात्मानं परात्मना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुर्बन्धुः सतां नित्यं परात्मा ह्यसतामरिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादजया भक्तया जितो यस्य वशेत्विव ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वर्तते तस्य मित्रं स तदन्यस्य च शत्रुवत्'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'परमात्मा समाहितः'' इति वाक्यशेषाच्च ॥ ५, ६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेंद्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'सर्वत्र विष्णोरुत्कर्षज्ञानं ज्ञानमितीर्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तद्विशेषपरिज्ञानं विज्ञानमिति गीयते'' ॥ इति च ॥ ७,८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "साधुष्वपि च पापेषु समबुदि्धर्विशिष्यते॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'यस्य यत्र यथा वृत्तिर्विहिता वर्तनं तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञानं वापि समत्वं तद्विषमत्वमतोन्यथा'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महाविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "'अनिमित्तस्नेहवांस्तु सुहृज्ज्ञात्वोपकारकृत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मित्रं वधादिकृदरिर्द्वेष्यस्त्वप्रियमात्रकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उदासीनः स्नेहवतोप्यस्नेही तत्कृतानुकृत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\u003Eमध्यस्थ इति विज्ञेयः सुहृदेषु विशिष्यते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ॥ ९-१९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेंद्रियक्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपविश्यासने युञ्ज््याद्योगमात्मविशुद्धये॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृऽता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मानं विष्णुम् । आत्मना तत्प्रसादेन (तत्प्रसादादेव) ॥ २० ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुदि्धग्राह्यमतींद्रियम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स निश्चयेन योक्तव्यो योगोनिर्विण्णचेतसा॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनसैवेंद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणि भूतम् ॥ २७ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "युञ्जन् एवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V29_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतेषु स्थितं परमात्मानम् ॥ २९ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वथा वर्तमानोपि स योगी मयि वर्तते॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V31_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वत्र विष्णुरेक इति स्थितः ॥ ३१ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V32_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "अतो विष्ण्वनुवर्तिषु स्ववत् स्नेहः कर्तव्यः ॥ ३२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम्॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वश्यात्मना तु यतता शक्योवाप्तुमुपायतः॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अप्राप्य योगसंसिदि्धं कां गतिं कृष्ण गच्छति॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V37_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "अयतिः अप्रयत्नः । ''प्रयत्नाद्यतमानस्तु\" इति वाक्यशेषात् । योगशब्द-स्योपायार्थत्वेप्यत्रोपायविशेष एव ध्यानयोगादिर्विवक्षित इति न विरोधः॥ ३७ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतदि्ध दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम्॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्र तं बुदि्धसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन॥४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोपि सः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V44"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V44_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramayoga_id"
},
"text": "'मोक्षोपायस्य जिज्ञासुरपि केवलपाठकात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विशिष्टः किमु तद्विद्वान् किं पुनर्यस्तदास्थितः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति परमयोगे ॥४४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोधिकः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे समाधियोगप्रपञ्चनं नाम षष्ठोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षष्ठोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C06_V47"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C06_V47_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Dattatreya_id"
},
"text": "'तपसश्चैव यज्ञादेर्ध्यानमेव विशिष्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अज्ञानिध्यानतो ज्ञानं ध्यानं सज्ज्ञानमप्यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्रापि मय्यभक्तस्य नान्यद्ध्यानं प्रयोजकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यसामान्यविद् यो मे यश्चान्यं नेति पश्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवरत्वदृगुदासीनो विद्वेषी चेत्यभक्तयः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मद्भक्तोपि हि कार्यार्थं यो ध्यायेदन्यदेवताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "परिवारतामृते तस्मात् केवलं मदुपासकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वरोन्यान् मदधीनांश्च सर्वान् जानन् विशुद्धधीः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति च दत्तात्रेयवचनम् ॥ ४६,४७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C07",
"type": "adhyaya",
"name": "सप्तमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "सप्तमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधनं प्राधान्येनोक्तमतीतैरध्यायैः । उत्तरैस्तु षड्भिर्भगवन्माहात्म्यं प्राधान्येनाह-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भगवन्महिमा विशेषत उच्यते ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं तेहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा नेह भूयोन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'अनन्तानां तु जीवानां यतन्ते केचिदेव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्त्यै तेषु च मुच्यन्ते केचिन्मुक्तेषु च स्फुटम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "केचनैव हरिं सम्यग् ब्रह्मरुद्रादयो विदुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्येषां यावता मुक्तिस्तावत् ज्ञानं हरौ परम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Sattatva_id"
},
"text": "'सर्वे मुक्ता हरौ भक्तास्तेषु ब्रह्मैव मुख्यतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णोः परमभक्तस्तु तस्मात् जीवघनो मतः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति सत्तत्त्वे ॥३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूमिरापोनलो वायुः खं मनो बुदि्धरेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विदि्ध मे पराम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V06_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अचेतना चेतनेति द्विविधा प्रकृतिर्मता ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्रिगुणाचेतना तत्र चेतना श्रीर्हरिप्रिया ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते उभे विष्णुवशगे जगतः कारणे मते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पिता विष्णुः स जगतो माता श्रीर्या त्वचेतना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपादानं तु जगतः सैव विष्णुबलेरिता'' ॥ इति ॥ ४-६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V07_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मत्तोन्यत् परतरं नास्ति । परतरस्त्वहमेवेत्यर्थः । अन्यथान्यदिति व्यर्थम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अवरा दुःखसम्बन्धाज्जीवा एव प्रकीर्तिताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यनिर्दुःखरूपत्वात् परा श्रीरेकलैव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दुःखासम्पीडितत्वात्तु मध्यमो वायुरुच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्याधीनरूपत्वादसमाधिकसौख्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्तन्त्रत्वाच्च सर्वस्य स विष्णुः परतमो मतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभावादन्तरान्यस्य त्विहैकार्थौ तरप्तमौ ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्याः सम्बन्धयोग्यत्वाज्जीवा अप्यवरा मताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्या जडायाः प्रकृतेरवरत्वे क्व संशयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथावरतरा ये तु विमुखाश्चेतना हरेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यदुःखैकयोग्यत्वान्न ह्येतत् स्यादचेतने ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतः परत(रं)मं विष्णुं यो वेत्ति स विमुच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तस्तु स्यात् पराभासः सुनित्यसुखभोजनात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्रापि तारतम्यं स्यात् तेषु ब्रह्माधिको मतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोराधिक्यसंवित्तिः सर्वस्माज्ज्ञानमुच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं विविच्य तज्ज्ञानं विज्ञानमिति कीर्तितम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतच्च तारतम्येन वर्तते केशवादिषु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुख्यविज्ञान्यतो विष्णुः किञ्चिद्विज्ञानिनोपरे ॥७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रसोहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बीजं मां सर्वभूतानां विदि्ध पार्थ सनातनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुदि्धर्बुदि्धमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V11_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सोप्सु स्थित्वा रसयति रसनामा ततः स्मृऽतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूर्यचन्द्रादिषु स्थित्वा प्रभानामा प्रभासनात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदस्थः प्रणवाख्योसावात्मानं यत् प्रणौत्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "खे स्थितः शब्दनामासौ यच्छब्दयति केशवः ॥८ ॥ पुण्यापुण्यं गन्धयति स्वयं पुण्यो धरास्थितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेजयत्यग्निसंस्थः (स) सन् भूतस्थो जीवनप्रदः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तपस्विसंस्थस्तपति ... ... ॥९ ॥ ... व्यञ्जनाद् बीजसञ्ज्ञितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बोधनाद् बुदि्धनामासौ बुदि्धमत्सु व्यवस्थितः ॥१० ॥ नित्यपूर्णबलत्वात्तु बलकामविवर्जितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अरा(जस)गजबलश्चैव स्थानेभ्योन्येष्वयोजनात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतादृशबलात्मासौ बलिनां बलदः स्वयम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बेति पूर्णत्ववाची स्यात् तद्रतेर्बलमुच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रायो हि कामिता अर्था धर्मं हन्युर्हरिः पुनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न धर्महानिकृत् किन्तु कामितो धर्मवृदि्धकृत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्माविरुद्धकामोतो विष्णुर्भूतेषु संस्थितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं स सर्वतश्चान्यः स्वतन्त्रश्चैव सर्वगः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यवस्थयैव सर्वेषां सर्वदा सर्वदः प्रभुः ॥११ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्त एवेति तान्विदि्ध न त्वहं तेषु ते मयि॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V12_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत एव नचान्यस्मात् तदायत्तमिदं न सः ॥ अन्यायत्तः ... ॥ १२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V19_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "... अचेतनया तन्मेयत्वात्तु मायया ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "लक्ष्म्या वशगया लोको विष्णुनैव विमोहितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये तु विष्णुं प्रपद्यन्ते ते मायां (तु) तां तरन्ति हि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "लक्ष्मीः सा जडमायाया देवता ते उभे अपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोर्वशे ततोनन्यभक्त्या तं शरणं व्रजेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यादृशी तत्र भक्तिः स्यात् तादृश्यन्यत्र नैव चेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्यभक्तिः सा ज्ञेया विष्णावेव तु सा भवेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषु वैष्णवत्वेन लक्ष्मीब्रह्महरादिषु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "कुर्याद् भक्तिं नान्यथा तु तद्वशा एव ते यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं जानंस्तमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णं वस्तु यतो ह्येको वासुदेवो नचापरः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवंविद् दुर्लभो लोके यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ १३-१९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेन्यदेवताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V23_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "... ... यत् सर्वे मिश्रयाजिनः ॥ 'विष्णुं तत् परमज्ञात्वा रमाब्रह्महरादिकान् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यजन्नपि तमो घोरं नित्युदुःखं प्रयाति हि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानां तु कुले जातो यावद् विष्णोः समर्चनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णुतत्त्वं च जानीयात् तावत् सेवा पृथक् कृता ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विद्याद्यैहिकभोगाय यदि बुद्ध्वा पुनर्न तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिवारतामृते कुर्यादन्यदेवार्चनं क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अजानता कृतं त्यक्तं न दोषाय भविष्यति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्मादिप्रदमेव स्यादत्यागे पुनरेव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षिप्रं च ज्ञापयत्येव भगवान् स्वयमेव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि जन्मान्तरे स्वीयो निमित्तीकृत्य कञ्चन'' ॥ इत्यादि च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्युपसंहाराच्च तत्तत्कारणत्वात् तत्तन्नामेत्यवसीयते । ''मयि सर्वमिदं प्रोतम्\" इति भेदेनैवोपक्रमाच्च । आप्नोति विष्णुमित्येवात्मशब्दो ज्ञानिनि । 'यच्चाप्नोति यदादत्ते'' इत्यादेः । 'आस्थितः स हि'' 'मां प्रपद्यते'' इत्यादिवाक्यशेषाच्च । बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् भवति । ततो मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति पूर्णमिति जानन् । 'प्रपद्यन्तेन्यदेवताः'' इत्यादिवाक्यशेषे भेददर्शनाच्च । 'देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि'' इति च ॥ २०-२२ ॥ 'ज्ञात्वा परत्वं विष्णोस्तु पृथग् देवान् यजन्नरः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "याति देवांस्तदज्ञात्वा तम एव प्रपद्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथापि यावदन्यैस्तु साम्यं हीनत्वमेकताम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न निश्चिन्वन्ति जायन्ते संसारे ते पुनः पुनः'' ॥ इति च ॥२३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V24_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अव्यक्तः परमात्मासौ व्यक्तो जीव उदाहृतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्यते यस्तयोरैक्यं स तु यात्यधरं तमः'' ॥ इति च ॥२४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूढोयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V26_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'यथात्मानं हरिर्वेत्ति तथान्ये नैव तं विदुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जानन्ति किञ्चित् क्रमशो रमाद्यास्तत्प्रसादतः'' ॥ इति च ॥२६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bharatha_id"
},
"text": "द्वन्द्वमोहो मिथ्याज्ञानम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'तमस्तु शार्वरं विद्यान्मोहश्चैव विपर्ययः'' ।"
}
]
}
],
"tail": " इति भारते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवेश्वरादिकं द्वन्द्वम् । तद्विषयो मोहो द्वन्द्वमोहः । सम्मोहः तदाग्रहः'तदाग्रहो महामोहस्तामिस्रः क्रोध उच्यते'' । इत्युक्तत्वात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्गे सर्गकाल एव ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'जीवधर्मानीश्वरे तु यो जीवेष्वैश्वरानपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विद्याज्जीवेश्वरैक्यं वा द्वन्द्वमोही स उच्यते'' ॥ इत्याग्नेये ॥२७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाणकालेपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C07_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C07_V30_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'तद् ब्रह्म'' इत्युक्तेन्यत्वाशङ्कां निवारयति साधिभूताधिदैवं मामिति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥३० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C08",
"type": "adhyaya",
"name": "अष्टमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "अष्टमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मरणकालकर्तव्यगत्याद्यस्मिन्नध्याये उपदिशति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उक्तव्याख्यानपूर्वकं ब्रह्मप्राप्तिरुच्यते ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधियज्ञः कथं कोत्र देहेस्मिन्मधुसूदन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोसि नियतात्मभिः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोध्यात्ममुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "तदिति विशेषणात् ब्रह्मेत्युक्तमन्यदेव प्रकृत्यादीनां मध्ये किञ्चित्; उपरि 'साधियज्ञं च'' इति चशब्दादधिभूतादिसहितत्वेन विष्णुज्ञानमन्यदेवेति संशयः 'किं तद् ब्रह्म'' इति प्रश्नकारणम् ॥ १,२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर॥ ४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Tatvaviveka_id"
},
"text": "परमाक्षरं विष्णुरेव मुख्यत इति प्रसिद्धत्वात् तथैव (परिहार इति) परिहरति । अज्ञानां तदपि ज्ञापयितुं तथैव परिहारः । पुनरहमिति नोक्तमित्याशङ्का 'अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नम्\" इति विष्णावेव प्रयुक्तेनाव्यक्तशब्देन 'अव्यक्तोक्षर इत्युक्तः'' इति परिह्रियते । 'ये चाप्यक्षरमव्यक्तम्'' इत्यत्र तु पृथक् प्रश्नादुपासकयोः फलतारतम्यकथनात् 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युक्ताक्षरादपि चोत्तमः इति विष्णोरुत्तमत्वकथनाच्चान्यदेवेत्यवसीयते । 'अधियज्ञोहमेव'' इति साधियज्ञमित्युक्त्या प्राप्तभेदनिवृत्त्यर्थम् । तस्यैव सर्वप्राणिदेहस्थित-रूपान्तरापेक्षया सहितत्वं युज्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'प्राणिनां देहगो विष्णुरधियज्ञ इतीरितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स एव व्याप्तरूपेण ब्रह्मेति परिकीर्त्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तैस्तैरधिकयाज्यत्वाद् बृंहितत्वाच्च हेतुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अध्यात्मं तत्स्वभावो यदधिकः परमात्मगः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुंसां सजडभावानां सर्गः कर्म हरेः स्मृऽतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भूताधिकत्वतो जीवा अधिभूतमितीरिताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अधिको दैवतं विष्णुरेव यस्यास्तु सा रमा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुरुप्राणाधिदैवाख्या त्विति ज्ञेयमिदं नरैः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति तत्त्वविवेके ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कथंरूपोधियज्ञ इति प्रश्नस्तु 'अहमेव'' इत्युक्तत्वात् तल्लक्षणोक्त्यैव परिहृतः ॥॥ ३,४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युद्ध्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मय्यर्पितमनोबुदि्धर्मामेवैष्यस्यसंशयः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मद्भावं मयि भावम् । सदा तद्भावभावितानामेव स्मरंस्त्यजतीति केवलतत्कालस्मरणं भवति । न चेत् स्मरतोपि समाधिस्थस्खलनवत् पूर्वकर्मानुसारिस्मृऽत्या तत्प्राप्तिरेव भवति । अपरोक्षज्ञानिनां प्रारब्धकर्मावसाने स्मरंस्त्यजतीति भवत्येव । 'प्रयाणकालेपि च मां ते विदुः'' इत्युक्तत्वात् । 'युक्तचेतसः'' इति विशेषणान्नित्यं स्मरतामेवापरोक्षज्ञानं जायते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'भक्त्या ज्ञानान्निषिद्धानां त्यागान्नित्यहरिस्मृऽतेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अरागाद् विहितात्यागादित्येतैरेव संयुतैः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरोक्षदर्शनं विष्णोर्जायते नान्यथा क्वचित्'' ॥ इति सत्तत्त्वे ॥ ५-८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥॥ ९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥॥ १० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V10_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "तमसः परस्तात् अप्राकृतदेहम् ॥ ९, १० ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥॥ ११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "मन आदीनां ब्रह्मणि चरणं ब्रह्मचर्यम् ॥ ११ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूध््नर्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V13_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "एकाक्षरवाच्यत्वादेकाक्षरं परं ब्रह्म ॥ १३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिदि्धं परमां गताः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Tatvaviveka_id"
},
"text": "'नियमाज्जन्मनोभावो मुक्तस्यैव तथापि तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "महर्लोकमतीतानां न जन्मांशलयौ विना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्राप्यवश्यं तत् स्थानं तैः क्षिप्रं पुनराप्यते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥१६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्रिं युगसहस्रान्तां तेहोरात्रविदो जनाः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V17_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहस्रमिति बह्वेव । ब्रह्मणः परब्रह्मणः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके'' ॥ इति वाक्यशेषात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नहि विरिञ्चाहन्येव सर्वव्यक्तलयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'नित्यस्यापि हरेः कालो द्विपरार्धात्मकस्त्वयम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहःश्चासौ(श्वासो) निमेषश्चेत्यप्रवृत्त्योपचर्यते'' ॥ इति च ॥१७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रात्र्यागमेवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परस्तस्मात्तुभावोन्योव्यक्तोव्यक्तात्सनातनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V23_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्र कालाभिमानिदेवतासु मृत्यनन्तरं प्रयाताः । अग्निर्ज्योतिर्धूमानामकालाभिमानित्वेपि कालप्राचुर्यात् काल इत्युच्यते ॥ २३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V26_B01"
},
"text": "'अग्निर्ज्योतिरिति द्वेधा वह्नेः पुत्रो व्यवस्थितः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तं प्राप्य याति ब्रह्मिष्ठो दिवसाद्यभिमानिनः'' ॥ इति सत्तत्त्वे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "तत्कालमरणविवक्षायामग्निज्योतिर्धूमानामयोगः । 'अथ यो दक्षिणे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमसः सायुज्यं गच्छत्येतौ वै सूर्याचन्द्रमसोर्महिमानौ ब्राह्मणो विद्वानभिजयति तस्माद् ब्रह्मणो महिमानमाप्नोति'' इति विदुषो दक्षिणायनमरणेप्यपुनरावृत्त्या ब्रह्मप्राप्तिश्रुतेः । 'विद्वान् ब्रह्म समाप्नोति यत्र तत्र मृतोपि सन्''"
}
],
"tail": " इति च पाद्मे ॥ २४-२६ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्मयोगो नाम अष्टमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C08_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C08_V28_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'मार्गौ ब्रह्म च यः पश्येत् साक्षादेवापरोक्षतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वपुण्यातिगोमुह्यन् यात्यसौ ब्रह्म तत् परम्'' ॥ इति च ।॥ २७-२८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C09",
"type": "adhyaya",
"name": "नवमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "नवमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सप्तमाध्यायोक्तं स्पष्टयत्यस्मिन्नध्याये-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सप्तमोक्तं प्रपञ्चयति ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेशुभात्॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'विष्णुगान्यप्यतत्स्थानि भूतान्येष ह्यसङ्गतः'' इति च । ममात्मा मम देह एव । तदनन्यत्वात् । देहस्याचेतनत्वाशङ्कानिवृत्तये 'ममात्मा'' इत्याह ॥ ४-९ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V10_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'अध्यक्षोधिपतिः प्रोक्तो यदक्षाण्यस्य चोपरि'' ।"
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।॥१० ॥ "
}
],
"tail": "\n        \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V14_B01"
},
"text": "मानुषीं मनुष्यसदृशीम् 'तन्वा विष्णुरनन्योपि स्वाधीनत्वात् तदाश्रितः'' । इति च ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhavishyath_id"
},
"text": "'ब्रह्मरुद्ररमादीनां साम्यदृष्टिरनन्यता ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्रादुर्भावगतस्यापि दोषदृष्टिरपूर्णता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "धर्मदेहावतारादेर्भेददृष्टिश्च सङ्करः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवतारेष्विति ज्ञेयमवज्ञानं जनार्दने ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वं मोघं शुभं तस्य योवजानाति केशवम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवरं याति च तमः प्रादुर्भावगतोप्यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञेयः केवलचिद्देहो विदोषः पूर्णसद्गुणः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति च भविष्यत्पर्वणि ॥ ११-१४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम्॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V15_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'एकमूर्तिश्चतुर्मूर्तिरथवा पञ्चमूर्तिकः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वादशादिप्रभेदो वा पूज्यते सज्जनैर्हरिः'' ॥ इति च ॥१५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मन्त्रोहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेद्यं पवित्रमोङ्कार ऋक्साम यजुरेव च॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V19_B01"
},
"text": "'अर्च्यत्वादृक्समत्वाच्च निजरूपेषु साम सः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "याज्यत्वात् स यजुर्यज्ञः सार्वज्ञ्यात् पुरुषोत्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'क्रतुः कृतिस्वरूपत्वात् स्वधानन्यधृतो यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मानात् त्रातीति मन्त्रोयमुष्टानां निधिरौषधम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आ ज्यायस्त्वादाज्यनामा दर्भोदरधरो यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अहूतत्वाद्धुतं चायमग्निर्नेतागतेर्यतः'' ॥ इत्यादि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'तत्तत्पदार्थभिन्नोपि तत्तन्नामैवमच्युतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वातन्त्र्यात् सर्वकर्तृत्वात् गुणानन्त्याच्च केवलम्'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'ओमित्याक्रियते यस्मादोङ्कारो भगवान् (हरिः) परः'' इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'पातीति पिता मानान्माता यत् स पितुर्महान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पितामहो निधातृत्वान्निधानं भीतरक्षणात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शरणं व्यञ्जनाच्चैव बीजमित्युच्यते प्रभुः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रलयकाले संहर्तृत्वात् प्रलयः । अन्यदापीति मृत्युः'प्राणगः प्राणधर्ता यदमृतं प्रविलापयन् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विश्वं प्रलय इत्युक्तो मृत्युरन्यत्र मारणात्'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'सत् साधुगुणपूर्णत्वादस्मान्नान्यो गुणाधिकः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यतोतोसदिति प्रोक्तं विष्ण्वाख्यं परमं पदम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "॥ १६-१९ ॥ त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं अश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥ २० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गतागतं कामकामा लभन्ते॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "येप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम्॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V22_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अनन्यदेवतायागाद् भक्त्युद्रेकादकामनात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सदा योगाच्च वैशिष्ट्यं त्रैविद्याद् वैष्णवादपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्यादि्ध भागवतस्यैव तेन ब्रह्मादयोखिलाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरपि केशवयाजिनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैष्णवा इति बुद्ध्यैव मानयन्त्यन्यदेवताः ॥'' इत्याग्नेये ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सम्यग्गुणगणज्ञानादुपासा पर्युपासना'' । इति च ॥ २०-२३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोपि माम् ॥॥ २५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V27_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मामिष्ट्वा प्रार्थयन्त इत्युक्तत्वाज्जानन्तोपि नाभिजानन्ति तत्त्वेन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सर्वदेववरत्वेन यो न जानाति केशवम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्य पुण्यानि मोघानि याति चान्धं तमो ध्रुवम्'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मोघाशा मोघकर्माणः'' इत्युक्तत्वाच्च न केवलाज्ञविषयं मिथ्याज्ञानिविषयं वा 'च्यवन्ति ते'' इत्यादि । अतः सर्वाधिक्यं विष्णोर्ज्ञात्वापि ब्रह्मादीनां तत्परिवारत्वादिकमजानतामिदं फलम् ॥ २४-२८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समोहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योस्ति न प्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V28_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'नास्य भक्तोपि यो द्वेष्यो नचाभक्तोपि यः प्रियः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "किन्तु भक्त्यनुसारेण फलदोतः समो हरिः''"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रीत्या मयि ते ॥२९ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येपि स्युः पापयोनयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम्॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराज्यगुह्ययोगो नाम नवमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये नवमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C09_V33"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C09_V33_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'पापादिकारिताश्चैव पुंसां स्वाभाविका अपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विप्रत्वाद्यास्तत्र पुण्याः स्वाभाव्या एव मुक्तिगाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यान्ति स्त्रीत्वं पुमांसोपि पापतः कामतोपि वा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न स्त्रियो यान्ति पुंस्त्वं तु स्वभावादेव याः स्त्रियः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुंसा सहैव पुन्देहस्थितिः स्याद् वरदानतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तज्जन्मनि वराः पापजाताभ्यो निजसत्स्त्रियः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेषामपि जीवानामन्त्यदेहो यथा निजः। मुक्तौ च निजभावः स्यात् कर्मभोगान्ततोपि वा'' इति भविष्यत्पर्ववचनात् पापयोनयः पुण्या इति विशेषणम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥ ३२-३४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C10",
"type": "adhyaya",
"name": "दशमोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "दशमोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपासनार्थं विभूतीर्विशेषकारणत्वं च केषाञ्चिदनेन अध्यायेनाह-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V02_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "उपलक्षणार्थं सुरगणा इत्यादि ॥ १,२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "अनस्यापि आदिः अनादिः ॥ ३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुदि्धर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखं दुःखं भवोभावो भयं चाभयमेव च॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोयशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V05"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V05_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'बुदि्धर्बोधनिधित्वात् तदन्तःकरणमुच्यते'' ।"
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "॥ ४-५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V06_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahme_id"
},
"text": "'मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "वसिष्ठश्च महातेजाः पूर्वे सप्तर्षयः स्मृऽताः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्राह्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavishnupurana_id"
},
"text": "'मनवो बोधवैशेष्याद् देवा ब्रह्मादयः स्मृऽताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "विप्रादिवर्णभेदेन चत्वारो बहवोपि ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दीनत्वाद् देवनामानस्त्वन्ये ब्रह्मादिनामकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवैष्णवकृतो यज्ञो दीनैर्देवैस्तु भुज्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वैष्णवैस्तु कृतो यज्ञो देवैर्हि मनुनामकैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मरीच्याद्यास्तु तत्पुत्रा मानवा नामतः स्मृऽताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्पुत्रपौत्रा मुनयस्तथा मानवमानवाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेभ्यो मनुष्या इत्येषा सृष्टिर्विष्णोः समुत्थिता'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महाविष्णुपुराणे ॥॥ ६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'युज्यते येन योगोसावुपायः शक्तिरेव वा'' । इति च । विशिष्टभवनं विभूतिः । महत्त्वम् । विविधभवनं वा । योगः सामर्थ्यम् ॥ ७ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ददामि बुदि्धयोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V11_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'भजन्ते माम्'' इत्यनेन जीवेश्वरैक्यशङ्कां निवर्तयति ॥ ८ ॥"
},
{
"tag": "line",
"text": "मद्गतप्राणाः मद्विषयचेष्टाः ॥ ९ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "केषु केषु च भावेषु चिन्त्योसि भगवन्मया॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूयः कथय तृप्तिर्हि शृृण्वतो नास्ति मेमृतम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वेदानां सामवेदोस्मि देवानामस्मि वासवः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरोधसां च मुख्यं मां विदि्ध पार्थ बृहस्पतिम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञानां जपयज्ञोस्मि स्थावराणां हिमालयः॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उच्चैःश्रवसमश्वानां विदि्ध माममृतोद्भवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मृगाणां च मृगेन्द्रोहं वैनतेयश्च पक्षिणाम्॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मृत्युः सर्वहरश्चाहं उद्भवश्च भविष्यताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृऽतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मासानां मार्गशीर्षोहं ऋतूनां कुसुमाकरः॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जयोस्मि व्यवसायोस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वृष्णीनां वासुदेवोस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तदस्ति विना यत्स्यात् मया भूतं चराचरम्॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नान्तोस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V40"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V40_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'येषां विष्णुस्वरूपाणां सन्निधेरन्यवस्तुषु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशिष्टत्वं स्वजातेः स्याद् विभूत्याख्यानि तानि तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मनामा ब्रह्मगतः सर्वदैवतसञ्चयात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "आधिक्यहेतुर्भगवान् सामस्थः सामनामकः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "आधिक्यहेतुर्वेदेभ्यस्तथाश्वत्थस्थितो हरिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उत्कर्षहेतुर्वृक्षेभ्यो य एवाश्वत्थनामकः'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'केषु केषु च भावेषु'' इत्युक्तत्वाच्च ब्रह्मादिजीवेभ्योन्यदेव विभूतिरूपम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'द्विविधं वैभवं रूपं प्रत्यक्षं च तिरोहितम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "कपिलव्यासकृष्णाद्यं प्रत्यक्षं वैभवं स्मृऽतम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भिन्नं ब्रह्मादिजीवेभ्यो जडेभ्यश्चापि तद्गतम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वजात्याधिक्यदं तेषां तत् तिरोहितवैभवम्'' ॥ इत्यादि च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'आत्माततगुणत्वेन रवज्ञेयो यतो रविः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उदवन्मेघचलनान्मरीचिः साम साम्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखात् सुखत्वात्तु शशी वेदो वेदनतो हरिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासवर्ती वासवोसौ चेतोनेता तु चेतना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पालकैर्वननीयत्वात् पवनो बोधनान्मनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पावकः शोधनान्मेरुरीरो यन्मास्य सागरः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सारस्य गरणात् स्कन्दो जगतः स्कन्दनाद् भृगुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भर्जनाज्जपयज्ञश्च जातपो याज्य एव च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वाकारस्थितोश्वत्थ ऐरा श्रीश्च तदाश्रयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐरावतो नराणां यद् दद्यात् सर्वं स नारदः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ह्रीश्रीसमाश्रयत्वाच्च हिमालय इतीरितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वर्ज्यत्वादरिभिर्वज्रो वैनतेयो नतास्पदः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वासुकिर्वाससुखदः कन्दर्पः सुखभेदपः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अर्यमा ज्ञेयमातृत्वात् काल आकालनादपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वरुणो वरणाद् द्वन्द्वो द्विरूपोन्तर्बहिर्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मकरो मानकर्तृत्वाद् यमः संयमनाद् विभुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रह्लादः स महानन्दो मृगेन्द्रो मृगयत्पतिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जाह्नवी जहतां स्थानमध्यात्मं चात्मनां पतिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विद्या ज्ञप्तिस्वरूपत्वाद् वादो वाच्यत्वतो हरिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "कीर्त्यो वक्ताश्रयः कीर्तिर्वाक् श्रीरिति च नामतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्मरणीयः स्मृऽतिर्मेधा क्षमारूपस्तथेर्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्यूतं क्रीडापरत्वाच्च गायत्री त्राति गायकान् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं साधुगुणत्वाच्च दण्डनाद्दण्ड उच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बृहत्सारोप्यमेयश्च बृहत्सामोशनोशतेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुभाशुभज्ञानकरः कुसुमाकर ईरितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं ज्ञानात्मतो मौनं मुनीड््यो नीतिरानयन् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मार्गाणामन्तगत्वात्तु मार्गशीर्षः प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखं पिबन् लीलयैव कपिलो व्यास एव च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशिष्टत्वाद् विष्णुनामा विशिष्टप्राणसौख्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं नानागुणैर्विष्णुर्नानानामभिरीरितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानाप्राण्यादिसंस्थश्च विभूतिरिति शब्दितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शश्यादिषु विजातीयस्वाम्यदः सारदः क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शर्वादिषु सजातीयश्रैष्ठ्यदत्वेन संस्थितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शक्रोशनार्जुनाद्येषु सजातीयैकदेशतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवेष्वभ्यधिको ब्रह्मा यतो विष्णोरनन्तरः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "कवित्वादिगुणेष्वेवं यत्समो नास्ति कश्चन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा भीमश्च पार्थेषु ज्ञानं यज्ञेषु चोत्तमम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुदर्शनश्चायुधेषु वेदेष्वृग्वेद एव च'' ॥ इत्यादि विभूतितत्त्वे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्वचित् साम्न आधिक्यमभिमान्यपेक्षया 'ऋचः श्रीर्गीरुमाद्याश्च साम्नः प्राणशिवादयः'' इत्याद्यभिमानिभेदात् । तत्रापि यथायोग्यम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥ २१-४० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसम्भवम्॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V41_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "मम तेजोंशेन संयुक्तं भवति ॥ ४१ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नं एकांशेन स्थितो जगत्॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये दशमोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C10_V42"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C10_V42_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'किं ज्ञातेन'' इति वक्ष्यमाणस्याधिकफलत्वज्ञापकमेव । अन्यथोक्तेरेव वैयर्थ्यात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अन्याधिक्यज्ञापनार्थं शुभं चाक्षिप्यते क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न तावतास्य निन्द्यत्वं ज्ञेयैवान्यवरिष्ठता ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उभयं मिलितं चैव ततोप्यधिकशोभनम्'' ॥ इति च ॥४२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C11",
"type": "adhyaya",
"name": "एकादशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "एकादशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "था श्रुते ध्यानं कर्तुं शक्यं तथा स्वरूपस्थितिरनेनाध्यायेनोच्यते-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोयं विगतो मम॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वाश्चर्यमयं देवं अनन्तं विश्वतो मुखम्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V14_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahme_id"
},
"text": "'आत्मानमव्ययम्'' 'परमं रूपमैश्वरम्'' 'सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतो-मुखम्'' इत्यादिरूपविशेषणाच्च रूपस्येश्वरसाक्षात्स्वरूपत्वं नित्यत्वं तत एव चिदानन्दाद्यात्मकत्वं च सिद्धम् । 'मम देहे'' इत्युक्तत्वाच्चादित्यादीनां भेदः सिद्धः । 'मे रूपाणि'' 'सर्वतोनन्तरूपम्'' इत्यादेः 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इत्यादेश्चैकस्यैवाभिन्नानन्तरूपत्वं च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'एकं रूपं हरेर्नित्यमचिन्त्यैश्वर्ययोगतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बहुसङ्ख्यागोचरं च विशेषादेव केवलम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभावो यत्र भेदस्य प्रमाणावसितो भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषनामा तत्रैव विशेषव्यवहारवान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषोपि स्वरूपं स स्वनिर्वाहक एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "द्रव्यात्मना स नित्योपि विशेषात्मैव जायते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नित्या एव विशेषाश्च केचिदेवं द्विधैव सः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वस्तुस्वरूपमस्त्येवेत्येवमादिष्वभेदिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषोनुभवादेव ज्ञायते सर्ववस्तुषु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नचाविशेषितं किञ्चिद् वाच्यं लक्ष्यं तथा मितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशिष्टस्य स्वतोन्यत्वे स्वस्यामेयत्वहेतुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नैव ज्ञेयं विशिष्टं च मानाभावाच्च नो भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वयमित्यपि हि स्वत्वविशेषेण विवर्जितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न ज्ञेयं तद्विशेष्यं च तथैवेत्यनवस्थितिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभेदे न विरोधोस्ति ज्ञाताज्ञातं यतोखिलम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदेव ज्ञातरूपेण ज्ञातमज्ञातमन्यथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभिन्नस्य विशिष्टत्वान्न दोषद्वयमप्युत ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एकत्वानुभवाच्चैव विशेषानुभवादपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तज्ज्ञानानुभवाच्चैव न दोषद्वयसम्भवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदाभेदौ च तेनैव (तौ नैव) कर्तृभोक्तृविशेषणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मदन्य इत्यनुभवो यतो नैवास्ति कस्यचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदो विशेषणस्यापि नान्तरस्य क्वचिद् भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शुद्धस्वरूप इत्यादावभेदस्यैव दर्शनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अपृथग्दृष्टिनियमाद् बलज्ञानादिकस्य च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ऐक्यं बाह्यविशेषाणां पृथग्दृष्ट्यैव तन्न तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषहेत्वभावेपि द्वैविध्यं कल्प्यते यदि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्रातिसङ्गताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नैकत्वं वापि नानात्वं नियमादस्त्यचेतने ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदाभेदावनुभवादतस्तत्रान्यथागतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एको मदन्यतोन्यश्चेत्येवमेव व्यवस्थितौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदाभेदौ चेतनेषु तस्मान्नैकप्रकारता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एकमित्येव यज्ज्ञातं बहुत्वेनैव तत् पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पटाद्यं ज्ञायते यस्माद् भेदाभेदौ कुतो न तत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तन्तुभ्योन्यः पटः साक्षात् कस्य दृष्टिपथं गतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्यश्चेत् तन्तुभावे पटाभावः कुतो भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न चात्मनि विशेषोत्र दृष्टान्तत्वं गमिष्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शुद्धोहम्प्रत्ययो यस्मात् तत्राभेदप्रदर्शकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अत्रावयवभेदेन स्यादेव ह्यनवस्थितिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न चानवयवं वस्तु क्वचित् स्यान्मानगोचरम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पूर्वापरादिभेदेन यतोंशोस्यावगम्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उपाधिरप्येकदेशसम्बद्धः सन्तमेव हि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञापयेद् भेदमखिलं ग्रसन् स विभजेत् कथम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माद् गुणादिकमपि नास्त्यनंशतया क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भावाभावव्यवहृतेर्विद्यमानेपि वस्तुनि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भेदाभेदौ गुणादेश्च जडे वस्तुनि संस्थितौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चेतने शक्तिरूपेण गुणादेर्भाव इष्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुप्तोयं बलवान् विद्वानित्यादिव्यवहारतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नचैवं शक्तिरूपेण जडे व्यवहृतिः क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एकमेवाद्वितीयं तन्नेह नानास्ति किञ्चन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादिश्रुतिमानाच्च परमैश्वर्यतस्तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वं तु घटते विष्णौ यत् कल्याणगुणात्मकम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि ब्रह्मतर्के ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "॥ १-१४ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थं ऋषींश्च सर्वान् उरगांश्च दिव्यान्॥ १५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V15_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "कमलासने ब्रह्मणि स्थितं रुद्रम्'विष्णुं समाश्रितो ब्रह्मा ब्रह्मणोङ्कगतो हरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "हरस्याङ्गविशेषेषु देवाः सर्वेपि संस्थिताः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥१५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप॥ १६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥ १७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्तासनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे॥ १८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम्॥ १९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन्॥ २० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V20_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्यावापृथिव्योरन्तरमेकेनैव रूपेण व्याप्तम् । 'नान्तं न मध्यम्'' इत्युक्त-त्वात् पुनः 'अनादिमध्यान्तम्'' इति गुणानन्त्यापेक्षया । 'त्वया ततं विश्वमनन्तरूप'' इति कालापेक्षया । स्वयमन्तं विद्यमानमपि न पश्यतीत्याशङ्क्य 'त्वया ततं विश्वम्'' इत्याह । अन्यत् तात्पर्यज्ञापनायाभ्यासरूपम् । 'सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः'' इति 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'' इत्यादिषु सर्वशब्दव्याख्यानरूपम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'त्रिलोकेषु स्थितैर्भक्तैरर्जुनाय प्रदर्शितम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृष्टं विष्णोर्विश्वरूपं स्वयोग्यत्वानुरूपतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रायः सहैव पार्थेन प्रायो भीताश्च तेखिलाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दर्शनाभ्यासतो दृष्टिरानन्दोद्रेकता भवेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्मिन् काले तु भूमेश्च भारहारार्थमुद्यमात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उग्रत्वमिव सर्वत्र न भीतिर्ब्रह्मदर्शिनाम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अर्जुनादधिका ये तु तेषां भीतिर्न चाभवत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रीब्रह्मरुद्रपूर्वाणां कृष्णाया भीमरामयोः'' ॥ इत्याग्नेयवचनात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादि युज्यते ॥ १९,२० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः॥ २१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे॥ २२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम्॥ २३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो॥ २४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ २५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः॥ २६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः॥ २७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति॥ २८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथैव नाशाय विशन्ति लोका- स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः॥ २९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्- लोकान् समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो॥ ३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोस्तु ते देववर प्रसीद ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम्॥ ३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V31_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्ताः सुरसङ्घा विशन्ति । 'प्रवेशो निर्गमश्चैव मुक्तानां स्वेच्छया भवेत्'' । इति हि ब्रह्माण्डे ॥ २१-२५ ॥"
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यचेष्टां कुर्वतामपि भगवच्चेष्टयैव प्रलये प्रजानां प्रवेशवत् प्रवेशो युज्यते । सेनामध्यतो भगवन्मुखानामुभयाभिमुखत्वाच्चोभे सेने तत्र प्रविशतः । ये तु तस्मिन्नेव मुहूर्ते मरिष्यन्ति तेषां दशनान्तरेषु चूर्णितमपि शिरः सूक्ष्मदृष्टिगोचरत्वान्मानुषदृष्ट्या तथा न दृश्यते । यथा भिन्नमपि घटादिकं यावत् पृथङ्ग् न पतति तावन्मन्ददृष्टीनां न ज्ञायते । यथा पुरूरवसो जराश्विभ्यामेव दृष्टा ॥ २६-३० ॥"
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषगुणकर्मविषय एव प्रश्नः । 'विष्णो'' इति सम्बोधनात् ॥ ३१ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कालोस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋतेपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः॥ ३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V32_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavaraha_id"
},
"text": "'कालः कलितसम्पूर्णसद्गुणत्वाज्जनार्दनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "संहारात् सर्ववित्त्वाद् वा सर्वविद्रावणेन वा'' ॥ "
}
]
}
],
"tail": "इति महावराहे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अपिशब्देन भ्रात्रादीन् अपि ऋते ॥३२ ॥"
}
],
"tail": "\n          \n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्॥ ३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान्॥ ३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V34"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V34_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "जयद्रथस्य पितुर्वरादेव विशेषः । निहताः निहतप्राया । पश्चादर्जुनेपि स्थित्वा स एव हनिष्यति ॥ ३४ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥ ३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः॥ ३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोप्यादिकर्त्रे ॥ अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्॥ ३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्वमादिदेवः पुरुषः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप॥ ३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वायुर्यमोग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नमो नमस्तेस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोपि नमो नमस्ते॥ ३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V39"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V39_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "वायुर्बलज्ञानयोगात् शशाङ्कोतिसुखाङ्कितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रः स परमैश्वर्यादिति नानाभिधो हरिः । इति च ॥३९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोस्तु ते सर्वत एव सर्व ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोसि सर्वः॥ ४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि॥ ४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यच्चापहासार्थमसत्कृतोसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकोथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम्॥ ४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V42"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V42_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "एकः सर्वोत्तमोप्यसत्कृतः । 'एकः सर्वाधिको ज्ञेय एष एव करोति यत्'' इति च ॥ ४२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न त्वत्समोस्त्यभ्यधिकः कुतोन्यो लोकत्रयेप्यप्रतिमप्रभाव॥ ४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड््यम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम्॥ ४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अदृष्टपूर्वं हृषितोस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास॥ ४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किरीटिनं गदिनं चक्रहस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते॥ ४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V46"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V46_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेनैव रूपेण भवेति अनन्तरूपगोपनेन तदेव प्रकाशयेत्यर्थः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'पञ्चाननं चिन्त्यमचिन्त्यरूपं पद्मासनं गोपितविश्वरूपम्'' ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "इति हि वैहायससंहितायाम् ॥४६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्॥ ४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V47"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V47_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'विश्वनामा स भगवान् यतः पूर्णगुणः प्रभुः'' ।"
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmanda_id"
},
"text": "'त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम्'' इत्यनेन तेनैवेन्द्रशरीरेण दृष्टमिति ज्ञायते । त्वदन्येनेति तदवरापेक्षया । तैरपि तद्वन्न दृष्टमित्येव ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'विश्वरूपं प्रथमतो ब्रह्मापश्यच्चतुर्मुखः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तच्छतांशेन रुद्रस्तु तच्छतांशेन वासवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथेन्द्रेण पुरा दृष्टमपश्यत् सोर्जुनोपि सन् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदन्ये क्रमयोगेन तच्छतांशादिदर्शिनः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्माण्डे ॥४७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V48",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर॥ ४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V48"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V48_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदादिभिरपि त्वदवरेणैवं द्रष्टुमशक्यः । अन्यथा 'दृष्ट्वाद्भुतं रूपम्'' इत्यादिविरोधः ॥ ४८ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V49",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ग्ममेदम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य॥ ४९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V50",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा॥ ५० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V50"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V50_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्ववत् क्रियत इति स्वकं रूपम् । विश्वरूपमज्ञानां स्वरूपवन्न दर्शयति । एतदज्ञानामपि तथैव दर्शयतीति विशेषः । अन्यथा 'द्रष्टुमिच्छामि ते रूपम्'' इति विरुद्धं स्यात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'परावरविभेदस्तु मुग्धदृष्टिमपेक्ष्य तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रादुर्भावस्वरूपाणां विश्वरूपस्य च प्रभोः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्यथा न विशेषोस्ति व्यक्तिर्ह्यज्ञव्यपेक्षया'' ॥ इति च ॥५० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V51",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V51"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V51_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "किञ्चित् मनुष्यवद् दृश्यमानत्वात् मानुषम् ॥ ५१ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V52",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः॥५२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये एकादशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C11_V52"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V52_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "ये दर्शनकाङ्क्षिणस्तैरपीदानीं दृष्टप्रायः ॥ ५२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V53",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा॥५३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V54",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप॥५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C11_V55",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव॥५५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विश्वरूपदर्शनयोगो नाम एकादशोध्यायः ॥  ",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C12",
"type": "adhyaya",
"name": "द्वादशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "द्वादशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तोपासनाद् भगवदुपासनस्योत्तमत्वं प्रदर्श्य तदुपायं प्रदर्शयत्यस्मिन्नध्याये-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C12_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V01_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधननिर्णयोत्र ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रिये जातः श्रिय आ निरियाय श्रियं वयो जरितृभ्यो दधाति । श्रियं वसाना अमृतत्वमायन् भवन्ति सत्या समिथा मितद्रौ'' 'उपासिता मुक्तिदा सद्य एव ह्यस्येशाना जगतो विष्णुपत्नी । या श्रीर्लक्ष्मीरौपला चाम्बिकेति ह्रीश्चेत्युक्ता संविदग््रया सुविद्या'' इत्यादिश्रुतिभ्यः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'श्रीः सुतुष्टा हरेस्तोषं गमयेत् क्षिप्रमेव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतुष्टा तदतुष्टिं च तस्माद् ध्येयैव सा सदा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तं प्रकृतिं प्राहुः कूटस्थं चाक्षरं च ताम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रधानमिति च प्राहुर्महापुरुष इत्यपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तां ब्रह्म महदित्याहुः परं जीवं परां चितिम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्यास्तु परमो विष्णुः यो ब्रह्म परमं महत्'' ॥ इति ब्रह्माण्डवचनाच्चाव्यक्तोपासनान्मोक्षाशङ्कया पृच्छति । 'कूटस्थोक्षर उच्यते'' इत्युत्तरवचनात् 'कूटस्थमचलम्'' इत्यत्राप्युक्तेरव्यक्तशब्दश्चित्प्रकृतिवाची । अन्यथा 'ये त्वां पर्युपासते, ये चाप्यक्षरम्, तेषां के योगवित्तमाः'' इति भेदेन प्रश्नानुपपत्तिः । 'परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्'' इति तेनैवोक्तत्वात् । ये तु 'ते मे युक्ततमा मताः'' 'मय्येव मन आधत्स्व'' इत्यादौ भगवतोक्तेप्यव्यक्तोपासकानामाधिक्यं वदन्ति ते त्वपलापकत्वादेवाति-साहसिका इति सुशोच्या एव ॥ १ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सन्नियम्येंद्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C12_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paramashruthi_id"
},
"text": "'अविष्णुज्ञैरतद्भक्तैस्तदुपासाविवर्जितैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शपेदुपासिताप्येषा श्रीस्तांस्तद्धरितत्त्ववित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्भक्तस्तमुपास्यैव श्रियं ध्यायीत नित्यदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेन तुष्टा तु साच्छिद्रं दद्याद् विष्णोरुपासनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ततस्तद्दर्शनान्मुक्तिं यात्यसौ नात्र संशयः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथापि सर्वपरमां सर्वदोषविवर्जिताम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञात्वा श्रियं तत्परमं तत्पतिं पुरुषोत्तमम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विज्ञायोपासते नित्यं ते हि युक्ततमा मताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यतः क्लेशोधिकस्तेषां पृथक् श्रियमुपासताम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुना सहिता ध्याता सापि तुष्टिं परां व्रजेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यथा तु पुनर्विष्णोः श्रीपतित्वेन चिन्तनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अच्छिद्रमेव कर्तव्यमिति मुक्तिश्चिराद् भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादक्लेशतो मुक्तिः क्षिप्रं विष्णुमुपासताम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति परमश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "युक्ततमाः साधकतमाः ॥२ ॥ 'न चलेत् स्वात् पदाद् यस्मादचला श्रीस्ततो मता'' । इत्याग्नेये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Naradiya_id"
},
"text": "'सूक्ष्मत्वादप्रसिद्धत्वाद् गुणबाहुल्यतस्तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अनिर्देश्यौ तथाव्यक्तावचिन्त्यौ श्रीश्च माधवः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारदीये ॥३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्लेशोधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मय्येव मन आधत्स्व मयि बुदि्धं निवेशय ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासेप्यसमर्थोसि मत्कर्मपरमो भव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिदि्धमवाप्स्यसि॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अथैतदप्यशक्तोसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C12_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V12_B01"
},
"text": "'विष्णोरन्यं न स्मरेद् यो विना तत्परिवारताम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तदधीनतां वानन्ययोगी स परिकीर्तितः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shanthirmukti_id"
},
"text": "'अन्तवत्तु फलं तेषाम्'' इत्यादिनान्यदेवोपासनायाः पूर्वमेव निन्दितत्वात् लक्ष्म्यास्त्वतिसामीप्याद् विशेषमाशङ्क्य तदुपासनाविषय एव प्रश्नः कृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'वैष्णवान्येव कर्माणि यः करोति सदा नरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जपार्चामार्जनादीनि स्वाश्रमोक्तानि यानि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स तत्कर्मेति विज्ञेयो योन्यदेवादिपूजनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कृत्वा हरावर्पयति स तु तद्योगमात्रवान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्र पूर्वोविशिष्टः स्यादादिमध्यान्ततः स्मृऽतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवान्तरे च नियमाद् विष्णोस्तद्दासतास्य यत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मनसा वर्ततेन्योपि यथाशक्ति हरिस्मृऽतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पूर्वोक्तयोग्यो भवति यदि नित्यं तदिच्छति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "असम्यग्ज्ञानिनो ध्यानाज्ज्ञानमेव विशिष्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ज्ञात्वा ध्यानं ततस्तस्मात् तत् फलेच्छाविवर्जितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माज्ज्ञानाद् भवेन्मुक्तिस्त्यागाद्ध्यानयुतात् स्फुटम्'' इति च ।"
}
]
}
],
"tail": " शान्तिर्मुक्तिः ॥ ४-१२ ॥  "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ओष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मय्यर्पितमनोबुदि्धर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान् मे प्रियो नरः॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C12_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V19_B01"
},
"text": "अवैष्णवसर्वारम्भपरित्यागी । सर्वारम्भाभिमानत्यागेन फलत्यागेन भगवति समर्पणरूपेण च त्यागी । 'सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः'' 'मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा'' ॥ इत्यादेः ॥ 'भक्तिं ज्ञानं च वैराग्यमृते यो नेच्छति क्वचित् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "शुभाशुभपरित्यागी विद्वद्भिः कीर्तितो हि सः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'प्रायः सुखादिषु समः प्रायो हर्षादिवर्जितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तथोच्यते यथाल्पस्वो निःस्व इत्युच्यते बुधैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न हि मुख्यतया साम्यं कस्यचित् सुखदुःखयोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न च हर्षादिसन्त्यागो यावन्मुक्तिः कुतश्चन'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'हृतिर्मदादधर्माय हर्षो नाम प्रकीर्तितः'' । "
}
],
"tail": "इति शब्दनिर्णये ॥१६-१९॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेतीव मे प्रियाः॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नम द्वादशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये द्वादशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C12_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C12_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यस्तेन प्रियाः समस्तेनातीव प्रियाः । भक्तिस्तु व्यस्तेप्युक्तैव । यस्मान्नोद्विजते इत्यत्रापि स चेत्यनेन भक्तिरनुषज्यते । धर्मसाधनं धर्म्यं तदेवामृतसाधनममृतं धर्म्यामृतम् ॥ २० ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C13",
"type": "adhyaya",
"name": "त्रयोदशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "त्रयोदशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वोक्तज्ञानज्ञेयक्षेत्रपुरुषान् पिण्डीकृत्य विविच्य दर्शयत्यनेनाध्यायेन ।सर्वार्थसङ्क्षेपोयम् ॥ १ ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V04_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashruthi_id"
},
"text": "'हिंसाहेतुश्च जीवस्य परेण प्रेर्यते च यत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अव्यक्तादि शरीरं तत् तत्क्षेत्रं क्षीयतेत्र यत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं देहो व्याप्तिश्च चेतसः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्विकारा इति ज्ञेयाश्चिद्रूपेच्छादिमिश्रिताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विकारेच्छादिनिर्मुक्तश्चिन्मात्रेच्छादिसंयुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्त इत्युच्यते जीवो मुक्तिश्च द्विविधा मता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चिन्मात्रद्वेषदुःखे च देहो मिथ्यादृगात्मकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निषिद्धेच्छा च यत्र स्युर्नित्या सा मुक्तिरासुरी ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चिन्मात्रा वैष्णवी भक्तिर्देहः सम्यग्दृगात्मकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुखमिच्छानुकूला च धृतिर्दैवी तु सा मता'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारायणश्रुतिः ॥२ ॥ 'क्षेत्रज्ञो भगवान् विष्णुर्नह्यन्यः क्षेत्रमञ्जसा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वेत्त्यसौ भगवान् ज्ञेयो व्यक्ताव्यक्तविलक्षणः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स तु जीवेषु सर्वेषु बहिश्चैव व्यवस्थितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विलक्षणश्च जीवेभ्यः सर्वेभ्योपि सदैव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वतः पाणिपादादिर्यतः पाण्यादिशक्तिमान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "केशादिष्वपि सर्वत्र कृष्णकेशो हि यादवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अणोरणुतरै रूपैः पाणिपादादिसंयुतैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वत्र संस्थितत्वाद् वा सर्वतः पाणिपादवान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वेंद्रियाणां विषयान् वेत्ति सोप्राकृतेंद्रियः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यतोतोनिंद्रियः प्रोक्तो यन्न भिन्नेंद्रियोथवा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुणैः सत्त्वादिभिर्हीनः सर्वकल्याणमूर्तिमान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यथाभावराहित्यादचरश्चर एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'चरणात् सर्वदेशेषु व्याप्तोणुर्मध्यमस्तथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वगत्वात् समीपे च दूरे चैवान्तरे च सः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनन्ताव्ययशक्तित्वात् तदन्यत्र विरोधिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सन्ति सर्वे गुणास्तत्र न च तत्र विरोधिनः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "न च जीवस्य क्षेत्रज्ञनाम- 'क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर्जीवस्य मायारचिता अनित्याः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "आविर्हिताश्चापि तिरोहिताश्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकर्तुः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति हि भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतः 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्ते जीवस्यापि किञ्चिज्ज्ञानात् तत्प्राप्तेस्तन्निवारणार्थं 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विदि्ध'' इत्याह । अन्यथा 'एतद् यो वेत्ति'' इत्युक्तेनैव सिद्धत्वात् 'क्षेत्रज्ञं चापि'' इति व्यर्थम् । भेदपक्षे तु नामनिरुक्त्यर्थं 'एतद् यो वेत्ति'' इति । सर्वाभेदमपि केचिद् वदन्तीति क्षेत्रं च ज्ञश्चेति व्युत्पत्तिं निवारयति । क्षेत्रज्ञं मां सर्वक्षेत्रेषु स्थितत्वेन विद्धीत्यर्थः । तत्पक्षे तु 'यो वेत्ति'' इत्युक्ते ईश्वरस्यापि क्षेत्रज्ञत्वं सिद्धमेव । सर्वाभेदविवक्षायां च सर्वं क्षेत्र(ज्ञ)मिति वक्तव्यम् । 'सर्वक्षेत्रेषु'' इति व्यर्थम् । न च तत्पक्षे मामित्यस्य कश्चिद् विशेषः । किन्त्वेक एव क्षेत्रज्ञ (अहम्) इति वक्तव्यम् ।॥३ ॥ यतश्च यत् । यतः परमेश्वरानुमतेरिदं याति प्रवर्तते । स चानुमन्ता यः । अनुसारिणी मतिरनुमतिः प्रेरणारूपा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रेरणानुमतिः प्रोक्ता क्वचित् संवाद उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रेरकत्वात्तु भगवाननुमन्ता प्रकीतितः ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उपद्रष्टानुमन्ता चेत्यनेनैवानुमतिरनुमन्ता चोक्तः । ज्ञेयं यत्तदित्यादिना 'यत्प्रभाव'' इत्यपि ॥४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महाभूतान्यहङ्कारो बुदि्धरव्यक्तमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियाणि दशैकं च पञ्च चेंद्रियगोचराः॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V07_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चेतना चित्तव्याप्तिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सङ्घातो देह उद्दिष्टश्चित्तव्याप्तिस्तु चेतना'' । इति च ॥७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोन्यथा॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V12_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्त्वज्ञानविषयस्य विष्णोः । अपरोक्षदर्शनं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । ज्ञायतेनेनेति ज्ञानम्, ज्ञप्तिर्ज्ञानमिति व्युत्पत्त्या 'एतज्ज्ञानम्'' इति ज्ञानसाधनं ज्ञानं चोक्तम् ॥ १२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V14"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V14_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनादीत्युक्ते स्वयं कारणं न भवतीत्याशङ्का स्यादिति तन्निवृत्त्यर्थं 'अनादिमत्'' इत्याह ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मुख्यतो गुणपूर्णत्वात् परं ब्रह्म जनार्दनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मूर्तामूर्तव्यतीतत्वान्न सन्नैवासदुच्यते'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मूर्तं सदवगम्यत्वादज्ञेयत्वादसत् परम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुंसामर्थ्यादगम्यत्वात् सर्ववेदप्रसिदि्धतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विलक्षणः सदसतोर्भगवान् विष्णुरव्ययः'' ॥ इति च ॥१३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वेंद्रियगुणाभासं सर्वेंद्रियविवर्जितं ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असक्तं सर्व(भृच्चैव)भुक्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्योतिषामपि तज्जयोतिस्तमसः परमुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V19_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानेन मुक्तौ प्राप्यत्वाज्ज्ञानगम्यम् । 'स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ'' इति स्वज्ञेयत्वाज्ज्ञेयम् । अन्यज्ञेयत्वस्य 'ज्ञेयं यत् तत्'' इति पूर्वमेव सिद्धत्वात् । कर्तृकर्मविरोधवादिमतं निराकरोत्युत्तरज्ञेयशब्देन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्ववेत्ता वेदनं च स्वं स्वेन वेद्यश्च केशवः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्य वेत्ता वित्तिश्च वेद्यश्च स्यात् परैः क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादं विना कश्चिन्नै(नं)वं वेत्तुं हि शक्नुयात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्ववेदनेन्यवित्तौ वा नासावन्यदपेक्षते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वप्रकाश इति प्रोक्तस्तेनैकः पुरुषोत्तमः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवानां स्वप्रकाशत्वं तत्प्रसादात् स्ववेदनम्'' । इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मद्भावाय मयि भावाय ॥ १५-१९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विकारांश्च गुणांश्चैव विदि्ध प्रकृतिसम्भवान्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'प्रकृतिं पुरुषं च'' इत्यत्र पुरुषशब्देन जीवपरयोः प्रकृतिशब्देन चेतना-चेतनप्रकृत्योः स्वीकाराय उभावपीति । विकाराणां सत्वादीनां चोपादानत्वविवक्षया प्रकृतिसम्भवत्वम् । स्वातन्त्र्यं तु परमेश्वरस्यैव । 'उपद्रष्टानुमन्ता च'' इत्यादिवक्ष्यमाणत्वात् । गुणानां च विकारत्वेप्यधिकविकारत्वविवक्षयान्येषां 'विकारांश्च गुणांश्च'' इति पृथगुक्तिः ॥ २० ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V21_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'स्वदेहेंद्रियहेतुत्वं यज्जीवस्य स्वकर्मभिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "आवृत्य विष्णुतत्त्वं तद्धेतुश्चित्प्रकृतिर्मता ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवस्य सुखदुःखानां भोगशक्तिप्रदः सदा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमः पुरुषो विष्णुः सर्वकर्तापि सन् सदा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषकर्ता केषाञ्चिदुक्तो यद्वद् विकुण्ठपः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्यते सर्वपालोपि विशेषेण स कर्मणा'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमेश्वरस्यैव सर्वकर्तृत्वेपि भोक्तृत्वदाने देव्या अल्पप्रवृत्तिरिति दर्शयितुं 'उच्यते'' इति स्थानद्वयेप्युक्तम् । कर्तृत्वेपि स एव मुख्यहेतुः । तथापि भोक्तृत्वापेक्षया तस्या अधिकप्रवृत्तिरिति 'कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते'' इति, सर्वहेतुत्वेपि विष्णोः प्रकृतेर्जीवं प्रति भोक्तृत्वदानेल्पप्रवृत्तिरिति 'पुरुषो भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते'' इति विशेषहेतोरेवमुच्यत एव । मुख्यतस्तु सर्वहेतुत्वं विष्णोरेवेति भावः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥२१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कारणं गुणसङ्गोस्य सदसद्योनिजन्मसु॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V23_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'पुरुषः प्रकृतिस्थः'' इत्यत्र पुरुषशब्दो जीवे । उभयोरपि पुरुषशब्देन पूर्वं प्रस्तुतत्वात् । यथायोग्यमुपपत्तेः । कार्यकारणसम्बन्धं भोगं च मिथ्येति वदतां निवारणायाह । 'पुरुषः प्रकृतिस्थो हि'' इति । हीत्यनुभवविरोधं दर्शयति तेषाम् । न हि ज्ञाना-ज्ञानसुखदुःखादिविषयस्यान्तरानुभवस्य भ्रान्तित्वं क्वचिद् दृष्टम् । नचास्य मिथ्यात्वे किञ्चिन्मानम् । शरीरमारभ्यैव ह्यपरोक्षभ्रमो दृष्टः । तत्रापि बलवत्प्रमाणविरोधादेव भ्रान्तित्वं कल्प्यम् । साक्षिसिद्धस्यापि भ्रान्तित्वाङ्गीकारे येन सर्वस्य भ्रान्तित्वमभ्रान्तित्वं चात्मनोवगतं तदपि प्रमाणमात्मैव । व्यवहारतोप्यस्तीत्यत्र प्रमाणाभावाद् भ्रान्तिर-भ्रान्तिर्वा न किञ्चित् सिद्ध्यति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनुभवो भ्रान्तिः इत्युक्ते भ्रान्तित्वे प्रमाणं तत्प्रामाण्यं च कुतः सिद्ध्येत् ? व्यवहारतः सर्वमङ्गीकुर्म इत्युक्ते व्यवहारो व्यवहर्ता च कुतः सिद्धः ? प्रतीतित इत्युक्ते सैव कुतः ? स्वत इत्युक्ते स्वस्य भ्रान्तित्वे प्रतीतिं विनैव प्रतीतिरस्तीति भ्रान्तिः स्यात् । स्वाभावोपि स्यात् । स्वयमस्तीति च भ्रमः स्यात् । निरालम्बनो भ्रमो नोपपद्यत इत्यस्यापि भ्रमत्वोपपत्तेः । तत्प्रमाणमप्यप्रमाणमेव । प्रमाणत्वभ्रम इति न किञ्चित् सिद्ध्यति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भ्रम इत्यस्यैव भ्रमत्वे अन्यस्याभ्रमत्वमेव भवति । सुखदुःखादिविषयं ज्ञानमात्मस्वरूपमेवेति तस्य भ्रमत्वे छद्मना विनैव शून्यवादो भवति । न हि वृत्तिज्ञानविषयमज्ञानादिकं तेषामपि । भ्रमस्य चाविद्याकार्यत्वाङ्गीकारात् । आत्मस्वरूपस्याप्यविद्याकार्यत्वं स्यात् । दुर्घटत्वं भूषणमित्युक्ते दुर्घटत्वं सुघटत्वं चोभयं भूषणमस्माकमित्युत्तरम् । न हि प्रमाणसिद्धस्य दुर्घटत्वे सुघटत्वे वापवादो दृष्टः । दुर्घटत्वं भूषणमिति वदद्भिरात्मनोप्यविद्यात्वमङ्गीकृत्य तदयुक्तमित्युक्ते तत्रापि भूषणत्वं किमिति नाङ्गीक्रियते ? अतिसुकरत्वात् । न चात्मनोप्यविद्यात्वं वदतां तेषामुत्तरम् । अतोनन्तदोषदुष्टत्वाद्धीति प्रसिद्ध्यैव भगवता निराकृताः॥ २२ ॥ अस्य जीवस्य सदसद्योनिजन्मसु कारणं सत्त्वादिगुणसङ्गः । स्वतन्त्रकारणं तु परमेश्वर एवेत्याह उपद्रष्टानुमन्तेति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सर्वेभ्य उपरि द्रष्टा यदुपद्रष्टॄनामकः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वातन्त्र्यात् स्वानुकूल्येन मत्या पे्ररयति स्म यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अनुमन्तेति कथितः स्वयं प्रभुरजो हरिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "महाशक्तिर्यतो विष्णुर्महेश्वर इतीरितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "परमत्वाच्च तस्यैव ह्यनुमन्तृत्वमुच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स एव सर्वदेहेषु देहिनोन्यो व्यवस्थितः'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मां विदि्ध सर्वक्षेत्रेषु'' इति देहेप्युक्तः । तेनाहमेव स इति दर्शयति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥२३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य (एनं) एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V24_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'द्विविधं पुरुषं चैव प्रकृतिं द्विविधामपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सह तत्तद्गुणैः सम्यग् ज्ञात्वा पश्यति यः पुमान् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वथा वर्तमानोपि न स भूयोभिजायते'' ॥२४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V26_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अनादियोग्यताभेदात् पुंसां दर्शनसाधनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नानैव तत्र विष्णोस्तु प्रसादाद् वैष्णवं वपुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वयं विज्ञायते किञ्चित् श्रूयते किञ्चिदन्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा ज्ञात्वा हरिं ध्यात्वा स्वान्तः पश्यन्ति केचन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋषयः केचिदृषयो नारदाद्या बहिस्त्वपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवा विष्णुप्रसादेन लब्धसत्प्रतिभाबलात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वं क्रमेण विज्ञाय प्रतिभास्पष्टताक्रमात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यन्ति बहिरन्तश्च विष्णुं ध्यानमृतेपि तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "येषां ध्यानमृते दृष्टिस्तेषां ध्यानेपि दर्शनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्यादेव साङ्ख्ययोगास्ते देवा ब्रह्माधिकोत्र च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "केचित्तु क्षत्रियवरा अश्वमेधादिकर्मभिः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यजन्तो भक्तिमन्तश्च यज्ञभागार्थमागतम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रवणप्रतिभाभ्यां च स्मरन्तः पुरुषोत्तमम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यन्त्यन्ये तथान्येभ्यः सर्वं श्रुत्वानुमत्य च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उपास्यैव तु पश्यन्ति नान्यथा तु कथञ्चन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋषीन् राज्ञस्तथारभ्य प्रतिभाभ्यधिका क्रमात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यावद् ब्रह्मा ब्रह्मणस्तु प्रायो नाप्रतिभासितम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोः प्रीत्यर्थमेवास्य श्रोतव्यं प्रायशो हरेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषां श्रवणाज्ज्ञानं क्रमशो मानुषोत्तरम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत्यल्पप्रतिभानत्वान्मानुषाः श्रुतवेदिनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वे ते दर्शनात् तस्मात् स्वयोग्यान्मुक्तिगामिनः'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषामपि किञ्चिच्छ्रवणे विद्यमानेपि मानुषाणामत्यल्पप्रतिभानत्वात् 'श्रुत्वान्येभ्यः'' इति विशेषणम् । मनुष्याणां प्रतिभामूलप्रमाणापेक्षा प्रायो न सम्यगुत्पद्यते अल्पा चेति 'श्रुतिपरायणाः'' इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अश्रुतप्रतिभा यस्य श्रुतिस्मृऽत्यविरोधिनी ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विश्रुता नृषु जातं च तं विद्याद् देवसत्तमम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यश्च स्वमुखमानेन नवाधोदेहवान् पुमान् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अष्टमानवती स्त्री च षण्णवत्यङ्गुलौ पुनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दशताौ सप्तपादौ विद्यात् तौ च सुरोत्तमौ ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यावत् पञ्चाङ्गुलोनं तद्देवमानं क्रमात् परम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पादे त्वङ्गुलमात्रोनं तदूनं चतुरङ्गुलम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यावद्देवोपदेवानां पादे चोनाङ्गुलं पुनः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तावन्मनुष्यमानं स्यात् ततोधस्त्वासुरं स्मृऽतम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्विचत्वार्यधिकं तस्मात् षण्णवत्यङ्गुलादधः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञेयमङ्गुलमानं तदुपदेवादिषु स्फुटम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवेष्ववरवज्ज्ञेयमृषीणां चक्रवर्तिनाम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यावद् यावत् प्रियो विष्णोस्तावत् स्त्रीपुंस्वरूपिणः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "हरेः सादृश्यमस्य स्यादनादिक्रमसुस्थिरम्'' ॥ इति च ॥ २५-२६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्वि भरतर्षभ॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V29_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vakshyamana_id"
},
"text": "'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इत्यत्र क्षेत्रं श्रीः'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्''"
}
],
"tail": " इति वक्ष्यमाणत्वात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अव्यक्तं च महद् ब्रह्म प्रधानं क्षेत्रमित्यपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उच्यते श्रीः सदा विष्णोः प्रिया निर्दोषचिद्घना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सा हि न व्यज्यते विष्णुरत्र क्षेति महागुणा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवोत्तमा च तेनैतैः शब्दैरेकाभिधीयते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महान् ब्रह्मा जीवमहान् परात्मप्रेरिताः क्रियाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अहं कर्तेति येनायं जीवो मंस्यत्यसौ शिवः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सोहङ्कार इति प्रोक्तो जीवाहङ्कृतिकृद् यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उमा बुदि्धरिति ज्ञेया शब्दादिज्ञानदा यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मतिदो मन उद्दिष्ट इन्द्रः स्कन्दोपि तत्सुतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रोत्रं तु श्रावयंश्चन्द्रः स्पर्शो वायुसुतो मरुत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चक्षुः सूर्यश्चक्षयति जिह्वा वारिपतिर्हृतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अश्विनौ घ्राणमाघ्रातेर्वागग्निर्वचनादपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "हस्तौ वायुसुतौ ज्ञेयौ मरुतौ हानिलाभयोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पादौ तु विष्णुनाविष्टौ यज्ञशम्भू शचीसुतौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पदनादेव पायुश्च भुक्तस्यैवाप्ययाद् यमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सन्तत्युपस्थितिकृतेरुपस्थः सशिवो मनुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विनायकस्तथाकाशो निरावृत्या प्रकाशनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रधानवायुजो भूतवायुर्नाम्ना मरीचिकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अग्निश्च पृथिवी चैव प्रसिद्धौ वरुणो जलम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अदनात् प्रथनाज्जन्मजयहेतोस्तथाभिधाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शब्दाद्याः पञ्च शिवजाः शब्दनात् स्पर्शनादपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "रूपणाद् रसनाच्चैव गन्धनाच्च तथाभिधाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुखं धृतिश्चेतना च सुखनाद् विधृतेरपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चेतोनेतृत्वतश्चैव मुख्यवायुः सरस्वती ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रीश्चेच्छा चैव सा वायोः पत्नी त्वे(वं)व धृतिर्मता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इच्छादानात्तु सैवेच्छा स्थानभेदात्तु देवताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पृथक् पृथक् च कथ्यन्ते लक्ष्म्याद्या उदिता अपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "दुःखद्वेषौ कलिश्चैव द्वापरो ब्रह्मणः सुतौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रवरावसुराणां तौ सङ्घातश्चेतनाः परे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतैरभिमतं यच्च तत्तन्नाम्नाभिधीयते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चेतनाचेतनं त्वेतत् सर्वं क्षेत्रमितीरितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्षितिरेतद् भगवतो यदतः क्षेत्रमीर्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्षिणोति त्राति चैवैतत् सोतो वा क्षेत्रमुच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्षितिं कृत्वा त्राति चैतदतो वा क्षेत्रमीरितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतस्मात् क्षीणमेतेन त्रातमित्यथवा पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इच्छाद्यानां क्षेत्रनाम्नामपि नामान्तरं स्मृऽतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विकारा (विशेषा) इति यस्मात् ते विशेषविकृतिस्थिताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषात् क्रियते यस्माद् विकारं कार्यम(न्तिमम्)न्तगम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विगतं करणं वात्र पुनर्नाशमृते यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्सम्बन्धाद् विकाराख्या इच्छाद्या अभिमानिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एतत् सर्वं सर्वदैव निर्दोषेणैव चक्षुषा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रेरयन्नेव जानाति यत् क्षेत्रज्ञो हरिस्ततः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'यस्यात्मा शरीरम्'' इत्यादिश्रुतेश्चेतनस्यापि 'इदं शरीरं कौन्तेय'' इति शरीरत्वोक्तिर्युज्यते ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'सत्त्वं जीवः क्वचित् प्रोक्तः क्वचित् सत्त्वं जनार्दनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "सत्त्वं नाम गुणः क्वापि क्वचित् साधुत्वमुच्यते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम्''"
}
],
"tail": " इति च पैङ्गिश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'जनी प्रादुर्भावे'' इति धातोर्जीवस्यापि शरीरे व्यक्त्यपेक्षया जनिर्युज्यते ।॥२७ ॥ जीवेषु दुःखयोगादिरूपेण विनश्यत्स्वप्यतथाभूतम् 'दुःखयोगादिरूपेण जीवेषु विनश्यत्स्वपि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "दुःखयोगादिरहितः सर्वजीवेष्ववस्थितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुणैः सर्वैः समो नित्यं न हीनो हीनगोपि सन् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति पश्यति यो विष्णुं स एव न तमो व्रजेत्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥ २८,२९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V30"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V30_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavad_id"
},
"text": "प्रकृत्य स्वयमेव प्रारभ्य विष्णुना क्रियमाणानि । विष्णोर्नान्य पूर्वप्रेरक इति । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्''"
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "'स्वयं प्रकृत्य भगवान् करोति निखिलं जगत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "नैव कर्ता हरेः कश्चिदकर्ता तेन केशवः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "तेनेति प्रस्तुतत्वादेव सिद्धम् । 'अहं सर्वस्य प्रभवः'' 'स हि कर्ता'' 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्'' 'जन्माद्यस्य यतः'' 'मत्त एवेति तान् विदि्ध'' इत्यादिसकलप्रमाणविरोधश्चान्यथा । 'प्रकृत्यैव च'' इति चशब्दाच्चैतेनैवेति सिद्ध्यति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'प्रकृतेन क्रियायोगं चशब्दः क्वचिदीरयेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्वचित् समुच्चयं ब्रूयात् क्वचिद् दौर्लभ्यवाचकः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकृतेः कर्तृत्वं 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्'' इत्यादिना च निरस्तम् । 'न ऋते त्वत् क्रियते किञ्चनारे'' इति च । केवलप्रकृतेः कर्तृत्वाङ्गीकारे चशब्दोपि व्यर्थः । 'तत एव च विस्तारम्'' इति वाक्यशेषविरोधश्च । 'अहं बीजप्रदः पिता'' इति वक्ष्यमाणमत्रापि 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्'' इति प्रकृतमिति तेनापि विरोधः । अचेतनं करोतीति स्वोक्तिविरोधश्च ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": " 'इच्छापूर्वक्रियादानं कर्तृत्वं मुख्यमीरितम्''"
}
],
"tail": "  इति हि पैङ्गिश्रुतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " विकारलक्षणं कर्तृत्वं तु प्रकृतेरङ्गीकृतमेव । तथापि लक्ष्मीपरमेश्वरमुक्तचेष्टासु तदभावात् 'सर्वशः'' इत्यस्य सङ्कोचप्राप्तिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'अचेतनाश्रितं कर्म विकारात्मकमीरितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यत्तु केवलचित्संस्थं प्रत्यभिज्ञाप्रमाणतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अविकारात्मकं ज्ञेयं तन्न तत् प्राकृतं भवेत्'' ॥ इति च ॥३० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V31"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V31_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'एकविष्ण्वा(श्रितानां)श्रयाणां तु जीवानां भेदमेव यः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततः परस्परं चैव तारतम्येन पश्यति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोरेव च विस्तारं जगतः स विमुच्यते'' ॥ इति च ॥३१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शरीरस्थोपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V34"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V34_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "शरीरस्थो जीवः । 'स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्य असुप्तः सुप्तानभिचाकशीति''"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'शरीरस्थस्तु संसारी शरीराभिमतेर्मतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुः शरीरगोप्येष न शरीरस्थ उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शरीराभिमतिर्यस्मान्नैवास्यास्ति कदाचन ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्गतानां तु दुःखानां भोगोभिमतिरुच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदभावान्नाभिमानी भगवान् पुरुषोत्तमः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनादित्वान्निर्गुणत्वाच्च परमात्मा जीवोपि न । किमुत जडं न भवतीति ? शरीरोत्पत्तिलक्षणमप्यादिमत्त्वं परमस्य नास्तीति विशेषः । जीवस्य हि तदस्तीति । सत्त्वादिगुणसम्बन्धश्च । सर्वं करोति परमात्मा । तथापि न लिप्यते । वादिसिद्धत्वादेव 'इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठम्'' इत्यादिवन्निषेधः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'कुर्वाणोपि यतः सर्वं पुण्यपापैर्न लिप्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जन्ममृत्यादिरहितः सत्त्वादिगुणवर्जितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुस्तद्विपरीतस्तु जीवोतस्तौ पृथक् सदा'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'स एष नेति नेति'' इत्यादि च ॥ ३२-३४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगो नाम त्रयोदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये त्रयोदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C13_V35"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C13_V35_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवानामचेतनप्रकृतेर्मोक्षं भूतप्रकृतिमोक्षम् ॥ ३५ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C14",
"type": "adhyaya",
"name": "चतुर्दशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "चतुर्दशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "साधनं प्राधान्येनोत्तरैरध्यायैर्वक्ति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगस्पष्टीकरणपूर्वकं त्रैगुण्यं विविच्य दर्शयति ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिदि्धमितो गताः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्गेपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C14_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'योनिर्भार्या तथा स्थानं योनिः कारणमेव च'' "
}
],
"tail": "इति शब्दनिर्णये । अत्र योनिर्भार्या 'तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम्'' इति वाक्यशेषात् ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रजो रागात्मकं विदि्ध तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमस्त्वज्ञानजं विदि्ध मोहनं सर्वदेहिनाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वद्वारेषु देहेस्मिन्प्रकाश उपजायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रमादमोहौ तमसो भवतोज्ञानमेव च॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोधिगच्छति॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोमृतमश्नुते॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन् गुणानतिवर्तते॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C14_V21"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V21_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavishnu_id"
},
"text": "एतेभ्यः सत्त्वादिगुणेभ्योन्यं कर्तारमीशं यदा पश्यति तदैवायं ना पुरुषः । अन्यथा पशुसमः । न केवलमन्यत्वेन पश्यन् ना तं कर्तारं विष्णुम् किन्तु गुणेभ्य उत्तमत्वेन च । कथं स एव ना ? यस्मात् 'मद्भावं सोधिगच्छति'' ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'महालक्ष्मीरिति परा भार्या नारायणस्य या ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रकृतिर्नाम सा ज्ञेया प्रकर्षेण करोति यत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्यास्तु त्रीणि रूपाणि सत्त्वं नाम रजस्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सृष्टिकाले विभज्यन्ते सत्त्वं श्रीः सद्गुणप्र(भा)दा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "रजो रञ्जनकर्तृत्वाद् भूः सा सृष्टिकरी यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदावेशादियं पृथ्वी भूमिरित्येव कथ्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "जीवानां ग्लपनाद् दुर्गा तम इत्येव कीर्तिता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एताभिस्तिसृभिर्जीवाः सर्वे बद्धा अमुक्तिगाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वान् बध्नन्ति सर्वाश्च तथापि तु विशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रीर्देवबन्धिका नॄणां भूर्दैत्यानामथापरा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एताभ्योन्यं परं चैव विष्णुं ज्ञात्वा विमुच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सामर्थ्यातिशयादासां नैताभ्यो विद्यते परः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति यावद् विजानाति तावत् तं नृपशुं विदुः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादाभ्योधिकगुणो विष्णुर्ज्ञेयः सदैव च'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महाविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'रजसस्तु फलं दुःखम्'' इत्यत्र दुःखमिति दुःखमिश्रं सुखम्- 'दुखं दुरिति सम्प्रोक्तं खं नाम सुखमुच्यते'' ।"
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skanda_id"
},
"text": "'कर्मणो राजसस्योक्तं दुःखमिश्रं सुखं फलम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अज्ञानजं तामसस्य नित्यदुःखं फलं विदुः'' ।"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ॥१६-२१॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गुणा वर्तन्त इत्येव योवतिष्ठति नेङ्गते॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C14_V23"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V23_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "'लोकस्थितान् प्रकाशादीन् प्रायो न द्वेष्टि नेच्छति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वयम्प्रकाशी मोहोज्झस्तथापि पुनरिच्छति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णौ प्रकाशं तं चैव नित्यभक्त्याभिसेवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुखदुःखादिभावेपि विष्णुभक्तौ समः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अर्थार्थं वा प्रियार्थं वा निन्दादीनां भयादपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "न विष्णुभक्तिह्रासोस्य किन्तु साम्यमथोन्नतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अवैष्णवारम्भवर्जी विष्णुं याति न संशयः'' ॥ इति च ॥२२ ॥ उदासीनवदित्युक्तेश्च न केवलोदासीनत्वम् । नेङ्गते इत्युदासीनप्रवृत्ति-निषेधः । सर्वारम्भपरित्यागीति विशेषप्रयोजनापेक्षयापि न अवैष्णवारम्भः इति । 'इङ्गनं क्षणिकं कर्म दीर्घमारम्भ उच्यते''"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ॥ २३ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मां च योव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C14_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V26_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'लक्ष्म्यादिभिः कृतो बन्धो योनादिः पुरुषस्य तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमत्येतीह यो विद्वान् स विज्ञेयो गुणात्ययी'' ॥ इति च प्रवृत्ते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्कृतबन्धात्ययात् तदधिकविष्णुप्राप्तेश्च तदत्ययीत्युच्यते । यथा द्वारपालमतीत्य राजानं गच्छतीति । ब्रह्मणि भूयं ब्रह्मभूयम् । ब्रह्मेति प्रकृता महालक्ष्मीः 'अतीत्य त्रीणि रूपाणि महालक्ष्मीं प्रपद्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तया त्वनुगृहीतोसौ वैष्णवो विष्णुगो भवेत्'' ॥ इति च ॥२६ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे प्रकृतिगुणत्रयविभागयोगो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये चतुर्दशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C14_V27"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C14_V27_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्म प्राप्तो मत्प्राप्त (इव) एव भवतीत्याह- ब्रह्मणो हीति । मदवियोगात् तस्या अपि मत्स्थ एव भवतीत्यर्थः । तथापि प्राप्तिक्रमविवक्षया तदुक्तिः । एकान्तिकस्य सुखस्य मोक्षस्य ॥ २७ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C15",
"type": "adhyaya",
"name": "पञ्चदशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "पञ्चदशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संसारस्वरूपतदत्ययोपायविज्ञानान्यस्मिन्नध्याये दर्शयति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रयोदशोक्तं विविच्य दर्शयति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्री भगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V01"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V01_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'पृथङ्ग् मूलं हरिस्त्वस्य जगद्वृक्षस्य भूमिवत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वादियुक्ते चिदचित्प्रकृती मूलभागवत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अत्रापि चिदचिद्योगो वृक्षवत् सम्प्रकीर्तितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पृथिवीदेवतावत् तद्धरिर्मृद्वदचेतना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उत्तमत्वात्तु मूलानामूर्ध्वमूलस्त्वयं स्मृऽतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नीचास्ततो महदहम्बुद्धयो भूतसंयुताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शाखाश्छन्दांसि पर्णानि काममोक्षफले ह्यतः'' ॥१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ २ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V02"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V02_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कारणेषु स्थितं कार्यं व्याप्तं कार्येषु कारणम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्योन्यसंयुताः शाखाः मूलानि च सदैव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विषयाः दर्शनीयत्वात् प्रवालसदृशाः मताः ॥२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल- मसङ्गशस्रेण दृढेन छित्त्वा॥ ३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ततः परं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥ ४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V04"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V04_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "जगद्वृक्षोयमश्वत्थो ह्यश्ववच्चञ्चलात्मकः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्ययोयं प्रवाहेण स्वस(क्ति)क्तज्ञानहेतिना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णोः सम्यक् पृथग्दृष्टिनामच्छेदनभाक् सदा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अव्यक्तादिसमस्तं तु नेति नेत्यादिवाक्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बोधेनैव पृथग् विष्णोः कृत्वा मृग्यः स केशवः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तमेवाद्यं प्रपद्येत यदंशाभासको ह्ययम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जीवराशिः समस्तोपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रपूर्वकः ॥ ३-४ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥ ५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनःषष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V07_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "किञ्चित् सादृश्यमात्रेण भिन्नोप्यंश इवोच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वरस्तु यदा त्वस्य शरीरं विशति प्रभुः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मनःपष्ठानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ शब्दादीन् प्रति ... ॥ ७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V08_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "... अथ यदा जीवमादाय यात्यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यतन्तोप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेखिलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यच्चन्द्रमासि यच्चाग्नौ तत्तेजो विदि्ध मामकम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V12_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भुङ्क्ते हरिः शुभान् भोगानिंद्रियेषु व्यवस्थितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पूर्णानन्दोपि भगवान् क्रीडया भुङ्क्त एव तु ॥ ९-१२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृऽतिर्ज्ञानमपोहनं च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥ १५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्मात्क्षरमतीतोहमक्षरादपि चोत्तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतोस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुराणपुुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये पञ्चदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C15_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C15_V20_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Narayanashruthi_id"
},
"text": "सौम्यत्वात् सोमनामासौ सोममण्डलगः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स एवाग्निस्थितो विष्णुः नाम्ना वैश्वानरः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वेषां स नराणां यदुपजीव्यः सदैव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स एव व्यासरूपेण वेदान्तकृदुदाहृतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्रह्मरुद्रादयः सर्वे शरीरक्षरणात् क्षराः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "श्रीरक्षरात्मेत्युदिता नित्यचिद्देहका यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "चेतनाचेतनस्यास्य राशेः संस्थापकत्वतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कूटस्थ आत्मा सा ज्ञेया परमात्मा हरिः स्वयम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'क्षराक्षरात्मनोर्यस्मादुत्तमः स सदानयोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुरुषोत्तमनाम्नातः प्रसिद्धो लोकवेदयोः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति नारायणश्रुतिः ।॥ १३-२० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C16",
"type": "adhyaya",
"name": "षोडशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "षोडशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पुमर्थसाधनविरोधीनि अनेनाध्यायेन दर्शयति-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभयं सत्त्वसंशुदि्धर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्॥ १ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम्॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोसि पाण्डव॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "द्वौ भूतसर्गौ लोकेस्मिन् दैव आसुर एव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृृणु॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोहिताः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेशुचिव्रताः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वरोहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आढ््योभिजनवानस्मि कोन्योस्ति सदृशो मया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोम्यसूयकाः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्त्रयं त्यजेत्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न स सिदि्धमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे दैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये षोडशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C16_V24"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C16_V24_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmavaivarte_id"
},
"text": "देवासुरलक्षणम्- 'येतिमानेन मन्यन्ते परमेशोहमित्यपि मिथ्या जगदिदं सर्वं भ्रमजत्वान्न तिष्ठति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मिथ्यात्वान्नेश्वरोस्यास्ति परेभ्यो न च जायते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वस्मिन्नपि तथान्यस्मिन् नियन्तान्य इतीरिते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रद्विषन्त्यसुरास्ते तु सर्वे यान्त्यधरं तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अयोग्येशत्वकामत्वात् लोभाच्चात्मसमर्पणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्त्व(वेदेषु)वादिषु कोपाच्च तत(तम)स्तेषां न दुर्लभम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अक्षानुमागमानां च स्वोक्तेरपि विरोधिनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यस्मात् तेतोसुरा ज्ञेया एवमन्येपि तादृशाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ये तु विष्णुं परं ज्ञात्वा यजन्तेनन्यदेवताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रत्यक्षाद्यविसंवादिज्ञानादेव विमुक्तिगाः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मवैवर्ते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'निबन्धाय'' नीचस्थानेन्धे तमसि बन्धाय ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'सर्गाणां सुबहुत्वेपि शुभाशुभपथाधिकौ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धर्वाद्यास्तदन्तराः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "मुक्तिगा एव विज्ञेया देवा एव विमुक्तिगाः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'विमोक्षाय'' इत्यत्र वीत्युपसर्गादेव च मोक्षनानात्वं ज्ञायते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'देवासुरनरत्वाद्या जीवानां तु निसर्गतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निसर्गो नान्यथैतेषां केनचित् क्वचिदेव वा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "देवाः शापबलादेव प्रह्लादादित्वमागताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतः पुनश्च देवत्वं ते यान्ति निजमेव तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "हेतुतः सोन्यथाभावो रक्तता स्फटिके यथा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ततो नित्यश्च नाप्येष स्वभाव विनिवर्तकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "किञ्चाक्रम्यैव तं तिष्ठेद् देवसर्गस्ततो हि यः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अशोच्य एव विज्ञेयो मोक्षयोग्यो हरेः प्रियः'' ॥ इति च ॥ १-२४ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C17",
"type": "adhyaya",
"name": "सप्तदशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "सप्तदशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "गुणभेदान् प्रपञ्चयत्यनेनाध्यायेन ।सदसत्कर्मविवेकः ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृृणु॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धामयोयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V03_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वानुरूपा जीवानुरूपा अतो ये सात्त्विकश्रद्धास्ते सात्त्विका इति (ज्ञेयाः) ज्ञायन्तेन्येन्य इति । श्रद्धामयः श्रद्धास्वरूपः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'श्रद्धा स्वरूपं जीवस्य तस्माच्छ्रद्धाविभेदतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "उत्तमाधममध्यास्तु जीवा ज्ञेयाः पृथक् पृथक् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपभूता श्रद्धैव तमोगानां च मोक्षिणाम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "शिष्यते संसृतिस्थानां श्रद्धारूपं मनोपरम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र स्वरूपश्रद्धैव व्यज्यते प्रायशः क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सात्विकस्य तमोरूपा श्रद्धान्तःकरणात्मिका ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सात्त्विकी तामसस्यापि भूयस्त्वात् तद् विविच्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धेत्यास्तिक्यनिष्ठोक्ता सा येषां दैवतोत्तमे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णौ तद्भक्तबुद्ध्यैव रमाब्रह्मादिकेषु तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ते सात्त्विका इति ज्ञेयास्तैरिष्टं विष्णुरेव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रीश्च साध्यक्षविद्याख्या ब्रह्मेन्द्राद्याश्च देवताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विबुधत्वात्तु मन्वाख्या भुञ्जते प्रीतिपूर्वकम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्यामिश्रयाजिनो ये तु विष्ण्वाधिक्ये ससंशयाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपमात्रे देवानां श्रद्धायुक्ताश्च सर्वदा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "राजसास्ते तु विज्ञेयास्तैरिष्टं यक्षराक्षसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दीनत्वाद् देवनामानो ब्रह्मेन्द्रादिसनामकाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "गृह्णन्ति ये हरिं त्वन्यदेवादिसममेव वा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नीचं ब्रह्माद्यनन्यं वा मन्यन्ते नेति चाखिलम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्तच्छ्रद्धायुतास्ते तु तामसाः परिकीर्तिताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतप्रेतास्तु तैरिष्टं शिवस्कन्दादिनामकाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "साक्षाच्छिवपरीवारा भुञ्जते ह्यतितामसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोक्षः साङ्कल्पिकः स्वर्गो भूतादित्वं फलं क्रमात् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यक्त्वापि शास्त्रविहितं मिथ्याज्ञानविवर्जिताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या विष्णुं यजन्तो ये निषिद्धाचरणोज्ज्ञिताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेपि यान्ति हरिं शास्त्रविधानस्थाः कुतः पुनः ॥३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृृणु॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपोधनाः (तपो जनाः) ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "डम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अकृशानपि लक्ष्म्यादीन् देवान् विष्णुपरायणान् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णुं च सर्वदेहस्थान् कृशत्वेन विजानते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तेषामल्पगुणत्वेन कल्पनात् ते तमो ध्रुवम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यान्ति ज्ञेयाश्च ते दैत्याः पिशाचा वाथ राक्षसाः ॥ अन्नैश्चैवाथ यज्ञाद्यैः प्रायो ज्ञेया इमे नराः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सात्त्विका सात्त्विकान् कुर्युर्यस्मादन्ये तथेतरान् ॥ ओन्तत्सदिति यद् विष्णोर्नामत्रयमुदाहृतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रसिद्धं वैदिकं तस्मात् कर्म सद्विषयं हि सत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तत्राश्रद्धाकृतं तस्मादसदित्येव कीर्त्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विप्रा वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मादोताः परस्परम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विहिता विष्णुना तेन विष्णुरोमिति कीर्तितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ओतमस्मिन्निदं सर्वमिति चोक्तः स ओमिति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्मादोमिति यज्ञादीन् प्रवर्तन्ते हि वैदिकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनोङ्कृतं ह्यासुरं स्याद् यत् तस्मादोङ्कृतं त्वपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ओङ्कारार्थहरेः सम्यगज्ञानादासुरं भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "फलं त्वनभिसन्धाय तद् ब्रह्म स्यान्ममास्पदम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति यत् क्रियते कर्म तन्नामातो जनार्दनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अभिसन्धितं हि तत् प्रोक्तं ततं वा स्वगुणैः सदा'' ॥ इत्यादि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'मयः(मयं) प्रधानमुद्दिष्टं स्वरूपं कार्यमेव च''"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "शास्त्रविहितमपि भगवच्छ्रद्धाहीनमसदेवेति वक्ष्यति'अश्रद्धया हुतम्'' इति । भगवच्छ्रद्धारहितत्वादेव चाशास्त्रविहितं भवति । 'विष्णुभक्तिविधानार्थं सर्वं शास्त्रं प्रवर्तते'' ॥"
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतिः ।॥ ४-७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V08"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V08_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "स्थिराः स्थिरगुणाः घृतादयः । कवादीनामप्यारोग्यरसाद्यर्थत्वेन सात्त्विकत्वमेव । रस्यादीनामपि राजसत्वमनारोग्यादिहेतुत्वे ।'दुःखशोकामयप्रदाः'' इत्युक्तेः । सत्त्वं साधुभावः । भवति हि सोपि शुच्यन्नात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'हृद्यं पश्चान्मनोहारि प्रियं तत्कालसौख्यदम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सुखदं दीर्घसुखदं रस्यमभ्यास सौख्यदम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ॥८ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कवाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "रूक्षं नीरसम् । तीक्ष्णं सर्षपादि ॥ ९ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम्॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V10"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V10_B01"
},
"text": "'यामान्तरितपाकं तु यातयाममुदीर्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "क्वचिच्च गतसारं स्यान्नियम्यं यातमस्य यत्'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "पूर्वं स्वादु पश्चादन्यथाजातं गतरसम्'शुद्धभागवतानां तु स्वभावापेक्षयैव तु ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "स्वादुत्वादि विजानीयात् पदार्थानां न चान्यथा'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति सूदशास्त्रे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "॥१० ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विदि्ध राजसम्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V15_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'यागात्तु राजसात् स्वर्गः साङ्कल्पिक उदाहृतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "लोकः स दीनदेवानां सनाम्नां वासवादिभिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णावश्रद्धयायोग्यकामाच्चैषां पुनर्भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नरकं च विना यज्ञं राजसा नरलोकगाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निषिद्धकर्म कुर्युश्चेदीयुस्ते नरकं ध्रुवम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'कदाचित् सात्त्विकाः कुर्युः कर्म राजसतामसम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्येन्यच्च तथाप्येषां स्थितिः स्वाभावि(की)के पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वं स्वं कर्म तु सर्वेषां सदैव स्यान्महत्फलम् । अन्यदल्पफलं चैव बाहुल्यं तेषु लक्षणम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥ १२-१५ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भावसंशुदि्धरित्येतत्तपो मानसमुच्यते॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V16"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V16_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "मौनं मननम् ॥ १६ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम्॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परस्योत्सादानर्थं वा तत्तामसमुदाहृतम्॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दातव्यमिति यद्दानं दीयतेनुपकारिणे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृऽतम्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृऽतम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ओशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V22_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "युक्तैः भगवदर्पणादियोगयुक्तैः । युक्तैरिति दानादिषु सर्वत्र समम् ॥ १७-२२ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये सप्तदशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C17_V28"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C17_V28_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruthi_id"
},
"text": "तत्सम्बन्धित्वादेव कर्मादि सत् । ओं तत्सदिति नाम्नां विष्णौ प्रसिद्धत्वात् । ''स्रवत्यनोङ्कृतं ब्रह्म परस्ताच्च विशीर्यते । अनोङ्कृतं आसुरं कर्म\""
}
],
"tail": " इति श्रुतेः अनोङ्कृतस्य आसुरत्वप्रसिद्धेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Paingishruthi_id"
},
"text": "''अनर्थज्ञोदितो मन्त्रो निरर्थस्त्राति मानतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यन्मन्त्रस्तेन कथितो मन्त्रार्थो ज्ञेय एव तत्\" ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पैङ्गिश्रुतेश्च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदर्थत्वेन फलानभिसन्धिपूर्वककर्मणः एव सात्विकत्वाच्च । तद्भक्त्या तत्स्मरणपूर्वकमेव कर्म सत् अन्यदसदेवेति भावः । राजसस्यापि असदन्तर्भाव एव । विष्णुश्रद्धारहितत्वात् ॥ 'सात्त्विकं मोक्षदं कर्म राजसं सृतिदुःखदम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तामसं पातदं ज्ञेयं तत् कुर्यात् कर्म वैष्णवम्'' ॥ इत्याग्नेये॥२३-२८॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    \n    "
},
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "BGT_C18",
"type": "adhyaya",
"name": "अष्टादशोऽध्यायः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "अष्टादशोऽध्यायः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_I01"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वोक्तं साधनं सर्वं सङ्क्षिप्योपसंहरति अनेनाध्यायेन-",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "introduction",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_I02"
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वाध्यायोक्तधर्मस्य समासतो निर्णयात्मकोनुक्तत्रैगुण्यवादी चायम् ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V01",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन॥१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V02",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "श्रीभगवानुवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्यासं कवयो विदुः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V03",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे॥३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V03"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V03_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'मनीषिणः'' इत्युक्तत्वात् तेप्यनिन्द्याः । अतः 'त्याज्यं दोषवत्'' इत्यस्यार्थः 'सङ्गं त्यक्त्वा फलं च'' इति ॥ ३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V04",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः॥४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V05",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्॥५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V06",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम्॥६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V06"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V06_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "द्रव्ययज्ञादीनां मध्ये स्वोचितो यज्ञो विद्यादानादिषु स्वोचितं दानं स्वोचितं तपश्च सर्वैर्वर्णाश्रमिभिरन्यैश्च कार्यमेवेत्यर्थः । विष्णुनामस्वाध्यायोन्त्यानां सत्योपवासादितपश्च ॥ ५,६ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V07",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V07"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V07_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "सङ्गफलत्यागमृते स्वरूपत्यागः कार्य इति मिथ्याज्ञानाख्यमोहात् । 'स्वयज्ञादीन् परित्यज्य निरयं यात्यसंशयम्'' ।"
}
],
"tail": " इति पाद्मे ॥ ७ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V08",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत्॥८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V09",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V09"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V09_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "मोहं विना दृष्टदुःखमित्येव । दुःखशब्देन केवलमानसम् । कायक्लेशस्य पृथगुक्तेः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'दुःखं तु मानसं ज्ञेयमायासो बाह्य उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विशेषस्य विवक्षायामन्यथा सर्वमेव तु'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ॥ ८,९ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V10",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V11",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते॥११ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V11"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V11_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म केवलं दृष्टदुःखदम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जन्मान्तरकृते पुण्ये न सज्जेत् सात्त्विकश्चले ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यः सम्यक् तत्त्वविद् विष्णोस्तदर्पणधियैव तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "फलेच्छावर्जितस्तस्य कर्मबन्धाय नो भवेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "बहुलं चेदल्पदोषं यावदेवापरोक्षदृक्'' ॥ इति च ॥ १०,११ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V12",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित्॥१२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V12"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V12_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषामिष्टम् । अस्य तु त्यागित्वादेव नेष्टम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'ज्ञानादेर्मोक्षभोग्याच्च नान्यत् स्यात् कर्मणः फलम् ॥ त्यागिनस्तत्त्वसंवेत्तुरन्येषां तदृते फलम्'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "केवलकाम्यकर्मणां फलानपेक्षयाप्यकरणमित्येतावांस्त्यागात् संन्यासस्य विशेष इत्यत्यागिनां प्रतियोगित्वेन न्यासिन उक्ताः । त्यागित्वं तेषामपि ह्यस्ति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'परेच्छयापि ये काम्यं कर्म कुर्युर्न तु क्वचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "न्यासिनो नाम तेन्येभ्यः फलत्यागिभ्य उत्तमाः'' ॥ इति च ॥१२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V13",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम्॥१३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V13"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V13_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'कथितं परमं साङ्ख्यं कपिलाख्येन विष्णुना ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सेश्वरं वैदिकं साक्षाज्ज्ञेयमन्यदवैदिकम्'' ॥ इति च ॥१३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V14",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम्॥१४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V15",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V15"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V15_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिष्ठानं शरीरादि ॥ १४, १५ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V16",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यत्यकृतबुदि्धत्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V17",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यस्य नाहङ्कृतो भावो बुदि्धर्यस्य न लिप्यते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हत्वापि स इमाल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते॥१७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V17"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V17_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'स्वातन्त्र्यमीश्वरे वेत्ति नैवात्मनि कदाचन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वराधीनमेवात्मन् स्वातन्त्र्यं तु जडान् प्रति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तारतम्येन लक्ष्म्यादेर्जीवान् प्रति च सर्वशः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यस्तदर्थं समुत्पन्नो यथा रुद्रो यथा यमः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्ध्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञस्तदर्थं जातोपि ब(व)द्ध्यते दैत्यवद् ध्रुवम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अपरोक्षदृङ्ग् न जातो यस्तदर्थं मुक्तिगं सुखम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ह्रसेत् तस्य परोक्षज्ञः किञ्चिद् दोषेण लिप्यते'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्वातन्त्र्यज्ञानात् हन्मीति भावोप्यस्य नास्तीति न हन्ति । अन्यस्य भावोस्तीति विशेषः । 'बुदि्धर्यस्य न लिप्यते'' इति । रागान्न हन्ति, किन्तु धर्मबुद्ध्या ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'स्वातन्त्र्यं मन्यमानस्य रागाद् धर्मं च कुर्वतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तन्निमित्तस्तु दोषः स्याद् गुणश्च स्यात् सुकर्मजः'' ॥ इति च ॥१७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V18",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः॥१८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V18"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V18_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'सम्प्रेरयितुरीशस्य कर्मस्वखिलचेतनान् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञातृज्ञेयज्ञानरूपा प्रेरणा सा स एव यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वरूपेणैव नित्या सा विशेषात्मतया भवेत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषोपि स्वरूपेण नित्यश्च स्याद् विशेषतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वनिर्वाहकता यस्मान्नानवस्था विशिष्टवत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेष्यस्य विशिष्टस्याप्यभेदे(प्य)पि विवादिनि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषोस्त्येव नात्रापि ह्यनवस्था कदाचन ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञातुरन्योहमिति तु कस्याप्यनुभवो न हि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अस्मि ज्ञातैवाहमिति भेदस्तस्मात् तयोः कुतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पश्यामीति विशेषोयमिदानीं मे समुत्थितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "इत्याद्यनुभवाद् भेदो न विशेष्यविशिष्टयोः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषणं तु द्विविधं विशेषाख्यं तथेतरत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषमणयेद् येन प्रोक्तं तेन विशेषणम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विशेषोपि विशेषस्य स्वस्यैव गमको भवेत्'' ॥ इत्यादि तत्त्वविवेके ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सङ्ग्रहः पञ्चकारणानां सङ्क्षेपः । अधिष्ठानस्य करणेन्तर्भावात् । दैवशब्दोदितेश्वरस्यैव मुख्यकर्तृत्वात् स्वतन्त्रकर्त्रोः कर्तृशब्देनैवोक्तेः त्रैविध्यम् । कर्म चेष्टा ॥१८ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V19",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि॥१९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V19"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V19_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "एवं गुणसङ्ख्याने परमसाङ्ख्यशास्त्रे ॥ १९ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V20",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विदि्ध सात्त्विकम्॥२० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V20"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V20_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'अस्तित्वाद् भूतनामभ्यः सर्वजीवेभ्य एव यत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तेभ्योपि पृथक्त्वेन विष्णोः सर्वत्रगस्य च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऐक्येन च स्वरूपाणां प्रादुर्भावादिकात्मनाम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तारतम्येन जीवानां भेदेनैव परस्परम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "जडेभ्यश्चैव जीवानां जडानां च परस्परम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तेभ्यो विष्णोश्च सम्यक् तल्लक्षणज्ञानपूर्वकम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं सात्त्विकमुद्दिष्टं यत् साक्षान्मुक्तिकारणम्'' ॥२० ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V21",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विदि्ध राजसम्॥२१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V22",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम्॥२२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V22"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V22_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'विष्णोरन्यस्य याथार्थ्यज्ञानं राजसमुच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "यदि विष्णुं न जानाति यदि वा मिश्रतत्त्ववित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अन्यथाकरणीयत्वात् कार्याख्यं जीवमेव यः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अकार्यं ब्रह्म जानाति स एवाखिलमित्यपि । एकजीवपरिज्ञानात् कृत्स्नज्ञोस्मीति मन्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "युक्तिभिर्ज्ञान(युक्तिविज्ञान)राहित्यात् स्वपक्षस्याल्पयुक्तितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अयुक्ततामेव गुणं मन्यते चाल्पदर्शनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतत्त्वार्थं जगद् ब्रूते तत्त्वार्थज्ञानवर्जनात् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "स मुख्यतामसज्ञानी ह्येकैकेनापि किं पुनः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वैरेतैर्विशेषैश्च युक्तः पापतमाधिकः'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानम्'' इत्यस्य व्याख्यानम्'नानाभावान्'' इत्यादि । सर्वगतमेकमीश्वरं न जानातीत्येतावतैव राजसत्वम् । एकस्य कृत्स्नवज्ज्ञानमेव तामसम् । मुक्तत्वादिरूपेण अन्यथा करणीयत्वात् पराधीनत्वेनाल्पस्य जीवस्य स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्णत्वात् कृत्स्नेन ब्रह्मणैक्यज्ञानं च महातामसम् । किं पुनस्तावन्मात्रं सर्वमिति ज्ञानम् । किं पुनस्तत्राप्येकजीवादन्यत् किमपि नास्तीति औतुकं ज्ञानं सर्वमपि तामसम् । किमु तदेवोक्तलक्षणम् । अतत्त्वार्थवत् सदसद्वैलक्षण्याद्यन्यथार्थकल्पनायुक्तमेव तामसम् । किमु तदेवोक्तविशेषणैर्युक्तम् । प्रायोल्पज्ञानमपि तामसम् । अज्ञानबहुलत्वात् किमु तदेवोक्तमिथ्याज्ञानबहुलमित्यपुनरुक्तिः । एकस्मिन् सर्ववज्ज्ञानं कार्ये जीवे पूर्णब्रह्मेति सक्तं ज्ञानं निर्युक्तिकं चातत्त्वार्थकल्पनायुक्तमल्पज्ञानं च पृथक्पृथगपि तामसानीति च । मायावादे त्वेतानि समस्तानि । अन्यत्रापि त्वहैतुकत्वादिकं विरुद्धवादिषु समं सर्वेषु ॥ २१,२२ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V23",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते॥२३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V24",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम्॥२४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V25",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते॥२५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V25"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V25_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा'' इत्युक्त्वा 'ये मे मतम्'' 'ये त्वेतत्'' इति च तस्य मोक्षसाधनत्वस्याकरणे प्रत्यवायस्य चोक्तेर्भगवदर्पितत्वेन सर्वकर्मकरणं तस्य विष्णोः सर्वपरमत्वज्ञानं च नियतमेवेति ज्ञायते । 'अध्यात्मचेतसा'' इत्युक्तत्वात् तत्स्व(तत्व)रूपयाथार्थ्यज्ञानादि । 'ये तु सर्वाणि'' इत्यस्मिन् श्लोकेध्यात्मचेतस्त्वस्य 'मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्तः'' इति व्याख्यातत्वात् । एवं सर्वमपि भगवद्भक्तियुक्तमेव सात्त्विकम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥ २३-२५ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V26",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तसङ्गोनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सिद्ध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते॥२६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V26"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V26_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वस्य भगवदधीनत्वनिश्चयादेवानहंवादी ॥ २६ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V27",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोशुचिः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V28",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोलसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते॥२८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V29",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय॥२९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V29"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V29_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'भगवद्भक्तिसामर्थ्यात् प्रकृष्टो न कृतो हि यः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "स प्राकृतो दीर्घसूत्री कुर्यां पश्चादिति स्मरन्'' ॥ इति शब्दतत्त्वे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्राप्तकालस्य कर्मणो दीर्घकालेनैव कृतिं सूचयन् दीर्घसूत्रीत्यर्थः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'अलसो दीर्घसूत्री च सत्त्वयुक् तामसो मतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयुक्तो राजसः स्तब्धः प्राकृतो नैकृतिः शठः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एकैकेनैव दोषेण प्रोक्तस्तामसतामसः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दुर्नरत्वं च तिर्यक्त्वं तमश्चैतत्फलं क्रमात्'' ॥ इति च ॥ २८-२९ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V30",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुदि्धः सा पार्थ सत्त्विकी ॥३० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V31",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अयथावत्प्रजानाति बुदि्धः सा पार्थ राजसी॥३१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V32",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुदि्धः सा पार्थ तामसी॥३२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V32"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V32_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'किञ्चिद् यथावद् धर्मादीनयथावच्च पश्यति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यया बुद्ध्या राजसी सा मिथ्यादृक्त्वेव तामसी'' ॥ इति च ॥३१,३२॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V33",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी॥३३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V34",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेर्जुन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी॥३४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V34"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V34_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'वैष्णवो भक्तियोगो यस्त(दुक्ता)द्युक्ता सात्त्विकी धृतिः'' । इति च । विहित-विषयैवेत्यव्यभिचारिणी ॥ ३३,३४ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V35",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी॥३५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V36",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति॥३६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V36"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V36_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'स्वप्नं भयम्'' इत्यादि सर्वनिषिद्धोपलक्षणम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'तत्तत् सात्त्विकमेव स्याद् यद्यद् वृद्धाः प्रचक्षते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति हि भागवते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'महात्मानस्तु मां पार्थ'' 'अभयं सत्त्वसंशुदि्धः'' इत्यादिना वृद्धाश्चोक्ताः ॥ ३५, ३६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V37",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्तदग्रे विषमिव परिणामेमृतोपमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुदि्धप्रसादजम्॥३७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V37"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V37_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'विष्णोः प्रसादात् स्वमनःप्रसादात् सात्त्विकं सुखम्'' इति पाद्मे ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥३७ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V38",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विषयेंद्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेमृतोपमम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृऽतम्॥३८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V39",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम्॥३९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V40",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः॥४० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V41",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V41"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V41_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वं जीवजातम् । मुक्तानां गुणातीतत्वात् 'पृथिव्यां दिवि देवेषु वा'' इति विशेषः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'यथेष्टं सञ्चरन्तोपि मुक्ता भूम्यादिगा न तु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ग्रामस्था अपि न ग्राम्या वैलक्षण्यादि्ध सज्जनाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "नराधमास्तामसेषु सात्त्विकास्तत्र राजसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दैत्यभृत्या महादैत्या मुख्यतामसतामसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "राजसास्तु नरास्तत्र विप्रा राजससात्त्विकाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्रस्थशुद्धसत्त्वास्तु परहंसाः प्रकीर्तिताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "हंसो बहूदः कुटिको वनस्थो नैष्ठिको गृही ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रमाद् रजोधिका बाह्यं कर्मैषामधिकं यतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्माः परमहंसानां ब्राह्मा एव शमादिकाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवादेः कर्मबाहुल्यं न लिङ्गं रजसः क्वचित् । न हि विष्णोश्चलेत् तेषां मनः कर्मकृतावपि ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्येषां चलचित्तत्वात् प्रायः स्यात् कर्म राजसम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि तत् स्मारकं विष्णोर्विद्यात् सात्त्विकमेव तत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "धर्मार्थहिंसनाग्निश्च विशेषो ब्रह्मचारिण; ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पैतृकं चापि यतितो दारास्तु गृहिणस्ततः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "असर्गो (असङ्गो) ग्राम्यसन्त्यागः पश्वहिंसा गृहस्थतः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वनस्थस्य विशेषोयं सर्वेषामितरत् समम्'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सात्त्विकाः स्वल्परजसः क्षत्रियाः सत्त्वराजसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वैश्याः शूद्रा अतिस्वल्पसत्त्वाधिक्येन तामसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ये तु भागवता वर्णास्तेषां भेदोयमीरितः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वाधिकः पुल्कसोपि यस्तु भागवतः सदा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "त्रैविद्यमात्रा विष्णोर्ये सर्वाधिक्ये ससंशयाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अन्याधिक्यं न मन्यन्ते श्रीशाद् राजसराजसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अज्ञा विष्णौ द्वेषहीनाः सर्वे राजसतामसाः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "पितृगन्धर्वपूर्वाश्च मुनयो देवता इति ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सात्त्विकास्त्रिविधास्तत्र श्रेष्ठा एवोत्तरोत्तराः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "देवा इन्द्रो विरिञ्चाद्या इति त्रेधैव देवताः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "क्रमोत्तराः शिवो वाणी ब्रह्मा चैवोत्तरोत्तराः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्त्वसत्त्वमहासत्त्वसूक्ष्मसत्त्वश्चतुर्मुखः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तस्माद् यावद् विमुक्तिः स्यान्मुक्तावेवं सुखक्रमः'' ॥ इति च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "विष्णौ किञ्चिदप्रीतियुक्तास्तामसमध्ये सात्त्विका नराधमा इत्यर्थः । राजसानां मध्ये सात्त्विका एव भागवतविप्रादयः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "राजसस्थसात्त्विकेष्वेव शुद्धसात्त्विकाः किञ्चिद्रजोयुक्तसात्त्विकाः समरजोयुक्तसात्त्विकाः सत्त्वात् किञ्चिदूनतमोयुक्तसात्त्विका इति वर्णभेदः । सत्त्वप्रधानत्वादेव तानारभ्योत्तरोत्तरं सर्वेपि मोक्षयोग्याः । 'सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्'' इत्यादेः ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'सत्त्वाधिको मोक्षयोग्यो योग्योन्धतमसस्तथा ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "तम उत्तरो रजो भूयान् समो वा सृतिपात्रकः'' ॥ इति च ॥ ४०,४१ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V42",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्॥४२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V42"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V42_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म (विप्रकर्म) स्वभावजम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "एते गुणाः किञ्चिदूना विप्रात् क्षत्रिय एव च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "अधिका वा ब्राह्मणेभ्यः केषुचिच्चक्रवर्तिषु ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ऋषयस्त्वेव विज्ञेयाः कार्तवीर्यादयो नृपाः ॥४२ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V43",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ॥ दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम्॥ ४३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V43"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V43_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "दानमीश्वरभावश्च क्षत्रिये(भ्यो)न्ये गुणा अपि ॥४३ ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V44",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम्॥४४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V45",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिदि्धं लभते नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वकर्मनिरतः सिदि्धं यथा विन्दति तच्छृणु॥४५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V46",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिदि्धं विन्दति मानवः॥४६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V47",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्॥४७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V48",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः॥४८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V48"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V48_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavathe_id"
},
"text": "'क्षत्रियोनब्रह्मगुणो वैश्यः कृष्यादिजीवनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "\u003Eतत ऊनः शमाद्यैर्यः शुश्रूषुः शूद्र उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अधिकाश्चेद् गुणाः शूद्रे ब्राह्मणादिः स उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "ब्राह्मणोप्यल्पगुणकः शूद्र एवेति कीर्तितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।नरोपि यो देवगुणो ज्ञेयो देवो नृतां गतः'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य'' इति वचनाच्च क्षत्रियादिष्वपि शमाद्यनुवृत्ति-र्ज्ञायते । न हि शमादिकं विना तस्याभितोर्चनं भवति । सम्यक् शमादिभिरर्चनं ह्यभ्यर्चनम् । न च शमादीन् विना सिदि्धं विन्दति । 'यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यम्'' इत्युक्तत्वाच्च । 'शमो मन्निष्ठता बुद्धेर्दम इंद्रियनिग्रहः'' इति हि भागवते । न च क्षत्रियादिभिरपि शौचतपःक्षमा(शमा)दिभिर्हीनैर्भाव्यमिति तत्तद्धर्मेषूच्यते । युक्ता ह्येतैः सर्वैर्गुणैर्जनकतुलाधारादयः । अतो युद्धेपलायनमैश्वर्यं च क्षत्रियस्य विशेषगुणौ । तौ, च कृष्यादयः, जीवनार्थं शुश्रूषा, याजनं, जीवनार्थं प्रतिग्रहश्चेत्येत एवान्येषां परधर्माः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं दानं च क्षत्रियेधिकाः ।"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": "तद्धीना ब्राह्मणे तस्माद् वैश्ये शूद्रे ततोल्पकाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अध्यापनं च शुश्रूषा जीवनार्थमृते सदा (सताम्) ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विप्रादिषु क्रमात् ज्ञेयाः शूद्रस्याध्यापनं विना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तस्माच्छूद्रोल्पशुश्रूषुः स्वभावाज्जीवनं विना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एते नैसर्गिका भावाः स्याद् भावोन्योपि कुत्रचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बलाद् विरुद्धभावस्तु हेयः स्वाभाविकोपि यः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनिसर्गोपि हि शुभो वर्धनीयः प्रयत्नतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "याजनैश्वर्यपूर्वास्तु नान्यैः कार्याः शुभा अपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अपलायनं च शूद्राणां ब्रह्मक्षत्रार्थमिष्यते'' ॥ इति च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasasmruthi_id"
},
"text": "'प्रसह्य वित्ताहरणं शारीरो दण्ड एव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "अशिष्याणां शासनं च तथैवार्थविनाशनम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "एष ईश्वरभावः स्यान्न कार्यः क्षत्रियेतरैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वे विधर्मिणः शास्याः क्षत्रियैर्यत्नतः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अङ्गाद्यहानिकृद् दण्डः शिष्येषु ब्राह्मणादिभिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "कार्यो देहेपि शिष्यश्च स्वामिना स्वेन वार्पितः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुत्रानुजादयः सर्वे शिष्या एव निसर्गतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "गुरवश्चैव मित्राणि सखिसब्रह्मचारिणः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सम्बन्धिनश्च सर्वेपि तत्तद्योग्यतयाखिलैः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शिक्षणीयेषु भावेषु शिक्षणीयाः प्रयत्नतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उन्मादे बन्धानाद्यैर्वा ताडनं न गुरोः क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "पापं चरन्तस्त्वन्येपि सर्वैर्दृष्टिपथं गताः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शक्तितो वारणीयाः स्युर्देशकालानुसारतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तदुत्तमविरोद्धारः सन्त्याज्या गुरवोपि तु ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यथाशक्त्यनुशास्यैव कालतोपि न चेच्छुभाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विष्णौ परमभक्तस्तु न त्याज्यः शास्य एव च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शिक्षयंश्च गुरून् शिष्यो गुरुवन्नैव शिक्षयेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "महान्तो नानुशास्याश्च विरुद्धाचरिता अपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "यदि च स्वोत्तमानां ते विरोधं नैव कुर्वते'' ॥ इत्यादि च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'आपत्सु विप्रः क्षात्रं तु विशां वा धर्ममाचरेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्षात्रासिद्धौ न शूद्रस्तु विप्रक्षत्रिययोः क्वचित् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्षत्रियो ब्राह्ममापत्सु तदापत्सु विशामपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "क्षत्रियो विप्रधर्मापि नैव भैक्ष्यप्रतिग्रही ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "वैश्य आपत्सु शौद्रं तु धर्ममेकं न चापरम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "\u003Eशूद्र आपत्सु विड्धर्मा तदापत्सु च कारुकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शूद्रस्तु वैश्यधर्मापि नैव वेदाक्षरो भवेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अत्यापदि क्षत्रियोपि पादशुश्रूषणं विना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शौद्रधर्मं चरन् विप्रक्षत्रियेषु न दुष्यति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "येषु कर्मसु याच्यः स्यात् स्वामिनापि न याचिता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शौद्राण्यपि स्वधर्मत्वे क्षत्रियस्यापदो यदि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "आत्मनश्चेद् बलाधिक्यं सानुबन्धादपि प्रभोः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "धर्मार्थं सेवतोर्थार्थं विप्रधर्माधिकाद् वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "प्रभुणा याच्यवृत्तिस्तु विशेषेणापि धर्मभाक् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "बाह्वोर्बलेधिको यः स्यात् क्षत्रियो विद्ययाधिकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "विप्रो भागवतौ चैतौ सेशा लोकास्तयोरिमे'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति व्यासस्मृऽतौ ।॥ ४४-४८ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V49",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "असक्तबुदि्धः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "नैष्कर्म्यसिदि्धं परमां सन्न्यासेनाधिगच्छति॥४९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V49"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V49_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'नैष्कर्म्यसिदि्धम्'' अनिष्टसर्वकर्मनाशाख्यसिदि्धम् ॥ ४९ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V50",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सिदि्धं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समासेनैव कौन्तेव निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥५० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V51",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च॥५१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V52",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः॥५२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V52"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V52_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vakshya_id"
},
"text": "वक्ष्यमाणप्रकारेण वर्तमानस्तदनन्तरं नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मा-ख्यायाः महालक्ष्म्याः सकाशं यथाप्नोति तथा निबोध । 'मम योनिर्महद् ब्रह्म'' 'ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम्'' इत्युक्तत्वात् । 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा'' इत्युक्त्वा 'मद्भक्तिं लभते पराम्''"
}
],
"tail": " इति वक्ष्यमाणत्वाच्च ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavaraha_id"
},
"text": "'सर्वपापक्षयाद् देहं त्यक्त्वा देवान् क्रमाद् व्रजन् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राप्य लक्ष्मीं तत्प्रसादात् पुनः स्वृद्धा हरौ यदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "भक्तिस्तया पुनर्ज्ञाने स्वृद्धे विष्णुं प्रपद्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अपरोक्षदृशो विष्णोः शरीरेपि सतः पुरा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "त्यक्तदेहादिकस्यापि यावद् विष्णुं प्रपद्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "तावद् गुणा विवर्धन्ते स्थिताः स्युः प्राप्य केशवम्'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति महावराहे॥ ५०-५२ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V53",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥५३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V53"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V53_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "'विमुच्य निर्ममः शान्तः'' नैष्कर्म्यसिदि्धं प्राप्तो भूत्वा ब्रह्मणि भूयाय भवतीत्यर्थः ॥ ५३ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V54",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम्॥५४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V55",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "भक्त्या मां अभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्॥५५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V56",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम्॥५६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V56"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V56_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "विहितानि सर्वकर्माण्यपि मद्व्यपाश्रयो भूत्वा सदा कुर्वाणः । न हि यथेष्टाचरणे तात्पर्यमत्र । तथा सति विहिताकरणेपि समत्वात् 'मामनुस्मर युद्ध्य च'' 'ततः स्वधर्मं किर्तिं च'' इत्यादिप्रस्तुतविरोधः । अपिशब्दस्त्वेकमपि कर्मातदाश्रयेण न कार्यमित्यर्थे ॥ ५६ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V57",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "बुदि्धयोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव॥५७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V57"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V57_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "भगवत्संश्रितस्य त्रैविद्यस्य च चेतसैव विशेष इत्याहचेतसा सर्व-कर्माणीति । स एव सर्वस्मात् परम इति भावोस्येति तत्परः । तत्र चित्तवृत्तिनिरोधोपि यो बुदि्धयोगः प्रत्याहारादिः ॥ ५७ ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V58",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अथ चेत्त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि॥५८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V59",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति॥५९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V60",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत्॥६० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V60"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V60_B01"
},
"children": [
{
"tag": "line"
},
{
"tag": "line",
"text": "प्रकृतिरीश्वरेच्छा । 'प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छानन्त कथ्यते'' इत्यादि-वचनात् । एषा तु 'प्रकृत्यैव च कर्माणि'' इत्यादिष्वपि युज्यते । तस्या एव हि मुख्यतो नियोक्तृत्वं स्वभावकर्मादिभिर्बद्ध्वा ॥ ५९,६० ॥",
"tail": "                    "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V61",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया॥६१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V62",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम्॥६२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V63",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु॥६३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V64",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "इष्टोसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम्॥६४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V65",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोसि मे॥६५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V65"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V65_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "तदेवाह ईश्वरः सर्वभूतानामिति ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'निश्चितार्थः स तु ज्ञेयो यत्रात्मैव परोक्षतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "उच्यते विष्णुना यद्वत् तद् ब्रह्मेत्यादि कथ्यते'' ॥"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'मन्मनाः'' इत्युपसंहाराच्च ॥६१ ॥ शाश्वतं स्थानं वैकुण्ठादि- 'श्रीरेव लोकरूपेण विष्णोस्तिष्ठति सर्वदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अतो हि वैष्णवा लोका नित्यास्ते चेतना अपि'' ॥ इत्याग्नेये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "'न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च'' इत्याद्युक्तं च ॥६२ ॥ तत्त्वसारकथनं 'द्वाविमौ पुरुषौ'' इत्यत्रैवोपसंहृतम् । तत्त्वप्रशंसार्थमेव तद्बुदि्धप्रशंसा कृता । अत्र तु साधनसारोपसंहारः सर्वगुह्यतममिति । 'मन्मनाः'' इत्यादेः पूर्वमेवोक्तत्वात् भूय इति । अर्थतस्त्वत्रापि विष्ण्वाधिक्यमेवोक्तं भवति ॥ ६४,६५ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V66",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥६६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V66"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V66_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahavishnu_id"
},
"text": "अन्यसर्वधर्मान् परित्यज्येत्युक्तशेषत्वेनैव सर्वधर्मानिति वचनम् । 'मामेकं शरणं व्रज'' इत्यपि 'मन्मना'' इत्याद्युक्तनिगमनात्मना तद्व्याख्यानम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'सर्वोत्तमत्वविज्ञानपूर्वं तत्र मनः सदा ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "सर्वाधिकप्रेमयुक्तं सर्वस्यात्र समर्पणम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अखण्डा त्रिविधा पूजा तद्रत्यैव स्वभावतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "रक्षतीत्येव विश्वासस्तदीयोहमिति स्मृऽतिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "शरणागतिरेषा स्याद् विष्णौ मोक्षफलप्रदा'' ।"
}
]
}
],
"tail": " इति महाविष्णुपुराणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "अनादिजन्मकृतसर्वपापेभ्यः । अत्र प्राप्त्यभावात् । धर्मपरित्यागे पापपरित्यागस्य कैमुत्येनैव सिद्धत्वात् ॥६६ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V67",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योभ्यसूयति॥६७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V67"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V67_B01"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Sbhbdanirnaya_id"
},
"text": "अतपस्कायैव न वाच्यम् । अशुश्रूषवे पुनश्चेति दोषाधिक्यमशुश्रूषोर्दर्शयितुं चशब्दः । एवमभक्ताय कदापि न वाच्यम् । कदाचिदल्पतपसोल्पशुश्रूषोरपि भक्त्याधिक्ये वाच्यं भवतीति कदाचनेति विशेषः । अभक्ताच्च न वाच्यमसूयोरिति तत्रापि चशब्दः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "'समुच्चये तथाधिक्ये न्यूनत्वे चः प्रयुज्यते'' ।"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "'अभक्तादपि पापः स्यादसूयुर्दोषदृग् यतः'' "
}
],
"tail": "इति च पाद्मे ॥६७ ॥\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V68",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥६८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V69",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि॥६९ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V70",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः॥७० ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V71",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "सोपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "॥७१ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V72",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "कच्चिदेतत् श्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "कच्चिदज्ञानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय॥७२ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V73",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "अर्जुन उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नष्टो मोहः स्मृऽतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "स्थितोस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव॥७३ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V74",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "uvaaca",
"text": "सञ्जय उवाच",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम्॥७४ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V75",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "व्यासप्रसादात् श्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात् कथयतः स्वयम्॥७५ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V76",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "राजन् संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य संवादमिममद्भुतम् ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः॥७६ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V77",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तच्च संस्मृऽत्य संस्मृऽत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनः पुनः ॥७७ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V78",
"type": "shloka",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।",
"tail": "\n          "
},
{
"tag": "line",
"text": "तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम॥७८ ॥",
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ ओं तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसन्न्यासयोगो नाम अष्टादशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीभगवद्गीतातात्पर्यनिर्णये अष्टादशोध्यायः ॥",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "गीताप्रस्थानं समाप्तम् श्रीकृष्णार्पणमस्तु",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-BGT_C18_V78"
},
"text": "\n          ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "BGT_C18_V78_B01"
},
"text": "\n            ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "'सोपि मुक्तः'' 'न च तस्मान्मनुष्येषु'' इत्युक्तेश्च मुक्तानां महत् तारतम्यं ज्ञायते । 'मनुष्येषु'' इति विशेषणात् तत्रापि देवानामाधिक्यं च ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "'मुक्तिर्ज्ञात्वापि विष्णुं स्याच्छास्त्रं श्रुत्वा ततोधिकम् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "मुक्तौ सुखं तत्पठतस्ततोप्यधिकमिष्यते ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "व्याख्यातुस्तु समं मुक्तौ सुखं नान्यस्य कस्यचित् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "ततोधिकं तु देवानां मुख्यव्याख्याकृतो यतः'' ॥ इति ॥ ६८-७२ ॥ 'यथेच्छसि तथा कुरु'' इत्याक्षेपपरिहाराय 'करिष्ये वचनं तव'' इत्यनुसरति भगवन्तम् ॥ ७३-७८ ॥ नमस्ते वासुदेवाय प्रेयसां मे प्रियोत्तम ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "समस्तगुणसम्पूर्णनिर्दोषानन्ददायिने ॥ यस्य त्रीण्युदितानि वेदवचने रूपाणि दिव्यान्यलं ब तद्दर्शतमित्थमेव निहितं देवस्य भर्गो महत् ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "वायो रामवचोनयं प्रथमकं पृक्षो द्वितीयं वपुः मध्वो यत्तु तृतीयमेव हि कृतो ग्रन्थोमुना केशवे ॥ निःशेषदोषरहित कल्पाणाखिलसद्गुण ।",
"tail": "\n            "
},
{
"tag": "line",
"text": "भूतिस्वयम्भुशर्वादिवन्द्यं त्वां नौमि मे प्रियम् ॥",
"tail": "\n          "
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n  "
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Bhagavadgitatatparya"