Jump to content

JSON:Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Tattvasankhyanam-tika",
"slug": "Tattvasankhyanam-tika",
Line 11: Line 11:
"related": [],
"related": [],
"nextId": 12
"nextId": 12
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"type": "vyakhya"
},
"text": "\n    ",
"children": [
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V01",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "vyakhya",
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "मुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेन अवश्यमवगन्तव्यः इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः। इदं च अवान्तरभेदभिन्नस्य जगतो विज्ञानमपेक्षते, इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्गभूतं, शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितम्, शिष्यहिततया संगृह्य प्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः ।\t",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "ननु प्रकरणादौ किमपि मङ्गलं कस्मान्नानुष्ठितम्? न तावत्तदफलमेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलम् । नियमेन प्रारंभे तदनुष्ठानात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "उच्यते अनुष्ठितमेव भगवता मङ्गलम्, मानसादेरपि तस्य सम्भवात् । तच्च परमास्तिकत्वादनुमीयते ॥ यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोः आदितः एव सङ्कीर्तनं करोति । किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम ? अन्यपरमपि तत् भक्त्या अनुष्ठितं स्वभावात् सम्पादयत्येव अखिलमङ्गलानीति ॥ इति ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "तत्र तावत् तत्त्वं सामान्यतो विभागेन  उद्दिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "स्वतन्त्रमिति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "तत्वम् अनारोपितिम् । प्रमितिविषयः इति यावत् । तेन ‘तस्य भावः तत्वम्’  इत्यादिखण्डनानवकाशः।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ननु शुक्तरजतादिकं कथं न तत्त्वम् ? न हि धर्मी वा रजतत्त्वं वा न प्रमेयम्, नापि तयोः सम्बन्धः । शुक्तिव्यक्तौ रजतत्त्वस्य स नास्ति इति चेत्, मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नास्ति इत्येतावता न प्रमेय इति । स्यादिदम् आरोपितस्य अन्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दूषणम्। अत्यन्तासदेव रजतं दोषवशात् शुक्तिकायाम् आरोप्यत इति वादे तु नायं दोषः।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "एतेन ‘भाविपाकरागः कुंभः श्यामतादशायां रक्तपित्तिना रक्ततया उपलभ्यमानः तत्त्वं स्यात्’ इत्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य तथाभावाभावात्, धर्मिणः तथाभावाङ्गीकारादिति।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "तत् द्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च इति इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रम् अस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येकं द्विविधम् इति प्रतीतिः स्यात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "स्वरूप-प्रमिति-प्रवृत्ति-लक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं स्वतन्त्रम्। परापेक्षं अस्वतन्त्रम्। तदुपपादनायोक्तम् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इष्यत इति ।",
"tail": "प्रामाणिकैः इति शेषः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "तथाहि यदि तत्त्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । भ्रान्तिः सा इति चेत् न,  बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना भ्रान्तिरस्ति, नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्त्वम् इत्यस्यार्थस्य प्रमितित्वाप्रमितत्त्वयोर्व्याघातश्च।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यदि च एकमेव तत्त्वं तदा भेदोपलम्भविरोधः। तद्भ्रान्तितायाञ्च बाधकं वाच्यम् । तच्च अन्यत्र निरस्तम्।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "यदि वा सर्वमेव स्वतन्त्रं स्यात् तदा पारतन्त्र्यादिप्रतीतिविरोधः। नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "यदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत् तदा अनवस्थितेः असम्भवाच्च न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "यद्यपि भावाभावतया वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा अस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथापि अस्य वैय्यर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय भवति । तथा च प्रकरणान्ते वक्ष्यति । अन्यथा गङ्गावालुकापरिगणनवदिदं तत्त्वं अपार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादौ उद्दिष्टम् । उद्देशेनैव लक्षणं लब्धम् । अत एवादौ तन्निर्दिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "स्वतन्त्रेति",
"tail": "।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः... ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अत्र ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " भगवानिति",
"tail": " विष्णोः स्वातन्त्र्योपपादकम् ॥ अन्यत् अस्वतन्त्रम् इति शेषः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अथवा, द्वे तत्वे इत्युक्ते  स्वतन्त्रमिव परतन्त्रम् एका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । तथा च प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतः द्विविधमित्युक्तम् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यनेकविधं स्यादित्यत इदमुक्तम् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्यं अङ्गीकुर्वाणाः साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्वमातिष्ठन्ते । तन्निरासायेदमुदितमिति ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "द्विविध",
"tail": "मित्युक्त्या ‘परतन्त्रतत्त्वमवान्तरभेदवदिति सूचितम् । तत्कथम् ? तत्र आह "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "भावेति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इतरत्",
"tail": "स्वतन्त्रात् अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् । भावः अभावः च इति।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अभावप्रतीतिः भावप्रतीत्यधीना नियमेन, इति प्राधान्यात् प्रथमं भावस्य उद्देशः।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "प्रथमप्रतीतौ ‘अस्ति’ इति उपलभ्यते यः सः भावः।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "यश्च प्रथमोपाब्धौ ‘नास्ति’ इति प्रतीयते सः अभावः।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "कुत एतत् ? स्वरूपेण हि भावाभावौ विधिनिषेधात्मानौ, रूपान्तरेण तु निषेधविधिरूपौ। तत्र आपातजायां संविदि  स्वरूपमेव भासते, द्वितीयादिप्रतीतौ रूपान्तरम्, कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य। तथाच प्रतीतिः— अस्त्यत्र घटः स न शुक्ल इति । एवं नास्ति घटः अस्ति घटाभाव इति॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ननु स्वतन्त्रतत्वं भावोऽभावोऽन्यद्वा, नाद्यद्वितीयौ । भावाभावयोः परतन्त्रप्रभेदत्वात्, न तृतीयः व्याघातात्। मैवम् । भावलक्षणाऽऽक्रान्तत्वात्। ‘‘परतन्त्रं भावाभावतया  द्विधा एव, न पुनरेकविधम्, नापि त्रिविधम् ’ इत्येवं परो विभागः, न पुनः ‘परतन्त्रमेव भावाभावात्मकमिति।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "यथा भावेषु स्वतन्त्रतत्वं प्रविशति तथा विभागः क्रियताम्  इति चेत्, नैवम् शङ्क्यम् । तद्धि प्रधानतया सर्वविविक्तमेव वेदितव्यम्। अन्यथा ‘‘द्विविधं तत्वं भावोऽभावश्च, भावोऽपि द्विविधः नित्योऽनित्यश्च, नित्योऽपि द्विविधः चेतनोऽचेतनश्च, चेतनोऽपि द्विविधः स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च’’ इति कर्तव्यम् । एवं सति न प्राधान्येन प्रतिपत्तिः स्यात्, भगवद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अस्वातन्त्र्यप्रतीतिः न स्यात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "‘अस्मिन्पक्षे स्वतन्त्रस्य भावत्वं न विदितं स्यात्, इति सममेव’ इति चेत् न, पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यां विशेषात्।  अभावादीनां नित्यत्वाद्यनुक्तिश्च समैव। तस्मात् यथान्यासमेवास्तु ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अथ अस्वतन्त्रं चेतनत्वादिना एव विभज्यताम् । किं चेतनत्वादिना विभज्य भावाभावतया विभागः  कर्तव्य उताऽयं न कर्तव्यः एव । नाद्यः । विशेषाभावात् । अभावस्य अचेतनत्वं एवं सति न उक्तं स्यात् इति चेत्, तथा सति चेतनस्य भावत्वमप्युक्तं स्यादिति समम् । तर्हि  केन विशेषेणास्य प्राधान्यम् ? इति चेत्, वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशेषात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "‘अभाव एव नास्तीति केचित् । तदसत्, ‘नास्ति’ इति प्रतीतेः दुरपह्नवत्वात् । ‘‘ ‘घटो नास्ति इति प्रतीतिः भूतलमात्रविषया’’ इति चेत्, ‘मात्र’ इति किम् ? भूतलमेव उच्यते उत अतिरिक्तं किञ्चित् । आद्ये घटवत्यपि प्रसङ्गः।  अतिरिक्तोऽपि घटः चेत्, उक्तो दोषः । भावानन्तरं चेत् रूपवति घटे ‘गन्धो नास्ती’ति प्रतीतिप्रसङ्गः।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ननु घटाभावः घटाभाववति भूतले सम्बध्यते उत घटवति । नाद्यः । आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विरोधात् । अतो वक्तव्यं ‘भूतलमात्रे’ति। तदेवास्तु ‘नास्तीति प्रतीतिविषय’ इति चेत् न ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "प्रश्न एव अयं विविच्यताम् । यदि अभावसम्बन्धात् प्राक् कीदृशं भूतलम् ? इति, यदि वा सम्बन्धसमये कीदृशं भूतलम् ? इति, यद्वा यदि अभावात् इदं विविच्येत तदा कादृशं नाम स्यात् इति ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "आद्ये ‘सघटम्’ इत्येव उत्तरम् । द्वितीये ‘घटाभाववत्’ इति । तृतीये यदि विवेको वस्तुकृतः तदा अभावस्य नष्टत्वात् । ‘घटवत्’ इति । यदि बुद्धिकृतः तदा ‘बुद्ध्या एव घटप्रसक्तिमत्’ इति । अन्यथा एवं भावप्रतिक्षेपोऽपि स्यात्। इति आस्तां विस्तरः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "द्विधा",
"tail": "इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।"
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V02",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": " तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रागिति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " त्रिविध",
"tail": "इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः। "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "उत्तरैकावधिरभावः प्रागभागः । प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेवास्ति, उत्पन्ने तु नास्ति इति कृत्वा ॥ पूर्वैकावधिरभावः प्रध्वंसाभावः । प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तरमेव अभावः, न तु प्राक् अस्तीति ॥ न चैवम् । ‘‘प्रागभावप्रध्वंसः, प्रध्वंसप्रागभाव’’ इति प्रवाहौ प्रसज्ज्येते । प्रतियोगिन एव प्रागभावप्रध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन च अङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो नाम ‘प्रागभावनिवृतेर्निवृत्तिः’ इति प्रागभावोन्मज्जनप्रसङ्ग इति चेत् न । घटवत् तद्ध्वंसस्यापि तद्विरोधित्वात् ॥ निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावः अस्ति इति कृत्वा ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अथ ‘अत्यन्ताभावः’ इति प्रसिद्धसंज्ञाऽतिक्रमेण ‘सदाऽभावः’ इति संज्ञान्तरकरणं किमर्थम् । लक्षणस्यापि उद्देशेनैव सूचनार्थम्। यच्च अन्यैः अत्यन्ताभावस्वरूपम् उक्तम्— ‘संसर्गप्रतियोगिकाभावः अत्यन्ताभावः इति । यथा एतद्घटे एतद्भूतलसंसर्गाभाव’’ इति तदपि निराकर्तुं एतत्, तस्य निरवधिकत्वाभावात् ।तर्हि उदाहृतः  चतुर्थः स्यात् इति चेत्, न । तस्यापि यथासम्भवं प्रागभावादिषु अन्तर्भावात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "एके ब्रुवते—‘संसर्गाभावः अन्योन्याभावश्चेति द्विविध एवाभाव इति । अन्ये तु ‘प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावात्मना चतुर्विध’ इति । तदुभयं निराकर्तुं ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "इष्यत",
"tail": "इत्युक्तम् ।  अन्योन्याभावो हि भेद एव । ‘स च स्वरूपमेव’ इति अन्यत्र उपपादितम् । कार्यकारणयोः संसर्गस्य अन्यत्र निराकृतत्वेन, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः संसर्गाभावत्वानुपपत्तेश्चेति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "भावं विभज्य दर्शयति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " चेतन",
"tail": " इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "न केवलमभावोऽपि भेदवान्, किन्तु भावोऽपि इति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अपि",
"tail": " शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत  इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V03",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "यथोद्देशं चेतनाविभागमाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "दुःखेति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "‘कल्पितत्वात् दुःखादीनां न किञ्चित् दुःखस्पृष्टम्’ इत्येके । ‘ईश्वरातिरिक्तं सर्वमपि दुःखस्पृष्टमेव’ इत्यन्ये ॥ तदुभयनिरासाय ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एव",
"tail": "कारः । आद्यस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्, द्वितीयस्य आगमविरुद्धत्वात् ।  परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैव सिद्धम् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "यद्यपि अनयोः दुःखास्पृष्टं चेतनं प्रधानम् । तथापि अभावस्य भावनिरूप्यत्वात् दुःखस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "तथाऽपि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात्, तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नित्येति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अन्ये",
"tail": "चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव  ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।"
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V04",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "अत एव तद्विभागमाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "स्पृष्टेति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "विमुक्ताः",
"tail": "दुःखात्। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "दुःखसंस्थाः",
"tail": "वर्तमानदुःखाः । चशब्दः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "दुःखसंस्थाः",
"tail": "इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "दुःखसंस्थानां प्रभेदमाह",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " दुःखसंस्थेति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अयोग्याः",
"tail": "मुक्तेः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अयोग्याः",
"tail": "इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V05",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " देवर्षीति।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "पान्तीति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "पाः",
"tail": "चक्रवर्तिनः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नराः",
"tail": "मनुष्योत्तमाः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तु",
"tail": "शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "‘दुःखसंस्था मुक्तियोग्यायोग्यभेदात् द्विविधा इति उक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्येषु अतिदिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एवमिति",
"tail": "।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "एवं विमुक्तयोग्याश्च ..",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "‘देवर्ष्यादिभेदेन पञ्चधा’ इत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "मुक्त्ययोग्यविभागमाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तमोगा इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "तमोगाः",
"tail": "तमोयोग्याः । न तु प्राप्ततमसः, वक्ष्यमाणविभागविरोधात् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " सृतिसंस्थिताः",
"tail": " नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।"
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V06",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "तमोयोग्यानां प्रभेदमाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "दैत्येति",
"tail": "।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": ".... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥ ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अप्रसिद्धत्वात् अस्य भेदस्य अश्रद्धेयत्वं निवारयितुम् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एव",
"tail": "शब्दः । "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रकार्तिता",
"tail": "इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः । "
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V07",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "ते च इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ते च चतुर्विधा अपि। ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "सृतिसंस्थिताः",
"tail": "संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "एवं चेतनविभागं विस्तरेण अभिधाय अवसरप्राप्तं अचेतनविभागमाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नित्या इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अत्रापि ‘अचेतनम् एव एवंविभागवत्’ इति अर्थानभ्युपगमात्, पूर्वोक्तत्वानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादि ग्रहणं न विरुद्धम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नित्यानित्यविभागेन ",
"tail": " इत्यस्य नित्यानित्यत्वेन तद्विभागेन च इत्यर्थः। तथा च नित्यानित्यं, नित्यम् अनित्यं च इति अचेतनं त्रिविधमित्युक्तं भवति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "केचित् सर्वं क्षणिकं मन्यमानाः नित्यं न मन्यन्ते, अपरे तु सत्कार्यवादिनः अनित्यं न अंगीकुर्वन्ति, सर्वे अपि नित्यानित्यं विरोधात् न अभ्युपगच्छन्ति । तन्निरासाय एवकारः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "न प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिः इति प्रामाणिकत्वम् उक्तविभागस्य सूचयति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मतमिति ।",
"tail": " तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V08",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नित्या इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "नित्या वेदाः.. ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "वेदा",
"tail": "इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "नित्यानित्यं विभागेन आह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "पुराणाद्या इति",
"tail": "।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं..  ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "पुराणाद्याः",
"tail": "पौरुषेयग्रन्थाः एका विधा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "कालः",
"tail": "अपरा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "प्रकृतिः",
"tail": "अन्या । ननु च त्रिधा इति प्रकारत्रैविध्यमुक्तम्, न च अत्र कश्चित् प्रकारः दर्शितः । किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "नैष दोषः । यत् न सर्वथा कूटस्थम्, नापि अनित्यमेव । तदुच्यते ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " नित्यानित्यमिति ।",
"tail": "तस्य तिस्रः विधाः सम्भवन्ति — उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावः, एकदेशैः उत्पत्तिविनाशौ एकदेशिनः तदभावः, स्वरूपेण उत्पत्त्याद्यभावेऽपि अवस्थाऽऽगमापायवत्त्वम् च इति । तदेतत् विधात्रयमुक्तवस्तुत्रये अस्ति इति तस्यैव ग्रहणं कृतम्।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ननु अत्र यस्य उत्पत्त्यादिकं तत् अनित्यमेव यस्य तु तत् नास्ति । तत् नित्यमेव, नित्यानित्यं क्वास्ति ? इति । मैवम् । स्यात् एतत् एवं यदि अंशांशिनोः विकारविकारिणोः वा अत्यन्तभेदः स्यात् । ‘न च एवम्’ इति अन्यत्र उपपादितम्॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "अनित्यं विभज्य दर्शयति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अनित्यमिति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "सम्यस्कृष्टं",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " संसृष्टम्",
"tail": "। अतथाभूतम् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "असंसृष्टम्",
"tail": "। सम्यक्तायाः इयत्ताऽभावात् । त्रैविध्याद्यपि किं न स्यात् इत्यतः"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " मतम्",
"tail": "इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।"
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V09",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": "तत्र असंसृष्टं निर्दिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "असंसृष्टमिति",
"tail": "।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "असंसृष्टं  महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V10",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "avataranika",
"text": " संसृष्टं निर्दिशति ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "संसृष्टमिति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "नच एवं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतानि इति संसृष्टानि । ‘तेषामपि मूलरूपं नित्यम्’ इति चेत् , न । साक्षान्मूलरूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यात् ? इति चेत्, स्यादेवम् । यदि सूक्ष्मरूपे महदादिव्यवहारः स्यात्, किन्तु प्रकृतिरेव सा उच्यते ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "केचित् महदादिस्वरूपमेव न अभ्युपगच्छन्ति । दूरेण उक्तं विशेषम् । तेषामतिबहुतराऽऽगमविरोधं दर्शयितुं ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " सम्प्रकीर्तितम्",
"tail": "इत्युक्तम् ॥ आगमाश्च अन्यत्र द्रष्टव्याः । विस्तरभिया नेह उदाह्रियन्ते॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "यदि इदं विष्णुव्यतिरिक्तं भावाभावादिभेदभिन्नं जगत् अस्वतन्त्रम् तर्हि कस्मिन् आयत्तम् ? कस्मिन् च विषये ? इत्याकाङ्क्षायामाह ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " सृष्टिरिति",
"tail": "।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "नियमः",
"tail": "व्यापारेषु प्रेरणम् ।"
}
],
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "vyakhya-descriptor",
"attrs": {
"parent": "TSK_C01_V11",
"name": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": "बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "बन्धः",
"tail": " प्रकृतेः। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "मोक्षः",
"tail": " बन्धात् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "आवृतिज्योतिषी",
"tail": "बाह्यतमःप्रकाशौ । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एव",
"tail": "कारः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "विष्णुना",
"tail": "इत्यनेन सम्बध्यते । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अस्य समस्तस्य",
"tail": "अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "avataranika",
"text": "ननु एतत् पूर्वविरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिस्थितिसंहारोक्तौ नित्यत्वोक्तिविरोधः, अचेतनस्य बोधविरोधः, इत्यादि । तत्र उक्तम् ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "समासेति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "mulaprateeka",
"text": ".......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "समासः",
"tail": "सङ्क्षेपः ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": " व्यासो",
"tail": "विस्तरः । तौ एव योगौ उपायौ उक्तार्थघटनायाम् ततः । इदमुक्तं भवति— उक्तधर्मेषु यत्र तत्त्वे अल्पीयांसः सम्भवन्ति तत्र तावन्तः विष्ण्वधीनाः ज्ञातव्याः । यत्र तु बहवः तत्र तावन्तः सर्वथा स्वरूपस्वभावौ अस्य तदधीनौ इति । तत्र स्थितिनियमौ सर्वस्य, सृष्टिसंहृती नित्यानित्यस्य अनित्यस्य च, अज्ञानम् भावरूपं दुःखस्पृष्टस्य, ज्ञानाभावस्तु सर्वस्य, बोधनं चेतनस्य, सुखं प्राप्ततमसो विना, दुःखम् दुःखास्पृष्टं विना इत्यादि द्रष्टव्यम् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "vyakhya",
"text": "पदार्थानां सृष्ट्यादि अन्यतः अपि प्रतीयते । अतः ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "एव",
"tail": " इति उक्तम् । सकलसत्तादेः तदधीनत्वात् तत्तद्वस्तु निमित्तमात्रमेव । स्वातन्त्र्येण विष्णुरेव अस्य ईश्वर इति ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": ""
},
"text": "\n        ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पद्मापद्मासनानन्तप्रभृतीदं यदिच्छया ।",
"tail": "\n        "
},
{
"tag": "line",
"text": "सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n  "
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [

Revision as of 09:22, 3 July 2026

schema2
doc
slug"Tattvasankhyanam-tika"
title"तत्वसङ्ख्यानविवरणम्"
type"teeka"
docId"Tattvasankhyanam-tika"
parentDoc"Tattvasankhyanam"
parentDocId"TSK"
pageTitle"Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika"
related
Empty array
nextId12
tree
tag"document"
attrs
type"vyakhya"
text" "
children
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V01"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" "
children
tag"line"
text"लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।"
tail" "
tag"line"
text"करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥"
tail" "
tail" "
tag"avataranika"
text"मुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेन अवश्यमवगन्तव्यः इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः। इदं च अवान्तरभेदभिन्नस्य जगतो विज्ञानमपेक्षते, इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्गभूतं, शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितम्, शिष्यहिततया संगृह्य प्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः । "
tail" "
tag"avataranika"
text"ननु प्रकरणादौ किमपि मङ्गलं कस्मान्नानुष्ठितम्? न तावत्तदफलमेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलम् । नियमेन प्रारंभे तदनुष्ठानात् ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"उच्यते अनुष्ठितमेव भगवता मङ्गलम्, मानसादेरपि तस्य सम्भवात् । तच्च परमास्तिकत्वादनुमीयते ॥ यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोः आदितः एव सङ्कीर्तनं करोति । किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम ? अन्यपरमपि तत् भक्त्या अनुष्ठितं स्वभावात् सम्पादयत्येव अखिलमङ्गलानीति ॥ इति ॥"
tail" "
tag"avataranika"
text"तत्र तावत् तत्त्वं सामान्यतो विभागेन उद्दिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"स्वतन्त्रमिति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"तत्वम् अनारोपितिम् । प्रमितिविषयः इति यावत् । तेन ‘तस्य भावः तत्वम्’ इत्यादिखण्डनानवकाशः।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ननु शुक्तरजतादिकं कथं न तत्त्वम् ? न हि धर्मी वा रजतत्त्वं वा न प्रमेयम्, नापि तयोः सम्बन्धः । शुक्तिव्यक्तौ रजतत्त्वस्य स नास्ति इति चेत्, मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नास्ति इत्येतावता न प्रमेय इति । स्यादिदम् आरोपितस्य अन्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दूषणम्। अत्यन्तासदेव रजतं दोषवशात् शुक्तिकायाम् आरोप्यत इति वादे तु नायं दोषः।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"एतेन ‘भाविपाकरागः कुंभः श्यामतादशायां रक्तपित्तिना रक्ततया उपलभ्यमानः तत्त्वं स्यात्’ इत्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य तथाभावाभावात्, धर्मिणः तथाभावाङ्गीकारादिति।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"तत् द्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च इति इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रम् अस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येकं द्विविधम् इति प्रतीतिः स्यात् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"स्वरूप-प्रमिति-प्रवृत्ति-लक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं स्वतन्त्रम्। परापेक्षं अस्वतन्त्रम्। तदुपपादनायोक्तम् "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"इष्यत इति ।"
tail"प्रामाणिकैः इति शेषः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"तथाहि यदि तत्त्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । भ्रान्तिः सा इति चेत् न, बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना भ्रान्तिरस्ति, नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्त्वम् इत्यस्यार्थस्य प्रमितित्वाप्रमितत्त्वयोर्व्याघातश्च।"
tail" "
tag"vyakhya"
text" "
children
tag"line"
text"यदि च एकमेव तत्त्वं तदा भेदोपलम्भविरोधः। तद्भ्रान्तितायाञ्च बाधकं वाच्यम् । तच्च अन्यत्र निरस्तम्।"
tail" "
tag"line"
text"यदि वा सर्वमेव स्वतन्त्रं स्यात् तदा पारतन्त्र्यादिप्रतीतिविरोधः। नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya"
text"यदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत् तदा अनवस्थितेः असम्भवाच्च न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"यद्यपि भावाभावतया वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा अस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथापि अस्य वैय्यर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय भवति । तथा च प्रकरणान्ते वक्ष्यति । अन्यथा गङ्गावालुकापरिगणनवदिदं तत्त्वं अपार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वम् ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादौ उद्दिष्टम् । उद्देशेनैव लक्षणं लब्धम् । अत एवादौ तन्निर्दिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"स्वतन्त्रेति"
tail"।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः... "
tail" "
tag"vyakhya"
text"अत्र "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" भगवानिति"
tail" विष्णोः स्वातन्त्र्योपपादकम् ॥ अन्यत् अस्वतन्त्रम् इति शेषः ।"
tag"br"
tail" अथवा, द्वे तत्वे इत्युक्ते स्वतन्त्रमिव परतन्त्रम् एका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । तथा च प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतः द्विविधमित्युक्तम् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यनेकविधं स्यादित्यत इदमुक्तम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्यं अङ्गीकुर्वाणाः साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्वमातिष्ठन्ते । तन्निरासायेदमुदितमिति ।"
tail" "
tag"avataranika"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"द्विविध"
tail"मित्युक्त्या ‘परतन्त्रतत्त्वमवान्तरभेदवदिति सूचितम् । तत्कथम् ? तत्र आह "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"भावेति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"इतरत्"
tail"स्वतन्त्रात् अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् । भावः अभावः च इति।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अभावप्रतीतिः भावप्रतीत्यधीना नियमेन, इति प्राधान्यात् प्रथमं भावस्य उद्देशः।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"प्रथमप्रतीतौ ‘अस्ति’ इति उपलभ्यते यः सः भावः।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"यश्च प्रथमोपाब्धौ ‘नास्ति’ इति प्रतीयते सः अभावः।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"कुत एतत् ? स्वरूपेण हि भावाभावौ विधिनिषेधात्मानौ, रूपान्तरेण तु निषेधविधिरूपौ। तत्र आपातजायां संविदि स्वरूपमेव भासते, द्वितीयादिप्रतीतौ रूपान्तरम्, कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य। तथाच प्रतीतिः— अस्त्यत्र घटः स न शुक्ल इति । एवं नास्ति घटः अस्ति घटाभाव इति॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ननु स्वतन्त्रतत्वं भावोऽभावोऽन्यद्वा, नाद्यद्वितीयौ । भावाभावयोः परतन्त्रप्रभेदत्वात्, न तृतीयः व्याघातात्। मैवम् । भावलक्षणाऽऽक्रान्तत्वात्। ‘‘परतन्त्रं भावाभावतया द्विधा एव, न पुनरेकविधम्, नापि त्रिविधम् ’ इत्येवं परो विभागः, न पुनः ‘परतन्त्रमेव भावाभावात्मकमिति।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"यथा भावेषु स्वतन्त्रतत्वं प्रविशति तथा विभागः क्रियताम् इति चेत्, नैवम् शङ्क्यम् । तद्धि प्रधानतया सर्वविविक्तमेव वेदितव्यम्। अन्यथा ‘‘द्विविधं तत्वं भावोऽभावश्च, भावोऽपि द्विविधः नित्योऽनित्यश्च, नित्योऽपि द्विविधः चेतनोऽचेतनश्च, चेतनोऽपि द्विविधः स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च’’ इति कर्तव्यम् । एवं सति न प्राधान्येन प्रतिपत्तिः स्यात्, भगवद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अस्वातन्त्र्यप्रतीतिः न स्यात् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"‘अस्मिन्पक्षे स्वतन्त्रस्य भावत्वं न विदितं स्यात्, इति सममेव’ इति चेत् न, पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यां विशेषात्। अभावादीनां नित्यत्वाद्यनुक्तिश्च समैव। तस्मात् यथान्यासमेवास्तु ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अथ अस्वतन्त्रं चेतनत्वादिना एव विभज्यताम् । किं चेतनत्वादिना विभज्य भावाभावतया विभागः कर्तव्य उताऽयं न कर्तव्यः एव । नाद्यः । विशेषाभावात् । अभावस्य अचेतनत्वं एवं सति न उक्तं स्यात् इति चेत्, तथा सति चेतनस्य भावत्वमप्युक्तं स्यादिति समम् । तर्हि केन विशेषेणास्य प्राधान्यम् ? इति चेत्, वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशेषात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"‘अभाव एव नास्तीति केचित् । तदसत्, ‘नास्ति’ इति प्रतीतेः दुरपह्नवत्वात् । ‘‘ ‘घटो नास्ति इति प्रतीतिः भूतलमात्रविषया’’ इति चेत्, ‘मात्र’ इति किम् ? भूतलमेव उच्यते उत अतिरिक्तं किञ्चित् । आद्ये घटवत्यपि प्रसङ्गः। अतिरिक्तोऽपि घटः चेत्, उक्तो दोषः । भावानन्तरं चेत् रूपवति घटे ‘गन्धो नास्ती’ति प्रतीतिप्रसङ्गः।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ननु घटाभावः घटाभाववति भूतले सम्बध्यते उत घटवति । नाद्यः । आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विरोधात् । अतो वक्तव्यं ‘भूतलमात्रे’ति। तदेवास्तु ‘नास्तीति प्रतीतिविषय’ इति चेत् न ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"प्रश्न एव अयं विविच्यताम् । यदि अभावसम्बन्धात् प्राक् कीदृशं भूतलम् ? इति, यदि वा सम्बन्धसमये कीदृशं भूतलम् ? इति, यद्वा यदि अभावात् इदं विविच्येत तदा कादृशं नाम स्यात् इति ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"आद्ये ‘सघटम्’ इत्येव उत्तरम् । द्वितीये ‘घटाभाववत्’ इति । तृतीये यदि विवेको वस्तुकृतः तदा अभावस्य नष्टत्वात् । ‘घटवत्’ इति । यदि बुद्धिकृतः तदा ‘बुद्ध्या एव घटप्रसक्तिमत्’ इति । अन्यथा एवं भावप्रतिक्षेपोऽपि स्यात्। इति आस्तां विस्तरः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"द्विधा"
tail"इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V02"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text" तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"प्रागिति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" त्रिविध"
tail"इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः। "
tail" "
tag"vyakhya"
text"उत्तरैकावधिरभावः प्रागभागः । प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेवास्ति, उत्पन्ने तु नास्ति इति कृत्वा ॥ पूर्वैकावधिरभावः प्रध्वंसाभावः । प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तरमेव अभावः, न तु प्राक् अस्तीति ॥ न चैवम् । ‘‘प्रागभावप्रध्वंसः, प्रध्वंसप्रागभाव’’ इति प्रवाहौ प्रसज्ज्येते । प्रतियोगिन एव प्रागभावप्रध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन च अङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो नाम ‘प्रागभावनिवृतेर्निवृत्तिः’ इति प्रागभावोन्मज्जनप्रसङ्ग इति चेत् न । घटवत् तद्ध्वंसस्यापि तद्विरोधित्वात् ॥ निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावः अस्ति इति कृत्वा ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अथ ‘अत्यन्ताभावः’ इति प्रसिद्धसंज्ञाऽतिक्रमेण ‘सदाऽभावः’ इति संज्ञान्तरकरणं किमर्थम् । लक्षणस्यापि उद्देशेनैव सूचनार्थम्। यच्च अन्यैः अत्यन्ताभावस्वरूपम् उक्तम्— ‘संसर्गप्रतियोगिकाभावः अत्यन्ताभावः इति । यथा एतद्घटे एतद्भूतलसंसर्गाभाव’’ इति तदपि निराकर्तुं एतत्, तस्य निरवधिकत्वाभावात् ।तर्हि उदाहृतः चतुर्थः स्यात् इति चेत्, न । तस्यापि यथासम्भवं प्रागभावादिषु अन्तर्भावात् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"एके ब्रुवते—‘संसर्गाभावः अन्योन्याभावश्चेति द्विविध एवाभाव इति । अन्ये तु ‘प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावात्मना चतुर्विध’ इति । तदुभयं निराकर्तुं "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"इष्यत"
tail"इत्युक्तम् । अन्योन्याभावो हि भेद एव । ‘स च स्वरूपमेव’ इति अन्यत्र उपपादितम् । कार्यकारणयोः संसर्गस्य अन्यत्र निराकृतत्वेन, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः संसर्गाभावत्वानुपपत्तेश्चेति ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"भावं विभज्य दर्शयति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" चेतन"
tail" इति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"न केवलमभावोऽपि भेदवान्, किन्तु भावोऽपि इति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अपि"
tail" शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V03"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"यथोद्देशं चेतनाविभागमाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"दुःखेति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"‘कल्पितत्वात् दुःखादीनां न किञ्चित् दुःखस्पृष्टम्’ इत्येके । ‘ईश्वरातिरिक्तं सर्वमपि दुःखस्पृष्टमेव’ इत्यन्ये ॥ तदुभयनिरासाय "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"एव"
tail"कारः । आद्यस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्, द्वितीयस्य आगमविरुद्धत्वात् । परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैव सिद्धम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"यद्यपि अनयोः दुःखास्पृष्टं चेतनं प्रधानम् । तथापि अभावस्य भावनिरूप्यत्वात् दुःखस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"तथाऽपि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात्, तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"नित्येति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अन्ये"
tail"चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V04"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"अत एव तद्विभागमाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"स्पृष्टेति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"विमुक्ताः"
tail"दुःखात्। "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"दुःखसंस्थाः"
tail"वर्तमानदुःखाः । चशब्दः "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"दुःखसंस्थाः"
tail"इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"दुःखसंस्थानां प्रभेदमाह"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" दुःखसंस्थेति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अयोग्याः"
tail"मुक्तेः । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अयोग्याः"
tail"इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V05"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" देवर्षीति।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"पान्तीति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"पाः"
tail"चक्रवर्तिनः । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"नराः"
tail"मनुष्योत्तमाः । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"तु"
tail"शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"‘दुःखसंस्था मुक्तियोग्यायोग्यभेदात् द्विविधा इति उक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्येषु अतिदिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"एवमिति"
tail"।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"एवं विमुक्तयोग्याश्च .."
tail" "
tag"vyakhya"
text"‘देवर्ष्यादिभेदेन पञ्चधा’ इत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"मुक्त्ययोग्यविभागमाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"तमोगा इति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः "
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"तमोगाः"
tail"तमोयोग्याः । न तु प्राप्ततमसः, वक्ष्यमाणविभागविरोधात् । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" सृतिसंस्थिताः"
tail" नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V06"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"तमोयोग्यानां प्रभेदमाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"दैत्येति"
tail"।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text".... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥ "
tail" "
tag"vyakhya"
text"मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अप्रसिद्धत्वात् अस्य भेदस्य अश्रद्धेयत्वं निवारयितुम् "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"एव"
tail"शब्दः । "
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"प्रकार्तिता"
tail"इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः । "
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V07"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"ते च इति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ते च चतुर्विधा अपि। "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"सृतिसंस्थिताः"
tail"संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"एवं चेतनविभागं विस्तरेण अभिधाय अवसरप्राप्तं अचेतनविभागमाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"नित्या इति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अत्रापि ‘अचेतनम् एव एवंविभागवत्’ इति अर्थानभ्युपगमात्, पूर्वोक्तत्वानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादि ग्रहणं न विरुद्धम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"नित्यानित्यविभागेन "
tail" इत्यस्य नित्यानित्यत्वेन तद्विभागेन च इत्यर्थः। तथा च नित्यानित्यं, नित्यम् अनित्यं च इति अचेतनं त्रिविधमित्युक्तं भवति ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"केचित् सर्वं क्षणिकं मन्यमानाः नित्यं न मन्यन्ते, अपरे तु सत्कार्यवादिनः अनित्यं न अंगीकुर्वन्ति, सर्वे अपि नित्यानित्यं विरोधात् न अभ्युपगच्छन्ति । तन्निरासाय एवकारः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"न प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिः इति प्रामाणिकत्वम् उक्तविभागस्य सूचयति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"मतमिति ।"
tail" तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V08"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"नित्या इति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"नित्या वेदाः.. ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"वेदा"
tail"इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"नित्यानित्यं विभागेन आह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"पुराणाद्या इति"
tail"।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं.. ।"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"पुराणाद्याः"
tail"पौरुषेयग्रन्थाः एका विधा । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"कालः"
tail"अपरा । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"प्रकृतिः"
tail"अन्या । ननु च त्रिधा इति प्रकारत्रैविध्यमुक्तम्, न च अत्र कश्चित् प्रकारः दर्शितः । किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"नैष दोषः । यत् न सर्वथा कूटस्थम्, नापि अनित्यमेव । तदुच्यते "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" नित्यानित्यमिति ।"
tail"तस्य तिस्रः विधाः सम्भवन्ति — उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावः, एकदेशैः उत्पत्तिविनाशौ एकदेशिनः तदभावः, स्वरूपेण उत्पत्त्याद्यभावेऽपि अवस्थाऽऽगमापायवत्त्वम् च इति । तदेतत् विधात्रयमुक्तवस्तुत्रये अस्ति इति तस्यैव ग्रहणं कृतम्।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ननु अत्र यस्य उत्पत्त्यादिकं तत् अनित्यमेव यस्य तु तत् नास्ति । तत् नित्यमेव, नित्यानित्यं क्वास्ति ? इति । मैवम् । स्यात् एतत् एवं यदि अंशांशिनोः विकारविकारिणोः वा अत्यन्तभेदः स्यात् । ‘न च एवम्’ इति अन्यत्र उपपादितम्॥"
tail" "
tag"avataranika"
text"अनित्यं विभज्य दर्शयति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अनित्यमिति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"सम्यस्कृष्टं"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" संसृष्टम्"
tail"। अतथाभूतम् "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"असंसृष्टम्"
tail"। सम्यक्तायाः इयत्ताऽभावात् । त्रैविध्याद्यपि किं न स्यात् इत्यतः"
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" मतम्"
tail"इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V09"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text"तत्र असंसृष्टं निर्दिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"असंसृष्टमिति"
tail"।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V10"
name""
text" "
children
tag"avataranika"
text" संसृष्टं निर्दिशति "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"संसृष्टमिति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"नच एवं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतानि इति संसृष्टानि । ‘तेषामपि मूलरूपं नित्यम्’ इति चेत् , न । साक्षान्मूलरूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यात् ? इति चेत्, स्यादेवम् । यदि सूक्ष्मरूपे महदादिव्यवहारः स्यात्, किन्तु प्रकृतिरेव सा उच्यते ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"केचित् महदादिस्वरूपमेव न अभ्युपगच्छन्ति । दूरेण उक्तं विशेषम् । तेषामतिबहुतराऽऽगमविरोधं दर्शयितुं "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" सम्प्रकीर्तितम्"
tail"इत्युक्तम् ॥ आगमाश्च अन्यत्र द्रष्टव्याः । विस्तरभिया नेह उदाह्रियन्ते॥"
tail" "
tag"avataranika"
text"यदि इदं विष्णुव्यतिरिक्तं भावाभावादिभेदभिन्नं जगत् अस्वतन्त्रम् तर्हि कस्मिन् आयत्तम् ? कस्मिन् च विषये ? इत्याकाङ्क्षायामाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" सृष्टिरिति"
tail"।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text"सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"नियमः"
tail"व्यापारेषु प्रेरणम् ।"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"TSK_C01_V11"
name""
text" "
children
tag"mulaprateeka"
text"बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... ।"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"बन्धः"
tail" प्रकृतेः। "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"मोक्षः"
tail" बन्धात् । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"आवृतिज्योतिषी"
tail"बाह्यतमःप्रकाशौ । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"एव"
tail"कारः "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"विष्णुना"
tail"इत्यनेन सम्बध्यते । "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अस्य समस्तस्य"
tail"अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः ।"
tail" "
tag"avataranika"
text"ननु एतत् पूर्वविरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिस्थितिसंहारोक्तौ नित्यत्वोक्तिविरोधः, अचेतनस्य बोधविरोधः, इत्यादि । तत्र उक्तम् "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"समासेति ।"
tail" "
tag"mulaprateeka"
text".......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥"
tail" "
tag"vyakhya"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"समासः"
tail"सङ्क्षेपः ।"
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" व्यासो"
tail"विस्तरः । तौ एव योगौ उपायौ उक्तार्थघटनायाम् ततः । इदमुक्तं भवति— उक्तधर्मेषु यत्र तत्त्वे अल्पीयांसः सम्भवन्ति तत्र तावन्तः विष्ण्वधीनाः ज्ञातव्याः । यत्र तु बहवः तत्र तावन्तः सर्वथा स्वरूपस्वभावौ अस्य तदधीनौ इति । तत्र स्थितिनियमौ सर्वस्य, सृष्टिसंहृती नित्यानित्यस्य अनित्यस्य च, अज्ञानम् भावरूपं दुःखस्पृष्टस्य, ज्ञानाभावस्तु सर्वस्य, बोधनं चेतनस्य, सुखं प्राप्ततमसो विना, दुःखम् दुःखास्पृष्टं विना इत्यादि द्रष्टव्यम् ।"
tail" "
tag"vyakhya"
text"पदार्थानां सृष्ट्यादि अन्यतः अपि प्रतीयते । अतः "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"एव"
tail" इति उक्तम् । सकलसत्तादेः तदधीनत्वात् तत्तद्वस्तु निमित्तमात्रमेव । स्वातन्त्र्येण विष्णुरेव अस्य ईश्वर इति ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id""
text" "
children
tag"line"
text"पद्मापद्मासनानन्तप्रभृतीदं यदिच्छया ।"
tail" "
tag"line"
text"सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥"
tail" "
tail" "
tag"author-note"
text"इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
blocks
id"Tattvasankhyanam-tika-1"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V01"
chapter"TSK_C01"
text"लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि । करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ १ ॥ मुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेन अवश्यमवगन्तव्यः इति सकलसच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः। इदं च अवान्तरभेदभिन्नस्य जगतो विज्ञानमपेक्षते, इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्गभूतं, शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितम्, शिष्यहिततया संगृह्य प्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः । ननु प्रकरणादौ किमपि मङ्गलं कस्मान्नानुष्ठितम्? न तावत्तदफलमेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तफलम् । नियमेन प्रारंभे तदनुष्ठानात् । उच्यते अनुष्ठितमेव भगवता मङ्गलम्, मानसादेरपि तस्य सम्भवात् । तच्च परमास्तिकत्वादनुमीयते ॥ यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोः आदितः एव सङ्कीर्तनं करोति । किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम ? अन्यपरमपि तत् भक्त्या अनुष्ठितं स्वभावात् सम्पादयत्येव अखिलमङ्गलानीति ॥ इति ॥ तत्र तावत् तत्त्वं सामान्यतो विभागेन उद्दिशति <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रमिति ।</span> स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते । तत्वम् अनारोपितिम् । प्रमितिविषयः इति यावत् । तेन ‘तस्य भावः तत्वम्’ इत्यादिखण्डनानवकाशः। ननु शुक्तरजतादिकं कथं न तत्त्वम् ? न हि धर्मी वा रजतत्त्वं वा न प्रमेयम्, नापि तयोः सम्बन्धः । शुक्तिव्यक्तौ रजतत्त्वस्य स नास्ति इति चेत्, मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नास्ति इत्येतावता न प्रमेय इति । स्यादिदम् आरोपितस्य अन्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दूषणम्। अत्यन्तासदेव रजतं दोषवशात् शुक्तिकायाम् आरोप्यत इति वादे तु नायं दोषः। एतेन ‘भाविपाकरागः कुंभः श्यामतादशायां रक्तपित्तिना रक्ततया उपलभ्यमानः तत्त्वं स्यात्’ इत्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य तथाभावाभावात्, धर्मिणः तथाभावाङ्गीकारादिति। तत् द्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च इति इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रम् अस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येकं द्विविधम् इति प्रतीतिः स्यात् । स्वरूप-प्रमिति-प्रवृत्ति-लक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्षं स्वतन्त्रम्। परापेक्षं अस्वतन्त्रम्। तदुपपादनायोक्तम् <span class="gr-prateeka">इष्यत इति ।</span>प्रामाणिकैः इति शेषः । तथाहि यदि तत्त्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादिविरोधः । भ्रान्तिः सा इति चेत् न, बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना भ्रान्तिरस्ति, नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्त्वम् इत्यस्यार्थस्य प्रमितित्वाप्रमितत्त्वयोर्व्याघातश्च। यदि च एकमेव तत्त्वं तदा भेदोपलम्भविरोधः। तद्भ्रान्तितायाञ्च बाधकं वाच्यम् । तच्च अन्यत्र निरस्तम्। यदि वा सर्वमेव स्वतन्त्रं स्यात् तदा पारतन्त्र्यादिप्रतीतिविरोधः। नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च। यदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत् तदा अनवस्थितेः असम्भवाच्च न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च। यद्यपि भावाभावतया वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्यतया वा अस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथापि अस्य वैय्यर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः । परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय भवति । तथा च प्रकरणान्ते वक्ष्यति । अन्यथा गङ्गावालुकापरिगणनवदिदं तत्त्वं अपार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वम् । स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादौ उद्दिष्टम् । उद्देशेनैव लक्षणं लब्धम् । अत एवादौ तन्निर्दिशति <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रेति</span>। स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः... अत्र <span class="gr-prateeka">भगवानिति</span> विष्णोः स्वातन्त्र्योपपादकम् ॥ अन्यत् अस्वतन्त्रम् इति शेषः ।<br/> अथवा, द्वे तत्वे इत्युक्ते स्वतन्त्रमिव परतन्त्रम् एका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । तथा च प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाणविभागविरोधश्च । अतः द्विविधमित्युक्तम् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यनेकविधं स्यादित्यत इदमुक्तम् । अथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्यं अङ्गीकुर्वाणाः साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्वमातिष्ठन्ते । तन्निरासायेदमुदितमिति । <span class="gr-prateeka">द्विविध</span>मित्युक्त्या ‘परतन्त्रतत्त्वमवान्तरभेदवदिति सूचितम् । तत्कथम् ? तत्र आह <span class="gr-prateeka">भावेति ।</span> ......भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ १ ॥ <span class="gr-prateeka">इतरत्</span>स्वतन्त्रात् अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् । भावः अभावः च इति। अभावप्रतीतिः भावप्रतीत्यधीना नियमेन, इति प्राधान्यात् प्रथमं भावस्य उद्देशः। प्रथमप्रतीतौ ‘अस्ति’ इति उपलभ्यते यः सः भावः। यश्च प्रथमोपाब्धौ ‘नास्ति’ इति प्रतीयते सः अभावः। कुत एतत् ? स्वरूपेण हि भावाभावौ विधिनिषेधात्मानौ, रूपान्तरेण तु निषेधविधिरूपौ। तत्र आपातजायां संविदि स्वरूपमेव भासते, द्वितीयादिप्रतीतौ रूपान्तरम्, कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य। तथाच प्रतीतिः— अस्त्यत्र घटः स न शुक्ल इति । एवं नास्ति घटः अस्ति घटाभाव इति॥ ननु स्वतन्त्रतत्वं भावोऽभावोऽन्यद्वा, नाद्यद्वितीयौ । भावाभावयोः परतन्त्रप्रभेदत्वात्, न तृतीयः व्याघातात्। मैवम् । भावलक्षणाऽऽक्रान्तत्वात्। ‘‘परतन्त्रं भावाभावतया द्विधा एव, न पुनरेकविधम्, नापि त्रिविधम् ’ इत्येवं परो विभागः, न पुनः ‘परतन्त्रमेव भावाभावात्मकमिति। यथा भावेषु स्वतन्त्रतत्वं प्रविशति तथा विभागः क्रियताम् इति चेत्, नैवम् शङ्क्यम् । तद्धि प्रधानतया सर्वविविक्तमेव वेदितव्यम्। अन्यथा ‘‘द्विविधं तत्वं भावोऽभावश्च, भावोऽपि द्विविधः नित्योऽनित्यश्च, नित्योऽपि द्विविधः चेतनोऽचेतनश्च, चेतनोऽपि द्विविधः स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च’’ इति कर्तव्यम् । एवं सति न प्राधान्येन प्रतिपत्तिः स्यात्, भगवद्व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यापि अस्वातन्त्र्यप्रतीतिः न स्यात् । ‘अस्मिन्पक्षे स्वतन्त्रस्य भावत्वं न विदितं स्यात्, इति सममेव’ इति चेत् न, पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यां विशेषात्। अभावादीनां नित्यत्वाद्यनुक्तिश्च समैव। तस्मात् यथान्यासमेवास्तु । अथ अस्वतन्त्रं चेतनत्वादिना एव विभज्यताम् । किं चेतनत्वादिना विभज्य भावाभावतया विभागः कर्तव्य उताऽयं न कर्तव्यः एव । नाद्यः । विशेषाभावात् । अभावस्य अचेतनत्वं एवं सति न उक्तं स्यात् इति चेत्, तथा सति चेतनस्य भावत्वमप्युक्तं स्यादिति समम् । तर्हि केन विशेषेणास्य प्राधान्यम् ? इति चेत्, वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशेषात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति । ‘अभाव एव नास्तीति केचित् । तदसत्, ‘नास्ति’ इति प्रतीतेः दुरपह्नवत्वात् । ‘‘ ‘घटो नास्ति इति प्रतीतिः भूतलमात्रविषया’’ इति चेत्, ‘मात्र’ इति किम् ? भूतलमेव उच्यते उत अतिरिक्तं किञ्चित् । आद्ये घटवत्यपि प्रसङ्गः। अतिरिक्तोऽपि घटः चेत्, उक्तो दोषः । भावानन्तरं चेत् रूपवति घटे ‘गन्धो नास्ती’ति प्रतीतिप्रसङ्गः। ननु घटाभावः घटाभाववति भूतले सम्बध्यते उत घटवति । नाद्यः । आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विरोधात् । अतो वक्तव्यं ‘भूतलमात्रे’ति। तदेवास्तु ‘नास्तीति प्रतीतिविषय’ इति चेत् न । प्रश्न एव अयं विविच्यताम् । यदि अभावसम्बन्धात् प्राक् कीदृशं भूतलम् ? इति, यदि वा सम्बन्धसमये कीदृशं भूतलम् ? इति, यद्वा यदि अभावात् इदं विविच्येत तदा कादृशं नाम स्यात् इति । आद्ये ‘सघटम्’ इत्येव उत्तरम् । द्वितीये ‘घटाभाववत्’ इति । तृतीये यदि विवेको वस्तुकृतः तदा अभावस्य नष्टत्वात् । ‘घटवत्’ इति । यदि बुद्धिकृतः तदा ‘बुद्ध्या एव घटप्रसक्तिमत्’ इति । अन्यथा एवं भावप्रतिक्षेपोऽपि स्यात्। इति आस्तां विस्तरः । <span class="gr-prateeka">द्विधा</span>इत्युक्त्या भावाभावतयोरवान्तरभेदोऽस्तीति सूचितम् ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-2"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V02"
chapter"TSK_C01"
text"तत्र भावनिरूपणात् अभावनिरूपणस्य अल्पत्वात् सूचीकटाहन्यायेन पश्चादुद्दिष्टमप्यभावम् आदौ विभागेन उद्दिशति <span class="gr-prateeka">प्रागिति ।</span> प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते । प्राक्त्वेन, प्रध्वंसत्वेन, सदात्वेन च उपलक्षितोऽभावः <span class="gr-prateeka">त्रिविध</span>इष्यते । ‘प्रामाणिकै’रिति शेषः। उत्तरैकावधिरभावः प्रागभागः । प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेवास्ति, उत्पन्ने तु नास्ति इति कृत्वा ॥ पूर्वैकावधिरभावः प्रध्वंसाभावः । प्रतियोगिप्रध्वंसानन्तरमेव अभावः, न तु प्राक् अस्तीति ॥ न चैवम् । ‘‘प्रागभावप्रध्वंसः, प्रध्वंसप्रागभाव’’ इति प्रवाहौ प्रसज्ज्येते । प्रतियोगिन एव प्रागभावप्रध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन च अङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो नाम ‘प्रागभावनिवृतेर्निवृत्तिः’ इति प्रागभावोन्मज्जनप्रसङ्ग इति चेत् न । घटवत् तद्ध्वंसस्यापि तद्विरोधित्वात् ॥ निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावः अस्ति इति कृत्वा । अथ ‘अत्यन्ताभावः’ इति प्रसिद्धसंज्ञाऽतिक्रमेण ‘सदाऽभावः’ इति संज्ञान्तरकरणं किमर्थम् । लक्षणस्यापि उद्देशेनैव सूचनार्थम्। यच्च अन्यैः अत्यन्ताभावस्वरूपम् उक्तम्— ‘संसर्गप्रतियोगिकाभावः अत्यन्ताभावः इति । यथा एतद्घटे एतद्भूतलसंसर्गाभाव’’ इति तदपि निराकर्तुं एतत्, तस्य निरवधिकत्वाभावात् ।तर्हि उदाहृतः चतुर्थः स्यात् इति चेत्, न । तस्यापि यथासम्भवं प्रागभावादिषु अन्तर्भावात् । एके ब्रुवते—‘संसर्गाभावः अन्योन्याभावश्चेति द्विविध एवाभाव इति । अन्ये तु ‘प्राक्प्रध्वंसात्यन्तान्योन्याभावात्मना चतुर्विध’ इति । तदुभयं निराकर्तुं <span class="gr-prateeka">इष्यत</span>इत्युक्तम् । अन्योन्याभावो हि भेद एव । ‘स च स्वरूपमेव’ इति अन्यत्र उपपादितम् । कार्यकारणयोः संसर्गस्य अन्यत्र निराकृतत्वेन, प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः संसर्गाभावत्वानुपपत्तेश्चेति । भावं विभज्य दर्शयति <span class="gr-prateeka">चेतन</span> इति । चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥ न केवलमभावोऽपि भेदवान्, किन्तु भावोऽपि इति <span class="gr-prateeka">अपि</span> शब्दः । चेतयत इति चेतनः । अनेवंविध अचेतनः । तेन विष्णोः चेतनत्वम्, अभवस्य अचेतनत्वञ्च ज्ञातव्यम् ॥ सर्वमचेतनं चेतनार्थम् इति चेतनस्य प्राधान्यात् पूर्वमुद्देशः । ‘ मृदब्रवीत्’ इत्यादिवचनात् सर्वं चेतनमेव’ इति मतनिरासाय मत इत्युक्तम् । तच्च अभिमान्यधिकरणे निरस्तम् ॥ चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागात् अभ्यर्हितत्वात् स एव आदौ उदाहृतः ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-3"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V03"
chapter"TSK_C01"
text"यथोद्देशं चेतनाविभागमाह <span class="gr-prateeka">दुःखेति ।</span> दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् । कदाचिद्दुःखसंबद्धम् एव दुःखस्पृष्टम् । कदाऽपि दुःखासंबद्धं तदस्पृष्टम् ॥ ‘कल्पितत्वात् दुःखादीनां न किञ्चित् दुःखस्पृष्टम्’ इत्येके । ‘ईश्वरातिरिक्तं सर्वमपि दुःखस्पृष्टमेव’ इत्यन्ये ॥ तदुभयनिरासाय <span class="gr-prateeka">एव</span>कारः । आद्यस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्, द्वितीयस्य आगमविरुद्धत्वात् । परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैव सिद्धम् । यद्यपि अनयोः दुःखास्पृष्टं चेतनं प्रधानम् । तथापि अभावस्य भावनिरूप्यत्वात् दुःखस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः । तथाऽपि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात्, तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति <span class="gr-prateeka">नित्येति ।</span> नित्यादुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥ ३ ॥ <span class="gr-prateeka">अन्ये</span>चेतनाः । एके तु व्यष्टिसमष्टिभेदेन जीवान् परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्सेनादीन् समष्टिजीवानपि नित्यादुःखान् आचक्षते । तन्निरासाय समस्तश इत्युक्तम् । अत्र च आगमानां प्रामाण्यम्। अत एव दुःखास्पृष्टे प्रभेदाभावात्, दुःखस्पृष्टापेक्षया एव ‘धा’ प्रत्ययः पूर्वोक्तो ज्ञातव्यः ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-4"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V04"
chapter"TSK_C01"
text"अत एव तद्विभागमाह <span class="gr-prateeka">स्पृष्टेति ।</span> स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा । <span class="gr-prateeka">विमुक्ताः</span>दुःखात्। <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>वर्तमानदुःखाः । चशब्दः <span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थाः</span>इत्यतःपरं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेण उद्देशः । दुःखसंस्थानां प्रभेदमाह<span class="gr-prateeka">दुःखसंस्थेति ।</span> दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥ <span class="gr-prateeka">अयोग्याः</span>मुक्तेः । <span class="gr-prateeka">अयोग्याः</span>इत्यतः परं च शब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेव उद्देशक्रमे निमित्तम् । ननु च प्राधान्यात् विमुक्तभेदः प्रथमं वक्तव्यः । सत्यम् । योग्यायोग्यभेदस्य दुःखसंस्थेषु एव भावात्, तदभिधानानन्तरं मुक्तियोग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोल्लङ्घनम्।"
id"Tattvasankhyanam-tika-5"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V05"
chapter"TSK_C01"
text"इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह <span class="gr-prateeka">देवर्षीति।</span> देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ॥ पान्तीति <span class="gr-prateeka">पाः</span>चक्रवर्तिनः । <span class="gr-prateeka">नराः</span>मनुष्योत्तमाः । <span class="gr-prateeka">तु</span>शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मतं निराचष्टे । गन्धर्वादीनां, केषाञ्चित् एषु एव अन्तर्भावात्, केषाञ्चित् अविवक्षितत्वात् न ग्रन्थान्तरविरोधः । ‘दुःखसंस्था मुक्तियोग्यायोग्यभेदात् द्विविधा इति उक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्येषु अतिदिशति <span class="gr-prateeka">एवमिति</span>। एवं विमुक्तयोग्याश्च .. ‘देवर्ष्यादिभेदेन पञ्चधा’ इत्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः । मुक्त्ययोग्यविभागमाह <span class="gr-prateeka">तमोगा इति ।</span> ....................तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥ ५ ॥ इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः <span class="gr-prateeka">तमोगाः</span>तमोयोग्याः । न तु प्राप्ततमसः, वक्ष्यमाणविभागविरोधात् । <span class="gr-prateeka">सृतिसंस्थिताः</span> नित्यसंसारिणः । अयोग्यताऽतिशयानुसारेणोद्देशः ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-6"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V06"
chapter"TSK_C01"
text"तमोयोग्यानां प्रभेदमाह <span class="gr-prateeka">दैत्येति</span>। .... दैत्यरक्षः पिशाचकाः ।मर्त्याधमाश्चतुर्धैव तमोयोग्याः प्रकार्तिताः ॥ ६ ॥ मर्त्याधमाः इत्यतःपरम् इतिशब्दोऽध्याहार्यः । अप्रसिद्धत्वात् अस्य भेदस्य अश्रद्धेयत्वं निवारयितुम् <span class="gr-prateeka">एव</span>शब्दः । <span class="gr-prateeka">प्रकार्तिता</span>इत्यत्र आगमसम्मतिमाचष्टे। स च अन्यत्रोदाहृतः द्रष्टव्यः ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-7"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V07"
chapter"TSK_C01"
text"चतुर्धा अपि एते प्रत्येकं द्विधा इत्याह<span class="gr-prateeka">ते च इति ।</span> ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ॥ ते च चतुर्विधा अपि। <span class="gr-prateeka">सृतिसंस्थिताः</span>संसारे वर्तमानाः, न अधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाः चैतन्यस्वभावत्वेन, तमोयोग्यानाम् अयं विभागः न अनुपपन्नः । एवं चेतनविभागं विस्तरेण अभिधाय अवसरप्राप्तं अचेतनविभागमाह <span class="gr-prateeka">नित्या इति ।</span> नित्यानित्यविभागेन त्रिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥ अत्रापि ‘अचेतनम् एव एवंविभागवत्’ इति अर्थानभ्युपगमात्, पूर्वोक्तत्वानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादि ग्रहणं न विरुद्धम् । <span class="gr-prateeka">नित्यानित्यविभागेन</span> इत्यस्य नित्यानित्यत्वेन तद्विभागेन च इत्यर्थः। तथा च नित्यानित्यं, नित्यम् अनित्यं च इति अचेतनं त्रिविधमित्युक्तं भवति । केचित् सर्वं क्षणिकं मन्यमानाः नित्यं न मन्यन्ते, अपरे तु सत्कार्यवादिनः अनित्यं न अंगीकुर्वन्ति, सर्वे अपि नित्यानित्यं विरोधात् न अभ्युपगच्छन्ति । तन्निरासाय एवकारः । न प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्धिः इति प्रामाणिकत्वम् उक्तविभागस्य सूचयति <span class="gr-prateeka">मतमिति ।</span> तच्च लेशतो दर्शयिष्यामः । यद्यपि नित्यं, नित्यानित्यम्, अनित्यम् इत्युद्देशः कार्यः । प्राधान्यात् । तथापि उक्तिलाघवाय क्रमोल्लङ्घनम् ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-8"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V08"
chapter"TSK_C01"
text"क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन् नित्यं तावत् दर्शयिष्यति <span class="gr-prateeka">नित्या इति ।</span> नित्या वेदाः.. । अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां ‘‘नित्या वेदाः समस्ताश्च’’ इत्यादि प्रमाणसिद्धम् । अत्र <span class="gr-prateeka">वेदा</span>इत्युपलक्षणम् । पञ्चाशद्वर्णानां अव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् । नित्यानित्यं विभागेन आह <span class="gr-prateeka">पुराणाद्या इति</span>। ... पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।नित्यानित्यं त्रिधा प्रोक्तं.. । <span class="gr-prateeka">पुराणाद्याः</span>पौरुषेयग्रन्थाः एका विधा । <span class="gr-prateeka">कालः</span>अपरा । <span class="gr-prateeka">प्रकृतिः</span>अन्या । ननु च त्रिधा इति प्रकारत्रैविध्यमुक्तम्, न च अत्र कश्चित् प्रकारः दर्शितः । किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः । नैष दोषः । यत् न सर्वथा कूटस्थम्, नापि अनित्यमेव । तदुच्यते <span class="gr-prateeka">नित्यानित्यमिति ।</span>तस्य तिस्रः विधाः सम्भवन्ति — उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावः, एकदेशैः उत्पत्तिविनाशौ एकदेशिनः तदभावः, स्वरूपेण उत्पत्त्याद्यभावेऽपि अवस्थाऽऽगमापायवत्त्वम् च इति । तदेतत् विधात्रयमुक्तवस्तुत्रये अस्ति इति तस्यैव ग्रहणं कृतम्। ननु अत्र यस्य उत्पत्त्यादिकं तत् अनित्यमेव यस्य तु तत् नास्ति । तत् नित्यमेव, नित्यानित्यं क्वास्ति ? इति । मैवम् । स्यात् एतत् एवं यदि अंशांशिनोः विकारविकारिणोः वा अत्यन्तभेदः स्यात् । ‘न च एवम्’ इति अन्यत्र उपपादितम्॥ अनित्यं विभज्य दर्शयति <span class="gr-prateeka">अनित्यमिति ।</span> ........................अनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥असंसृष्टं च संसृष्टम्.......................... । सम्यस्कृष्टं<span class="gr-prateeka">संसृष्टम्</span>। अतथाभूतम् <span class="gr-prateeka">असंसृष्टम्</span>। सम्यक्तायाः इयत्ताऽभावात् । त्रैविध्याद्यपि किं न स्यात् इत्यतः<span class="gr-prateeka">मतम्</span>इत्युक्तम् । तद्वक्ष्यामः ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-9"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V09"
chapter"TSK_C01"
text"तत्र असंसृष्टं निर्दिशति <span class="gr-prateeka">असंसृष्टमिति</span>। असंसृष्टं महानहम् ।बुद्धिर्मनः खानि दशमात्रा भूतानि पञ्च च ॥ ९ ॥"
id"Tattvasankhyanam-tika-10"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V10"
chapter"TSK_C01"
text"संसृष्टं निर्दिशति <span class="gr-prateeka">संसृष्टमिति ।</span> संसृष्टमण्डं तद्गं च समस्तं सम्प्रकीर्तितम् । ननु एषां चतुर्विंशतितत्वानामसंसृष्टत्त्वं नाम यदि एकदेशेन उत्पत्तिः तर्हि अनुत्पन्नस्य असत्वात् उत्पन्नमेव तत्त्वम् । तच्च संसृष्टमेव, इति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरम् अस्ति इति । मैवम् । सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यंशैः उपचयमात्रं क्रियते इति तानि असंसृष्टानि । नच एवं ब्रह्मांडं तदन्तर्गतानि इति संसृष्टानि । ‘तेषामपि मूलरूपं नित्यम्’ इति चेत् , न । साक्षान्मूलरूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यात् ? इति चेत्, स्यादेवम् । यदि सूक्ष्मरूपे महदादिव्यवहारः स्यात्, किन्तु प्रकृतिरेव सा उच्यते । केचित् महदादिस्वरूपमेव न अभ्युपगच्छन्ति । दूरेण उक्तं विशेषम् । तेषामतिबहुतराऽऽगमविरोधं दर्शयितुं <span class="gr-prateeka">सम्प्रकीर्तितम्</span>इत्युक्तम् ॥ आगमाश्च अन्यत्र द्रष्टव्याः । विस्तरभिया नेह उदाह्रियन्ते॥ यदि इदं विष्णुव्यतिरिक्तं भावाभावादिभेदभिन्नं जगत् अस्वतन्त्रम् तर्हि कस्मिन् आयत्तम् ? कस्मिन् च विषये ? इत्याकाङ्क्षायामाह <span class="gr-prateeka">सृष्टिरिति</span>। सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने॥ १० ॥ <span class="gr-prateeka">नियमः</span>व्यापारेषु प्रेरणम् ।"
id"Tattvasankhyanam-tika-11"
oldKeynull
type"teeka"
parent"TSK_C01_V11"
chapter"TSK_C01"
text"बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतिर्ज्योतिरेव च ।विष्णुनाऽस्य समस्तस्य................... । <span class="gr-prateeka">बन्धः</span> प्रकृतेः। <span class="gr-prateeka">मोक्षः</span> बन्धात् । <span class="gr-prateeka">आवृतिज्योतिषी</span>बाह्यतमःप्रकाशौ । <span class="gr-prateeka">एव</span>कारः <span class="gr-prateeka">विष्णुना</span>इत्यनेन सम्बध्यते । <span class="gr-prateeka">अस्य समस्तस्य</span>अस्वतन्त्रस्य भवन्ति इति शेषः । ननु एतत् पूर्वविरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिस्थितिसंहारोक्तौ नित्यत्वोक्तिविरोधः, अचेतनस्य बोधविरोधः, इत्यादि । तत्र उक्तम् <span class="gr-prateeka">समासेति ।</span> .......................समासव्यासयोगतः ॥ ११ ॥ <span class="gr-prateeka">समासः</span>सङ्क्षेपः ।<span class="gr-prateeka">व्यासो</span>विस्तरः । तौ एव योगौ उपायौ उक्तार्थघटनायाम् ततः । इदमुक्तं भवति— उक्तधर्मेषु यत्र तत्त्वे अल्पीयांसः सम्भवन्ति तत्र तावन्तः विष्ण्वधीनाः ज्ञातव्याः । यत्र तु बहवः तत्र तावन्तः सर्वथा स्वरूपस्वभावौ अस्य तदधीनौ इति । तत्र स्थितिनियमौ सर्वस्य, सृष्टिसंहृती नित्यानित्यस्य अनित्यस्य च, अज्ञानम् भावरूपं दुःखस्पृष्टस्य, ज्ञानाभावस्तु सर्वस्य, बोधनं चेतनस्य, सुखं प्राप्ततमसो विना, दुःखम् दुःखास्पृष्टं विना इत्यादि द्रष्टव्यम् । पदार्थानां सृष्ट्यादि अन्यतः अपि प्रतीयते । अतः <span class="gr-prateeka">एव</span> इति उक्तम् । सकलसत्तादेः तदधीनत्वात् तत्तद्वस्तु निमित्तमात्रमेव । स्वातन्त्र्येण विष्णुरेव अस्य ईश्वर इति । पद्मापद्मासनानन्तप्रभृतीदं यदिच्छया । सत्तादि लभते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्वसङ्ख्यानप्रकरणविवरणं श्रीजयतीर्थभिक्षुरचितं समाप्तम् ॥"
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=JSON:Tattvasankhyanam/Vyakhya/Tattvasankhyanam-tika&oldid=6994"