Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary: Difference between revisions

__TOC__

<span id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः"></span>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-2" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-2" data-parent-verse="Katha-5"><div class="teeka-body">नत्वा नारायणं देवं पूर्णबोधान् अथो गुरून् । काठकोपनिषद्भाष्यसम्बन्धः कथ्यते मनाक् ॥ (भाष्यार्थः) काठकोपनिषद्भाष्यं व्याकरिष्यन्नाचार्योऽविघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यादिप्रयोजनार्थम् एतदुपनिषत्प्रतिपादितं भगवन्तं नमस्करोति- नम इति ॥ नन्वत्र <span class="gr-prateeka">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि मृत्यो</span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span>४ इत्यादिवाक्येन यत् कर्ममात्रस्यैव मोक्षसाधनत्वं निगद्यते तन्न युज्यते । <span class="gr-prateeka">नान्यः पन्थाः</span> इत्यादिविरोधाद् इत्यतः, तत् परम्परयैव, न त्व्यवधानेन कर्मणैव मोक्षसाधनत्वमुच्यते । अतो न विरोध इति भावेनाऽह- अग्नाविति ॥ <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निज्ञानेन मोक्षो भवति</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निस्थितविष्णुज्ञानेन मोक्षो विवक्षित</span> इति व्याख्या न युज्यते? स्वर्ग्याग्निमात्रस्यैव नचिकेतसा पृष्टत्वेन विष्णोरत्र प्रवेशासम्भवाद्, इत्यतः <span class="gr-prateeka">तेनाप्यग्निस्थितो हरिरेव पृष्टः</span> इत्यत्र प्रमाणं वक्तुम् आदित एवोपनिषद्वाक्यं प्रमाणवचनेन व्याचष्टे- इच्छन्निति ॥ १.१.१ ॥ (खण्डार्थः) अथाऽदित एवाऽरभ्य क्वचिद्भाष्यावगतोऽर्थः सम्प्रधार्य कथ्यते । तथा हि- <span class="gr-prateeka">परमेश्वरापरिज्ञानेन विविधसांसारिकदुःखोपप्लुतानाम् अधिकारिजनानां तत्स्वरूपोपदेशेन तद्दुःखोपशान्त्यर्थं प्रवृत्तेयं काठकोपनिषत्, तत्स्वरूपज्ञानेऽपि विषयाभिलाषरहितस्यैव अधिकारः, न विषयकामनायुक्तस्य</span> इति ज्ञापयितुम् आदावाख्यायिकामाह- उशन् ह वै वाजश्रवस इत्यादि ॥ उशन् स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसोऽन्वये जात ऋषिः सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणां दत्तवान्॥ १.१.१ ॥ पीतोदका इत्यस्यायमर्थः - याभिर्गोभिरुदकं पीतमेव, न त्वितः परं पातव्यमुदकमस्ति । स्वजीवने यावदुदकं पातव्यं तस्य सर्वस्यापि पीतत्वात्। एवं जग्धतृणा इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । य एवम्भूतास्ता गा ददत् पुरुषः स तान् अनन्दा नन्दः= सुखम्, तद्रहितत्वाद् अनन्दा नाम लोकास्तान् प्राप्नोतीति ॥ १.१.२ ॥</div></div>

<span id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-3-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयखण्डार्थः"></span>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-4" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-4" data-parent-verse="Katha-11"><div class="teeka-body">मरणं नामास्माकम् अकिञ्चित्करमित्याह- बहूनामिति ॥ अहं बहूनां पुरुषाणां मध्ये प्रथमो भूत्वा यमम् एमि प्राप्तवानस्मि । केषुचित्कालेषु बहूनां पुरुषाणां मध्यमः सन् यमम् एमि प्राप्तवानस्मि । तदा किंस्विद्यमस्य कर्तव्यम् मया किं कर्तव्यमासीत् ? तन्न किमपीत्यर्थः । अद्य मृतेन मया यत्कृत्यं करिष्यते तथाविधं कार्यं पूर्वं किंस्विदासीद् ? इत्यर्थः ॥ १.१.४ ॥ इतोऽपि तव शापेन न मे महती हानिः, मरणस्य सर्वेषाम् अवश्यम्भावित्वादित्याह- अनुपश्येति ॥ यथा पूर्वे पुरुषाः सर्वे मृता अभवन्, अपरेऽपि तथा मरिष्यन्तीति प्रतिपश्य जानीहि । तत् कथम्? इत्यत आह- सस्यमिवेति ॥ यथा प्ररूढं शाल्यादि सस्यं पच्यते कालेन परिपक्वं भवति। परिपक्वं च पश्चाज्जीर्यति । पुनरथ जायते उत्पद्यते । एवमुत्पत्तिनाशौ प्राप्नोति । तथा जीवोऽपि । अतो नात्र महती हानिरित्यर्थः ॥ १.१.५ ॥ सोऽयं नचिकेता अपि तत्सन्निधावेवम् अभिधाय, स्वयमेव यमस्य सदनमभिससार । तदनन्तरं च यमपत्न्या दीयमानम् अर्घ्यादिकम् अस्वीकुर्वाणो यमागमनमेव प्रत्यैक्षत । आगते च यमे यमपत्नी भर्तारम् इत्थमावेदयति स्म । कथम् ? वैश्वानर इति ॥ अतिथिः ब्राह्मणो गृहाश्रमिणां गृहान् प्रविशन् वैश्वानरः प्रविशति । क्षुधाऽऽदिना वैश्वानरवत् दीप्यवपुरेव प्रविशतीत्यर्थः । तस्य अतिथिरूपवैश्वानरस्य एतां जलाहरणादिरूपां शान्तिं शमनस्य कारणभूतां पूजां कुर्वन्ति विद्वांसः । तस्मात् त्वमपि अस्मा अतिथये जलमाहरेति ॥ १.१.६ ॥ अतिथिपूजाऽकरणे किं भवति ? इत्यत इत्यत उच्यते- आशेति ॥ आशा नामाप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा । <span class="gr-prateeka">सिध्यति</span> इति निश्चितार्थस्य यत् कालप्रतीक्षणं सा प्रतीक्षा । सुहृद्भिर्या सङ्गतिः सा सङ्गतम् । सूनृता साध्वी वाणी ॥ १.१.७ ॥</div></div>

<span id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-5-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-6" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-6" data-parent-verse="Katha-20"><div class="teeka-body">अत्र नाचिकेताग्निगं हरिम् इत्यनेनाग्निस्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-prateeka">प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध </span> इति परिहारवाक्यं व्याचष्टे- अग्र्यत्वादिति ॥ <span class="gr-prateeka">लोको विष्णोः</span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">अनन्तत्वं</span> लोकस्य विष्णोश्चोभयोरपि विशेषणम् इति सूचितं भवति । अनन्तस्य लोकः अनन्तलोकः, अनन्तश्चासौ लोकश्चेति वा अनन्तलोकः, आप्यते येन असौ आनन्तलोकाप्तिः इत्युभयथाऽप्यर्थोपपत्तेरिति ॥ १.१.१३ ॥ लोकादिमग्निम् इत्यस्यार्थः- स एव सर्वलोकादिरिति ॥ स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके इत्यस्यार्थः- तं ज्ञात्वा मुच्यते इति ॥</div></div>

<span id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-7-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयखण्डार्थः"></span>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-8" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-8" data-parent-verse="Katha-20"><div class="teeka-body">एवं पत्न्या बोधितो यमोऽतिथिं प्रत्याह- तिस्र इति ॥ १.१.८ ॥ नचिकेता ब्रवीति- शान्त इति ॥ <span class="gr-prateeka">पुत्रो मृतो भवेद्</span> इति यः सङ्कल्पः, मत्पिता तत्सङ्कल्पात् शान्तिमान् भवेद्' इति शान्तसङ्कल्पशब्दार्थः ॥ १.१.९॥ <span class="gr-prateeka">तथा भवतु</span> इत्याह यमः- यथा पुरस्तादिति ॥ औद्दालकिरारुणिः तव पिता पुरस्तात् पूर्वं त्वां प्रति यथा येन प्रकारेण अवर्तत, अथ मत्प्रसृष्टः मया प्रेरित उत्तरत्रापि त्वां प्रति तथा भवितेत्यर्थः ॥ १.१.१०॥ द्वितीयं वरं प्रार्थयितुम् उपोद्घातं रचयति- स्वर्गे लोक इति ॥१.१.११॥ <span class="gr-prateeka">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि</span> इति स्वर्गसाधनमग्निष्टोमयज्ञं जानासीत्यर्थः। ॥ १.१.१२ ॥ यम आह- प्र ते ब्रवीमीति ॥ अहं त्वत्प्रसृष्टं वस्तु ते तुभ्यं प्रब्रवीमि प्रकर्षेण वदामि । तद् वस्तु मे निबोध मत्सकाशाज्जानीहि । कथम्भूतोऽहं ब्रवीमि? स्वर्ग्यमग्निं प्रजानन् प्रकर्षेण जानान उपदिशन्नप्यहं न केवलं कर्ममात्रं ते ब्रवीमि; किन्तु? तद्गतत्वेन भगवत्स्वरूपञ्चोपदिशामीत्याह- अनन्तेति ॥ १.१.१३ ॥</div></div>

<span id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-9-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-10" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-10" data-parent-verse="Katha-29"><div class="teeka-body">ननु <span class="gr-prateeka">यज्ञोपयोगिन्य इष्टका एतावत्यः</span> इति इष्टकानां संख्यावत् परिमाणविशेषं वा अनुक्त्वा कथं या इष्टकास्तांश्चोवाच इति वचनं सङ्गच्छते ? प्रकारान्तरेणेष्टकानां कथनस्यासम्भवाद्, इत्यत आह- या इति ॥ ननु भवेदेवम् इष्टकाभिमानिदेवतासद्भावस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः? इत्यत आह- इष्टकेति ॥ १.१.१४ ॥ त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिम् इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- त्रिभिरिति॥ वेदैरविरुद्धत्वं केन प्रकारेण? इत्यत आह- वेदेति ॥ त्रिकर्मकृद् इत्युक्तानि त्रीणि कर्माणि कानि? इत्यत आह- त्रिकर्मकृदिति ॥ यजनयाजनाद्यनेकेषु कर्मसु सत्सु <span class="gr-prateeka">यज्ञदानतपसामेव कर्ता</span> इति किं विशिष्याभिधीयते? इत्यतस्तेषामेव विशेषतः कर्तव्यत्वविधेरेव इत्याह- यज्ञदानेति ॥ १.१.१६॥ त्रयमेतद्विदित्वा इत्यत्र त्रीणि वस्तूनि प्रस्तुतानि । तानि कानि? इत्यत आह- त्रयमेतदिति ॥ ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यम् (१.१६) इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- ब्रह्मेतीति ॥सृङ्कां चेमामनेकरूपाम् (१.१५) इत्यत्र <span class="gr-prateeka">सृङ्काया अनेकरूपत्वं नीलपीताद्यनेकसम्बन्धेन</span> इति प्रतीति- निरासायाऽह- अनेकेति॥ अनेकरूप शब्दस्य सुवर्णार्थत्वेऽभिधानमाह- बहुरूपमिति ॥ अस्तु बहुरूपशब्दस्य सुवर्णेऽपि वाचकत्वशक्तिः । तथाप्यत्र <span class="gr-prateeka">अनेकरूप</span>शब्देन तद् विवक्षितमिति कुतः? इत्यत्राऽह- यम इति ॥ एवं <span class="gr-prateeka">बाह्यप्रमाणैः स्वर्ग्याग्निप्रकरणे विष्णुः प्रतिपाद्यते</span> इत्युक्तम् । आन्तरोपपत्तिभिश्च तदेतत्समर्थयते- लोकादिरिति ॥ किञ्च यमेन नाचिकेतसप्रशंसायां क्रियमाणायां <span class="gr-prateeka">त्वं मयोपदिष्टं स्वर्ग्याग्निसंज्ञकं स्तोम महदुरुगायं दृष्ट्वा विषयभोगान् अत्यस्राक्षीः</span> इति पूर्वोपदिष्टे स्वर्ग्याग्नौ उरुगायशब्दप्रयोगाच्च असौ अग्निर्हरिरेव इत्याह- स्तोमेति ॥ ननु उरुगायशब्देन कथं विष्णुत्वसिद्धिः? इत्यत आह- भगवत इति ॥ विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् इति गुहानिहितत्वलिङ्गाच्च विष्णुरित्याह- गुहानिहितत्वं चेति ॥ लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणबलाद् विष्णुरेव प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं तेषां विशेषणानां विष्णोरन्यत्राप्रवृत्तिमाह- न चेति ॥ उपलक्षणमेतद्- <span class="gr-prateeka">लोकादित्वं च अश्वादीनां नास्ति</span> इत्यवगन्तव्यम्। <span class="gr-prateeka">भगवज्ज्ञानमन्तरेण अनन्तलोकाप्तिर्नास्ति</span> इत्यत्र श्रुतिमाह- तद्वा एतदिति॥ न च अश्वादिज्ञानेन मुख्यतोऽनन्तलोकाप्तिर्न घटते चेद्, औपचारिकी साऽस्तु? इत्यत आह- न चेति ॥ १.१.१८ ॥ (वरद.खं.) न केवलम् अहमेक एवैतमग्निं तव नाम्ना प्रवक्ष्यामि, अन्ये जना अपि एतम् अग्निम् अग्निष्टोमं तव नाम्ना लोके प्रवक्ष्यन्तीत्याह- एतमग्निमिति ॥ १.१.१८ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-11" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-11" data-parent-verse="Katha-42"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) तृतीयवरस्वीकारार्थं पृच्छति- येयं प्रेत इत्यादि ॥ तत्र प्रश्न-वाक्याभिप्रायमाह- प्रेत इति ॥ नन्वस्य प्रश्नवाक्यस्य <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकत्वेन वर्तते, न वा</span> इत्येवमेवार्थ इत्येतत् कुतः? इत्यत्राऽह- अस्येति ॥ अत्रैवोपदिष्टाद् अस्य= जीवस्य विस्रंसमानस्य देहवियोगवतो देहाद् विमुच्यमानस्य= विशेषेण मुच्यमानस्य मुक्तस्य सत इति यावद्, अस्मिन् मुक्ते नियामकत्वेन <span class="gr-prateeka">किं ब्रह्म परिशिष्यते किं वा न परिशिष्यते?</span> इति प्रश्नानन्तरं <span class="gr-prateeka">परिशिष्यत एव</span> इति परिहारवचनात् प्रागपि प्रश्नवाक्ये मुक्ते स्थितो विष्णुर्विचार्य इति सिद्धमित्यर्थः । नन्वस्मिन् वाक्ये मुक्तविषयत्वज्ञापकं किमस्ति? इत्यत आह- देहादिति। नन्वथाप्यस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं न सङ्गच्छते? नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः इति <span class="gr-prateeka">मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः</span> इति प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह- मुक्तेरपीति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्येतत्पदबलेन मुक्तविषयत्वं कल्पयितुं न शक्यते? <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">म्रियमाणस्य</span> इत्यर्थोपपत्तेः, इत्यत आह- स्थूलेति ॥ ननु <span class="gr-prateeka">द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरुभयोरपि परमात्मविषयत्वम्</span> इति यद् उक्तं तन्न युज्यते? तथात्वे द्वितीयचोद्यस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयस्य तु अतिकृच्छ्रेणेति विमुक्तजीवनियामकं विष्णुरूपं किमिति कृच्छ्रेण कथनीयम्, इत्यत आह- तस्येति ॥ ननु मुक्तजीवनियामकहरिरूपविज्ञानं चेन्मुक्तिसाधनं तर्हि अग्निस्थहरिरूपनिरूपणं किमर्थं कर्तव्यम्? तस्य मुक्तिसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह- तथाऽपीति ॥ केचित्तु येयं प्रेते विचिकित्सा इत्यस्यैवमर्थमाहुः । कथम् ? प्रेते मृते जीवे येयं विचिकित्सा सन्देहः= मृतं जीवमुद्दिश्य योऽयं संशय इति यावत्, कथम् ? अस्तीत्येके एके= वैशेषिकादयः, अयं जीवो मरणानन्तरमप्यस्तीत्याहुः । एके चार्वाकादयस्तु मरणसमये जीवोऽपि नश्यति, मरणानन्तरं त्वयं जीवः नास्तीत्याहुः । एतद् अहं ज्ञास्यामि इति; तदेतद्व्याख्यानं निराकरोति- स्थाणुमिति ॥ अत्र हि हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इत्यारभ्य परिहारवाक्ये स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इति प्राणिनां कर्मज्ञानानुसारेण स्थावरजङ्गमभावः प्रतिपादितः । तदनन्तरं तु तेषु जीवेषु स्वप्नावस्थानिर्मातृत्वेन जीवान्तर्नियामकत्वेन भगवत्स्वरूपं निरूप्यते । अतः परिहारानानुगुण्यात् चोद्यवाक्यस्याप्येवमेवार्थः कल्पनीय इति भावः । ननु य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यत्र संसारिजीवेषु नियामकतया ब्रह्म निरूप्यते । प्रश्नवाक्ये तु <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकतया वर्तत उत न</span> इति विचार्यते । अतः प्रश्नाननुगुणम् इदं मुक्तजीवे ब्रह्मणोऽवस्थानकथनम् इत्यत आह- मृतेति ॥ य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यस्य विष्णुविषयत्वे वचनान्तरसंवादमप्याह- गुह्यमिति ॥ १.१.१९ ॥ नहि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः इत्यत्र धर्मशब्दस्य विवक्षितार्थमाह- धारकत्वादिति ॥ १.१.२० ॥ (वरद.खं.) नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणार्थं विषयैस्तं प्रलोभयति यमः- शतायुष इत्यादिना ॥ १.१.२२ ॥ एतत्तुल्यमिति ॥ तव वरं यद्येतत्तुल्यम् एतस्य मया दत्तस्य वित्तस्य तुल्यं समं मन्यसे तर्हि तं वरं वृणीष्व न चेत् पुनश्च वित्तं चिरजीविकाश्च वृणीष्व महाभूमौ महाराष्ट्रभूमौ एधि तिष्ठ ॥ १.१.२३ ॥ (वरद.भा.) आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः इत्यत्र मरणशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह- मरणे स्थितमिति ॥ १.१.२४ ॥ (वरद.खं.) भो अन्तक! यम ! एतत् ते पदार्था त्वया दित्सिताः श्वोऽभावा यतः श्वः अभावः= नाशो येषाम्, अनित्या इति यावत् । अत एते विषया नोपादेयाः। अपि वस्त्वसद्भावदशायां च सर्वेन्द्रियाणां तेजः सामर्थ्यं स्ववृद्धयक्षमार्थचिन्तया जरयन्ति । जीवितं च त्वया दत्तं सर्वमप्यल्पमेव। निरवधिकजीवितस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात् ॥ १.१.२५ ॥ इतोऽपि न वित्तदानेन तोषणीयो मनुष्य इत्याह- न वित्तेनेति ॥ महति वित्ते दत्तेऽपि मनुष्यस्य परितोषादर्शनादित्यर्थः । इतोऽपि त्वद्विधेभ्यो देवेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं न कर्तव्यम् । नान्तरीयकतया लाभादित्याह- लप्स्यामह इति ॥ त्वाम् अद्राक्ष्म चेत् त्वद्दर्शनसामर्थ्यादेव वित्तं लप्स्यामहे ; न पुनस्तदर्थं पृथक्प्रयत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । जीवनार्थमपि न पृथक्प्रार्थनं कर्तव्यम्, त्वत्सन्निधिमात्रेणैव तस्य सिद्धेरित्याह- जीविष्याम इति ॥ त्वं यावन्तं कालम् ईशिष्यसि समर्थो वर्तसे तावन्तं कालं वयमपि त्वदनुग्रहेण जीविष्यामः । अतस्तद् अस्माभिः पृथङ् न प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१.१.२६ ॥ एतदेव विवृणोति- अजीर्यतामिति ॥ अजीर्यताम् अजराणाम् अमृतानां मृतिरहितानां देवानाम् उप समीपम् एत्य प्राप्य जीर्यन् जीर्णो भवन् मर्त्यः क्वास्ति ? एवम् अधःस्थः अधस्थश्च नरकाद्यधोदेशे स्थितश्च मर्त्यः क्वास्ति? न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । प्रजानन् इति यमस्य सम्बोधनम् । बहुकालजीवनरूपो यो वरो दित्सितस्त्वया सोऽनर्थहेतुश्चेत्याह- अभिध्यायन्निति ॥ अत्र वर्णशब्देन सौकुमार्यादिरूपविशेष उच्यते । रतिस्तु= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थसुखविशेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्ये एवान्यपदार्थानां विनाशःस्यात् ।तेषामतिदीर्घकालजीवनाभावात् । ततश्च तन्नाशानन्तरं तेषां स्मरणेन दुःखं स्यात् । अतोऽतिदीर्घजीवनमपि न पुरुषार्थः ॥ १.१.२७ ॥ यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् इत्यत्र महासाम्परायशब्दार्थमाह- महतीति ॥ १.१.२८ ॥ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥ अथ प्रथमे द्वितीया वल्ली</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-12" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-12" data-parent-verse="Katha-52"><div class="teeka-body">(वरद.खं.) एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्याद् <span class="gr-prateeka">अयं ब्रह्मविद्यायोग्य</span> इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च फलं निरूपयति यमः- अन्यदिति।। श्रेयः प्रेयसः सकाशाद् अन्यद् विलक्षणम् । एवं प्रेयश्च श्रेयसोऽन्यद् विलक्षणम् । कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परं वैलक्षण्यम्? इत्यत उच्यते- ते उभे इति ।। श्रेयःप्रेयसी नानार्थे भिन्नप्रयोजने पुरुषं जीवं सिनीतः बध्नीतः, आश्रित्य वर्तेते इति यावत् । तयोः श्रेयसः प्रेयसश्च मध्ये यः पुरुषः श्रेय एवाऽदत्ते, न तु प्रेयः, तस्य पुरुषस्य साधु भवति भद्रं भवति । य उपासकः पुरुषः प्रेयः प्रियसाधनविषयादिकमेव वृणीते सोऽर्थाद् मोक्षादिप्रयोजनाद् हीनो भवति ।। १.२.१ ।। (वरद.खं.) एतच्छ्लोकार्थमेव विवृणोति- श्रेयश्च प्रेयश्चेति ।। श्रेयःप्रेयसी मनुष्यं पुरुषम् एत आ= समन्ताद् इतः= प्राप्नुतः । धीरस्तु पुरुषः तौ सम्परीत्य ते श्रेयःप्रेयसी सम्= सम्यक् परीत्य परित इत्वा, ज्ञात्वेति यावत्, विविनक्ति विवेचयति । <span class="gr-prateeka">इदं पुरुषार्थस्य साधनम् इदं न</span> इति विवेचनानन्तरं च धीरः पुरुषः प्रेयसः श्रेय एवाभिवृणुते । <span class="gr-prateeka">प्रेयसः</span> इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी, प्रेयः परित्यज्य श्रेय एव अभिवृणुत इत्यर्थः । प्रेयःस्वरूपं निरूपयन्नेव अधीरपुरुषस्तु नैवमित्याह- प्रेय इति ।। मन्दः अल्पः पुरुषो योगक्षेमलक्षणं प्रेय एव वृणीते, नान्यदित्यर्थः ।। १.२.२ ।। (वरद.भा) <span class="gr-prateeka">शृङ्कां चेमाम्</span> इत्यत्र शृङ्काशब्दस्याप्रतीयमानार्थत्वाद् अर्थमाह- शृङ्कामिति ।। १.२.३ ।। (वरद.खं.) इदानीं श्रेयसः स्वरूपं निरूपयन्नेव नानार्थे इत्युक्तमेव विवृणोति- दूरमिति ।। एते श्रेयःप्रेयसी दूरं विपरीते अतिविरुद्धे ? कथम् ? विषूची विरुद्धगती । या अविद्या सा प्रेय इत्युच्यते या च विद्येति विद्वद्भिः ज्ञाता सा श्रेय इत्युच्यत इत्यर्थः ।। १.२.४ ।। (वरद.खं.) दन्द्रम्यमाणा विरुद्धगतिमन्तः ।। १.२.५ ।। (वरद.खं.) अयं लोकः अस्ति न तु परलोकः अस्तीति यो मन्यते स मे वशमापद्यत इत्यर्थः ।। १.२.६ ।। (वरद.खं.) अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः इत्यादिना परमेश्वरः प्राणिनां न प्रतिभातीत्युक्तम् । तत्र कारणमाह- श्रवणेति ।। सर्वेषां प्राणिनां भगवद्विषय-श्रवणमेव नास्ति । श्रवणवतामपि सर्वेषां तद्विषययथार्थज्ञानं न जायते । श्रवणे कृतेऽपि विपरीतज्ञानिन एव भवन्ति । अतः सर्वेषां भगवज्ज्ञानं न भवतीत्यर्थः। ज्ञानाभावे कारणान्तरं चाऽह- आश्चर्य इति ।। अस्य वक्ता व्याख्याता पुरुष आश्चर्यः, अपूर्व इति यावत् । एवं विष्णोः लब्धाऽपि ज्ञाताऽपि पुरुषो दुर्लभः । श्रोतृषु सत्स्वपि कुशलानुशिष्टत्वेन सम्यज्ज्ञाता पुरुष आश्चर्यः ।। १.२.७ ।।</div></div>

<span id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-13-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-14" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-14" data-parent-verse="Katha-55"><div class="teeka-body">अनन्यप्रोक्ते इत्यत्र <span class="gr-prateeka">अन्येन= गुर्वादिना अप्रोक्ते= अनुपदिष्टे अत्र= अस्मिन् ब्रह्मणि गतिः= ज्ञानं नास्ति= न भवति</span> इत्यन्यथाप्रतीति-निरासायार्थमाह- अन्य इति ॥ कुत एवमर्थकल्पना? इत्यत आह- प्रोक्तेति ॥ केनचित् व्याख्याने कृते सत्येव ब्रह्मज्ञानं भवति; न तु स्वयमेव ग्रन्थनिरीक्षणादिना भवतीत्येवमस्य वाक्यस्य व्याख्या नोपपद्यते । एतन्निगमनात्मके प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ इति वाक्यशेषे <span class="gr-prateeka">ज्ञानविशिष्टेन प्रोक्तैव सुज्ञानाय भवति</span> इत्युक्तत्वाद् । <span class="gr-prateeka">यथाप्रोक्तैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ</span> इत्येतावता पूर्णत्वेन <span class="gr-prateeka">अन्य</span>पदवैयर्थ्यप्रसङ्गात्, <span class="gr-prateeka">प्रोक्ता</span>इत्यनेनैवान्यप्रोक्तत्वसिद्धेरित्यर्थः । अस्मिन्नेव व्याख्याने वचनान्तरमाह- जीवानामिति ॥ १.२.८ ॥ (वरद.खं.) ननु मनुष्या व्याख्यातारो भवन्ति । अतः कथं वक्तुरपूर्वत्वम् ? इत्यत आह- न नरेणेति ॥ एष हरिः नरेण मनुष्येण प्रोक्तः व्याख्यातः सुज्ञेयो न भवति । कुतः?- अवरप्रोक्त इति ॥ यतो मनुष्या अवरत्वेन हरिं प्रतिपादयन्ति, अतो मनुष्येभ्यो यथार्थज्ञानं हरिविषये दुर्लभमित्यर्थः । किञ्च बहुधा च मनुष्या हरिं मन्यन्ते- <span class="gr-prateeka">केचिन्निर्गुणत्वेन, केचिदष्टगुणत्वेन</span> इत्यादि; नत्वेकप्रकारेणैव हरिमुपदिशन्ति । अतश्च नरेभ्यो हरिज्ञानं सम्यङ् न भवतीत्याह- बहुधेति ॥ नन्वेवं सति किं सर्वथा हरिज्ञानं न भवत्येव? नेत्याह- अनन्येति ॥ १.२.८ ॥ (वरद.खं.) यां त्वमाप इति ॥ त्वं यां भगवद्विषयां मतिम् आपः प्राप्तवानसि सा मतिस्तर्केणापनेया न भवति इत्यर्थः । सत्यधृतिः समीचीनधैर्यवानसि ॥१.२.९॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-15" id="Katha_Vyakhya_VaradatirthaCommentary-15" data-parent-verse="Katha-62"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यम् इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- आख्यमिति ॥ अनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् इत्येतद् व्याचष्टे- नित्यमिति ॥ अनेन - <span class="gr-prateeka">अकारवाच्ये विष्णौ नित्यैः= सर्वदा वर्तमानैः मनआदिभिः</span> इति निर्वचनमुक्तं भवति । अनित्यैः द्रव्यैः इत्यस्य प्रकारान्तरेणापि निर्वचनमाह- आख्येति ॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">अश्वासौ नित्यश्च इति भगवान् अनित्यः, तद्विषयत्वाद् द्रव्याण्यप्यनित्यद्रव्याणि</span> इति निर्वचनं सूचितं भवति । न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तद् इत्यस्यार्थः - ध्रुवो भगवानिति ॥ १.२.१०॥ (वरद.खं.) अहं तु मूर्खलोकवत् ब्रह्मज्ञानरहितो न भवामीत्याह- जानाम्यहमिति ॥ १.२.१० ॥ (वरद.भा.) क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् इत्येतद्व्याचष्टे- क्रतोरिति ॥ स्तोमाः= वेदाः, तैः प्राप्तुमशक्यत्वात् स्तोमेभ्यो महानित्यर्थः । एतन्मन्त्रोक्त-विशेषणसामर्थ्याच्च न तृतीयप्रश्नस्य जीवमात्रविषयत्वमित्याह- उरुगायमिति॥ न चैतत् स्वर्ग्याग्नेरेव विशेषणमिति वाच्यम् । तृतीयप्रश्नविषयस्य परमात्मनो विशेषणत्वे बाधकाभावात् । नन्वेतानि विशेषणानि जीवेऽपि घटन्ते ? तस्य ब्रह्मैक्याद् , इत्यत आह- शर इत्यादि ॥ इतोऽपि तृतीयप्रश्नविषयो हरिरेवेत्याह- नाचिकेतमिति ॥ विष्णुस्तावन्नाचिकेताग्नौ स्थित इत्युपपादितम् । एतत्प्रकरणप्रतिपाद्येऽपि <span class="gr-prateeka">नाचिकेतम्</span> इति विशेषणात् पूर्वप्रकरणप्रतिपाद्यो हरिरेवात्र प्रतिपाद्यत इति सिद्धम् । कामस्याऽप्तिं जगतः प्रतिष्ठाम् इत्यत्र <span class="gr-prateeka">अतिसर्जनकर्मणोऽप्रतीतेः तं निरूपयति- उरुगायमिति ॥ इतोऽपि </span>मृत्यनन्तरं जीवोऽवशिष्यते, न वा' इत्येवं प्रश्नवाक्यस्यार्थ इत्येवं न युज्यत इत्याह- न चेति ॥ १.२.११ ॥ (वरद.भा.) गह्वरेष्ठपदार्थस्य दुर्गमत्वात्तमाह- गह्वर इति ॥ जनागम्यस्थानं हि <span class="gr-prateeka">गह्वरम्</span> इत्युच्यते । लोके मुक्तजीवोऽप्यस्मदादि जनैरगम्यत्वाद् <span class="gr-prateeka">गह्वरम्</span> उच्यते । तस्मिन् स्थितमित्यर्थः ॥ १.२.१२ ॥ (वरद.खं.) परमेश्वरज्ञाने सति किं फलं भवति? इत्यत आह- तं दुर्दर्शमिति॥ गूढं गूढत्वम् । अध्यात्मयोगाधिगमेनेति ॥ अधिकात्मविषयाष्टाङ्गयोगेन ॥१.२.१२ ॥ (वरद.भा.) प्रवृह्य धर्ममणुमेनमाप्य इत्यत्र प्रवृह्यपदस्यार्थमाह- प्रवृह्येति ॥ अस्मिन्नेव मन्त्रार्थे प्रमाणान्तरसंवादमाह- मुक्त इति ॥ ॥ १.२.१३ ॥ (वरद.खं.) एतद् ब्रह्म श्रुत्वा सम्परिगृह्य सम्यगवधार्य । विवृतं सद्म नचिकेतसं मन्ये इति नचिकेतसं त्वां प्रति सद्म ब्रह्मसदनं विवृतं विस्तृतं मन्य इत्यर्थः ॥ १.२.१३ ॥</div></div>