JSON:Aitareya: Difference between revisions

"nextId": 519

"searchText": "प्रथमाध्यायः\n॥ ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्\nमङ्गलाचरणम्\n)\nउपनिषद इतिहासः\nहरावनन्यविश्वासिनो नैव दुर्गतिः\nभगवदतिक्रमः पराभवहेतुः"

"searchText": "‘प्रजा ह तिस्रो अत्यायमीयुः’इति या वै ता इमाः प्रजास्तिस्रो अत्यायमायंस्तानीमानि वयांसि वङ्गावगधाश्चेरपादाः। ‘न्यन्या अर्कमभितो विविश्रे’ इति ।\nतमोयोग्याः त्रिविधाः\n)"

"पराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।",

"॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥"

"searchText": "विहायस्ययनात् प्रोक्ता वयांसीति पिशाचकाः ।\nवर्तितज्ञानतो वङ्गा नरास्तैरवनं सदा ।\nअन्नरूपैर्गृध्नवो हि वङ्गावगधनामकाः ॥\nराक्षसा असुरा ईरपादा इति समीरिताः ।\nधर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं चतुरात्मकः ॥\nवायुर्देवोऽत्रासुराणामैश्वर्य गुण एव हि ।\nईरपादास्ततः प्रोक्तास्ते त्रयो विष्णुमत्यजन् ॥\nपराभूतास्ततस्ते तु तमस्यन्धे निपातिताः ।\n(उक्थमर्कमिति हरे रूपद्वयम् अधिदैवाध्यात्मगम्)\n(सृष्टिकर्ता श्रीहरिः)\n(प्रपद-उरु-उदरप्रभृतिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तम्)\n(देवोत्तमपदविजेता वायुदेवः)\n(देवैः कृतायां स्पर्धायां द्विवारमपि प्राणस्य जयः)\n(प्रातस्सायं शब्दयोरैतिह्यम्)\n(इन्द्रियाभिमानिदेवताः)\n(ज्ञानिनो मुक्तिर्नियता)\n(सत्यनामा हरिः)\n(श्रुतिस्मृती हरेराज्ञे)\n(पापविनाशकवेदमूर्ती श्रीहरिवायुदेवौ)\n(ऋषेः स्वानुभवः)\n(सर्वे चेतनाः स्वोदरे विष्णुना रक्षिताः )\n(पृथिव्यग्न्योः परमपुरुषमुखेन सृष्टिः)\n(विष्णुना विघ्नेश्वरभूतवाय्वोः सृष्टिः)\n(ब्रह्मरुद्रादिनामान्यपि हरिनामान्येव)\n(भगवानेव ब्रह्मगिरिः)\n(उपासनावैविध्येनैव तत्तद्योग्यफलप्राप्तिः)\n(जीवानां जीवनमरणमोक्षादयो भगवदधीना एव)\n॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥"

"searchText": "तदिदम् अन्नम् अन्नादम् इयमेव पृथिवी । ततो हीदं सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किञ्च । यद्ध किञ्चेदं प्रेर्ता३(प्रेता३ इ) इ तदसौ सर्वमत्ति । यदु किञ्चातः प्रैती३ तदियं सर्वमत्ति । सेयमित्याद्याऽत्त्री । अत्ता ह वा आद्यो भवति । न तस्येशेऽयं नाद्याद् यद्वैनं नाद्युः ॥२ ॥\n॥ इति द्वितीयः खण्डः॥\n(जगदुत्पादनाद् विष्णुरुक्थनामा)\n(शस्त्रमन्त्रवदन्नं तृप्तिकरम्)\n(श्येनाकारचितिगगरुडारूढो विष्णुरर्कः)\n(जीवदेहे विष्णुर्व्याप्तः )\n(आद्यात्तृरूपवानेक एव)"

"searchText": "अथाऽतो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य । तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च । अस्यामोषधयो जायन्ते । अग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेति । एवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च ।\nयावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावानस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद ।\n(पृथिव्यग्निपदयोग्याः वर्णितोपासनाधिकारिणः)\n(आपरोक्ष्येण महिमवेत्तुः महाफलम्)"

"searchText": "प्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्च । अन्तरिक्षं वा अनु चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति । वायुरस्मै पुण्यं गन्धमावहति । एवमेतौ प्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं च वायुश्च । यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यतेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद ।\n(विष्णोश्चक्षुषा द्यौश्चादित्यश्च सृष्टौ)\nचक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽदित्यश्च । द्यौर्हास्मै वृष्टिमन्नाद्यं सम्प्रयच्छति। आदित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽदित्यश्च । यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतयोर्न जीर्यते दिवश्चाऽदित्यस्य च, य एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद ।\n(विष्णोः श्रोत्रेण दिशश्च चन्द्रमाश्च सृष्टौ)\nश्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च । दिग्भ्यो हैनमायान्ती३, दिग्भ्यो विशृणोति । चन्द्रमा अस्मै पूर्वपक्षापरपक्षान् विचिनोति पुण्याय कर्मणे । एवमेते श्रोत्रं पितरं परिचरन्ति दिशश्च चन्द्रमाश्च । यावदनु दिशो यावदनु चन्द्रमास्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतेषां न जीर्यते दिशां च चन्द्रमसश्च य एवमेतां श्रोत्रस्य विभूतिं वेद ।\n(मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च)\nमनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च । आपो हास्मै श्रद्धां सन्नमन्ते पुण्याय कर्मणे । वरुणोऽस्य प्रजां धर्मेण दाधार । एवमेते मनः पितरं परिचरन्त्यापश्च वरुणश्च । यावदन्वापो यावदनु वरुणस्तावानस्य लोको भवति, नास्य तावल्लोको जीर्यते, यावदेतेषां न जीर्यतेऽपां च वरुणस्य च य एवमेतां मनसो विभूतिं वेद ॥ ७ ॥\n(विष्णुजातानाम् अप्शब्दवाच्यानां देवोत्तमानां जीवेऽनुग्रहनिरूपणम्)\n॥इति सप्तमः खण्डः॥"

"searchText": "स एष मृत्युश्चैवामृतं च । तदुक्तमृषिणा– ‘अपाङ् प्राङेति स्वधया गृभीतः’() इति । अपानेन ह्ययं यतः प्राणो न पराङ् भवति । ‘अमर्त्यो मर्त्येना स योनिः’इति, एतेन हीदं सर्वं सयोनि, मर्त्यानि हीमानि शरीराणी३, अमृतैषा देवता । ‘ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्य१न्यं चिक्युर्न निचिक्युरन्यम्’ इति, निचिन्वन्ति हैवेमानि शरीराणी३, अमृतैवैषा देवता । अमृतो ह वा अमुष्मिन् लोके सम्भवति, अमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे, य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥\n(मुख्यप्राणो मरणरहितः)\n(श्रीहरिरेव सृष्ट्यादिसर्वकर्ता)\n(अक्षरविबागोऽप्यर्थपूर्णः)\n(देवोत्तमो नारायण एव)\n(अमरवैरिर्मुरारेराराधनम्)\n(जीवो नैव सृष्टिकर्ता)\n(समग्रोपनिषदि उपदेशकः महिदास एव)\n॥इति अष्टमः खण्डः ॥\n॥श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके प्रथमोऽध्यायः ॥"

"searchText": "द्वितीयोऽध्यायः\n(सूर्यमण्डलगो नारायणः जीवशरीरान्तर्यामी)"

"searchText": "एष इमं लोकमभ्यार्चत् पुरुषरूपेण, य एष तपति प्राणो वाव तदभ्यार्चत् प्राणो ह्येष य एष तपति ।\n(आदित्यः न जीवशरीरन्तर्यामी)\n(न विष्णुरन्याधीनः)\n(नारायणः सर्वाधारः)"

"य एष सूर्यमण्डले स्थित्वा तपति भगवान् स नारायणः । ‘य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद’(बृ.भा.५.७.९) इत्यादिश्रुतिभ्यः । ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते’(छां.उ.१.६.६) इत्युक्त्वा ‘तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी’(छां.उ.१.७.६) इत्युक्तत्वान्न शिवादयः । शिवो हि विरूपाक्षः । प्रसिद्धश्च पुण्डरीकाक्ष इति भगवान्नारायणः ।"

"searchText": "तं शतं वर्षाण्यभ्यार्चत् तस्माच्छतं वर्षाणि पुरुषायुषो भवन्ति । तं यच्छतं वर्षाण्यर्भ्याचत्, तस्माच्छतर्चिनस्तस्माच्छतर्चिन इत्याचक्षते एतमेव सन्तम् ।\n(सर्वाणि नामानि विष्णुमाविशन्ति)"

"searchText": "एष वा ऋग् । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽर्चत, तस्माद् ऋक् । तस्माद् ऋगित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।\nएष वा अर्धर्चः । एष ह्येभ्यः सर्वेभ्योऽर्द्धेभ्योऽर्चत । स यद् एभ्यः सर्वेभ्योऽर्धेभ्योऽर्चत, तस्माद् अर्धर्चः । तस्मादर्धर्च इत्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।\nएष वै पदम्। एष हीमानि सर्वाणि भूतानि पादि। स यद् इमानि सर्वाणि भूतानि पादि, तस्मात् पदम्। तस्मात् पदमित्यचक्षत एतमेव सन्तम् ।\nएष वा अक्षरम्। एष ह्येभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति । न चैनमतिक्षरन्ति । स यद् एभ्यः सर्वेभ्यो भूतेभ्यः क्षरति, न चैनम् अतिक्षरन्ति, तस्मात् अक्षरम्। तस्मादक्षरमित्याचक्षत एतमेव सन्तम् ।\nता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव । प्राण ऋच इत्येव विद्यात् ॥ २ ॥\n॥ इति द्वितीयः खण्डः\n(बृहतीसहस्रमन्त्रेतिहासः)\nतृतीयारण्यके"

"‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः । \n            (समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि)"

"searchText": "‘अर्च= गतिपूजनयोः’, ‘ऋ=गतौ’ इति धातोः । सर्वेभ्योऽर्धेभ्यः स्थानेभ्यः शरीरेभ्यो गतवानित्यर्धर्चः । सर्वाणि भूतान्यपादि । ‘पद=गतौ’ तस्मात् पदं नाम । अधिकं क्षरतीत्यक्षरम् । क्षरणं नाम सन्ततदानम् । ‘क्षर= विनाशसन्ततदानयोः’ इति धातोः ।\n(समुद्र-मेघ-वृक्षपतन-भेरीताडनादिसर्वघोषा अपि तस्यैव नामानि)\n(सर्वनामा भगवान् सर्वविलक्षणः)\n(मुख्यवायुरपि सर्ववेदप्रतिपाद्यः)"

"विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषससाद । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय । तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\n            तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्येव अभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\n            तमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागा, वरं ते ददामि’ इति । स होवाच- ‘त्वामेव जानीयाम्’इति ।\n            तमिन्द्र उवाच- ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि । तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद् वैश्वामित्रम् एष तपन्नेवास्मि’ इति होवाच ॥ ३ ॥\n          (बृहतीसहस्रं सर्वं नारायणस्यान्नम्)\n          \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya-collection\"\u003E\u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eअन्यदेवताविषयत्वेन प्रतीयमाना अप्यृचो भगवद्विषया एव मुख्यतः, तदनन्तरं वायुविषयाश्च । तस्माद् बृहतीसहस्रं सर्वं मुख्यतो नारायणस्यान्नम्, तदाज्ञया वायोश्च । तस्मात् तच्छंसनेन भगवान् वायुश्चातिप्रीयेते इति दर्शयति विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तम् इत्यादिना ॥\u003C/span\u003E\n            (इन्द्रकर्तृकं महाव्रतम्)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eवृत्रं हत्वा पुरेन्द्रस्तु महेन्द्रत्वाभिपत्तये ।\n              महाव्रतं कर्म चक्रे, हौत्रं चक्रेऽत्र कौशिकः ।\n              भृगुरध्वर्युरभवद्, ब्रह्मा ब्रह्माऽभवत् स्वयम् ।\n              उद्गाता वायुरभवत्, स्वयं नारायणः प्रभुः ।\n              सादस्यमकरोत् तत्र, तदन्येऽन्येऽपि चर्त्विजः ।\u003C/span\u003E\n              (विश्वामित्रेण बृहतीसहस्रफठनम्)\n              \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eबृहतीसहस्रं शंसिष्यन् यदा सस्मार केशवम् ।\n              वायुना सह देवेशस्तदा वासवमाविशत् ।\n              आविष्टो, विष्णुनाऽथेन्द्रो वायुना सह कौशिकम् ।\n              शंसेत्युक्त्वा निषण्णोऽभूद्, इदमन्नं तवेति सः ।\n              ऋक्सहस्रं शशंसाथ(शशंसात्र .हृ) यज्ञाङ्गत्वेन भक्तितः ।\n              तच्छ्रुत्वा तुष्टिमगमत् केशवो वायुसंयुतः ।\n              द्वितीयवारं शंसेति प्राह तं च जनार्दनः ।\n              प्रीत्यैव शक्रमाविष्टो, विश्वामित्रः शशंस तत् ।\n              अतिप्रियत्वाद् भगवान् पुनरप्याह कौशिकम् ।\n              तृतीयं च शशंसासौ(सास्मै) विष्णोरन्नं प्रकल्प्य तत् ।\n              ततोऽतितुष्टो भगवान् ददामि वरमित्यमुम् ।\n              ऊचे, स प्रथमे त्वेव निजसालोक्यमीश्वरः ।\n              प्रादाद् द्वितीये सामीप्यम्, तृतीये पुनरेव च ।\u003C/span\u003E              \n              \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eवरं ददानीत्युक्तः स मुनिः प्राह जनार्दनम् ।\n              सम्यक्त्वामेव जानीयाम् इति मोक्षे सुखोच्चताम् ।\n              इच्छंस्तं प्राह भगवान् इन्द्रस्थो वायुसंयुतः ।\n              सर्वनामाऽहमस्म्येक इति ज्ञानं ममोत्तमम् ।\n              यस्मात् सर्वगुणत्वं स्यात् सर्वनामत्व एव तु ।\u003C/span\u003E              \n              \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन हि दोषाभिधायीनि विष्णोर्नामानि कर्हिचित्(कानिचित् .हृ)।\n              अदोषत्वान्महाविष्णोर्न सामान्यवचांस्यपि ।\n              सर्वोत्तमगुणात्मत्वात् सदा नारायणस्य हि ।\n              सर्वोत्तमगुणानेव नामान्याचक्षते हरेः ।\u003C/span\u003E              \n              (विष्णौ सर्वशब्दसमन्वयक्रमप्रदर्शनम्)\n              \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eयावज्ज्ञानेन मोक्षः स्यात् तावज्ज्ञात्वापि कौशिकः ।\n              अधिकज्ञानलब्ध्यर्थं मोक्षेऽधिकसुखाप्तये ।\n              जानीयां त्वामिति प्राह तस्मा आह स केशवः ।\n              इन्द्राविष्टः प्राणनाम तथाऽन्याश्चाभिधाः प्रभुः ।\n              प्रकृष्टानन्दरूपत्वात् प्राण इत्यभिधीयते ।\n              ओयत्वाद् अहंनामाऽस्म्यसनान्मनुतेरपि ।\n              ततो वेत्तीति च त्वं स, पूर्णत्वात् सर्वनामकः ।\n              सर्वाणि बहुरूपत्वात् सर्वरूपेषु पूर्तितः ।\n              प्रभूतत्वाद् भूतनामा सर्वरूपप्रभूततः ।\n              बहुरूपः स भूतानीत्युक्तो विष्णुस्सनातनः ।\n              सर्वैश्वर्यस्वरूपत्वादेष इत्यभिधीयते ।\n              स एव सूर्यसंस्थः सन् लोकं तपति केशवः ।\u003C/span\u003E              \n              \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eसर्वनामवतस्तस्य ममान्नं मित्रमुच्यते ।\n              अन्नाभिमानिनी साक्षाच्छ्रीरेव प्रमदोत्तमा ।\n              साऽन्नमित्युच्यते विष्णोर्भोग्यत्वान्मित्रमेव च ।\n              दक्षभागस्थितेनत्वाद् दक्षिणं नाम सोच्यते ।\n              तस्या इनो हि विष्णुः स दक्षभागे स्थितः सदा ।\n              यस्याभिमानिन्यन्नस्य लक्ष्मीः सा देवतोत्तमा।\n              वैश्वामित्रं तदन्नं तु ऋक्सहस्रात्मकं मतम्।\n              विश्वामित्रेण दृष्टत्वाद् वैश्वामित्रं तदीर्यते।\u003C/span\u003E\n            (शक्राविष्टो विष्णुः; न चापरः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eइन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कां परिहरन् हरिः।\n\t\t\t\tआदित्यसंस्थितो विष्णुः तपन्नस्मीति चोचिवान्।\n\t\t\t\tत्वं जानीयामिति प्रश्नं विश्वामित्रस्य कुर्वतः।\n\t\t\t\tअभिप्रायद्वयं ह्यस्ति ‘शक्राविष्टो न चापरः।\n\t\t\t\tहरेरिति तु मे तर्कस्तजोबाहुल्यतोऽजनि।\n\t\t\t\tतस्य तर्कस्य सत्यत्वं ज्ञातव्यं प्रथमं मया।\n\t\t\t\tद्वितीयं यदि विष्णुः स्याज्ज्ञातव्यो मे विशेषतः’।\n\t\t\t\tइत्याभिप्रायमस्यैव ज्ञात्वा विष्णुः सनातनः ।\n\t\t\t\tअभिप्रायद्वयस्यापि परिहारं हरिर्ददौ।\n\t\t\t\tप्राणो वा अहमित्यादि नामसन्दर्भमुक्तवान्।\n\t\t\t\tविशेषज्ञानसिद्ध्यर्थं नाम्नामुक्तिः परात्मनः।\n\t\t\t\tइन्द्राविष्टः कोऽयमिति शङ्कानुत्त्यर्थमेव च ।\n\t\t\t\tतपन्नेवास्मीत्यावदत्, तपन्तं वेद सोऽपि हि।\n\t\t\t\tनारायणं सर्वगतम्, गायत्र्योपासको हि सः॥ इति ब्रह्मण्डे।\u003C/span\u003E\n            (‘प्राणो वा अहम्’ इत्युपदेशः भगवतैव कृतः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eउपनिषण्णमिन्द्रं दृष्ट्वाऽपि त्वामेव जानीयाम् इति वरस्वीकाराद् इन्द्रादेव च, इन्द्राविष्टो भगवान् अत्रोक्त इति ज्ञायते । इन्द्रं तु जानात्येव हि विश्वामित्रः । भगवन्तमपि स्वरूपत आगतं जानात्येव । विशेषज्ञानप्रार्थने प्राणो वा अहमस्म्यृष इत्यादिकमेव पूर्यते ; एष तपन्नेवास्मि इति व्यर्थम् । प्राणो ह्येष य एष तपति इत्युक्तत्वात् ।\u003C/span\u003E\n              (भगवतस्तदीयरूपाणां च नास्ति भेदः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eस एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि इत्यादिनाऽपि आविष्टस्य विष्णुत्वं किञ्चिज्ज्ञायते । तथाऽपि एतेन इति तृतीयात्वात् करणत्वाशङ्का भवति । तस्य मे इति वैयधिकरण्यमिति च । अतो भगवन्नामानि पृथगुक्त्वा ‘अहं विष्णुरित्येष तपन्नेवास्मि’ इत्युवाच । इन्द्रशरीरमेव पश्यतो विश्वामित्रस्य तर्कमात्रतो भगवानिति किञ्चिज्जानत इति ज्ञायते ।\u003C/span\u003E\n              (न शचीपतिः सर्वशब्दवाच्यः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन चेन्द्रस्य प्राणशब्दः(प्राणशब्दाभिधेयत्वम्. हृ) सर्वशब्दाभिधेयत्वं च विद्यते । ‘अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्’(ऋ.सं.१०.८२.६) इत्युक्तस्य पद्मनाभस्य हि ‘यो देवानां नामधा एक एव’(ऋ.सं.१०.८.२३) इति सर्वदेवाभिधानत्वमुक्तम् । इन्द्रे हीन्द्रशब्दोऽपि न मुख्यतो वर्तते, परमैश्वर्याभावात्, इन्द्रशब्दोऽपि विष्णावेव वर्तते । स हि परमेश्वरः ।\u003C/span\u003E\n              ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।’(तै.ब्रा.३.७.९.३)\n              ‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्’(ऋ.सं.१.१६४.४६) । इत्यादिश्रुतेश्च । ‘सप्तार्द्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोऽस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि’(ऋ.सं.१.१६४.३६)  इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।\u003C/span\u003E\n              (नारायणादिनामानि नान्यस्य)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘नामानि विश्वाभि न सन्ति लोके यदाविरासीदनृतस्य सर्वम् ।\u003Cbr/\u003Eनामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति(भाल्लवेयश्रुतिः, ब्र.सू.भा.१.१.१) ॥’ इति श्रुतिः ।\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘यो देवानां नामधा एक एव’ इत्यवधारणान्नान्यस्य सर्वनामत्वम् । स च विष्णोर्नान्यः । पद्मनाभत्वादेव ।\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eश्रियो वायोरपि न नारायणादिनामवत्वम् । ‘एको वासुदेवस्तत्सदृशपरौ न स्तः’ इति श्रुतिः । ‘एको नारायण आसीत् तत्समो वा, अधिको वा नास्ति’ इति च ।\n              ‘येनावृतं खं च दिवं महीं च येनादित्स्तपति तेजसा भ्राजसा च’(म.ना.उ.१.३) ।\n              ‘यमन्तःसमुद्रे कवयोऽवयन्ति यदक्षरे परमे प्रजा’(तै.आ.१०.१.१) ।\n              इत्युक्तस्य समुद्रशायिन एव नारायणस्य\n              ‘तद् एवर्तं तद् सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्’(म.ना.उ.४.३) । इति परब्रह्मत्वावधारणाच्च विष्णोः परं सदृशं वा नास्त्येव । अतस्तदत्रोच्यत इत्यपि न वक्तव्यम् ।\u003C/span\u003E\n            (विष्णुः सर्वेश्वरः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति ।\u003Cbr/\u003Eन ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप’(ऋ.सं.७.९९.१) ॥इत्यादेश्च ।\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘नकिरिन्द्र त्वदुत्तरो न ज्यायान् अस्ति वृत्रहन् । नकिरेवा यथा त्वम्’(ऋ.सं.४.३०.१) । इत्याद्यपि सर्वनामकत्वात् तस्यैव ।\u003Cbr/\u003E ‘किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम्’ इत्यादिप्रश्नस्यापि\u003Cbr/\u003E‘परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।\u003Cbr/\u003Eपरमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥\u003C/span\u003E\n              पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।\u003Cbr/\u003Eदैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥\n              यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।\u003Cbr/\u003Eयस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥\n              तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।\u003Cbr/\u003Eविष्णोर्नामसहस्रम्... ॥’(म.भा.अनु.अ.१४९)\n              इत्येव भारते परिहाराच्च ।\n            (मित्रं मे दक्षिणा रमा)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eमेऽन्नं दक्षिणमित्युक्तत्वाच्च विष्णुरेवेति ज्ञायते । स हि विष्णुर्दक्षिणामित्र उक्तो हरिवंशेषु धन्याश्चर्याध्यायि  ।\n              ‘दक्षिणाभिः सहैवैतन्मदधस्ताज्जगत्सदा ।\u003Cbr/\u003Eधन्याश्चर्योऽहमेवैको मित्रं मे दक्षिणा रमा ।\u003Cbr/\u003Eइत्यवादीद्धरिर्भूपा धन्योऽसीत्युदितो मया ॥’ इति नारदवचनम् ।\n          न च बृहतीसहस्राभिमानिनीं देवीं विना अचेतनमात्रस्य मुख्यमित्रत्वं युज्यते ।\n          ‘मिनोति त्रायते चेति मित्रमित्यभिधीयते ।\u003Cbr/\u003Eतस्माद्योऽयं विजानाति स मित्रं तस्य नान्यथा ॥’इति भारते\u003C/span\u003E\n            (विष्णुरेव बृहतीसहस्रप्रतिपाद्यः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eउक्थायुत्वाच्च विष्णुरेवात्रोक्त इत्यवगम्यते । बृहतीसहस्रं ह्युक्थनामकं मुख्यतः ।\n              ‘महाव्रतनियुक्तं यदृक्सहस्रं हरेः प्रियम् ।\u003Cbr/\u003Eतदुक्थमिति सम्प्रोक्तं तेने यो विष्णुरेव हि ॥\n              तस्मादुक्थायुरित्युक्त ऐश्वर्यादिन्द्र उच्यते ।\u003Cbr/\u003Eतस्मादुक्थायुरिन्द्रेति विष्णुर्यज्ञेषु पूज्यते ॥’इति गारुडे\n            विष्णुर्ह्युक्थायुरिन्द्र इत्युच्यते । यज्ञेष्वन्य इन्द्रः पृथक्चोच्यते । ‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः’(तै.ब्रा.३.७.९.३) । इत्युक्त्वा ‘तस्मै त्वा तेभ्यस्त्वा’ इति भेदवचनाच्च । सत्य इति वायुः । ‘सदिति प्राण’ इति श्रुतेः ।\n            ‘सदेव सत्यमित्युक्तं सत्यो वायुरुदाहृतः ।\u003Cbr/\u003Eसाधुत्वं सत्यता प्रोक्ता साधुर्वायुर्हि सर्वतः ॥’ इति शब्दनिर्णये ।\u003C/span\u003E\n            (बृहतीसहस्रपठनफलम्)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eप्रियधाम्न उप= समीपे गमनं नाम तद्धामप्राप्तिकारणभगवत्प्रसादप्राप्तिः । अन्यथोपशब्दो व्यर्थः स्यात् । न च तदैव भगवतः प्रियं धाम विश्वामित्रेण प्राप्तम् ।\n            बृहतीसहस्रे प्रथमे सालोक्यं प्रददौ हरिः ।\u003Cbr/\u003Eद्वितीये स्वपुरप्राप्तिं तृतीयेऽन्तःपुरस्य च ।\u003Cbr/\u003Eतथा स्वविषयं ज्ञानं विश्वामित्रे ददौ प्रभुः ॥ इति च गारुडे ।\u003C/span\u003E\n            (इन्द्रे विशेषावेशस्तात्कालिकः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन चेन्द्रादिभिरैक्यमत्रोच्यते । ‘प्राणस्तथाऽनुगमाद्’(ब्र.सू.१.१.२८) इति च विष्णोरेव प्राणशब्दाभिधेयत्वमुक्त्वा ‘न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन्’(ब्र.सू.१.१.२९) इति वक्तुः= बृहतीसहस्रं शंसितुर्विश्वामित्रस्य इन्द्रेण स्वात्मोपदेशः क्रियत इति पक्षो निराकृतो हि भगवता सूत्रेषु । ‘अध्यात्मसम्बन्ध’ शब्देनावेशो विष्णोरिन्द्रे विवक्षितो भगवता । अन्येष्वन्तर्यामिरूपेण सम्बन्धोऽस्त्येव । अस्मिन्निन्द्रे तु विशेषावेशस्तात्कालिकः । अधिकात्मनः= परमात्मनः सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धः । न हि स्वात्मना स्वस्य सम्बन्धो भवति । यद्यध्यात्ममात्रमत्रोच्यत इति विवक्षितं तर्हि ‘अध्यात्मभूमा’ इत्येव स्यात्; सम्बन्धशब्दो व्यर्थः । तस्मादिन्द्रादिजीवेभ्यो विष्णोर्भेद एवात्र भगवतो विवक्षितः ।\u003C/span\u003E\n              (अन्तर्यामिदृष्ट्याऽभेदव्यवहारः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्’(ब्र.सू.१.१.३०) इति शास्तुरन्तर्यामिणो विष्णोः सर्वशरीरस्थितत्वात् सर्वनामाभिधेयत्वं चोक्तम् । ‘अहं मनुरभवं सूर्यश्च’ (ऋ.सं.४.२६.१) इत्यादिवत् । न हि मनुसूर्यादिर्भवति वामदेवस्तेषां पक्षेऽपि । सर्वप्रवृत्तिहीनतां हि ते मोक्षं वदन्ति । अत्र च ‘अहं भूमिमददामार्याय’(ऋ.सं.४.२६.२) इत्यादिना प्रवृत्तिरेवोच्यते ।\u003C/span\u003E\n              \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन च वामदेवेन मन्वादिकर्म क्रियते कदाऽपि । अतीतार्थश्चायं दृश्यते ‘भूमिम् अददाम्’ इत्यादिना । नहि पूर्वं वामदेवेन तानि कर्माणि कृतानि । भगवान् विष्णुर्हीन्द्राय भूमिमददात्(विष्णुर्हि आर्याय इन्द्राय भूमिमदात्(ताम्रपर्णि) । स एव च सर्वेष्वन्तर्यामित्वेन स्थित्वा नामप्रवृत्तिनिमित्तानि सर्वकर्माणि कुर्वन्नवबोध-सूरिनियमनादिभिर्मनुसूर्यादिसर्वनामा भवति । यदि भेदस्य पूर्वमपि मिथ्यात्वमङ्गीक्रियते तर्हि भूमिदानादिसर्वकर्मणां मन्वादित्वस्यापि मिथ्यात्वाद् ‘अहं मनुरभवम्’ इत्यादिकं सर्वमनर्थकमेव भवति ।\u003C/span\u003E\n            (मुक्तावपि पञ्चभेदाः सुनित्याः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘जीवेश्वरभिदा चैव जीवभेदः परस्परम् ।\u003Cbr/\u003Eजडेश्वरभिदा चैव जडभेदस्तथैव च ॥\n              जडजीवभिदा चैव सत्योऽयं भेदपञ्चकः ।\u003Cbr/\u003Eन कदाचिन्निवर्त्योऽयं मुक्तौ संसार एव च (वा) ॥\n              य एतदन्यथा ब्रूयुस्ते हि यान्त्यधरं तमः ॥’ इति भविष्यत्पर्वणि ।\n            ‘असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम्।’(भ.गी.१६.८)\n              ‘ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखी ।’(भ.गी.१६.१४)\n              ‘एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः।’(भ.गी.१६.९)\n              ‘आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।\u003Cbr/\u003Eमामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्’(भ.गी.१६.२०) ॥ इत्यादि च ।\u003C/span\u003E\n            (सर्वान्तर्यामित्वादिना विष्णोः सर्वशब्दवाच्यत्वम्)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन च ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे’ इत्यादौ अहमस्म्यादिशब्दोऽस्मच्छब्दार्थः(अस्मच्छब्दस्थः/अस्मच्छब्दाद्यर्थः) । एष तपन्नेवास्मीत्युपरितनस्य वैयर्थ्यात् । प्राणो ह्येष य एष तपतीत्युक्तत्वात् । अतोऽहमस्मीत्यादि च भगवन्नामैव । न च जीवैक्यवचनमत्र प्रस्तुतम् । ‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव’ इति सर्वनामाभिधेयत्वं भगवत उक्त्वा, तत्रैव प्रमाणत्वेन विश्वामित्रं ह्येतदहरित्याद्याख्यायिकोक्ता । तस्मात् सर्वान्तर्यामित्वात्, सर्वगुणत्वात्, सर्वशक्तित्वाच्च सर्वनामवत्वमेव विष्णोरुच्यते‌; न तु सर्वस्वरूपत्वम् ।\n            उक्तं च भारते ।\n              ‘स्रष्टृत्वाच्चैव पातृत्वान्नियमाच्च प्रकाशनात् ।\u003Cbr/\u003Eसर्वत्वमुक्तं विष्णोस्तु न तु सर्वस्वरूपतः ॥’ इति ।\u003C/span\u003E\n            (श्रुतिवचनानि नाभेदपराणि)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘‘ ‘पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम्’(ऋ.सं.८.४.१७) इति पुरुषेणैव ‘इदं सर्वं व्याप्तं यद्भूतं यच्च भाव्यम् ।’, ‘आ तृणाद् आकरीषात् सर्वं भगवान् इति मिथ्यादृष्टिरेव’ (एषा.हृ)’’ इति च श्रुतिः ।\n            ‘हिरण्मयो ह वा अमुष्मिल्ँलोके सम्भवति हिरण्मयः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद’,\n            ‘अमृतो ह वा अमुष्मिल्ँलोके सम्भवत्यमृतः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे य एवं वेद’,\n            ‘स एतेन प्रज्ञेनाऽत्मनाऽस्माल्लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वाऽमृतः समभवत् समभवत्’ इत्यादिना मुक्तानामपि भेदस्यैवोक्तेश्च ।\n            न हि भेदाभावे ‘सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ददृशे’ इति युज्यते । न चामुक्तैः सर्वभूतैर्मुक्तो दृश्यते ।\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eएकत्वे तु ‘ददृशे’ इत्येतावता पूर्यते; ‘सर्वेभ्यो भूतेभ्यः’ इति व्यर्थम् । न च तेषां पक्षे स्वयमपि स्वात्मानं पश्यति । कर्तृकर्मविरोध इति हि ते वदन्ति । अतः सर्वश्रुतिविरोध एव जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे । नच ‘कर्तृकर्मविरोधो नामास्ति’ इत्यत्र किञ्चिन्मानम् । श्रुत्यनुभवसिद्धत्वाच्च स्वदर्शनादेः ।\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि ।\n\t\t\t\t(न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो मायावादिनः)\n            न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।\n            ‘विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।\u003Cbr/\u003Eसितस्य (गुडस्य) पनसादीनां निर्हारीत्यभिधीयते ॥’ इति शब्दनिर्णये ।\n            न च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि ।\u003C/span\u003E\n            (मुक्तावपि तारतम्यम् अप्रतिहतम्)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति’(क.ठ.२.३.१३) इत्यादिना प्रसादादिगुणाश्च भगवतो दृश्यन्ते । ‘यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च चोभे भवत ओदनः’(क.ठ.६.११) इत्यादि कर्माणि च । ‘यस्मिन् देवाः श्रिताः सर्वे’ इत्यादिगुणाश्च तत्रैवोक्ताः(काठके न दृश्यते) ।\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।\n              अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥आदध्ना(घ्ना)स उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे’(ऋ.सं.१०.७१.७) ॥\n              इति मुक्तानामपि तारतम्यं चोक्तम् ।\n              ‘श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।\u003Cbr/\u003Eअक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥\u003C/span\u003E\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eतारतम्यं च तेषां हि श्रुतावुदितमञ्जसा ।\u003Cbr/\u003Eक्षीरसागरदध्नास्तु केचित् तिष्ठन्ति मुक्तिगाः ॥\n              उपस्थिता ब्रह्मवनं केचिदश्वत्थमण्डलम् ।\u003Cbr/\u003Eऐरे ह्रदे केचिदपि देवा एव परं(सदा.हृ) हरिम् ॥\n              नागभोगशयं मुक्ता ददृश्रेऽधिकमोदिनः ।\u003Cbr/\u003Eसागरादिस्थिता विष्णुं पश्यन्ति क्वचिदेव हि ॥’\n              इति ब्रह्मसारे ।\u003C/span\u003E\n            (वेदमन्त्रेषु मुक्तलोकवर्णनम्)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003E‘यत्र ब्रह्मा पवमान च्छन्दस्यां वाचं वदन् ।\u003Cbr/\u003Eग्राव्णा सोमे महीयते सोमेनानन्दं जनयन्निन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥\n            यत्र ज्योतिरजस्रं यस्मिल्ँलोके स्वर्हितम् ।\u003Cbr/\u003Eतस्मिन् मां धेहि पवमानामृते लोके अक्षित इन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥\n            यत्र राजा वैवस्वतो यत्रावरोधनं दिवः ।\u003Cbr/\u003Eयत्राभूर्यह्वतीरापस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥\n            यत्रानुकामं चरणं त्रिनाके त्रिदिवे दिवः ।\u003Cbr/\u003Eलोका यत्र ज्योतिष्मन्तस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥\n            यत्र तत्परमं पदं विष्णोर्लोके महीयते ।\u003Cbr/\u003Eदेवैस्सुकृतकर्माभिस्तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव ॥\n            यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते ।\u003Cbr/\u003Eकामस्य यत्राप्ताः कामाः तत्र माममृतं कृधीन्द्रायेन्दो परि स्रव’(ऋ.सं.९.११३.६-११) ॥\u003C/span\u003E\n            (श्रुतिसूत्राणि मुक्तभेदावेदकानि)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eइत्यादिना ब्रह्मसूर्ययमादीनां सर्वदेवानाम्, दिवो देव्या अवरोधभूतानां सर्वदेवानाम्, गङ्गाद्यब्देवतानां च वेदव्याख्यानम्, सोमयागादिकम्, कामचरणं च मुक्तानां भेदेनावस्थितानामुच्यते । मुक्ताश्चात्रोच्यन्त इति प्रतीयते; ‘अमृतं कृधि’ इति वचनात् । अमुक्तानां स्वे स्वे लोकेऽवस्थानं हि तेषाम् । मुक्तानां हि विष्णुलोकेऽवस्थानं देवानाम् । ‘मुक्तः प्रतिज्ञानात्’(ब्र.सू.४.४.२) । ‘सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः’(ब्र.सू.४.४.८) । ‘जगद्व्यापारवर्जम्’(ब्र.सू.४.४.१७) । ‘भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च’(ब्र.सू.४.४.२२) । ‘अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात्’(ब्र.सू.४.४.२३) इत्यादि मुक्तसूत्रेभ्यश्च मुक्तानां विष्णोर्भेदो भोगादिकं च सर्वं प्रतीयते । ‘ग्राव्णा सोमे महीयते’(ऋ.सं.९.११३.६) इति ब्रह्मणोऽन्यमुक्तैः पूज्यत्वं च प्रतीयते ।\u003C/span\u003E\n            (सूत्राणुसारेण श्रुतेरर्थ उपवर्णनीयः)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eनच सूत्रेषु निश्चितार्थस्यौपचारिकत्वं वक्तुं युज्यते । निर्णयात्मकत्वात् तेषाम् । अतिप्रसङ्गश्चोपचारादिकल्पने । ‘ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः’(भ.गी.१३.५) इति (हि) विनिश्चितानि ब्रह्मसूत्राणि ।\n              ‘बहुनाऽत्र किमुक्तेन यावच्छ्वेतं न गच्छति ।\u003Cbr/\u003Eयोगी तावन्न मुक्तः स्यादेष शास्त्रस्य निर्णयः ॥’इति आदित्यपुराणे ।\u003C/span\u003E\n            (न मुक्तिर्भोगरहिता)\n            \u003Cspan class=\"gr-unknown-inline gr-tag-bhashya\"\u003Eन च निर्णयकानि(निर्णयात्मकानि. हृ) भगवद्वाक्यान्यपहाय मानुषवाक्यैरेव तेषामुपचारत्वादि कल्प्यम् । न च भोगरहिता मुक्तिर्नामान्याऽस्तीत्यत्र किञ्चिन्मानम् ।\n            ‘भुञ्जते पुरुषं प्राप्य यथा देवग्रहादयः(ग्रहत्वमाप. हृ ) ।\u003Cbr/\u003Eतथा मुक्तावुत्तमायां विष्णुमाविश्य भुञ्जते ॥\n              विष्णोर्वशाश्च ते सर्वे सर्वदा दुःखवर्जिताः ।\u003Cbr/\u003Eन तु विष्णुगुणान् सर्वे भुञ्जते ते कदाचन ॥\n              बाह्यभोगान् भुञ्जते च तारतम्येन कांश्चन ।\u003Cbr/\u003Eविष्णोर्देहाद् बहिश्चापि निर्गच्छन्ति यथेष्टतः ॥’ इति स्कान्दे ।\n            ‘इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।\u003Cbr/\u003Eसर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥’(भ.गी.१४.२) इति भगवद्वचनम् ।\n            तस्मात् मुक्तैरपीज्यमानः सर्वस्माद् भिन्नः सर्वोत्तमः सर्वनामा सर्वशक्तिः सर्वगुणसम्पूर्णो नारायणः सर्ववेदादिषूच्यते इति सिद्धम्  ॥ ३ ॥\u003C/span\u003E ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥"

"searchText": "विश्वामित्रं ह्येतदहः शंसिष्यन्तमिन्द्र उपनिषससाद । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\nतमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे द्वितीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्यभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\nतमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागाः स वा ऋषे तृतीयं शंस’ इति । स ह ‘अन्नम्’ इत्येव अभिव्याहृत्य बृहतीसहस्रं शशंस । तेनेन्द्रस्य प्रियं धामोपेयाय ।\nतमिन्द्र उवाच- ‘ऋषे! प्रियं वै मे धामोपागा, वरं ते ददामि’ इति । स होवाच- ‘त्वामेव जानीयाम्’इति ।\nतमिन्द्र उवाच- ‘प्राणो वा अहमस्म्यृषे प्राणस्त्वं प्राणः सर्वाणि भूतानि । प्राणो ह्येष य एष तपति । स एतेन रूपेण सर्वा दिशो विष्टोऽस्मि । तस्य मेऽन्नं मित्रं दक्षिणम् । तद् वैश्वामित्रम् एष तपन्नेवास्मि’ इति होवाच ॥ ३ ॥\n(बृहतीसहस्रं सर्वं नारायणस्यान्नम्)\n(इन्द्रकर्तृकं महाव्रतम्)\n(विश्वामित्रेण बृहतीसहस्रफठनम्)\n(विष्णौ सर्वशब्दसमन्वयक्रमप्रदर्शनम्)\n(शक्राविष्टो विष्णुः; न चापरः)\n(‘प्राणो वा अहम्’ इत्युपदेशः भगवतैव कृतः)\n(भगवतस्तदीयरूपाणां च नास्ति भेदः)\n(न शचीपतिः सर्वशब्दवाच्यः)\n‘यमिन्द्रमाहुर्वरुणं यमाहुर्यं मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः ।’(तै.ब्रा.३.७.९.३)\n‘इन्द्रं मित्रं वरुणमग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्’(ऋ.सं.१.१६४.४६) । इत्यादिश्रुतेश्च । ‘सप्तार्द्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोऽस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि’(ऋ.सं.१.१६४.३६) इत्यादिना विष्णुरेव हि तत्र प्रस्तुतः ।\n(नारायणादिनामानि नान्यस्य)\n(विष्णुः सर्वेश्वरः)\nपवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।\nदैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥\nयतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।\nयस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥\nतस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।\nविष्णोर्नामसहस्रम्... ॥’(म.भा.अनु.अ.१४९)\nइत्येव भारते परिहाराच्च ।\n(मित्रं मे दक्षिणा रमा)\n(विष्णुरेव बृहतीसहस्रप्रतिपाद्यः)\n(बृहतीसहस्रपठनफलम्)\n(इन्द्रे विशेषावेशस्तात्कालिकः)\n(अन्तर्यामिदृष्ट्याऽभेदव्यवहारः)\n(मुक्तावपि पञ्चभेदाः सुनित्याः)\n(सर्वान्तर्यामित्वादिना विष्णोः सर्वशब्दवाच्यत्वम्)\n(श्रुतिवचनानि नाभेदपराणि)\n(मुक्तावपि तारतम्यम् अप्रतिहतम्)\n(वेदमन्त्रेषु मुक्तलोकवर्णनम्)\n(श्रुतिसूत्राणि मुक्तभेदावेदकानि)\n(सूत्राणुसारेण श्रुतेरर्थ उपवर्णनीयः)\n(न मुक्तिर्भोगरहिता)\n॥ इति तृतीयः खण्डः ॥\n(बृहतीसहस्राभिमानिदेवतयोर्निरूपणम्)\n॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयप्रघट्टके तृतीयोऽध्यायः ॥"

"‘किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम्’() इत्यादिप्रश्नस्यापि",

"(न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो मायावादिनः)",

"searchText": "न च तेषां पक्षे प्रज्ञेन सर्वज्ञेन परमात्मना सर्वकामावाप्तिर्नामाङ्गीक्रियते शरीरादुत्क्रान्तस्य ज्ञानिनः । तस्माद् वेदविरुद्धवादिन एव तेऽपि ।\n(न च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो मायावादिनः)\nन च शून्यवादिनः कश्चिद्विशेषो दृश्यते । न हि सर्वावाच्यं सर्वाज्ञेयं शून्यं चेति कश्चिद्विशेषः । केनापि शब्देनावाच्यस्य लक्षणायामपि प्रमाणं नास्ति । क्षीरमाधुर्यादयोऽपि तैरेव शब्दैरुच्यन्ते ।\n‘विशदं क्षीरमाधुर्यं स्थिरमाज्यस्य तीक्ष्णकम् ।\nसितस्य (गुडस्य) पनसादीनां निर्हारीत्यभिधीयते ॥’ इति शब्दनिर्णये ।\nन च सर्वगुणदोषक्रियाविनिर्मुक्तस्यास्तित्वमपि कुत्रचित् दृष्टम् । अतः शून्यवादिन एव तेऽपि ।"

"‘अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः ।श्रुत्वा विष्णुं कर्णफलं प्राप्तत्वात् कर्णसंयुताः ।\n              अक्षण्वन्तो दर्शनाच्च विष्णोर्मुक्ताश्च ये गणाः ॥आदध्ना(घ्ना)स उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे’(ऋ.सं.१०.७१.७) ॥",

"searchText": "तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य यानि व्यञ्जनानि तच्छरीरम् । यो घोषः स आत्मा । य ऊष्माणः स प्राणः । एतद्ध स्म वै तद्विद्वान् वसिष्ठो वसिष्ठो बभूव । तत एतन्नामधेयं लेभे । एतदु हैवेन्द्रो विश्वामित्राय प्रोवाच। एतदु हैवेन्द्रो भरद्वाजाय प्रोवाच । तस्मात् स तेन बन्धुना यज्ञेषु हूयते ।\nतद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नुवन्ति । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।\nतस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति । य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ, योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा 'जगतस्थस्थुषश्च' इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥\nइति श्रीमन्महैतरेयोपनिषत्सु द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥\n(बृहतीसहस्रोपासनया ब्रह्मप्राप्तिः)\n॥ इति षष्ठः खण्डः ॥"

"searchText": "तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतमक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति शतसंवत्सरस्याह्नां सहस्राणि भवन्ति । व्यञ्जनैरेव रात्रीराप्नोति (राप्नुवन्ति) । स्वरैरहानि । तद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् ।\n(स्वरव्यञ्जनानि विष्णुरूपाणि अहोरात्रदैवतानि)\n॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥"

"searchText": "तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य परस्तात् प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः सम्भूय देवता अप्येति, य एवं वेद । तद्योऽहं सोऽसौ । योऽसौ सोऽहं । तदुक्तमृषिणा - सूर्य आत्मा ‘जगतस्थस्थुषश्च’(ऋ.सं.१०.११४.१) इति । एतदु हैवोपेक्षेतोपेक्षेत ॥४ ॥\n(रमापतेः द्वासप्ततिसहस्ररूपाणि बृहतीसहस्रमन्त्रे सन्निहितानि)\n(प्रज्ञामयादिशब्दाः विष्णुवाचकाः)\n(बृहतीसहस्रोपासनया विष्णुपारम्यज्ञानं दृढमवतिष्ठते)\n(उपसर्गो न निरर्थकः)\n(जीवेश्वरैक्याङ्गीकारे बाधकानि)\n(नात्राहंशब्दः जीववाची)\n(नोपासकस्य देवेषु लयः)"

"(अहंनामा विष्णुः)",

"searchText": "सम्भूयेत्यत्र ‘सम्’ इत्युपसर्गाद् बृहतीसहस्रसम्पादनानन्तरं भगवदाधिक्यं पुनराधिक्येन ज्ञायत इत्युक्तं भवति । भगवदाधिक्यमधिकं ज्ञात्वा देवता अपि एति= क्रमेण प्राप्नोति ।\n‘द्वासप्ततिसहस्राणां रूपाणां पर्युपासनात् ।\nआधिक्यं ज्ञायते विष्णोर्नितरां हि पुनः पुनः ॥\nप्राप्नोति देवताश्चैव केशवान्ताः क्रमेण तु ।\nयोग्या अस्याश्च विद्यायाः देवा ऋषय एव च ॥’ इत्यादि सत्तत्त्वे ।\n(अहंनामा विष्णुः)\nबृहतीसहस्रस्थितानि विष्णुरूपाणि पुरुषे स्थितानि पुरुषैरहेयत्वाद् अहंनामकानि तान्येव सूर्ये स्थितानि, यान्येव सूर्ये स्थितानि तान्यपि सूर्यादिभिरहेयत्वादहंनामकानि । एतदेवोक्तं नारायणाख्यं परं ब्रह्मैव सर्वदा उप= समीपे ईक्षेत ।"

"स एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किञ्चाश्नुतेऽत्येनं मन्यते । यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते । यद्यमुं लोकमश्नुवीत, अत्येवैनं मन्येत ।"

"searchText": "तृतीयोऽध्यायः\nadhikarana=\"\"\u003E\n(ऐश्वर्यलाभे न विस्मर्तव्यो लक्ष्मीपतिः)\nस एष पुरुषः समुद्रः सर्वं लोकमति यद्ध किञ्चाश्नुतेऽत्येनं मन्यते । यद्यन्तरिक्षलोकमश्नुतेऽत्येनं मन्यते । यद्यमुं लोकमश्नुवीत, अत्येवैनं मन्येत ।\n(न प्रियमिन्द्रपदमिन्द्रस्य)\n(सम्पत्तिं नैव वाञ्छन्ति देवाः सद्भक्तियोगिनः)"

"searchText": "(बृहतीसहस्रे पञ्चरूपिणो भगवत उपासनम्)\nॐ यो ह वा आत्मानं पञ्चविधमुक्थं वेद, यस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति स सम्प्रतिवित् ।"

"searchText": "(पञ्चभूतेषु पञ्चरूपिणो हरेरुपासनम्)\nपृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतींषीत्येव वा आत्मोक्थं पञ्चविधम् । एतस्माद्धीदं सर्वमुत्तिष्ठति । एतमेवाप्येति । अयनं ह वै समानानां भवति य एवं वेद ।\n(पञ्चरूपधारणं हरेः लीला)\n(पञ्चरूपोपासनायाः फलम्)"

"searchText": "(स्थावराणि जङ्गमानाम्, प्राणिनः मनुष्याणां चान्नम्)\nतस्मिन् योऽन्नं चान्नादं च वेदा हास्मिन्नन्नादो जायते । भवत्यस्यान्नम् । ओषधिवनस्पतयोऽन्नम् ।\nप्राणभृतोऽन्नादम् । ओषधिवनस्पतीन् हि प्राणभृतोऽदन्ति । तेषां य उभयतोऽदन्ताः पुरुषस्यानुविधां विहितास्तेऽन्नादाः । अन्नमितरे पशवः । तस्मात् त इतरान् पशूनधीव चरन्ति । अधीव ह्यन्नेऽन्नादो भवति । अधीव ह समानानां जायते य एवं वेद ॥१ ॥\n(भगवत्परम् एतद् अन्नान्नादप्रकरणम्)\n(परकीयानाम् एतदन्नान्नादोपासनाफलानवबोधः)\n॥ इति प्रथमः खण्डः ॥"

"searchText": "(तारतम्यानुसारि भगवत्सन्निधानम्)\nतस्य य आत्मानम् आविस्तरां वेद, अश्नुते हाऽविर्भूय ओषधिवनस्पतयो यच्च किञ्च प्राणभृत् । स आत्मानमाविस्तरां वेदौषधिवनस्पतिषु हि रसो दृश्यते ।\nचित्तं प्राणभृत्सु । प्राणभृत्सु त्वेवाऽविस्तरामात्मा । तेषु हि रसोऽपि दृश्यते । न चित्तमितरेषु ।\nपुरुषे त्वेवाऽविस्तरामात्मा । स हि प्रज्ञानेन सम्पन्नतमः । विज्ञातं वदति, विज्ञातं पश्यति, वेद श्वस्तनम् । वेद लोकालोकौ । मर्त्येनामृतमीप्सति । एवं सम्पन्नः ।\nअथेतरेषां पशूनामशनापिपासे एवाभिविज्ञानम् । न विज्ञातं वदन्ति, न विज्ञातं पश्यन्ति, न विदुः श्वस्तनम्, न लोकालोकौ । त एतावन्तो भवन्ति । यथाप्रज्ञं हि सम्भवाः ॥ २ ॥\n(स्थावरजङ्गमेषु भगवत्सन्निधाने तारतम्यम्)\n(सन्निहितभगवद्रूपेषु तारतम्याभावः)\n॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥"

"id": "Aitareya-175",

"id": "Aitareya-176",

"id": "Aitareya-177",

"id": "Aitareya-178",

"searchText": "(शरीरे पञ्चरूपात्मकहरेः सान्निध्यम्)\nस एष पुरुषः पञ्चविधः । तस्य यदुष्णं तज्ज्योतिः। यानि खानि स आकाशः। अथ यल्लोहितं श्लेष्मा रेतस्ता आपः । यच्छरीरं सा पृथिवी । यः प्राणः स वायुः । स एष वायुः पञ्चविधः। प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानः । ता एता देवताः प्राणापानयोरेव निविष्टाः, चक्षुः श्रोत्रं मनो वागिति । प्राणस्य ह्यन्वपायमेता अपियन्ति ।"

"id": "Aitareya-179",

"id": "Aitareya-180",

"id": "Aitareya-181",

"searchText": "(यज्ञे पञ्चरूपात्मकहरेः)\nस एष वाचश्चित्तस्योत्तरत्तरिक्रमो यद् यज्ञः । स एष यज्ञः पञ्चविधः- अग्निहोत्रम्, दर्शपूर्णमासौ, चातुर्मास्यानि, पशुः, सोमः । स एव यज्ञानां सम्पन्नतमो यत् सोमः। एतस्मिन् ह्येताः पञ्चविधा अधिगम्यन्ते, यत् प्राक् सवनेभ्यः सैका विधा, त्रीणि सवनानि, यदूर्ध्वं सा पञ्चमी ॥३ ॥\n॥ इति तृतीयः खण्डः ॥"

"id": "Aitareya-182",

"id": "Aitareya-183",

"id": "Aitareya-184",

"searchText": "(स्तोम-साम-चिति-च्छन्दः-शस्त्रेषु पञ्चरूपोपासनम्)\nयो ह वै यज्ञे यज्ञं वेद, अहन्यहर्देवेषु देवमध्यूळ्हं स सम्प्रतिविद् । एष वै यज्ञे यज्ञोऽहन्यहर्देवेषु देवोऽध्यूळ्हः, यदेतन्महदुक्थम् । तदेतत् पञ्चविधम्- त्रिवृत्पञ्चदशं सप्तदशमेकविंशं पञ्चविंशमिति स्तोमतः । गायत्रं रथन्तरं बृहद् भद्रं राजनमिति सामतः । गायत्र्युष्णिग् बृहतीत्रिष्टुब् द्विपदेति छन्दस्तः । शिरो दक्षिणः पक्ष उत्तरः पक्षः पुच्छम् आत्मेत्याख्यानम् ।"

"id": "Aitareya-185",

"id": "Aitareya-186",

"id": "Aitareya-187",

"id": "Aitareya-188",

"searchText": "(बृहतीसहस्रं सहस्रनामव्याख्यानम्)\nतदेतत् सहस्रं तत् सर्वम् ।"

"id": "Aitareya-189",

"id": "Aitareya-190",

"searchText": "(बृहतीसहस्रं साम च मत्स्यादिनामव्याख्यानरूपम्)\nतत् सर्वं तानि दश ।"

"id": "Aitareya-191",

"id": "Aitareya-192",

"id": "Aitareya-193",

"id": "Aitareya-194",

"searchText": "(दशनामव्याख्यानमेव सर्वनामव्याख्यानम्)\nएतावती हि सङ्ख्या । दशदशतस्तच्छतम् । दश शतानि तत् सहस्रम् । तत् सर्वम् ।"

"id": "Aitareya-195",

"id": "Aitareya-196",

"searchText": "(प्रसिद्धान्नमिव प्रीतिकरं बृहतीसहस्रम्)\nतानि त्रीणि च्छन्दांसि भवन्ति । त्रेधा विहितं वा इदमन्नम् अशनं पानं खादस्तदेतैराप्नोति ॥४ ॥\n(सर्वशब्दवाच्यत्वेन सर्वगुणपूर्णो भगवान्)\n(त्रिवृदादिस्तोमनामसमन्वयः)\n(गायत्रादिसामनामसमन्वयः)\n(गायत्र्यादिच्छन्दोनामसमन्वयः)\n(चितौ पञ्चरूपोपासनम्)\n॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥"

"id": "Aitareya-197",

"id": "Aitareya-198",

"id": "Aitareya-199",

"id": "Aitareya-200",

"id": "Aitareya-201",

"id": "Aitareya-202",

"id": "Aitareya-203",

"id": "Aitareya-204",

"searchText": "(बृहतीसहस्रस्य च्छन्दः किम् ?)\nतद् वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तद्धैतदेके नानाच्छन्दसां सहस्रं प्रतिजानते । किमन्यत् सत् । अन्यद् ब्रूयामेति त्रिष्टुप्सहस्रमेके, जगतीसहस्रमेके, अनुष्टुप्सहस्रमेके ।"

"id": "Aitareya-205",

"id": "Aitareya-206",

"searchText": "(अनुष्टुप्छन्दोमहिमा)\nतदुक्तमृषिणा- ‘अनुष्टुभमनु चर्चूर्यमाणमिन्द्रं निचिक्युः कवयो मनीषा’(ऋ.सं. १०.१२४.९) इति । वाचि वै तदैन्द्रं प्राणं न्यचायन्नित्येतत् तदुक्तं भवति ।\n(नृसिंहानुष्टुम्मन्त्रोपासनम्)"

"id": "Aitareya-207",

"id": "Aitareya-208",

"id": "Aitareya-209",

"id": "Aitareya-210",

"id": "Aitareya-211",

"searchText": "(बृहतीछन्दोमहिमा)\nअकृत्स्नो ह्येष आत्मा यद् वाग् । अभि हि प्राणेन मनसेस्यमानो वाचा नानुभवति । बृहतीमभि सम्पादयेत् । एष वै कृत्स्न आत्मा यद् बृहती ।"

"id": "Aitareya-212",

"id": "Aitareya-213",

"searchText": "(छन्दस्सु बृहती श्रेष्ठा)\nसोऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृतः। तद् यथाऽयमात्मा सर्वतः शरीरैः परिवृत एवमेव बृहती सर्वतश्छन्दोभिः परिवृता । मध्यं ह्येषाम् अङ्गानामात्मा । मध्यं छन्दसां बृहती । स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोरीश्वरो ह तु पुराऽऽयुषः प्रैतोरिति ह स्माऽह । कृत्स्नो ह्येष आत्मा यद् बृहती तस्माद् बृहतीमेवाभिसम्पादयेत् ॥ ५ ॥\n(छन्दस्सु गायत्री स्थानम्)\n(बृहतीसहस्रपठनफलम्)\n(इति पञ्चमः खण्डः)"

"id": "Aitareya-214",

"id": "Aitareya-215",

"id": "Aitareya-216",

"id": "Aitareya-217",

"id": "Aitareya-218",

"id": "Aitareya-219",

"id": "Aitareya-220",

"id": "Aitareya-221",

"id": "Aitareya-222",

"searchText": "(बृहत्याः बृहत्त्वे ऋषिसम्मतिः)\nतदुक्तमृषिणा-\n‘वाचमष्टापदीमहम्’(ऋ.सं. ८.७६.१२) इति, अष्टौ हि चतुरक्षराणि भवित । ‘नवस्रक्तिम्’ इति, बृहती सम्पद्यमाना नवस्रक्ति । ‘ऋतस्पृशम्’ इति, सत्यं वै वागृचा स्पृष्टा । ‘इन्द्रात् परि तन्वं ममे’ इति, तद् यदेवैतद् बृहतीसहस्रमनुष्टुप् सम्पन्नं भवति । तस्मात् तदैन्द्रात् प्राणाद् बृहत्यै वाचमनुष्टुभं तन्वं सन्निर्मिमीते ॥\n(विष्णुप्रतिमास्थानीयं बृहतीसहस्रम्)\n(उमादेव्यपि भगवत्प्रतिमास्थानीया)\n(विष्णुरेव हि बृहत्याः प्राणस्याधिष्ठातृदेवता)\n(बृहतीसहस्रच्छन्दांसि श्रीहरिवायुप्रतिमास्थानीयानि)"

"id": "Aitareya-223",

"id": "Aitareya-224",

"id": "Aitareya-225",

"id": "Aitareya-226",

"id": "Aitareya-227",

"searchText": "(अकारव्याख्यानपरं बृहतीसहस्रम्)\nस वा एव वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम् ।"

"id": "Aitareya-228",

"id": "Aitareya-229",

"id": "Aitareya-230",

"searchText": "(वाङ्मयमखिलं पञ्चविधम्)\nतदेतत्पञ्चविधम् । मितम् अमितं स्वरः सत्यानृते इति । ऋग् गाथा कुम्ब्या तन्मितम् । यजुर्निगदो वृथावाक् तदमितम् । साम, अथो यः कश्च गेष्णः स स्वरः । ओमिति सत्यम् । नेत्यनृतम् ।\nतदेतत् पुष्पं फलं वाचो यत् सत्यम् । सहेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भवितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति ॥\nअथैतन्मूलं वाचो यदनृतम् । तद् यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति, स उद्वर्तते, एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति, स शुष्यति, स उद्वर्तते, तस्मादनृतं न वदेद् । दयेत त्वेनेन ॥\nपराग् वा एतद् रिक्तमक्षरं यदेतद् ओम् इति । तद् यत् किञ्च ओमित्याह अत्रैवास्मै तद् रिच्यते । स यत् सर्वम् ओङ्कुर्याद् रिच्याद् आत्मानम् । स कामेभ्यो नालं स्यात् ॥ अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति ।\nस यत् सर्वं नेति ब्रूयात् पापिकाऽस्य कीर्तिर्जायेत । सैनं तत्रैव हन्यात् । तस्मात् काल एव दद्यात्, काले न दद्यात् । तत् सत्यानृते मिथुनीकरोति । तयोर्मिथुनात् प्र जायते ।\nभूयान् भवति, यो वै तां वाचं वेद यस्या एषः विकारः स सम्प्रतिवित् ।\nअकारो ह वै सर्वा वाक् । सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति ।\nतस्यै यदुपांशु स प्राणोऽथ यदुच्चैस्तच्छरीरम् । तस्मात् तत् तिर इव । तिर इव ह्यशरीरम् । अशरीरो हि प्राणः । अथ यदुच्चैस्तच्छरीरम्, तस्मात् तदाविः । आविर्हि शरीरम् ॥ ६ ॥\n(समस्तवाङ्मयमूलम् अकारः)\n(उच्चैर्मन्त्रोच्चारणं न प्रशस्यते)\n(अकारव्याख्यानपर ओंकारः)\n(अकारव्याख्यानपरो नारायणशब्दः)\n(हरिरेव अकारवाच्यः)\n(हरेरतिप्रीतिकरं बृहतीसहस्रम्)\n(वाङ्मयस्य पाञ्चविध्यं किम् ?)\nस्वराणां नियमो यत्र ह्यृचो नामैव ताः स्मृताः ।\nअन्या मिताक्षरा यास्तु ता गाथाः परिकीर्तिताः ॥\nखण्डवाक्यानि कुम्ब्याः स्युरसमानि परस्परम् ।\nयज्ञाङ्गं यजुरुद्दिष्टं निगदं वाक्यमात्रकम् ॥इत्यादि शब्दनिर्णये ।\n(अकारार्थप्रपञ्चो विशाल; नकारप्रयोगपरिणामो गम्भीरः)\n(वाङ्मयप्रपञ्चे सत्यमनृतं च)"

"id": "Aitareya-231",

"id": "Aitareya-232",

"id": "Aitareya-233",

"id": "Aitareya-234",

"id": "Aitareya-235",

"id": "Aitareya-236",

"id": "Aitareya-237",

"id": "Aitareya-238",

"id": "Aitareya-239",

"अकारस्योङ्कारता तु अकारलोपेनैव जातेति सत्यमोङ्कारः । अकारस्याऽदौ स्थितत्वेन च यथार्थरूपत्वात् । उकारादिविकारसहितत्वात् पुष्पफलात्मकश्च । अकारस्यार्थरूपः सन्नेव च भगवांस्तमेवोङ्कारो वक्ति । अतश्च सत्यमेवोङ्कारः । यम् अर्थम् अकारो वक्ति तमेव वक्तीति । नकारस्तु ‘अत्’शिरस्कत्वात् मूलभूतस्याकारस्यान्ते स्थितिरूपत्वाद् अयथास्थितेरसत्यरूपः । तथाऽप्यकारस्य नकारस्य चैकार्थत्वात् मूलभूतश्च । तस्माद् अकारस्यैतद् वृथा वागादिकमपि व्याख्यानम् । तस्माद् विजानतः सर्वमपि भगवन्नामैव ॥ ६ ॥"

"id": "Aitareya-240",

"searchText": "(प्राधान्येनेन्द्रशब्दवाच्यो हरिरेव)\nतद् वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नं तद् यशः । स इन्द्रः स भूतानामधिपतिः । स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात् प्रैतीति ह स्माऽह महिदास ऐतरेयः ।\n(मुख्यतो विष्णावेवेन्द्रादिशब्दाः)\n(महेन्द्रे न स्वतो महत्त्वम्)\n(इन्द्रो वायोरवरः)"

"id": "Aitareya-241",

"विद्यान्तरोपदेशार्थं तद् वा इदं बृहतीसहस्रम् इति पुनः पुनः परामर्शः । तदिदं बृहतीसहस्रं तद्यशः तस्य= नारायणस्य यशः । यस्य नारायणस्यैतद् यशः स भगवानेवेन्द्रनामा । स हि यत् प्रथमत इन्द्रो बभूव स्वेच्छया यज्ञनामा । तस्मात् तमेव वेदा इन्द्रशब्देन वदन्ति मुख्यतः । ‘इदि= परमैश्वर्ये’ इति धातोश्च तस्यैव हि परमैश्वर्यम् । अन्येषां तु द्वादशानां तेन दत्तमेवेन्द्रत्वम्; न तु मुख्यतः ।"

"id": "Aitareya-242",

"id": "Aitareya-243",

"id": "Aitareya-244",

"id": "Aitareya-245",

"id": "Aitareya-246",

"(इन्द्रो महेन्द्राभिध इत्यत्र निमित्तम्)",

"searchText": "अन्येन्द्रो हि- ‘अहं प्रथमः पिबेयमहं प्रथमः पिबेयम्’(ऐ.ब्रा.द्वितीयपञ्चके, नवमाध्याये प्रथमखण्डे) इति वायुना विवदमान आजौ पराजितो वायुं प्रसादयित्वा चतुर्थे वायुना सह ग्रहमाप ।\nविष्णुस्तु ‘क्रतुं सचन्त मारुतस्य वेधसः’(ऋ.सं.१.५६.४) इति वायोरपि विधाता श्रूयते । ‘डुधाञ्= धारणपोषणयोः’ इति धातोर्विशेषेण धारणपोषणकर्ता हि वेधाः । तस्माद् भगवत एवैतद् यशो बृहदुक्थादिकम् ।\n(इन्द्रो महेन्द्राभिध इत्यत्र निमित्तम्)\nऋक्सहस्रात्मकं विष्णोर्यश इन्द्राभिधस्य हि ।\nइन्द्रो हि प्रथमो विष्णुर्यज्ञनामा जगत्पतिः ॥\nतत्प्रसादाद् अथेन्द्रत्वं द्वादशान्ये प्रपेदिरे ।\nपुरन्दरस्त्वेक एव वासुदेवप्रसादतः ।\nद्विवारमिन्द्रतामाप तस्मात् द्वादश ते परे ॥\nअग्रजत्वाद् अदित्यां तु महेन्द्रो नाम चाभवत् ।\nमहाव्रतं कर्म कृत्वा चैव नाम्ना महेन्द्रकः ॥\nमहत्त्वं मुख्यतो विष्णोर्न ह्यन्यस्य कदाचन ।\nएवं यो वेद तं विष्णुं विस्रस्तो बन्धतोऽखिलात् ।\nअस्माल्लोकाद्धरेर्लोकम् एति नास्त्यत्र संशयः ॥\nइत्याह भगवान् विष्णुर्महिदासस्वरूपकः ।"

"id": "Aitareya-247",

"searchText": "(रमारमणस्य रतिक्रीडाप्रकारः कीदृशः ?)\n(महीदास ऐतरेयः)प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति । तदाहुः- ‘यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसम्भवन्ती३ , अथ केन रूपेणेमं लोकमा भवती३’ ।"

"id": "Aitareya-248",

"id": "Aitareya-249",

"searchText": "(परमात्मा स्वरमणः)\nतद् यदेतत् स्त्रियां लोहितं भवति, अग्नेस्तद् रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । अथ यदेतत् पुरुषे रेतो भवति, आदित्यस्य तद्रूपम् । तस्मात् तस्मान्न बीभत्सेत । सोऽयमात्मा इममात्मानममुष्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । असावात्माऽमुमात्मानमिममस्मा आत्मने सम्प्रयच्छति । तावन्योन्यमभिसम्भवतः । अनेन ह रूपेणामुं लोकमभिसम्भवति, अमुना रूपेणेमं लोकमा भवति ॥\n७ ॥\n(शुक्रशोणितयोरहस्यभावो न साधुः)\n(विष्णोः स्त्री-पुरुषरूपाणि)\n(स्वरमणस्य नारायणस्य रमारमणत्वं कथम्?)\n(प्रेत्य इत्यस्य न मरणमर्थः)\n(यच्छब्देन किंशब्देन च प्रश्नद्वयम्)\n(भूमिस्वर्गयोः कथं सम्बन्धः)\n(शुक्रं शोणितं च परमात्मनः प्रतिमास्थानीयम्)\n(लौकिकस्त्रीपुरुषसम्बन्धो न प्रस्तुतः)"

"id": "Aitareya-250",

"id": "Aitareya-251",

"id": "Aitareya-252",

"id": "Aitareya-253",

"id": "Aitareya-254",

"id": "Aitareya-255",

"id": "Aitareya-256",

"id": "Aitareya-257",

"id": "Aitareya-258",

"searchText": "(भगवतः स्त्री-पुरुषरूपाणां सम्बन्धः)\nतत्रैते श्लोकाः–\nयदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत् संवहन्ति ।\nसत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥\n(यदक्षरमिति श्लोकस्यार्थः)\n(एकीभावो न स्वरूपैक्यम्)"

"id": "Aitareya-259",

"id": "Aitareya-260",

"(‘समेति’,‘युज्यते’ इति पदयोर्न पुनरुक्तिः)",

"searchText": "नायमेकीभावो नाम स्वरूपैक्यम् ; किन्तु ? एकस्थाने वासः, अत्यनुकूलचित्तता च ।\n‘एकीभूय नृपाः सर्वे ववृषुः पाण्डवं शरैः ।’(म.भा.उद्योगपर्वणि)\n‘एकीभूता तु सा सेना पाण्डवानभ्यवर्तत ॥’(न्या.वि,ब्र.सू.२.१.५) इत्यादिवत् ।\nन चैकीभावशब्दः स्वरूपैकत्वविषये प्रयुज्यमानः कुत्रचिद् दृष्टः । एकः पुरुषोऽपि यदा द्विधा भूत्वा एकीभवतीत्युच्यते तदाऽपि स्थानैक्यमेव । स्वरूपैक्यस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् । न चाज्ञात एकत्वे पुनर्ज्ञाते ‘ऐक्यं प्राप्तः’ इति प्रयोगो दृश्यते ; किन्तु ? ‘ज्ञातः’ इत्येव प्रयुज्यते । तस्माद् भावसहित एकशब्दो न स्वरूपवाची । न हि पूर्वं भिन्नस्य पश्चात् स्वरूपैक्यं भवति; किन्तु ? संसर्ग एव भवति । तस्माद् अत्रापि संसर्ग एव विवक्षितः ।\n(‘समेति’,‘युज्यते’ इति पदयोर्न पुनरुक्तिः)\nयदक्षरं पञ्चविधं समेतीत्युक्तस्य सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते इति परामर्शं कृत्वा तत्र देवाः सर्व एकं भवन्तीत्युच्यते । तस्मान्न पुनरुक्तिः ।"

"id": "Aitareya-261",

"searchText": "(श्लोकेषु पौनरुक्त्यं तात्पर्यद्योतकम्)\nयदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभियत् सं वहन्ति ।\nसत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति ॥"

"id": "Aitareya-262",

"id": "Aitareya-263",

"searchText": "(विष्णोः सर्ववाच्यत्वज्ञाने मुक्तिप्राप्तिः)\nयद् वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु ।\nतद् वियूया कवयोऽन्वविन्दन् नामायत्ता समतृप्यञ्च्छृतेऽधि ॥\nयस्मिन् नामा समतृप्यञ्च्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।\nतेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान् ।\n(त्रिकरणैर्भगवति युक्ता देवाः)"

"id": "Aitareya-264",

"id": "Aitareya-265",

"searchText": "(परमात्मा स्त्री वा ? पुमान् वा ?)\nनैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ।\nपुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन् वदति कश्चन ॥\n(विभक्तिव्यत्यासस्य तात्पर्यम्)\n(विष्णुर्न नपुंसकः)\n(श्रीहरेरमरवरैः रथोत्सवः)\n(सत्यस्य सत्यं भगवान्)\n(स्वस्यैव स्त्रीपुंरूपैः नारायणस्य मिथो रमणम्)\n(मुक्तदेवानां शृङ्गारलीला)\n(सर्वशब्दवाच्यत्वोपासना देवतानामेव साध्या)"

"id": "Aitareya-266",

"अस्त्रीपुमान् ब्रुवन् ‘‘अस्त्री पुमांसं ब्रुवन् ‘सप्तसु प्रथमा’ इति सूत्रात्, ‘स्वातन्त्र्ये विभक्तिव्यत्ययः’ ’’ इति च । स्वतन्त्रो हि भगवान्, तत्प्रेरित एव तं वदतीत्यभिप्रायः । वदन् वदति वदन्नेव न वदति । वदन्नेव न वदति । भवत्येव हि भगवान् स्त्रीरूपः पुंरूपश्च । तस्माद् वदत्येव । अप्रसिद्धत्वान्न वदति च ।"

"id": "Aitareya-267",

"id": "Aitareya-268",

"id": "Aitareya-269",

"‘तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति, प्राणा वै सत्यम् तेषामेष सत्यम्’(बृ.उ.४.१.२०) इति च श्रुतिः ।"

"id": "Aitareya-270",

"id": "Aitareya-271",

"id": "Aitareya-272",

"id": "Aitareya-273",

"id": "Aitareya-274",

"searchText": "(अकारवाच्यो भगवान्)\nअः इति ब्रह्म तत्राऽगतमहमिति ।\n(अकारस्यार्थव्याप्तिः)"

"id": "Aitareya-275",

"id": "Aitareya-276",

"id": "Aitareya-277",

"(न च शून्यम् अकारार्थः)",

"न च शून्यस्य ‘अ’शब्दार्थता । शून्याङ्गीकारे हि अकारस्याभावताख्य एक एवार्थ इति सिद्ध्यति । विष्णोरङ्गीकारे त्वभावता, अन्यता, विरोधिता इति त्रयोऽप्यर्थाः सम्यगेव सिद्ध्यन्ति । तस्माद् अकारस्य भगवानेव मुख्यार्थः, न शून्यम् । एकदेशार्थत्वात् । तस्माद् अमुख्यार्थत्वाद् अन्ययुक्तेनैव अकारेण ‘अभावः’ इत्येव तदुच्यते, न तु ‘अ’ इत्येव केनचित् क्वचित्। न च तथा प्रयोगोऽस्ति ।\n              तस्मात् पारतन्त्र्य- अल्पगुणत्वादिसर्ववस्तुस्वभावविरुद्धस्वभावं स्वतन्त्रं पूर्णगुणं सर्वजीवजडेभ्योऽन्यद् अज्ञान-दुःख-अल्पत्व-पारतन्त्र्य-उत्पत्ति-नाशादिसर्वदोषविवर्जितं ब्रह्मैव ‘अ’शब्दार्थः । पूर्णं हि ‘ब्रह्म’शब्दस्यार्थः । न च दोषयुक्तस्य पूर्णता । न च जीवजडाद्यपूर्णवस्त्वभिन्नस्य पूर्णत्वं भवति । तस्माद् अकारशब्दार्थ एव ब्रह्मशब्दार्थः । तदेतदुक्तं ‘अः इति ब्रह्म’इति ।",

"(सन्ध्यकरणस्योद्देशः)"

"searchText": "(न च शून्यम् अकारार्थः)\nन च शून्यस्य ‘अ’शब्दार्थता । शून्याङ्गीकारे हि अकारस्याभावताख्य एक एवार्थ इति सिद्ध्यति । विष्णोरङ्गीकारे त्वभावता, अन्यता, विरोधिता इति त्रयोऽप्यर्थाः सम्यगेव सिद्ध्यन्ति । तस्माद् अकारस्य भगवानेव मुख्यार्थः, न शून्यम् । एकदेशार्थत्वात् । तस्माद् अमुख्यार्थत्वाद् अन्ययुक्तेनैव अकारेण ‘अभावः’ इत्येव तदुच्यते, न तु ‘अ’ इत्येव केनचित् क्वचित्। न च तथा प्रयोगोऽस्ति ।\nतस्मात् पारतन्त्र्य- अल्पगुणत्वादिसर्ववस्तुस्वभावविरुद्धस्वभावं स्वतन्त्रं पूर्णगुणं सर्वजीवजडेभ्योऽन्यद् अज्ञान-दुःख-अल्पत्व-पारतन्त्र्य-उत्पत्ति-नाशादिसर्वदोषविवर्जितं ब्रह्मैव ‘अ’शब्दार्थः । पूर्णं हि ‘ब्रह्म’शब्दस्यार्थः । न च दोषयुक्तस्य पूर्णता । न च जीवजडाद्यपूर्णवस्त्वभिन्नस्य पूर्णत्वं भवति । तस्माद् अकारशब्दार्थ एव ब्रह्मशब्दार्थः । तदेतदुक्तं ‘अः इति ब्रह्म’इति ।\n(सन्ध्यकरणस्योद्देशः)\n(सन्ध्यकरणस्योद्देशः)\n(अकारो नाभाववाची)\n(प्रणवप्रतिपाद्यमूर्तयः)"

"id": "Aitareya-278",

"(सन्ध्यकरणस्योद्देशः)",

"searchText": "(सन्ध्यकरणस्योद्देशः)\n‘अः’ इति पृथक्त्वेन वचनं ‘तत्समम् अधिकं वा किमपि नास्ति’ इति दर्शयितुम् ।\n‘विवृतावपि सर्गः स्यात् संहितायां च यत्र हि ।\nसमानोत्तमहीनत्वम् उच्यते वस्तुनोऽञ्जसा ॥’ इति शब्दनिर्णये ।\n‘अः इति ब्रह्म’ पूर्णं वस्तूच्यते । तत्राऽगतमहमिति । तत्राकारस्य पूर्णवाचित्वेऽहमेव सोऽकारवाच्य इत्याह महिदासरूपो भगवान्नारायणः । अहमेक एव परिपूर्णः । अन्येषां सर्वेषां मदधीनत्वादल्पत्वादिति ।"

"id": "Aitareya-279",

"id": "Aitareya-280",

"id": "Aitareya-281",

"id": "Aitareya-282",

"searchText": "(पुरुषायुः)\nतद्वा इदं बृहतीसहस्रं सम्पन्नम् । तस्य वा एतस्य बृहतीसहस्रस्य सम्पन्नस्य षट् त्रिंशतम् अक्षराणां सहस्राणि भवन्ति । तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां सहस्राणि भवन्ति । जीवाक्षरेणैव जीवाहराप्नोति, जीवाह्ना जीवाक्षरमिति अनकाममारः ।\n(भगवतः स्त्रीपुरुषरूपाणामद्भुतलीला)\n(न नपुंसकरूपम् भगवतः)\nस्त्रीपुंरूपद्वयम्(स्त्रीपुंरूपद्वयी. हृ) विष्णोर्न तृतीयं कथञ्चन ।\nसाक्षान्नपुंसकस्तस्मान्मुक्तिभागी न तु क्वचित्॥ इति ब्रह्माण्डे ।\nन च ‘रक्ष’ इति नपुंसकशब्दमात्रेण रावणादयो नपुंसका भवन्ति । भवतीति पदाभावाद् अनकाममार इति भगवन्नामैवेति ज्ञायते"

"id": "Aitareya-283",

"id": "Aitareya-284",

"id": "Aitareya-285",

"id": "Aitareya-286",

"searchText": "(अथ देहो देवरथः)\nअथ देवरथः- तस्य वाग् उद्धिः, श्रोत्रे पक्षसी, चक्षुषी युक्ते, मनः सङ्ग्रहीता । तदयं प्राणोऽधितिष्ठति । तदुक्तमृषिणा- ‘आ तेन यातं मनसो जवीयसा(ऋ.सं.१०.३९.१२) ।’ ‘निमिषश्चिज्जवीयसा(ऋ.सं.८.७३.२) ।’ इति जवीयसेति ॥\n८ ॥\n॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमन्महैतरेयोपनिषद्भाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥\n(वेदद्रष्टा हयास्यः)\n(दिव्यदेवरथः)\n(वायु-भारत्योः प्रादुर्भावः)\n(ज्ञानार्थिनः प्रार्थना)\n(दिवो दुहिता-अहनी च विष्णोर्जायन्ते)\n(विष्णुरथस्य वर्णनम्, न तु सूर्यरथस्य)\n(जीवन्मुक्तिः मुक्तिश्च सुदिने)\n(न चाश्विरथोऽत्र वर्ण्यते)"

"id": "Aitareya-287",

"id": "Aitareya-288",

"id": "Aitareya-289",

"id": "Aitareya-290",

"id": "Aitareya-291",

"id": "Aitareya-292",

"id": "Aitareya-293",

"id": "Aitareya-294",

"id": "Aitareya-295",

"id": "Aitareya-296",

"searchText": "(प्रळये श्रीहरिरेक एवासीत्)\nआत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीद्, नान्यत् किञ्चन मिषत् ।"

"id": "Aitareya-297",

"id": "Aitareya-298",

"searchText": "(नारायणकृता सृष्टिः)\nस ईक्षत-‘इमान् लोकान्नु सृजा’ इति स इमान् लोकान् असृजत, अम्भो मरीचीर्मरम् आपः । अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः, प्रतिष्ठा । अन्तरिक्षं मरीचयः । पृथिवी मरः । या अधस्तात् ता आपः । स ईक्षत ‘इमे नु लोकाः, लोकपालान्नु सृजा’ इति । सोऽद्भ्यः एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् ।"

"id": "Aitareya-299",

"id": "Aitareya-300",

"searchText": "(ब्रह्मशरीराद् देवतोत्पत्तिः)\nतमभ्यतपत् । तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डम् । मुखाद् वाग्, वाचोऽग्निः ।\nनासिके निरभिद्येताम् । नासिकाभ्यां प्राणः , प्राणाद्वायुः ।\nअक्षिणी निरभिद्येताम् । अक्षिभ्यां चक्षुः , चक्षुषः आदित्यः ।\nकर्णौ निरभिद्येताम् । कर्णाभ्यां श्रोत्रम् , श्रोत्राद् दिशः ।\nत्वङ् निरभिद्यत । त्वचो लोमानि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः ।\nहृदयं निरभिद्यत । हृदयान्मनः, मनसश्चन्द्रमाः ।\nनाभिर्निरभिद्यतः । नाभ्या अपानः, अपानान्मृत्युः ।\nशिश्नं निरभिद्यत । शिश्नाद् रेतः, रेतस आपः ॥\n॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥"

"id": "Aitareya-301",

"id": "Aitareya-302",

"searchText": "(दुर्लभं मानुषं जन्म)\nता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन् । तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् । ता एनमब्रुवन्- ‘आयतनं नः प्रजानीहि , यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नमदाम’ इति । ताभ्यो गामानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः अश्वमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘न वै नोऽयमलम्’ इति । ताभ्यः पुरुषमानयत्, ता अब्रुवन्- ‘सुकृतं बत’ इति । पुरुषो वाव सुकृतम् ।"

"id": "Aitareya-303",

"id": "Aitareya-304",

"searchText": "(इन्द्रियाभिमानिदेवताः)\nता अब्रवीद्- ‘यथाऽऽयतनं प्रविशत’ इति । अग्निः वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् । वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् । आदित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी प्राविशत् । दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् । ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् । चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् । मृत्युरपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् । आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् ।"