Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary: Difference between revisions

Line 4:

=== श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः ===

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-2" id="VaradatirthaCommentary-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">नत्वा नारायणं देवं पूर्णबोधान् अथो गुरून् । काठकोपनिषद्भाष्यसम्बन्धः कथ्यते मनाक् ॥ (भाष्यार्थः) काठकोपनिषद्भाष्यं व्याकरिष्यन्नाचार्योऽविघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यादिप्रयोजनार्थम् एतदुपनिषत्प्रतिपादितं भगवन्तं नमस्करोति- नम इति ॥ नन्वत्र स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि मृत्यो इत्यारभ्य स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते४ इत्यादिवाक्येन यत् कर्ममात्रस्यैव मोक्षसाधनत्वं निगद्यते तन्न युज्यते । नान्यः पन्थाः इत्यादिविरोधाद् इत्यतः, तत् परम्परयैव, न त्व्यवधानेन कर्मणैव मोक्षसाधनत्वमुच्यते । अतो न विरोध इति भावेनाऽह- अग्नाविति ॥ नाचिकेताग्निज्ञानेन मोक्षो भवति इत्यत्र नाचिकेताग्निस्थितविष्णुज्ञानेन मोक्षो विवक्षित इति व्याख्या न युज्यते? स्वर्ग्याग्निमात्रस्यैव नचिकेतसा पृष्टत्वेन विष्णोरत्र प्रवेशासम्भवाद्, इत्यतः तेनाप्यग्निस्थितो हरिरेव पृष्टः इत्यत्र प्रमाणं वक्तुम् आदित एवोपनिषद्वाक्यं प्रमाणवचनेन व्याचष्टे- इच्छन्निति ॥ १.१.१ ॥ (खण्डार्थः) अथाऽदित एवाऽरभ्य क्वचिद्भाष्यावगतोऽर्थः सम्प्रधार्य कथ्यते । तथा हि- परमेश्वरापरिज्ञानेन विविधसांसारिकदुःखोपप्लुतानाम् अधिकारिजनानां तत्स्वरूपोपदेशेन तद्दुःखोपशान्त्यर्थं प्रवृत्तेयं काठकोपनिषत्, तत्स्वरूपज्ञानेऽपि विषयाभिलाषरहितस्यैव अधिकारः, न विषयकामनायुक्तस्य इति ज्ञापयितुम् आदावाख्यायिकामाह- उशन् ह वै वाजश्रवस इत्यादि ॥ उशन् स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसोऽन्वये जात ऋषिः सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणां दत्तवान्॥ १.१.१ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-2" id="VaradatirthaCommentary-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">नत्वा नारायणं देवं पूर्णबोधान् अथो गुरून् ।काठकोपनिषद्भाष्यसम्बन्धः कथ्यते मनाक् ॥(भाष्यार्थः) काठकोपनिषद्भाष्यं व्याकरिष्यन्नाचार्योऽविघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यादिप्रयोजनार्थम् एतदुपनिषत्प्रतिपादितं भगवन्तं नमस्करोति- नम इति ॥नन्वत्र स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि मृत्यो इत्यारभ्य स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते४ इत्यादिवाक्येन यत् कर्ममात्रस्यैव मोक्षसाधनत्वं निगद्यते तन्न युज्यते । नान्यः पन्थाः इत्यादिविरोधाद् इत्यतः, तत् परम्परयैव, न त्व्यवधानेन कर्मणैव मोक्षसाधनत्वमुच्यते । अतो न विरोध इति भावेनाऽह- अग्नाविति ॥नाचिकेताग्निज्ञानेन मोक्षो भवति इत्यत्र नाचिकेताग्निस्थितविष्णुज्ञानेन मोक्षो विवक्षित इति व्याख्या न युज्यते? स्वर्ग्याग्निमात्रस्यैव नचिकेतसा पृष्टत्वेन विष्णोरत्र प्रवेशासम्भवाद्, इत्यतः तेनाप्यग्निस्थितो हरिरेव पृष्टः इत्यत्र प्रमाणं वक्तुम् आदित एवोपनिषद्वाक्यं प्रमाणवचनेन व्याचष्टे- इच्छन्निति ॥ १.१.१ ॥(खण्डार्थः) अथाऽदित एवाऽरभ्य क्वचिद्भाष्यावगतोऽर्थः सम्प्रधार्य कथ्यते । तथा हि- परमेश्वरापरिज्ञानेन विविधसांसारिकदुःखोपप्लुतानाम् अधिकारिजनानां तत्स्वरूपोपदेशेन तद्दुःखोपशान्त्यर्थं प्रवृत्तेयं काठकोपनिषत्, तत्स्वरूपज्ञानेऽपि विषयाभिलाषरहितस्यैव अधिकारः, न विषयकामनायुक्तस्य इति ज्ञापयितुम् आदावाख्यायिकामाह- उशन् ह वै वाजश्रवस इत्यादि ॥ उशन् स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसोऽन्वये जात ऋषिः सर्ववेदसं सर्वस्वदक्षिणां दत्तवान्॥ १.१.१ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-3" id="VaradatirthaCommentary-3" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">पीतोदका इत्यस्यायमर्थः - याभिर्गोभिरुदकं पीतमेव, न त्वितः परं पातव्यमुदकमस्ति । स्वजीवने यावदुदकं पातव्यं तस्य सर्वस्यापि पीतत्वात्। एवं जग्धतृणा इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । य एवम्भूतास्ता गा ददत् पुरुषः स तान् अनन्दा नन्दः= सुखम्, तद्रहितत्वाद् अनन्दा नाम लोकास्तान् प्राप्नोतीति ॥ १.१.२ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-3" id="VaradatirthaCommentary-3" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body">पीतोदका इत्यस्यायमर्थः - याभिर्गोभिरुदकं पीतमेव, न त्वितः परं पातव्यमुदकमस्ति । स्वजीवने यावदुदकं पातव्यं तस्य सर्वस्यापि पीतत्वात्। एवं जग्धतृणा इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । य एवम्भूतास्ता गा ददत् पुरुषः स तान् अनन्दा नन्दः= सुखम्, तद्रहितत्वाद् अनन्दा नाम लोकास्तान् प्राप्नोतीति ॥ १.१.२ ॥</div></div>

=== वरदतीर्थीयखण्डार्थः ===

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-5" id="VaradatirthaCommentary-5" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07"><div class="teeka-body">मरणं नामास्माकम् अकिञ्चित्करमित्याह- बहूनामिति ॥ अहं बहूनां पुरुषाणां मध्ये प्रथमो भूत्वा यमम् एमि प्राप्तवानस्मि । केषुचित्कालेषु बहूनां पुरुषाणां मध्यमः सन् यमम् एमि प्राप्तवानस्मि । तदा किंस्विद्यमस्य कर्तव्यम् मया किं कर्तव्यमासीत् ? तन्न किमपीत्यर्थः । अद्य मृतेन मया यत्कृत्यं करिष्यते तथाविधं कार्यं पूर्वं किंस्विदासीद् ? इत्यर्थः ॥ १.१.४ ॥ इतोऽपि तव शापेन न मे महती हानिः, मरणस्य सर्वेषाम् अवश्यम्भावित्वादित्याह- अनुपश्येति ॥ यथा पूर्वे पुरुषाः सर्वे मृता अभवन्, अपरेऽपि तथा मरिष्यन्तीति प्रतिपश्य जानीहि । तत् कथम्? इत्यत आह- सस्यमिवेति ॥ यथा प्ररूढं शाल्यादि सस्यं पच्यते कालेन परिपक्वं भवति। परिपक्वं च पश्चाज्जीर्यति । पुनरथ जायते उत्पद्यते । एवमुत्पत्तिनाशौ प्राप्नोति । तथा जीवोऽपि । अतो नात्र महती हानिरित्यर्थः ॥ १.१.५ ॥ सोऽयं नचिकेता अपि तत्सन्निधावेवम् अभिधाय, स्वयमेव यमस्य सदनमभिससार । तदनन्तरं च यमपत्न्या दीयमानम् अर्घ्यादिकम् अस्वीकुर्वाणो यमागमनमेव प्रत्यैक्षत । आगते च यमे यमपत्नी भर्तारम् इत्थमावेदयति स्म । कथम् ? वैश्वानर इति ॥ अतिथिः ब्राह्मणो गृहाश्रमिणां गृहान् प्रविशन् वैश्वानरः प्रविशति । क्षुधाऽऽदिना वैश्वानरवत् दीप्यवपुरेव प्रविशतीत्यर्थः । तस्य अतिथिरूपवैश्वानरस्य एतां जलाहरणादिरूपां शान्तिं शमनस्य कारणभूतां पूजां कुर्वन्ति विद्वांसः । तस्मात् त्वमपि अस्मा अतिथये जलमाहरेति ॥ १.१.६ ॥ अतिथिपूजाऽकरणे किं भवति ? इत्यत इत्यत उच्यते- आशेति ॥ आशा नामाप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा । सिध्यति इति निश्चितार्थस्य यत् कालप्रतीक्षणं सा प्रतीक्षा । सुहृद्भिर्या सङ्गतिः सा सङ्गतम् । सूनृता साध्वी वाणी ॥ १.१.७ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-5" id="VaradatirthaCommentary-5" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07"><div class="teeka-body">मरणं नामास्माकम् अकिञ्चित्करमित्याह- बहूनामिति ॥ अहं बहूनां पुरुषाणां मध्ये प्रथमो भूत्वा यमम् एमि प्राप्तवानस्मि । केषुचित्कालेषु बहूनां पुरुषाणां मध्यमः सन् यमम् एमि प्राप्तवानस्मि । तदा किंस्विद्यमस्य कर्तव्यम् मया किं कर्तव्यमासीत् ? तन्न किमपीत्यर्थः । अद्य मृतेन मया यत्कृत्यं करिष्यते तथाविधं कार्यं पूर्वं किंस्विदासीद् ? इत्यर्थः ॥ १.१.४ ॥इतोऽपि तव शापेन न मे महती हानिः, मरणस्य सर्वेषाम् अवश्यम्भावित्वादित्याह- अनुपश्येति ॥ यथा पूर्वे पुरुषाः सर्वे मृता अभवन्, अपरेऽपि तथा मरिष्यन्तीति प्रतिपश्य जानीहि । तत् कथम्? इत्यत आह- सस्यमिवेति ॥ यथा प्ररूढं शाल्यादि सस्यं पच्यते कालेन परिपक्वं भवति। परिपक्वं च पश्चाज्जीर्यति । पुनरथ जायते उत्पद्यते । एवमुत्पत्तिनाशौ प्राप्नोति । तथा जीवोऽपि । अतो नात्र महती हानिरित्यर्थः ॥ १.१.५ ॥सोऽयं नचिकेता अपि तत्सन्निधावेवम् अभिधाय, स्वयमेव यमस्य सदनमभिससार । तदनन्तरं च यमपत्न्या दीयमानम् अर्घ्यादिकम् अस्वीकुर्वाणो यमागमनमेव प्रत्यैक्षत । आगते च यमे यमपत्नी भर्तारम् इत्थमावेदयति स्म । कथम् ? वैश्वानर इति ॥ अतिथिः ब्राह्मणो गृहाश्रमिणां गृहान् प्रविशन् वैश्वानरः प्रविशति । क्षुधाऽऽदिना वैश्वानरवत् दीप्यवपुरेव प्रविशतीत्यर्थः । तस्य अतिथिरूपवैश्वानरस्य एतां जलाहरणादिरूपां शान्तिं शमनस्य कारणभूतां पूजां कुर्वन्ति विद्वांसः । तस्मात् त्वमपि अस्मा अतिथये जलमाहरेति ॥ १.१.६ ॥अतिथिपूजाऽकरणे किं भवति ? इत्यत इत्यत उच्यते- आशेति ॥ आशा नामाप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा । सिध्यति इति निश्चितार्थस्य यत् कालप्रतीक्षणं सा प्रतीक्षा । सुहृद्भिर्या सङ्गतिः सा सङ्गतम् । सूनृता साध्वी वाणी ॥ १.१.७ ॥</div></div>

=== वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-7" id="VaradatirthaCommentary-7" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">अत्र नाचिकेताग्निगं हरिम् इत्यनेनाग्निस्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति ज्ञायते । प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध इति परिहारवाक्यं व्याचष्टे- अग्र्यत्वादिति ॥ लोको विष्णोः इत्यनेन अनन्तत्वं लोकस्य विष्णोश्चोभयोरपि विशेषणम् इति सूचितं भवति । अनन्तस्य लोकः अनन्तलोकः, अनन्तश्चासौ लोकश्चेति वा अनन्तलोकः, आप्यते येन असौ आनन्तलोकाप्तिः इत्युभयथाऽप्यर्थोपपत्तेरिति ॥ १.१.१३ ॥ लोकादिमग्निम् इत्यस्यार्थः- स एव सर्वलोकादिरिति ॥ स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके इत्यस्यार्थः- तं ज्ञात्वा मुच्यते इति ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-7" id="VaradatirthaCommentary-7" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">अत्र नाचिकेताग्निगं हरिम् इत्यनेनाग्निस्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति ज्ञायते । प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध इति परिहारवाक्यं व्याचष्टे- अग्र्यत्वादिति ॥ लोको विष्णोः इत्यनेन अनन्तत्वं लोकस्य विष्णोश्चोभयोरपि विशेषणम् इति सूचितं भवति । अनन्तस्य लोकः अनन्तलोकः, अनन्तश्चासौ लोकश्चेति वा अनन्तलोकः, आप्यते येन असौ आनन्तलोकाप्तिः इत्युभयथाऽप्यर्थोपपत्तेरिति ॥ १.१.१३ ॥लोकादिमग्निम् इत्यस्यार्थः- स एव सर्वलोकादिरिति ॥ स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके इत्यस्यार्थः- तं ज्ञात्वा मुच्यते इति ॥</div></div>

=== वरदतीर्थीयखण्डार्थः ===

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-9" id="VaradatirthaCommentary-9" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">एवं पत्न्या बोधितो यमोऽतिथिं प्रत्याह- तिस्र इति ॥ १.१.८ ॥ नचिकेता ब्रवीति- शान्त इति ॥ पुत्रो मृतो भवेद् इति यः सङ्कल्पः, मत्पिता तत्सङ्कल्पात् शान्तिमान् भवेद्' इति शान्तसङ्कल्पशब्दार्थः ॥ १.१.९॥ तथा भवतु इत्याह यमः- यथा पुरस्तादिति ॥ औद्दालकिरारुणिः तव पिता पुरस्तात् पूर्वं त्वां प्रति यथा येन प्रकारेण अवर्तत, अथ मत्प्रसृष्टः मया प्रेरित उत्तरत्रापि त्वां प्रति तथा भवितेत्यर्थः ॥ १.१.१०॥ द्वितीयं वरं प्रार्थयितुम् उपोद्घातं रचयति- स्वर्गे लोक इति ॥१.१.११॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-9" id="VaradatirthaCommentary-9" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">एवं पत्न्या बोधितो यमोऽतिथिं प्रत्याह- तिस्र इति ॥ १.१.८ ॥नचिकेता ब्रवीति- शान्त इति ॥ पुत्रो मृतो भवेद् इति यः सङ्कल्पः, मत्पिता तत्सङ्कल्पात् शान्तिमान् भवेद्' इति शान्तसङ्कल्पशब्दार्थः ॥ १.१.९॥तथा भवतु इत्याह यमः- यथा पुरस्तादिति ॥ औद्दालकिरारुणिः तव पिता पुरस्तात् पूर्वं त्वां प्रति यथा येन प्रकारेण अवर्तत, अथ मत्प्रसृष्टः मया प्रेरित उत्तरत्रापि त्वां प्रति तथा भवितेत्यर्थः ॥ १.१.१०॥द्वितीयं वरं प्रार्थयितुम् उपोद्घातं रचयति- स्वर्गे लोक इति ॥१.१.११॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-10" id="VaradatirthaCommentary-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि इति स्वर्गसाधनमग्निष्टोमयज्ञं जानासीत्यर्थः। ॥ १.१.१२ ॥ यम आह- प्र ते ब्रवीमीति ॥ अहं त्वत्प्रसृष्टं वस्तु ते तुभ्यं प्रब्रवीमि प्रकर्षेण वदामि । तद् वस्तु मे निबोध मत्सकाशाज्जानीहि । कथम्भूतोऽहं ब्रवीमि? स्वर्ग्यमग्निं प्रजानन् प्रकर्षेण जानान उपदिशन्नप्यहं न केवलं कर्ममात्रं ते ब्रवीमि; किन्तु? तद्गतत्वेन भगवत्स्वरूपञ्चोपदिशामीत्याह- अनन्तेति ॥ १.१.१३ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-10" id="VaradatirthaCommentary-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि इति स्वर्गसाधनमग्निष्टोमयज्ञं जानासीत्यर्थः। ॥ १.१.१२ ॥यम आह- प्र ते ब्रवीमीति ॥ अहं त्वत्प्रसृष्टं वस्तु ते तुभ्यं प्रब्रवीमि प्रकर्षेण वदामि । तद् वस्तु मे निबोध मत्सकाशाज्जानीहि । कथम्भूतोऽहं ब्रवीमि? स्वर्ग्यमग्निं प्रजानन् प्रकर्षेण जानान उपदिशन्नप्यहं न केवलं कर्ममात्रं ते ब्रवीमि; किन्तु? तद्गतत्वेन भगवत्स्वरूपञ्चोपदिशामीत्याह- अनन्तेति ॥ १.१.१३ ॥</div></div>

=== वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-12" id="VaradatirthaCommentary-12" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">ननु यज्ञोपयोगिन्य इष्टका एतावत्यः इति इष्टकानां संख्यावत् परिमाणविशेषं वा अनुक्त्वा कथं या इष्टकास्तांश्चोवाच इति वचनं सङ्गच्छते ? प्रकारान्तरेणेष्टकानां कथनस्यासम्भवाद्, इत्यत आह- या इति ॥ ननु भवेदेवम् इष्टकाभिमानिदेवतासद्भावस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः? इत्यत आह- इष्टकेति ॥ १.१.१४ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-12" id="VaradatirthaCommentary-12" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">ननु यज्ञोपयोगिन्य इष्टका एतावत्यः इति इष्टकानां संख्यावत् परिमाणविशेषं वा अनुक्त्वा कथं या इष्टकास्तांश्चोवाच इति वचनं सङ्गच्छते ? प्रकारान्तरेणेष्टकानां कथनस्यासम्भवाद्, इत्यत आह- या इति ॥ ननु भवेदेवम् इष्टकाभिमानिदेवतासद्भावस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः? इत्यत आह- इष्टकेति ॥ १.१.१४ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-13" id="VaradatirthaCommentary-13" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिम् इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- त्रिभिरिति॥ वेदैरविरुद्धत्वं केन प्रकारेण? इत्यत आह- वेदेति ॥ त्रिकर्मकृद् इत्युक्तानि त्रीणि कर्माणि कानि? इत्यत आह- त्रिकर्मकृदिति ॥ यजनयाजनाद्यनेकेषु कर्मसु सत्सु यज्ञदानतपसामेव कर्ता इति किं विशिष्याभिधीयते? इत्यतस्तेषामेव विशेषतः कर्तव्यत्वविधेरेव इत्याह- यज्ञदानेति ॥ १.१.१६॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-13" id="VaradatirthaCommentary-13" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिम् इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- त्रिभिरिति॥ वेदैरविरुद्धत्वं केन प्रकारेण? इत्यत आह- वेदेति ॥ त्रिकर्मकृद् इत्युक्तानि त्रीणि कर्माणि कानि? इत्यत आह- त्रिकर्मकृदिति ॥ यजनयाजनाद्यनेकेषु कर्मसु सत्सु यज्ञदानतपसामेव कर्ता इति किं विशिष्याभिधीयते? इत्यतस्तेषामेव विशेषतः कर्तव्यत्वविधेरेव इत्याह- यज्ञदानेति ॥ १.१.१६॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-14" id="VaradatirthaCommentary-14" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">त्रयमेतद्विदित्वा इत्यत्र त्रीणि वस्तूनि प्रस्तुतानि । तानि कानि? इत्यत आह- त्रयमेतदिति ॥ ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यम् (१.१६) इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- ब्रह्मेतीति ॥सृङ्कां चेमामनेकरूपाम् (१.१५) इत्यत्र सृङ्काया अनेकरूपत्वं नीलपीताद्यनेकसम्बन्धेन इति प्रतीति- निरासायाऽह- अनेकेति॥ अनेकरूप शब्दस्य सुवर्णार्थत्वेऽभिधानमाह- बहुरूपमिति ॥ अस्तु बहुरूपशब्दस्य सुवर्णेऽपि वाचकत्वशक्तिः । तथाप्यत्र अनेकरूपशब्देन तद् विवक्षितमिति कुतः? इत्यत्राऽह- यम इति ॥ एवं बाह्यप्रमाणैः स्वर्ग्याग्निप्रकरणे विष्णुः प्रतिपाद्यते इत्युक्तम् । आन्तरोपपत्तिभिश्च तदेतत्समर्थयते- लोकादिरिति ॥ किञ्च यमेन नाचिकेतसप्रशंसायां क्रियमाणायां त्वं मयोपदिष्टं स्वर्ग्याग्निसंज्ञकं स्तोम महदुरुगायं दृष्ट्वा विषयभोगान् अत्यस्राक्षीः इति पूर्वोपदिष्टे स्वर्ग्याग्नौ उरुगायशब्दप्रयोगाच्च असौ अग्निर्हरिरेव इत्याह- स्तोमेति ॥ ननु उरुगायशब्देन कथं विष्णुत्वसिद्धिः? इत्यत आह- भगवत इति ॥ विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् इति गुहानिहितत्वलिङ्गाच्च विष्णुरित्याह- गुहानिहितत्वं चेति ॥ लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणबलाद् विष्णुरेव प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं तेषां विशेषणानां विष्णोरन्यत्राप्रवृत्तिमाह- न चेति ॥ उपलक्षणमेतद्- लोकादित्वं च अश्वादीनां नास्ति इत्यवगन्तव्यम्। भगवज्ज्ञानमन्तरेण अनन्तलोकाप्तिर्नास्ति इत्यत्र श्रुतिमाह- तद्वा एतदिति॥ न च अश्वादिज्ञानेन मुख्यतोऽनन्तलोकाप्तिर्न घटते चेद्, औपचारिकी साऽस्तु? इत्यत आह- न चेति ॥ १.१.१८ ॥ (वरद.खं.) न केवलम् अहमेक एवैतमग्निं तव नाम्ना प्रवक्ष्यामि, अन्ये जना अपि एतम् अग्निम् अग्निष्टोमं तव नाम्ना लोके प्रवक्ष्यन्तीत्याह- एतमग्निमिति ॥ १.१.१८ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-14" id="VaradatirthaCommentary-14" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">त्रयमेतद्विदित्वा इत्यत्र त्रीणि वस्तूनि प्रस्तुतानि । तानि कानि? इत्यत आह- त्रयमेतदिति ॥ ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यम् (१.१६) इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- ब्रह्मेतीति ॥सृङ्कां चेमामनेकरूपाम् (१.१५) इत्यत्र सृङ्काया अनेकरूपत्वं नीलपीताद्यनेकसम्बन्धेन इति प्रतीति- निरासायाऽह- अनेकेति॥ अनेकरूप शब्दस्य सुवर्णार्थत्वेऽभिधानमाह- बहुरूपमिति ॥ अस्तु बहुरूपशब्दस्य सुवर्णेऽपि वाचकत्वशक्तिः । तथाप्यत्र अनेकरूपशब्देन तद् विवक्षितमिति कुतः? इत्यत्राऽह- यम इति ॥ एवं बाह्यप्रमाणैः स्वर्ग्याग्निप्रकरणे विष्णुः प्रतिपाद्यते इत्युक्तम् । आन्तरोपपत्तिभिश्च तदेतत्समर्थयते- लोकादिरिति ॥किञ्च यमेन नाचिकेतसप्रशंसायां क्रियमाणायां त्वं मयोपदिष्टं स्वर्ग्याग्निसंज्ञकं स्तोम महदुरुगायं दृष्ट्वा विषयभोगान् अत्यस्राक्षीः इति पूर्वोपदिष्टे स्वर्ग्याग्नौ उरुगायशब्दप्रयोगाच्च असौ अग्निर्हरिरेव इत्याह- स्तोमेति ॥ ननु उरुगायशब्देन कथं विष्णुत्वसिद्धिः? इत्यत आह- भगवत इति ॥ विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् इति गुहानिहितत्वलिङ्गाच्च विष्णुरित्याह- गुहानिहितत्वं चेति ॥ लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः इत्यादिविशेषणबलाद् विष्णुरेव प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं तेषां विशेषणानां विष्णोरन्यत्राप्रवृत्तिमाह- न चेति ॥ उपलक्षणमेतद्- लोकादित्वं च अश्वादीनां नास्ति इत्यवगन्तव्यम्। भगवज्ज्ञानमन्तरेण अनन्तलोकाप्तिर्नास्ति इत्यत्र श्रुतिमाह- तद्वा एतदिति॥ न च अश्वादिज्ञानेन मुख्यतोऽनन्तलोकाप्तिर्न घटते चेद्, औपचारिकी साऽस्तु? इत्यत आह- न चेति ॥ १.१.१८ ॥(वरद.खं.) न केवलम् अहमेक एवैतमग्निं तव नाम्ना प्रवक्ष्यामि, अन्ये जना अपि एतम् अग्निम् अग्निष्टोमं तव नाम्ना लोके प्रवक्ष्यन्तीत्याह- एतमग्निमिति ॥ १.१.१८ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-15" id="VaradatirthaCommentary-15"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) तृतीयवरस्वीकारार्थं पृच्छति- येयं प्रेत इत्यादि ॥ तत्र प्रश्न-वाक्याभिप्रायमाह- प्रेत इति ॥ नन्वस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तजीवे हरिर्नियामकत्वेन वर्तते, न वा इत्येवमेवार्थ इत्येतत् कुतः? इत्यत्राऽह- अस्येति ॥ अत्रैवोपदिष्टाद् अस्य= जीवस्य विस्रंसमानस्य देहवियोगवतो देहाद् विमुच्यमानस्य= विशेषेण मुच्यमानस्य मुक्तस्य सत इति यावद्, अस्मिन् मुक्ते नियामकत्वेन किं ब्रह्म परिशिष्यते किं वा न परिशिष्यते? इति प्रश्नानन्तरं परिशिष्यत एव इति परिहारवचनात् प्रागपि प्रश्नवाक्ये मुक्ते स्थितो विष्णुर्विचार्य इति सिद्धमित्यर्थः । नन्वस्मिन् वाक्ये मुक्तविषयत्वज्ञापकं किमस्ति? इत्यत आह- देहादिति। ~~नन्वथाप्यस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं न सङ्गच्छते?~~ नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः इति मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः इति प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह- मुक्तेरपीति ॥ ननु देहाद्विमुच्यमानस्य इत्येतत्पदबलेन मुक्तविषयत्वं कल्पयितुं न शक्यते? देहाद्विमुच्यमानस्य इत्यस्य म्रियमाणस्य इत्यर्थोपपत्तेः, इत्यत आह- स्थूलेति ॥ ननु द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरुभयोरपि परमात्मविषयत्वम् इति यद् उक्तं तन्न युज्यते? तथात्वे द्वितीयचोद्यस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयस्य तु अतिकृच्छ्रेणेति विमुक्तजीवनियामकं विष्णुरूपं किमिति कृच्छ्रेण कथनीयम्, इत्यत आह- तस्येति ॥ ननु मुक्तजीवनियामकहरिरूपविज्ञानं चेन्मुक्तिसाधनं तर्हि अग्निस्थहरिरूपनिरूपणं किमर्थं कर्तव्यम्? तस्य मुक्तिसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह- तथाऽपीति ॥ केचित्तु येयं प्रेते विचिकित्सा इत्यस्यैवमर्थमाहुः । कथम् ? प्रेते मृते जीवे येयं विचिकित्सा सन्देहः= मृतं जीवमुद्दिश्य योऽयं संशय इति यावत्, कथम् ? अस्तीत्येके एके= वैशेषिकादयः, अयं जीवो मरणानन्तरमप्यस्तीत्याहुः । एके चार्वाकादयस्तु मरणसमये जीवोऽपि नश्यति, मरणानन्तरं त्वयं जीवः नास्तीत्याहुः । एतद् अहं ज्ञास्यामि इति; तदेतद्व्याख्यानं निराकरोति- स्थाणुमिति ॥ अत्र हि हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इत्यारभ्य परिहारवाक्ये स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इति प्राणिनां कर्मज्ञानानुसारेण स्थावरजङ्गमभावः प्रतिपादितः । तदनन्तरं तु तेषु जीवेषु स्वप्नावस्थानिर्मातृत्वेन जीवान्तर्नियामकत्वेन भगवत्स्वरूपं निरूप्यते । अतः परिहारानानुगुण्यात् चोद्यवाक्यस्याप्येवमेवार्थः कल्पनीय इति भावः । ननु य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यत्र संसारिजीवेषु नियामकतया ब्रह्म निरूप्यते । प्रश्नवाक्ये तु मुक्तजीवे हरिर्नियामकतया वर्तत उत न इति विचार्यते । अतः प्रश्नाननुगुणम् इदं मुक्तजीवे ब्रह्मणोऽवस्थानकथनम् इत्यत आह- मृतेति ॥ य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यस्य विष्णुविषयत्वे वचनान्तरसंवादमप्याह- गुह्यमिति ॥ १.१.१९ ॥ नहि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः इत्यत्र धर्मशब्दस्य विवक्षितार्थमाह- धारकत्वादिति ॥ १.१.२० ॥ (वरद.खं.) नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणार्थं विषयैस्तं प्रलोभयति यमः- शतायुष इत्यादिना ॥ १.१.२२ ॥ एतत्तुल्यमिति ॥ तव वरं यद्येतत्तुल्यम् एतस्य मया दत्तस्य वित्तस्य तुल्यं समं मन्यसे तर्हि तं वरं वृणीष्व न चेत् पुनश्च वित्तं चिरजीविकाश्च वृणीष्व महाभूमौ महाराष्ट्रभूमौ एधि तिष्ठ ॥ १.१.२३ ॥ ~~(वरद.भा.)~~ आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः इत्यत्र मरणशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह- मरणे स्थितमिति ॥ १.१.२४ ॥ (वरद.खं.) भो अन्तक! यम ! एतत् ते पदार्था त्वया दित्सिताः श्वोऽभावा यतः श्वः अभावः= नाशो येषाम्, अनित्या इति यावत् । अत एते विषया नोपादेयाः। अपि वस्त्वसद्भावदशायां च सर्वेन्द्रियाणां तेजः सामर्थ्यं स्ववृद्धयक्षमार्थचिन्तया जरयन्ति । जीवितं च त्वया दत्तं सर्वमप्यल्पमेव। निरवधिकजीवितस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात् ॥ १.१.२५ ॥ ~~इतोऽपि न वित्तदानेन तोषणीयो मनुष्य इत्याह-~~ न वित्तेनेति ॥ महति वित्ते दत्तेऽपि मनुष्यस्य परितोषादर्शनादित्यर्थः । इतोऽपि त्वद्विधेभ्यो देवेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं न कर्तव्यम् । नान्तरीयकतया लाभादित्याह- लप्स्यामह इति ॥ त्वाम् अद्राक्ष्म चेत् त्वद्दर्शनसामर्थ्यादेव वित्तं लप्स्यामहे ; न पुनस्तदर्थं पृथक्प्रयत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । जीवनार्थमपि न पृथक्प्रार्थनं कर्तव्यम्, त्वत्सन्निधिमात्रेणैव तस्य सिद्धेरित्याह- जीविष्याम इति ॥ त्वं यावन्तं कालम् ईशिष्यसि समर्थो वर्तसे तावन्तं कालं वयमपि त्वदनुग्रहेण जीविष्यामः । अतस्तद् अस्माभिः पृथङ् न प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१.१.२६ ॥ एतदेव विवृणोति- अजीर्यतामिति ॥ अजीर्यताम् अजराणाम् अमृतानां मृतिरहितानां देवानाम् उप समीपम् एत्य प्राप्य जीर्यन् जीर्णो भवन् मर्त्यः क्वास्ति ? एवम् अधःस्थः अधस्थश्च नरकाद्यधोदेशे स्थितश्च मर्त्यः क्वास्ति? न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । प्रजानन् इति यमस्य सम्बोधनम् । बहुकालजीवनरूपो यो वरो दित्सितस्त्वया सोऽनर्थहेतुश्चेत्याह- अभिध्यायन्निति ॥ अत्र वर्णशब्देन सौकुमार्यादिरूपविशेष उच्यते । रतिस्तु= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थसुखविशेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्ये एवान्यपदार्थानां विनाशःस्यात् ।तेषामतिदीर्घकालजीवनाभावात् । ततश्च तन्नाशानन्तरं तेषां स्मरणेन दुःखं स्यात् । अतोऽतिदीर्घजीवनमपि न पुरुषार्थः ॥ १.१.२७ ॥ ~~यस्मिन्निदं~~ विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् इत्यत्र महासाम्परायशब्दार्थमाह- महतीति ॥ १.१.२८ ॥ ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥ अथ प्रथमे द्वितीया वल्ली</~~div~~></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-15" id="VaradatirthaCommentary-15"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) तृतीयवरस्वीकारार्थं पृच्छति- येयं प्रेत इत्यादि ॥ तत्र प्रश्न-वाक्याभिप्रायमाह- प्रेत इति ॥ नन्वस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तजीवे हरिर्नियामकत्वेन वर्तते, न वा इत्येवमेवार्थ इत्येतत् कुतः? इत्यत्राऽह- अस्येति ॥ अत्रैवोपदिष्टाद् अस्य= जीवस्य विस्रंसमानस्य देहवियोगवतो देहाद् विमुच्यमानस्य= विशेषेण मुच्यमानस्य मुक्तस्य सत इति यावद्, अस्मिन् मुक्ते नियामकत्वेन किं ब्रह्म परिशिष्यते किं वा न परिशिष्यते? इति प्रश्नानन्तरं परिशिष्यत एव इति परिहारवचनात् प्रागपि प्रश्नवाक्ये मुक्ते स्थितो विष्णुर्विचार्य इति सिद्धमित्यर्थः । नन्वस्मिन् वाक्ये मुक्तविषयत्वज्ञापकं किमस्ति? इत्यत आह- देहादिति।नन्वथाप्यस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं न सङ्गच्छते? नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः इति मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः इति प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह- मुक्तेरपीति ॥ ननु देहाद्विमुच्यमानस्य इत्येतत्पदबलेन मुक्तविषयत्वं कल्पयितुं न शक्यते? देहाद्विमुच्यमानस्य इत्यस्य म्रियमाणस्य इत्यर्थोपपत्तेः, इत्यत आह- स्थूलेति ॥ननु द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरुभयोरपि परमात्मविषयत्वम् इति यद् उक्तं तन्न युज्यते? तथात्वे द्वितीयचोद्यस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयस्य तु अतिकृच्छ्रेणेति विमुक्तजीवनियामकं विष्णुरूपं किमिति कृच्छ्रेण कथनीयम्, इत्यत आह- तस्येति ॥ ननु मुक्तजीवनियामकहरिरूपविज्ञानं चेन्मुक्तिसाधनं तर्हि अग्निस्थहरिरूपनिरूपणं किमर्थं कर्तव्यम्? तस्य मुक्तिसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह- तथाऽपीति ॥केचित्तु येयं प्रेते विचिकित्सा इत्यस्यैवमर्थमाहुः । कथम् ? प्रेते मृते जीवे येयं विचिकित्सा सन्देहः= मृतं जीवमुद्दिश्य योऽयं संशय इति यावत्, कथम् ? अस्तीत्येके एके= वैशेषिकादयः, अयं जीवो मरणानन्तरमप्यस्तीत्याहुः । एके चार्वाकादयस्तु मरणसमये जीवोऽपि नश्यति, मरणानन्तरं त्वयं जीवः नास्तीत्याहुः । एतद् अहं ज्ञास्यामि इति; तदेतद्व्याख्यानं निराकरोति- स्थाणुमिति ॥ अत्र हि हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इत्यारभ्य परिहारवाक्ये स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् इति प्राणिनां कर्मज्ञानानुसारेण स्थावरजङ्गमभावः प्रतिपादितः । तदनन्तरं तु तेषु जीवेषु स्वप्नावस्थानिर्मातृत्वेन जीवान्तर्नियामकत्वेन भगवत्स्वरूपं निरूप्यते । अतः परिहारानानुगुण्यात् चोद्यवाक्यस्याप्येवमेवार्थः कल्पनीय इति भावः ।ननु य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यत्र संसारिजीवेषु नियामकतया ब्रह्म निरूप्यते । प्रश्नवाक्ये तु मुक्तजीवे हरिर्नियामकतया वर्तत उत न इति विचार्यते । अतः प्रश्नाननुगुणम् इदं मुक्तजीवे ब्रह्मणोऽवस्थानकथनम् इत्यत आह- मृतेति ॥ य एषु सुप्तेषु जागर्ति इत्यस्य विष्णुविषयत्वे वचनान्तरसंवादमप्याह- गुह्यमिति ॥ १.१.१९ ॥नहि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः इत्यत्र धर्मशब्दस्य विवक्षितार्थमाह- धारकत्वादिति ॥ १.१.२० ॥(वरद.खं.) नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणार्थं विषयैस्तं प्रलोभयति यमः- शतायुष इत्यादिना ॥ १.१.२२ ॥एतत्तुल्यमिति ॥ तव वरं यद्येतत्तुल्यम् एतस्य मया दत्तस्य वित्तस्य तुल्यं समं मन्यसे तर्हि तं वरं वृणीष्व न चेत् पुनश्च वित्तं चिरजीविकाश्च वृणीष्व महाभूमौ महाराष्ट्रभूमौ एधि तिष्ठ ॥ १.१.२३ ॥(वरद.भा.) आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः इत्यत्र मरणशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह- मरणे स्थितमिति ॥ १.१.२४ ॥(वरद.खं.) भो अन्तक! यम ! एतत् ते पदार्था त्वया दित्सिताः श्वोऽभावा यतः श्वः अभावः= नाशो येषाम्, अनित्या इति यावत् । अत एते विषया नोपादेयाः। अपि वस्त्वसद्भावदशायां च सर्वेन्द्रियाणां तेजः सामर्थ्यं स्ववृद्धयक्षमार्थचिन्तया जरयन्ति । जीवितं च त्वया दत्तं सर्वमप्यल्पमेव। निरवधिकजीवितस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात् ॥ १.१.२५ ॥इतोऽपि न वित्तदानेन तोषणीयो मनुष्य इत्याह- न वित्तेनेति ॥ महति वित्ते दत्तेऽपि मनुष्यस्य परितोषादर्शनादित्यर्थः । इतोऽपि त्वद्विधेभ्यो देवेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं न कर्तव्यम् । नान्तरीयकतया लाभादित्याह- लप्स्यामह इति ॥ त्वाम् अद्राक्ष्म चेत् त्वद्दर्शनसामर्थ्यादेव वित्तं लप्स्यामहे ; न पुनस्तदर्थं पृथक्प्रयत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । जीवनार्थमपि न पृथक्प्रार्थनं कर्तव्यम्, त्वत्सन्निधिमात्रेणैव तस्य सिद्धेरित्याह- जीविष्याम इति ॥ त्वं यावन्तं कालम् ईशिष्यसि समर्थो वर्तसे तावन्तं कालं वयमपि त्वदनुग्रहेण जीविष्यामः । अतस्तद् अस्माभिः पृथङ् न प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१.१.२६ ॥एतदेव विवृणोति- अजीर्यतामिति ॥ अजीर्यताम् अजराणाम् अमृतानां मृतिरहितानां देवानाम् उप समीपम् एत्य प्राप्य जीर्यन् जीर्णो भवन् मर्त्यः क्वास्ति ? एवम् अधःस्थः अधस्थश्च नरकाद्यधोदेशे स्थितश्च मर्त्यः क्वास्ति? न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । प्रजानन् इति यमस्य सम्बोधनम् । बहुकालजीवनरूपो यो वरो दित्सितस्त्वया सोऽनर्थहेतुश्चेत्याह- अभिध्यायन्निति ॥ अत्र वर्णशब्देन सौकुमार्यादिरूपविशेष उच्यते । रतिस्तु= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थसुखविशेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्ये एवान्यपदार्थानां विनाशःस्यात् ।तेषामतिदीर्घकालजीवनाभावात् । ततश्च तन्नाशानन्तरं तेषां स्मरणेन दुःखं स्यात् । अतोऽतिदीर्घजीवनमपि न पुरुषार्थः ॥ १.१.२७ ॥यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् इत्यत्र महासाम्परायशब्दार्थमाह- महतीति ॥ १.१.२८ ॥॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥अथ प्रथमे द्वितीया वल्ली</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-16" id="VaradatirthaCommentary-16" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V01 KKN_C01_S02_V02 KKN_C01_S02_V03 KKN_C01_S02_V04 KKN_C01_S02_V05 KKN_C01_S02_V06 KKN_C01_S02_V07"><div class="teeka-body">(वरद.खं.) एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्याद् अयं ब्रह्मविद्यायोग्य इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च फलं निरूपयति यमः- अन्यदिति।। श्रेयः प्रेयसः सकाशाद् अन्यद् विलक्षणम् । एवं प्रेयश्च श्रेयसोऽन्यद् विलक्षणम् । कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परं वैलक्षण्यम्? इत्यत उच्यते- ते उभे इति ।। श्रेयःप्रेयसी नानार्थे भिन्नप्रयोजने पुरुषं जीवं सिनीतः बध्नीतः, आश्रित्य वर्तेते इति यावत् । तयोः श्रेयसः प्रेयसश्च मध्ये यः पुरुषः श्रेय एवाऽदत्ते, न तु प्रेयः, तस्य पुरुषस्य साधु भवति भद्रं भवति । य उपासकः पुरुषः प्रेयः प्रियसाधनविषयादिकमेव वृणीते सोऽर्थाद् मोक्षादिप्रयोजनाद् हीनो भवति ।। १.२.१ ।। (वरद.खं.) एतच्छ्लोकार्थमेव विवृणोति- श्रेयश्च प्रेयश्चेति ।। श्रेयःप्रेयसी मनुष्यं पुरुषम् एत आ= समन्ताद् इतः= प्राप्नुतः । धीरस्तु पुरुषः तौ सम्परीत्य ते श्रेयःप्रेयसी सम्= सम्यक् परीत्य परित इत्वा, ज्ञात्वेति यावत्, विविनक्ति विवेचयति । इदं पुरुषार्थस्य साधनम् इदं न इति विवेचनानन्तरं च धीरः पुरुषः प्रेयसः श्रेय एवाभिवृणुते । प्रेयसः इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी, प्रेयः परित्यज्य श्रेय एव अभिवृणुत इत्यर्थः । प्रेयःस्वरूपं निरूपयन्नेव अधीरपुरुषस्तु नैवमित्याह- प्रेय इति ।। मन्दः अल्पः पुरुषो योगक्षेमलक्षणं प्रेय एव वृणीते, नान्यदित्यर्थः ।। १.२.२ ।। (वरद.भा) शृङ्कां चेमाम् इत्यत्र शृङ्काशब्दस्याप्रतीयमानार्थत्वाद् अर्थमाह- शृङ्कामिति ।। १.२.३ ।। (वरद.खं.) इदानीं श्रेयसः स्वरूपं निरूपयन्नेव नानार्थे इत्युक्तमेव विवृणोति- दूरमिति ।। एते श्रेयःप्रेयसी दूरं विपरीते अतिविरुद्धे ? कथम् ? विषूची विरुद्धगती । या अविद्या सा प्रेय इत्युच्यते या च विद्येति विद्वद्भिः ज्ञाता सा श्रेय इत्युच्यत इत्यर्थः ।। १.२.४ ।। (वरद.खं.) दन्द्रम्यमाणा विरुद्धगतिमन्तः ।। १.२.५ ।। (वरद.खं.) अयं लोकः अस्ति न तु परलोकः अस्तीति यो मन्यते स मे वशमापद्यत इत्यर्थः ।। १.२.६ ।। (वरद.खं.) अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः इत्यादिना परमेश्वरः प्राणिनां न प्रतिभातीत्युक्तम् । तत्र कारणमाह- श्रवणेति ।। सर्वेषां प्राणिनां भगवद्विषय-श्रवणमेव नास्ति । श्रवणवतामपि सर्वेषां तद्विषययथार्थज्ञानं न जायते । श्रवणे कृतेऽपि विपरीतज्ञानिन एव भवन्ति । अतः सर्वेषां भगवज्ज्ञानं न भवतीत्यर्थः। ज्ञानाभावे कारणान्तरं चाऽह- आश्चर्य इति ।। अस्य वक्ता व्याख्याता पुरुष आश्चर्यः, अपूर्व इति यावत् । एवं विष्णोः लब्धाऽपि ज्ञाताऽपि पुरुषो दुर्लभः । श्रोतृषु सत्स्वपि कुशलानुशिष्टत्वेन सम्यज्ज्ञाता पुरुष आश्चर्यः ।। १.२.७ ।।</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-16" id="VaradatirthaCommentary-16" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V01 KKN_C01_S02_V02 KKN_C01_S02_V03 KKN_C01_S02_V04 KKN_C01_S02_V05 KKN_C01_S02_V06 KKN_C01_S02_V07"><div class="teeka-body">(वरद.खं.) एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्याद् अयं ब्रह्मविद्यायोग्य इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च फलं निरूपयति यमः- अन्यदिति।। श्रेयः प्रेयसः सकाशाद् अन्यद् विलक्षणम् । एवं प्रेयश्च श्रेयसोऽन्यद् विलक्षणम् । कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परं वैलक्षण्यम्? इत्यत उच्यते- ते उभे इति ।। श्रेयःप्रेयसी नानार्थे भिन्नप्रयोजने पुरुषं जीवं सिनीतः बध्नीतः, आश्रित्य वर्तेते इति यावत् । तयोः श्रेयसः प्रेयसश्च मध्ये यः पुरुषः श्रेय एवाऽदत्ते, न तु प्रेयः, तस्य पुरुषस्य साधु भवति भद्रं भवति । य उपासकः पुरुषः प्रेयः प्रियसाधनविषयादिकमेव वृणीते सोऽर्थाद् मोक्षादिप्रयोजनाद् हीनो भवति ।। १.२.१ ।।(वरद.खं.) एतच्छ्लोकार्थमेव विवृणोति- श्रेयश्च प्रेयश्चेति ।। श्रेयःप्रेयसी मनुष्यं पुरुषम् एत आ= समन्ताद् इतः= प्राप्नुतः । धीरस्तु पुरुषः तौ सम्परीत्य ते श्रेयःप्रेयसी सम्= सम्यक् परीत्य परित इत्वा, ज्ञात्वेति यावत्, विविनक्ति विवेचयति । इदं पुरुषार्थस्य साधनम् इदं न इति विवेचनानन्तरं च धीरः पुरुषः प्रेयसः श्रेय एवाभिवृणुते । प्रेयसः इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी, प्रेयः परित्यज्य श्रेय एव अभिवृणुत इत्यर्थः । प्रेयःस्वरूपं निरूपयन्नेव अधीरपुरुषस्तु नैवमित्याह- प्रेय इति ।। मन्दः अल्पः पुरुषो योगक्षेमलक्षणं प्रेय एव वृणीते, नान्यदित्यर्थः ।। १.२.२ ।।(वरद.भा) शृङ्कां चेमाम् इत्यत्र शृङ्काशब्दस्याप्रतीयमानार्थत्वाद् अर्थमाह- शृङ्कामिति ।। १.२.३ ।।(वरद.खं.) इदानीं श्रेयसः स्वरूपं निरूपयन्नेव नानार्थे इत्युक्तमेव विवृणोति- दूरमिति ।। एते श्रेयःप्रेयसी दूरं विपरीते अतिविरुद्धे ? कथम् ? विषूची विरुद्धगती । या अविद्या सा प्रेय इत्युच्यते या च विद्येति विद्वद्भिः ज्ञाता सा श्रेय इत्युच्यत इत्यर्थः ।। १.२.४ ।।(वरद.खं.) दन्द्रम्यमाणा विरुद्धगतिमन्तः ।। १.२.५ ।।(वरद.खं.) अयं लोकः अस्ति न तु परलोकः अस्तीति यो मन्यते स मे वशमापद्यत इत्यर्थः ।। १.२.६ ।।(वरद.खं.) अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः इत्यादिना परमेश्वरः प्राणिनां न प्रतिभातीत्युक्तम् । तत्र कारणमाह- श्रवणेति ।। सर्वेषां प्राणिनां भगवद्विषय-श्रवणमेव नास्ति । श्रवणवतामपि सर्वेषां तद्विषययथार्थज्ञानं न जायते । श्रवणे कृतेऽपि विपरीतज्ञानिन एव भवन्ति । अतः सर्वेषां भगवज्ज्ञानं न भवतीत्यर्थः। ज्ञानाभावे कारणान्तरं चाऽह- आश्चर्य इति ।। अस्य वक्ता व्याख्याता पुरुष आश्चर्यः, अपूर्व इति यावत् । एवं विष्णोः लब्धाऽपि ज्ञाताऽपि पुरुषो दुर्लभः । श्रोतृषु सत्स्वपि कुशलानुशिष्टत्वेन सम्यज्ज्ञाता पुरुष आश्चर्यः ।। १.२.७ ।।</div></div>

=== वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===

~~<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-~~

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-

<ol>

@@ Line 4: / Line 4: @@
 <span id="VaradatirthaCommentary-1-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः"></span>
 === श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-2" id="VaradatirthaCommentary-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="gr-prateeka">नत्वा नारायणं देवं पूर्णबोधान् अथो गुरून् ।</span> <span class="gr-prateeka">काठकोपनिषद्भाष्यसम्बन्धः कथ्यते मनाक् ॥</span> <span class="gr-prateeka">(भाष्यार्थः)</span> काठकोपनिषद्भाष्यं व्याकरिष्यन्नाचार्योऽविघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यादिप्रयोजनार्थम् एतदुपनिषत्प्रतिपादितं भगवन्तं नमस्करोति- <span class="gr-prateeka">नम इति</span> ॥ नन्वत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-45">मृत्यो</span></span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span></span>४ इत्यादिवाक्येन यत् कर्ममात्रस्यैव मोक्षसाधनत्वं निगद्यते तन्न युज्यते । <span class="gr-prateeka">नान्यः <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-46">पन्थाः</span></span> इत्यादिविरोधाद् इत्यतः, तत् परम्परयैव, न त्व्यवधानेन कर्मणैव मोक्षसाधनत्वमुच्यते । अतो न विरोध इति भावेनाऽह- <span class="gr-prateeka">अग्नाविति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निज्ञानेन मोक्षो भवति</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निस्थितविष्णुज्ञानेन मोक्षो विवक्षित</span> इति व्याख्या न युज्यते? स्वर्ग्याग्निमात्रस्यैव नचिकेतसा पृष्टत्वेन विष्णोरत्र प्रवेशासम्भवाद्, इत्यतः <span class="gr-prateeka">तेनाप्यग्निस्थितो हरिरेव पृष्टः</span> इत्यत्र प्रमाणं वक्तुम् आदित एवोपनिषद्वाक्यं प्रमाणवचनेन व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">इच्छन्निति</span> ॥ १.१.१ ॥ <span class="gr-prateeka">(खण्डार्थः)</span> अथाऽदित एवाऽरभ्य क्वचिद्भाष्यावगतोऽर्थः सम्प्रधार्य कथ्यते । तथा हि- <span class="gr-prateeka">परमेश्वरापरिज्ञानेन विविधसांसारिकदुःखोपप्लुतानाम् अधिकारिजनानां तत्स्वरूपोपदेशेन तद्दुःखोपशान्त्यर्थं प्रवृत्तेयं काठकोपनिषत्, तत्स्वरूपज्ञानेऽपि विषयाभिलाषरहितस्यैव अधिकारः, न विषयकामनायुक्तस्य</span> इति ज्ञापयितुम् आदावाख्यायिकामाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">उशन् ह वै वाजश्रवस इत्यादि</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">उशन्</span> स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसोऽन्वये जात ऋषिः <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्ववेदसं</span> सर्वस्वदक्षिणां दत्तवान्॥ १.१.१ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-2" id="VaradatirthaCommentary-2" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V01" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नत्वा नारायणं देवं पूर्णबोधान् अथो गुरून् ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">काठकोपनिषद्भाष्यसम्बन्धः कथ्यते मनाक् ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(भाष्यार्थः)</span> काठकोपनिषद्भाष्यं व्याकरिष्यन्नाचार्योऽविघ्नेन ग्रन्थसमाप्त्यादिप्रयोजनार्थम् एतदुपनिषत्प्रतिपादितं भगवन्तं नमस्करोति- <span class="gr-prateeka">नम इति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-45">मृत्यो</span></span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्ते</span></span>४ इत्यादिवाक्येन यत् कर्ममात्रस्यैव मोक्षसाधनत्वं निगद्यते तन्न युज्यते । <span class="gr-prateeka">नान्यः <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-46">पन्थाः</span></span> इत्यादिविरोधाद् इत्यतः, तत् परम्परयैव, न त्व्यवधानेन कर्मणैव मोक्षसाधनत्वमुच्यते । अतो न विरोध इति भावेनाऽह- <span class="gr-prateeka">अग्नाविति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निज्ञानेन मोक्षो भवति</span> इत्यत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निस्थितविष्णुज्ञानेन मोक्षो विवक्षित</span> इति व्याख्या न युज्यते? स्वर्ग्याग्निमात्रस्यैव नचिकेतसा पृष्टत्वेन विष्णोरत्र प्रवेशासम्भवाद्, इत्यतः <span class="gr-prateeka">तेनाप्यग्निस्थितो हरिरेव पृष्टः</span> इत्यत्र प्रमाणं वक्तुम् आदित एवोपनिषद्वाक्यं प्रमाणवचनेन व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">इच्छन्निति</span> ॥ १.१.१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(खण्डार्थः)</span> अथाऽदित एवाऽरभ्य क्वचिद्भाष्यावगतोऽर्थः सम्प्रधार्य कथ्यते । तथा हि- <span class="gr-prateeka">परमेश्वरापरिज्ञानेन विविधसांसारिकदुःखोपप्लुतानाम् अधिकारिजनानां तत्स्वरूपोपदेशेन तद्दुःखोपशान्त्यर्थं प्रवृत्तेयं काठकोपनिषत्, तत्स्वरूपज्ञानेऽपि विषयाभिलाषरहितस्यैव अधिकारः, न विषयकामनायुक्तस्य</span> इति ज्ञापयितुम् आदावाख्यायिकामाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">उशन् ह वै वाजश्रवस इत्यादि</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">उशन्</span> स्वर्गलोकमिच्छन् वाजश्रवसोऽन्वये जात ऋषिः <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्ववेदसं</span> सर्वस्वदक्षिणां दत्तवान्॥ १.१.१ ॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-3" id="VaradatirthaCommentary-3" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="gr-mulaprateeka-block">पीतोदका</span> इत्यस्यायमर्थः - याभिर्गोभिरुदकं पीतमेव, न त्वितः परं पातव्यमुदकमस्ति । स्वजीवने यावदुदकं पातव्यं तस्य सर्वस्यापि पीतत्वात्। एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">जग्धतृणा</span> इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । य एवम्भूता<span class="gr-mulaprateeka-block">स्ता</span> गा <span class="gr-mulaprateeka-block">ददत्</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">स तान् अनन्दा</span> नन्दः= सुखम्, तद्रहितत्वाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्दा नाम लोकास्तान्</span> प्राप्नोतीति ॥ १.१.२ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-3" id="VaradatirthaCommentary-3" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V01 KKN_C01_S01_V02 KKN_C01_S01_V03"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">पीतोदका</span> इत्यस्यायमर्थः - याभिर्गोभिरुदकं पीतमेव, न त्वितः परं पातव्यमुदकमस्ति । स्वजीवने यावदुदकं पातव्यं तस्य सर्वस्यापि पीतत्वात्। एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">जग्धतृणा</span> इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । य एवम्भूता<span class="gr-mulaprateeka-block">स्ता</span> गा <span class="gr-mulaprateeka-block">ददत्</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">स तान् अनन्दा</span> नन्दः= सुखम्, तद्रहितत्वाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्दा नाम लोकास्तान्</span> प्राप्नोतीति ॥ १.१.२ ॥</span></span></div></div>
 <span id="VaradatirthaCommentary-4-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयखण्डार्थः"></span>
 === वरदतीर्थीयखण्डार्थः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-5" id="VaradatirthaCommentary-5" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07"><div class="teeka-body">मरणं नामास्माकम् अकिञ्चित्करमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनामिति</span> ॥ अहं <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनां</span> पुरुषाणां मध्ये <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रथमो</span> भूत्वा यमम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एमि</span> प्राप्तवानस्मि । केषुचित्कालेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनां</span> पुरुषाणां <span class="gr-mulaprateeka-block">मध्यमः</span> सन् यमम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एमि</span> प्राप्तवानस्मि । तदा <span class="gr-mulaprateeka-block">किंस्विद्यमस्य कर्तव्यम्</span> मया किं कर्तव्यमासीत् ? तन्न किमपीत्यर्थः । अद्य मृतेन मया यत्कृत्यं करिष्यते तथाविधं कार्यं पूर्वं किंस्विदासीद् ? इत्यर्थः ॥ १.१.४ ॥ इतोऽपि तव शापेन न मे महती हानिः, मरणस्य सर्वेषाम् अवश्यम्भावित्वादित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुपश्येति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा पूर्वे</span> पुरुषाः सर्वे मृता अभवन्, अपरेऽपि तथा मरिष्यन्तीति <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिपश्य</span> जानीहि । तत् कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">सस्यमिवेति</span> ॥ यथा प्ररूढं शाल्यादि <span class="gr-mulaprateeka-block">सस्यं पच्यते</span> कालेन परिपक्वं भवति। परिपक्वं च पश्चाज्जीर्यति । पुनरथ <span class="gr-mulaprateeka-block">जायते</span> उत्पद्यते । एवमुत्पत्तिनाशौ प्राप्नोति । तथा जीवोऽपि । अतो नात्र महती हानिरित्यर्थः ॥ १.१.५ ॥ सोऽयं नचिकेता अपि तत्सन्निधावेवम् अभिधाय, स्वयमेव यमस्य सदनमभिससार । तदनन्तरं च यमपत्न्या दीयमानम् अर्घ्यादिकम् अस्वीकुर्वाणो यमागमनमेव प्रत्यैक्षत । आगते च यमे यमपत्नी भर्तारम् इत्थमावेदयति स्म । कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">वैश्वानर इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अतिथिः ब्राह्मणो</span> गृहाश्रमिणां <span class="gr-mulaprateeka-block">गृहान्</span> प्रविशन् <span class="gr-mulaprateeka-block">वैश्वानरः प्रविशति</span> । क्षुधाऽऽदिना वैश्वानरवत् दीप्यवपुरेव प्रविशतीत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">तस्य</span> अतिथिरूपवैश्वानरस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">एतां</span> जलाहरणादिरूपां <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्तिं</span> शमनस्य कारणभूतां पूजां <span class="gr-mulaprateeka-block">कुर्वन्ति</span> विद्वांसः । तस्मात् त्वमपि अस्मा अतिथये जलमाहरेति ॥ १.१.६ ॥ अतिथिपूजाऽकरणे किं भवति ? इत्यत इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">आशेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">आशा</span> नामाप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा । <span class="gr-prateeka">सिध्यति</span> इति निश्चितार्थस्य यत् कालप्रतीक्षणं सा <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतीक्षा</span> । सुहृद्भिर्या सङ्गतिः सा <span class="gr-mulaprateeka-block">सङ्गतम्</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">सूनृता</span> साध्वी वाणी ॥ १.१.७ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-5" id="VaradatirthaCommentary-5" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V04" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V04 KKN_C01_S01_V05 KKN_C01_S01_V06 KKN_C01_S01_V07"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">मरणं नामास्माकम् अकिञ्चित्करमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनामिति</span> ॥ अहं <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनां</span> पुरुषाणां मध्ये <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रथमो</span> भूत्वा यमम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एमि</span> प्राप्तवानस्मि । केषुचित्कालेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">बहूनां</span> पुरुषाणां <span class="gr-mulaprateeka-block">मध्यमः</span> सन् यमम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एमि</span> प्राप्तवानस्मि । तदा <span class="gr-mulaprateeka-block">किंस्विद्यमस्य कर्तव्यम्</span> मया किं कर्तव्यमासीत् ? तन्न किमपीत्यर्थः । अद्य मृतेन मया यत्कृत्यं करिष्यते तथाविधं कार्यं पूर्वं किंस्विदासीद् ? इत्यर्थः ॥ १.१.४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">इतोऽपि तव शापेन न मे महती हानिः, मरणस्य सर्वेषाम् अवश्यम्भावित्वादित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुपश्येति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा पूर्वे</span> पुरुषाः सर्वे मृता अभवन्, अपरेऽपि तथा मरिष्यन्तीति <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिपश्य</span> जानीहि । तत् कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">सस्यमिवेति</span> ॥ यथा प्ररूढं शाल्यादि <span class="gr-mulaprateeka-block">सस्यं पच्यते</span> कालेन परिपक्वं भवति। परिपक्वं च पश्चाज्जीर्यति । पुनरथ <span class="gr-mulaprateeka-block">जायते</span> उत्पद्यते । एवमुत्पत्तिनाशौ प्राप्नोति । तथा जीवोऽपि । अतो नात्र महती हानिरित्यर्थः ॥ १.१.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">सोऽयं नचिकेता अपि तत्सन्निधावेवम् अभिधाय, स्वयमेव यमस्य सदनमभिससार । तदनन्तरं च यमपत्न्या दीयमानम् अर्घ्यादिकम् अस्वीकुर्वाणो यमागमनमेव प्रत्यैक्षत । आगते च यमे यमपत्नी भर्तारम् इत्थमावेदयति स्म । कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">वैश्वानर इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अतिथिः ब्राह्मणो</span> गृहाश्रमिणां <span class="gr-mulaprateeka-block">गृहान्</span> प्रविशन् <span class="gr-mulaprateeka-block">वैश्वानरः प्रविशति</span> । क्षुधाऽऽदिना वैश्वानरवत् दीप्यवपुरेव प्रविशतीत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">तस्य</span> अतिथिरूपवैश्वानरस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">एतां</span> जलाहरणादिरूपां <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्तिं</span> शमनस्य कारणभूतां पूजां <span class="gr-mulaprateeka-block">कुर्वन्ति</span> विद्वांसः । तस्मात् त्वमपि अस्मा अतिथये जलमाहरेति ॥ १.१.६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">अतिथिपूजाऽकरणे किं भवति ? इत्यत इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">आशेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">आशा</span> नामाप्राप्तस्य प्राप्त्यर्थमिच्छा । <span class="gr-prateeka">सिध्यति</span> इति निश्चितार्थस्य यत् कालप्रतीक्षणं सा <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतीक्षा</span> । सुहृद्भिर्या सङ्गतिः सा <span class="gr-mulaprateeka-block">सङ्गतम्</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">सूनृता</span> साध्वी वाणी ॥ १.१.७ ॥</span></span></div></div>
 <span id="VaradatirthaCommentary-6-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>
 === वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-7" id="VaradatirthaCommentary-7" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">अत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निगं हरिम्</span> इत्यनेनाग्निस्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध</span> </span> इति परिहारवाक्यं व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अग्र्यत्वादिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">लोको विष्णोः</span></span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">अनन्तत्वं</span> लोकस्य विष्णोश्चोभयोरपि विशेषणम् इति सूचितं भवति । अनन्तस्य लोकः अनन्तलोकः, अनन्तश्चासौ लोकश्चेति वा अनन्तलोकः, आप्यते येन असौ आनन्तलोकाप्तिः इत्युभयथाऽप्यर्थोपपत्तेरिति ॥ १.१.१३ ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिमग्निम्</span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">स एव सर्वलोकादिरिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके</span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">तं ज्ञात्वा मुच्यते इति</span> ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-7" id="VaradatirthaCommentary-7" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">अत्र <span class="gr-prateeka">नाचिकेताग्निगं हरिम्</span> इत्यनेनाग्निस्थितो भगवान् पृच्छ्यत इति ज्ञायते । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध</span> </span> इति परिहारवाक्यं व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अग्र्यत्वादिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-prateeka">लोको विष्णोः</span></span> इत्यनेन <span class="gr-prateeka">अनन्तत्वं</span> लोकस्य विष्णोश्चोभयोरपि विशेषणम् इति सूचितं भवति । अनन्तस्य लोकः अनन्तलोकः, अनन्तश्चासौ लोकश्चेति वा अनन्तलोकः, आप्यते येन असौ आनन्तलोकाप्तिः इत्युभयथाऽप्यर्थोपपत्तेरिति ॥ १.१.१३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिमग्निम्</span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">स एव सर्वलोकादिरिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके</span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">तं ज्ञात्वा मुच्यते इति</span> ॥</span></span></div></div>
 <span id="VaradatirthaCommentary-8-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयखण्डार्थः"></span>
 === वरदतीर्थीयखण्डार्थः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-9" id="VaradatirthaCommentary-9" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body">एवं पत्न्या बोधितो यमोऽतिथिं प्रत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">तिस्र इति</span> ॥ १.१.८ ॥ नचिकेता ब्रवीति- <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्त इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">पुत्रो मृतो भवेद्</span> इति यः सङ्कल्पः, मत्पिता तत्सङ्कल्पात् शान्तिमान् भवेद्' इति <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्तसङ्कल्प</span>शब्दार्थः ॥ १.१.९॥ <span class="gr-prateeka">तथा भवतु</span> इत्याह यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा पुरस्तादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">औद्दालकिरारुणिः</span> तव पिता <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरस्तात्</span> पूर्वं <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वां</span> प्रति <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा</span> येन प्रकारेण अवर्तत, अथ <span class="gr-mulaprateeka-block">मत्प्रसृष्टः</span> मया प्रेरित उत्तरत्रापि <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वां</span> प्रति तथा भवितेत्यर्थः ॥ १.१.१०॥ द्वितीयं वरं प्रार्थयितुम् उपोद्घातं रचयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गे लोक इति</span> ॥१.१.११॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-9" id="VaradatirthaCommentary-9" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V08" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">एवं पत्न्या बोधितो यमोऽतिथिं प्रत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">तिस्र इति</span> ॥ १.१.८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नचिकेता ब्रवीति- <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्त इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">पुत्रो मृतो भवेद्</span> इति यः सङ्कल्पः, मत्पिता तत्सङ्कल्पात् शान्तिमान् भवेद्' इति <span class="gr-mulaprateeka-block">शान्तसङ्कल्प</span>शब्दार्थः ॥ १.१.९॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">तथा भवतु</span> इत्याह यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा पुरस्तादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">औद्दालकिरारुणिः</span> तव पिता <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरस्तात्</span> पूर्वं <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वां</span> प्रति <span class="gr-mulaprateeka-block">यथा</span> येन प्रकारेण अवर्तत, अथ <span class="gr-mulaprateeka-block">मत्प्रसृष्टः</span> मया प्रेरित उत्तरत्रापि <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वां</span> प्रति तथा भवितेत्यर्थः ॥ १.१.१०॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">द्वितीयं वरं प्रार्थयितुम् उपोद्घातं रचयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गे लोक इति</span> ॥१.१.११॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-10" id="VaradatirthaCommentary-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि</span></span> इति स्वर्गसाधनमग्निष्टोमयज्ञं जानासीत्यर्थः। ॥ १.१.१२ ॥ यम आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्र ते ब्रवीमीति</span> ॥ अहं त्वत्प्रसृष्टं वस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">ते</span> तुभ्यं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रब्रवीमि</span> प्रकर्षेण वदामि । <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> वस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">मे निबोध</span> मत्सकाशाज्जानीहि । कथम्भूतोऽहं ब्रवीमि? <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्ग्यमग्निं प्रजानन्</span> प्रकर्षेण जानान उपदिशन्नप्यहं न केवलं कर्ममात्रं ते ब्रवीमि; किन्तु? तद्गतत्वेन भगवत्स्वरूपञ्चोपदिशामीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्तेति</span> ॥ १.१.१३ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-10" id="VaradatirthaCommentary-10" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V12" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V08 KKN_C01_S01_V09 KKN_C01_S01_V10 KKN_C01_S01_V11 KKN_C01_S01_V12 KKN_C01_S01_V13"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स त्वमग्निं स्वर्गमध्येषि</span></span> इति स्वर्गसाधनमग्निष्टोमयज्ञं जानासीत्यर्थः। ॥ १.१.१२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">यम आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्र ते ब्रवीमीति</span> ॥ अहं त्वत्प्रसृष्टं वस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">ते</span> तुभ्यं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रब्रवीमि</span> प्रकर्षेण वदामि । <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> वस्तु <span class="gr-mulaprateeka-block">मे निबोध</span> मत्सकाशाज्जानीहि । कथम्भूतोऽहं ब्रवीमि? <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्ग्यमग्निं प्रजानन्</span> प्रकर्षेण जानान उपदिशन्नप्यहं न केवलं कर्ममात्रं ते ब्रवीमि; किन्तु? तद्गतत्वेन भगवत्स्वरूपञ्चोपदिशामीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अनन्तेति</span> ॥ १.१.१३ ॥</span></span></div></div>
 <span id="VaradatirthaCommentary-11-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>
 === वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-12" id="VaradatirthaCommentary-12" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body">ननु <span class="gr-prateeka">यज्ञोपयोगिन्य इष्टका एतावत्यः</span> इति इष्टकानां संख्यावत् परिमाणविशेषं वा अनुक्त्वा कथं <span class="gr-mulaprateeka-block">या इष्टकास्तांश्चोवाच</span> इति वचनं सङ्गच्छते ? प्रकारान्तरेणेष्टकानां कथनस्यासम्भवाद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">या इति</span> ॥ ननु भवेदेवम् इष्टकाभिमानिदेवतासद्भावस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">इष्टकेति</span> ॥ १.१.१४ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-12" id="VaradatirthaCommentary-12" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V14" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka">यज्ञोपयोगिन्य इष्टका एतावत्यः</span> इति इष्टकानां संख्यावत् परिमाणविशेषं वा अनुक्त्वा कथं <span class="gr-mulaprateeka-block">या इष्टकास्तांश्चोवाच</span> इति वचनं सङ्गच्छते ? प्रकारान्तरेणेष्टकानां कथनस्यासम्भवाद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">या इति</span> ॥ ननु भवेदेवम् इष्टकाभिमानिदेवतासद्भावस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">इष्टकेति</span> ॥ १.१.१४ ॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-13" id="VaradatirthaCommentary-13" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिम्</span> इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिभिरिति</span>॥ वेदैरविरुद्धत्वं केन प्रकारेण? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">वेदेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिकर्मकृद्</span> इत्युक्तानि त्रीणि कर्माणि कानि? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">त्रिकर्मकृदिति</span> ॥ यजनयाजनाद्यनेकेषु कर्मसु सत्सु <span class="gr-prateeka">यज्ञदानतपसामेव कर्ता</span> इति किं विशिष्याभिधीयते? इत्यतस्तेषामेव विशेषतः कर्तव्यत्वविधेरेव इत्याह- <span class="gr-prateeka">यज्ञदानेति</span> ॥ १.१.१६॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-13" id="VaradatirthaCommentary-13" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V16" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिनाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिम्</span> इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिभिरिति</span>॥ वेदैरविरुद्धत्वं केन प्रकारेण? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">वेदेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रिकर्मकृद्</span> इत्युक्तानि त्रीणि कर्माणि कानि? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">त्रिकर्मकृदिति</span> ॥ यजनयाजनाद्यनेकेषु कर्मसु सत्सु <span class="gr-prateeka">यज्ञदानतपसामेव कर्ता</span> इति किं विशिष्याभिधीयते? इत्यतस्तेषामेव विशेषतः कर्तव्यत्वविधेरेव इत्याह- <span class="gr-prateeka">यज्ञदानेति</span> ॥ १.१.१६॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-14" id="VaradatirthaCommentary-14" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतद्विदित्वा</span> इत्यत्र त्रीणि वस्तूनि प्रस्तुतानि । तानि कानि? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतदिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यम्</span> (१.१६) इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मेतीति</span> ॥<span class="gr-mulaprateeka-block">सृङ्कां चेमामनेकरूपाम्</span> (१.१५) इत्यत्र <span class="gr-prateeka">सृङ्काया अनेकरूपत्वं नीलपीताद्यनेकसम्बन्धेन</span> इति प्रतीति- निरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">अनेकेति</span>॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अनेकरूप</span> शब्दस्य सुवर्णार्थत्वेऽभिधानमाह- <span class="gr-prateeka">बहुरूपमिति</span> ॥ अस्तु <span class="gr-prateeka">बहुरूप</span>शब्दस्य सुवर्णेऽपि वाचकत्वशक्तिः । तथाप्यत्र <span class="gr-prateeka">अनेकरूप</span>शब्देन तद् विवक्षितमिति कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">यम इति</span> ॥ एवं <span class="gr-prateeka">बाह्यप्रमाणैः स्वर्ग्याग्निप्रकरणे विष्णुः प्रतिपाद्यते</span> इत्युक्तम् । आन्तरोपपत्तिभिश्च तदेतत्समर्थयते- <span class="gr-prateeka">लोकादिरिति</span> ॥ किञ्च यमेन नाचिकेतसप्रशंसायां क्रियमाणायां <span class="gr-prateeka">त्वं मयोपदिष्टं स्वर्ग्याग्निसंज्ञकं स्तोम महदुरुगायं दृष्ट्वा विषयभोगान् अत्यस्राक्षीः</span> इति पूर्वोपदिष्टे स्वर्ग्याग्नौ <span class="gr-prateeka">उरुगाय</span>शब्दप्रयोगाच्च असौ अग्निर्हरिरेव इत्याह- <span class="gr-prateeka">स्तोमेति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">उरुगाय</span>शब्देन कथं विष्णुत्वसिद्धिः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">भगवत इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इति गुहानिहितत्वलिङ्गाच्च विष्णुरित्याह- <span class="gr-prateeka">गुहानिहितत्वं चेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः</span> इत्यादिविशेषणबलाद् विष्णुरेव प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं तेषां विशेषणानां विष्णोरन्यत्राप्रवृत्तिमाह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ उपलक्षणमेतद्- <span class="gr-prateeka">लोकादित्वं च अश्वादीनां नास्ति</span> इत्यवगन्तव्यम्। <span class="gr-prateeka">भगवज्ज्ञानमन्तरेण अनन्तलोकाप्तिर्नास्ति</span> इत्यत्र श्रुतिमाह- <span class="gr-prateeka">तद्वा एतदिति</span>॥ न च अश्वादिज्ञानेन मुख्यतोऽनन्तलोकाप्तिर्न घटते चेद्, औपचारिकी साऽस्तु? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ १.१.१८ ॥ <span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> न केवलम् अहमेक एवैतमग्निं तव नाम्ना प्रवक्ष्यामि, अन्ये जना अपि एतम् अग्निम् अग्निष्टोमं तव नाम्ना लोके प्रवक्ष्यन्तीत्याह- <span class="gr-prateeka">एतमग्निमिति</span> ॥ १.१.१८ ॥</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-14" id="VaradatirthaCommentary-14" data-parent-verse="KKN_C01_S01_V17" data-covers-verses="KKN_C01_S01_V14 KKN_C01_S01_V15 KKN_C01_S01_V16 KKN_C01_S01_V17 KKN_C01_S01_V18"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतद्विदित्वा</span> इत्यत्र त्रीणि वस्तूनि प्रस्तुतानि । तानि कानि? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">त्रयमेतदिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यम्</span> (१.१६) इत्येतद् दुर्गमार्थत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मेतीति</span> ॥<span class="gr-mulaprateeka-block">सृङ्कां चेमामनेकरूपाम्</span> (१.१५) इत्यत्र <span class="gr-prateeka">सृङ्काया अनेकरूपत्वं नीलपीताद्यनेकसम्बन्धेन</span> इति प्रतीति- निरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">अनेकेति</span>॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अनेकरूप</span> शब्दस्य सुवर्णार्थत्वेऽभिधानमाह- <span class="gr-prateeka">बहुरूपमिति</span> ॥ अस्तु <span class="gr-prateeka">बहुरूप</span>शब्दस्य सुवर्णेऽपि वाचकत्वशक्तिः । तथाप्यत्र <span class="gr-prateeka">अनेकरूप</span>शब्देन तद् विवक्षितमिति कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">यम इति</span> ॥ एवं <span class="gr-prateeka">बाह्यप्रमाणैः स्वर्ग्याग्निप्रकरणे विष्णुः प्रतिपाद्यते</span> इत्युक्तम् । आन्तरोपपत्तिभिश्च तदेतत्समर्थयते- <span class="gr-prateeka">लोकादिरिति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">किञ्च यमेन नाचिकेतसप्रशंसायां क्रियमाणायां <span class="gr-prateeka">त्वं मयोपदिष्टं स्वर्ग्याग्निसंज्ञकं स्तोम महदुरुगायं दृष्ट्वा विषयभोगान् अत्यस्राक्षीः</span> इति पूर्वोपदिष्टे स्वर्ग्याग्नौ <span class="gr-prateeka">उरुगाय</span>शब्दप्रयोगाच्च असौ अग्निर्हरिरेव इत्याह- <span class="gr-prateeka">स्तोमेति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">उरुगाय</span>शब्देन कथं विष्णुत्वसिद्धिः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">भगवत इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्</span> इति गुहानिहितत्वलिङ्गाच्च विष्णुरित्याह- <span class="gr-prateeka">गुहानिहितत्वं चेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">लोकादिः, प्रतिष्ठा, ब्रह्मजज्ञः, अनन्तलोकाप्तिः</span> इत्यादिविशेषणबलाद् विष्णुरेव प्रतिपाद्यत इत्युक्तम् । इदानीं तेषां विशेषणानां विष्णोरन्यत्राप्रवृत्तिमाह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ उपलक्षणमेतद्- <span class="gr-prateeka">लोकादित्वं च अश्वादीनां नास्ति</span> इत्यवगन्तव्यम्। <span class="gr-prateeka">भगवज्ज्ञानमन्तरेण अनन्तलोकाप्तिर्नास्ति</span> इत्यत्र श्रुतिमाह- <span class="gr-prateeka">तद्वा एतदिति</span>॥ न च अश्वादिज्ञानेन मुख्यतोऽनन्तलोकाप्तिर्न घटते चेद्, औपचारिकी साऽस्तु? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span> ॥ १.१.१८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> न केवलम् अहमेक एवैतमग्निं तव नाम्ना प्रवक्ष्यामि, अन्ये जना अपि एतम् अग्निम् अग्निष्टोमं तव नाम्ना लोके प्रवक्ष्यन्तीत्याह- <span class="gr-prateeka">एतमग्निमिति</span> ॥ १.१.१८ ॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-15" id="VaradatirthaCommentary-15"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) तृतीयवरस्वीकारार्थं पृच्छति- <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं प्रेत इत्यादि</span> ॥ तत्र प्रश्न-वाक्याभिप्रायमाह- <span class="gr-prateeka">प्रेत इति</span> ॥ नन्वस्य प्रश्नवाक्यस्य <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकत्वेन वर्तते, न वा</span> इत्येवमेवार्थ इत्येतत् कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">अस्येति</span> ॥ अत्रैवोपदिष्टाद् अस्य= जीवस्य विस्रंसमानस्य देहवियोगवतो देहाद् विमुच्यमानस्य= विशेषेण मुच्यमानस्य मुक्तस्य सत इति यावद्, अस्मिन् मुक्ते नियामकत्वेन <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">किं</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">परिशिष्यते</span> किं वा न परिशिष्यते?</span> इति प्रश्नानन्तरं <span class="gr-prateeka">परिशिष्यत एव</span> इति परिहारवचनात् प्रागपि प्रश्नवाक्ये मुक्ते स्थितो विष्णुर्विचार्य इति सिद्धमित्यर्थः । नन्वस्मिन् वाक्ये मुक्तविषयत्वज्ञापकं किमस्ति? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">देहादिति।</span> नन्वथाप्यस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं न सङ्गच्छते? <span class="gr-mulaprateeka-block">नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः</span> इति <span class="gr-prateeka">मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः</span> इति प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मुक्तेरपीति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्येतत्पदबलेन मुक्तविषयत्वं कल्पयितुं न शक्यते? <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">म्रियमाणस्य</span> इत्यर्थोपपत्तेः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">स्थूलेति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरुभयोरपि परमात्मविषयत्वम्</span> इति यद् उक्तं तन्न युज्यते? तथात्वे द्वितीयचोद्यस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयस्य तु अतिकृच्छ्रेणेति विमुक्तजीवनियामकं विष्णुरूपं किमिति कृच्छ्रेण कथनीयम्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तस्येति</span> ॥ ननु मुक्तजीवनियामकहरिरूपविज्ञानं चेन्मुक्तिसाधनं तर्हि अग्निस्थहरिरूपनिरूपणं किमर्थं कर्तव्यम्? तस्य मुक्तिसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तथाऽपीति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">केचित्तु</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं प्रेते विचिकित्सा</span> इत्यस्यैवमर्थमाहुः । कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेते</span> मृते जीवे <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं विचिकित्सा</span> सन्देहः= मृतं जीवमुद्दिश्य योऽयं संशय इति यावत्, कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येके</span> एके= वैशेषिकादयः, अयं जीवो मरणानन्तरमप्यस्तीत्याहुः । एके चार्वाकादयस्तु मरणसमये जीवोऽपि नश्यति, मरणानन्तरं त्वयं जीवः नास्तीत्याहुः । एतद् अहं ज्ञास्यामि इति; तदेतद्व्याख्यानं निराकरोति- <span class="gr-prateeka">स्थाणुमिति</span> ॥ अत्र हि <span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span> इत्यारभ्य परिहारवाक्ये <span class="gr-mulaprateeka-block">स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्</span> इति प्राणिनां कर्मज्ञानानुसारेण स्थावरजङ्गमभावः प्रतिपादितः । तदनन्तरं तु तेषु जीवेषु स्वप्नावस्थानिर्मातृत्वेन जीवान्तर्नियामकत्वेन भगवत्स्वरूपं निरूप्यते । अतः परिहारानानुगुण्यात् चोद्यवाक्यस्याप्येवमेवार्थः कल्पनीय इति भावः । ननु <span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति</span> इत्यत्र संसारिजीवेषु नियामकतया ब्रह्म निरूप्यते । प्रश्नवाक्ये तु <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकतया वर्तत उत न</span> इति विचार्यते । अतः प्रश्नाननुगुणम् इदं मुक्तजीवे ब्रह्मणोऽवस्थानकथनम् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मृतेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति</span> इत्यस्य विष्णुविषयत्वे वचनान्तरसंवादमप्याह- <span class="gr-prateeka">गुह्यमिति</span> ॥ १.१.१९ ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">नहि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः</span> इत्यत्र धर्मशब्दस्य विवक्षितार्थमाह- <span class="gr-prateeka">धारकत्वादिति</span> ॥ १.१.२० ॥ <span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणार्थं विषयैस्तं प्रलोभयति यमः- <span class="gr-prateeka">शतायुष इत्यादिना</span> ॥ १.१.२२ ॥ <span class="gr-prateeka">एतत्तुल्यमिति</span> ॥ तव <span class="gr-mulaprateeka-block">वरं यद्येतत्तुल्यम्</span> एतस्य मया दत्तस्य वित्तस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">तुल्यं</span> समं मन्यसे तर्हि <span class="gr-mulaprateeka-block">तं वरं वृणीष्व</span> न चेत् पुनश्च <span class="gr-mulaprateeka-block">वित्तं</span> चिर<span class="gr-mulaprateeka-block">जीविकाश्च</span> वृणीष्व <span class="gr-mulaprateeka-block">महाभूमौ</span> महाराष्ट्रभूमौ <span class="gr-mulaprateeka-block">एधि</span> तिष्ठ ॥ १.१.२३ ॥ <span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः</span> इत्यत्र मरणशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह- <span class="gr-prateeka">मरणे स्थितमिति</span> ॥ १.१.२४ ॥ <span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> भो <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्तक!</span> यम ! <span class="gr-mulaprateeka-block">एतत्</span> ते पदार्था त्वया दित्सिताः <span class="gr-mulaprateeka-block">श्वोऽभावा</span> यतः श्वः अभावः= नाशो येषाम्, अनित्या इति यावत् । अत एते विषया नोपादेयाः। <span class="gr-mulaprateeka-block">अपि</span> वस्त्वसद्भावदशायां च <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वेन्द्रियाणां तेजः</span> सामर्थ्यं स्ववृद्धयक्षमार्थचिन्तया <span class="gr-mulaprateeka-block">जरयन्ति</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">जीवितं च</span> त्वया दत्तं <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वमप्यल्पमेव</span>। निरवधिकजीवितस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात् ॥ १.१.२५ ॥ इतोऽपि न वित्तदानेन तोषणीयो मनुष्य इत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न वित्तेनेति</span> ॥ महति वित्ते दत्तेऽपि मनुष्यस्य परितोषादर्शनादित्यर्थः । इतोऽपि त्वद्विधेभ्यो देवेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं न कर्तव्यम् । नान्तरीयकतया लाभादित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">लप्स्यामह इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वाम् अद्राक्ष्म चेत्</span> त्वद्दर्शनसामर्थ्यादेव <span class="gr-mulaprateeka-block">वित्तं लप्स्यामहे</span> ; न पुनस्तदर्थं पृथक्प्रयत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । जीवनार्थमपि न पृथक्प्रार्थनं कर्तव्यम्, त्वत्सन्निधिमात्रेणैव तस्य सिद्धेरित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">जीविष्याम इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वं</span> यावन्तं कालम् <span class="gr-mulaprateeka-block">ईशिष्यसि</span> समर्थो वर्तसे तावन्तं कालं वयमपि त्वदनुग्रहेण <span class="gr-mulaprateeka-block">जीविष्यामः</span> । अतस्तद् अस्माभिः पृथङ् न प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१.१.२६ ॥ एतदेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">अजीर्यतामिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अजीर्यताम्</span> अजराणाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतानां</span> मृतिरहितानां देवानाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">उप</span> समीपम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एत्य</span> प्राप्य <span class="gr-mulaprateeka-block">जीर्यन्</span> जीर्णो भवन् <span class="gr-mulaprateeka-block">मर्त्यः</span> क्वास्ति ? एवम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अधःस्थः</span> अधस्थश्च नरकाद्यधोदेशे स्थितश्च मर्त्यः क्वास्ति? न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रजानन्</span> इति यमस्य सम्बोधनम् । बहुकालजीवनरूपो यो वरो दित्सितस्त्वया सोऽनर्थहेतुश्चेत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अभिध्यायन्निति</span> ॥ अत्र वर्णशब्देन सौकुमार्यादिरूपविशेष उच्यते । रतिस्तु= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थसुखविशेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्ये एवान्यपदार्थानां विनाशःस्यात् ।तेषामतिदीर्घकालजीवनाभावात् । ततश्च तन्नाशानन्तरं तेषां स्मरणेन दुःखं स्यात् । अतोऽतिदीर्घजीवनमपि न पुरुषार्थः ॥ १.१.२७ ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्</span> इत्यत्र महासाम्परायशब्दार्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">महतीति</span> ॥ १.१.२८ ॥ <span class="gr-prateeka">॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</span> <span class="gr-prateeka">अथ प्रथमे द्वितीया वल्ली</span></div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-15" id="VaradatirthaCommentary-15"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा.) तृतीयवरस्वीकारार्थं पृच्छति- <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं प्रेत इत्यादि</span> ॥ तत्र प्रश्न-वाक्याभिप्रायमाह- <span class="gr-prateeka">प्रेत इति</span> ॥ नन्वस्य प्रश्नवाक्यस्य <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकत्वेन वर्तते, न वा</span> इत्येवमेवार्थ इत्येतत् कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">अस्येति</span> ॥ अत्रैवोपदिष्टाद् अस्य= जीवस्य विस्रंसमानस्य देहवियोगवतो देहाद् विमुच्यमानस्य= विशेषेण मुच्यमानस्य मुक्तस्य सत इति यावद्, अस्मिन् मुक्ते नियामकत्वेन <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">किं</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">परिशिष्यते</span> किं वा न परिशिष्यते?</span> इति प्रश्नानन्तरं <span class="gr-prateeka">परिशिष्यत एव</span> इति परिहारवचनात् प्रागपि प्रश्नवाक्ये मुक्ते स्थितो विष्णुर्विचार्य इति सिद्धमित्यर्थः । नन्वस्मिन् वाक्ये मुक्तविषयत्वज्ञापकं किमस्ति? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">देहादिति।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वथाप्यस्य प्रश्नवाक्यस्य मुक्तविषयत्वं न सङ्गच्छते? <span class="gr-mulaprateeka-block">नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः</span> इति <span class="gr-prateeka">मरणविषये प्रश्नो न कर्तव्यः</span> इति प्रश्नवाक्यस्य मरणविषयत्वप्रतीतेः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मुक्तेरपीति</span> ॥ ननु <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्येतत्पदबलेन मुक्तविषयत्वं कल्पयितुं न शक्यते? <span class="gr-prateeka">देहाद्विमुच्यमानस्य</span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">म्रियमाणस्य</span> इत्यर्थोपपत्तेः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">स्थूलेति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka">द्वितीयतृतीयप्रश्नयोरुभयोरपि परमात्मविषयत्वम्</span> इति यद् उक्तं तन्न युज्यते? तथात्वे द्वितीयचोद्यस्य झटिति परिहाराभिधानम्, तृतीयस्य तु अतिकृच्छ्रेणेति विमुक्तजीवनियामकं विष्णुरूपं किमिति कृच्छ्रेण कथनीयम्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तस्येति</span> ॥ ननु मुक्तजीवनियामकहरिरूपविज्ञानं चेन्मुक्तिसाधनं तर्हि अग्निस्थहरिरूपनिरूपणं किमर्थं कर्तव्यम्? तस्य मुक्तिसाधनत्वाभावाद् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">तथाऽपीति</span> ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">केचित्तु</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं प्रेते विचिकित्सा</span> इत्यस्यैवमर्थमाहुः । कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेते</span> मृते जीवे <span class="gr-mulaprateeka-block">येयं विचिकित्सा</span> सन्देहः= मृतं जीवमुद्दिश्य योऽयं संशय इति यावत्, कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येके</span> एके= वैशेषिकादयः, अयं जीवो मरणानन्तरमप्यस्तीत्याहुः । एके चार्वाकादयस्तु मरणसमये जीवोऽपि नश्यति, मरणानन्तरं त्वयं जीवः नास्तीत्याहुः । एतद् अहं ज्ञास्यामि इति; तदेतद्व्याख्यानं निराकरोति- <span class="gr-prateeka">स्थाणुमिति</span> ॥ अत्र हि <span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span> इत्यारभ्य परिहारवाक्ये <span class="gr-mulaprateeka-block">स्थाणुमन्येऽनु संयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्</span> इति प्राणिनां कर्मज्ञानानुसारेण स्थावरजङ्गमभावः प्रतिपादितः । तदनन्तरं तु तेषु जीवेषु स्वप्नावस्थानिर्मातृत्वेन जीवान्तर्नियामकत्वेन भगवत्स्वरूपं निरूप्यते । अतः परिहारानानुगुण्यात् चोद्यवाक्यस्याप्येवमेवार्थः कल्पनीय इति भावः ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति</span> इत्यत्र संसारिजीवेषु नियामकतया ब्रह्म निरूप्यते । प्रश्नवाक्ये तु <span class="gr-prateeka">मुक्तजीवे हरिर्नियामकतया वर्तत उत न</span> इति विचार्यते । अतः प्रश्नाननुगुणम् इदं मुक्तजीवे ब्रह्मणोऽवस्थानकथनम् इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मृतेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति</span> इत्यस्य विष्णुविषयत्वे वचनान्तरसंवादमप्याह- <span class="gr-prateeka">गुह्यमिति</span> ॥ १.१.१९ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">नहि सुज्ञेयोऽणुरेष धर्मः</span> इत्यत्र धर्मशब्दस्य विवक्षितार्थमाह- <span class="gr-prateeka">धारकत्वादिति</span> ॥ १.१.२० ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> नचिकेतसः स्थैर्यनिरीक्षणार्थं विषयैस्तं प्रलोभयति यमः- <span class="gr-prateeka">शतायुष इत्यादिना</span> ॥ १.१.२२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">एतत्तुल्यमिति</span> ॥ तव <span class="gr-mulaprateeka-block">वरं यद्येतत्तुल्यम्</span> एतस्य मया दत्तस्य वित्तस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">तुल्यं</span> समं मन्यसे तर्हि <span class="gr-mulaprateeka-block">तं वरं वृणीष्व</span> न चेत् पुनश्च <span class="gr-mulaprateeka-block">वित्तं</span> चिर<span class="gr-mulaprateeka-block">जीविकाश्च</span> वृणीष्व <span class="gr-mulaprateeka-block">महाभूमौ</span> महाराष्ट्रभूमौ <span class="gr-mulaprateeka-block">एधि</span> तिष्ठ ॥ १.१.२३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं मानुप्राक्षीः</span> इत्यत्र मरणशब्दस्य विवक्षितमर्थमाह- <span class="gr-prateeka">मरणे स्थितमिति</span> ॥ १.१.२४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> भो <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्तक!</span> यम ! <span class="gr-mulaprateeka-block">एतत्</span> ते पदार्था त्वया दित्सिताः <span class="gr-mulaprateeka-block">श्वोऽभावा</span> यतः श्वः अभावः= नाशो येषाम्, अनित्या इति यावत् । अत एते विषया नोपादेयाः। <span class="gr-mulaprateeka-block">अपि</span> वस्त्वसद्भावदशायां च <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वेन्द्रियाणां तेजः</span> सामर्थ्यं स्ववृद्धयक्षमार्थचिन्तया <span class="gr-mulaprateeka-block">जरयन्ति</span> । <span class="gr-mulaprateeka-block">जीवितं च</span> त्वया दत्तं <span class="gr-mulaprateeka-block">सर्वमप्यल्पमेव</span>। निरवधिकजीवितस्य मोक्षादन्यत्रासम्भवात् ॥ १.१.२५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">इतोऽपि न वित्तदानेन तोषणीयो मनुष्य इत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न वित्तेनेति</span> ॥ महति वित्ते दत्तेऽपि मनुष्यस्य परितोषादर्शनादित्यर्थः । इतोऽपि त्वद्विधेभ्यो देवेभ्यो वित्तादिप्रार्थनं न कर्तव्यम् । नान्तरीयकतया लाभादित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">लप्स्यामह इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वाम् अद्राक्ष्म चेत्</span> त्वद्दर्शनसामर्थ्यादेव <span class="gr-mulaprateeka-block">वित्तं लप्स्यामहे</span> ; न पुनस्तदर्थं पृथक्प्रयत्नः कर्तव्य इत्यर्थः । जीवनार्थमपि न पृथक्प्रार्थनं कर्तव्यम्, त्वत्सन्निधिमात्रेणैव तस्य सिद्धेरित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">जीविष्याम इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">त्वं</span> यावन्तं कालम् <span class="gr-mulaprateeka-block">ईशिष्यसि</span> समर्थो वर्तसे तावन्तं कालं वयमपि त्वदनुग्रहेण <span class="gr-mulaprateeka-block">जीविष्यामः</span> । अतस्तद् अस्माभिः पृथङ् न प्रार्थनीयमित्यर्थः ॥१.१.२६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">एतदेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">अजीर्यतामिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">अजीर्यताम्</span> अजराणाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतानां</span> मृतिरहितानां देवानाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">उप</span> समीपम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एत्य</span> प्राप्य <span class="gr-mulaprateeka-block">जीर्यन्</span> जीर्णो भवन् <span class="gr-mulaprateeka-block">मर्त्यः</span> क्वास्ति ? एवम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अधःस्थः</span> अधस्थश्च नरकाद्यधोदेशे स्थितश्च मर्त्यः क्वास्ति? न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रजानन्</span> इति यमस्य सम्बोधनम् । बहुकालजीवनरूपो यो वरो दित्सितस्त्वया सोऽनर्थहेतुश्चेत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अभिध्यायन्निति</span> ॥ अत्र वर्णशब्देन सौकुमार्यादिरूपविशेष उच्यते । रतिस्तु= क्रीडा, प्रमोदः= तदुत्थसुखविशेषः । अतिदीर्घकालजीवने हि स्वजीवनमध्ये एवान्यपदार्थानां विनाशःस्यात् ।तेषामतिदीर्घकालजीवनाभावात् । ततश्च तन्नाशानन्तरं तेषां स्मरणेन दुःखं स्यात् । अतोऽतिदीर्घजीवनमपि न पुरुषार्थः ॥ १.१.२७ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-mulaprateeka-block">यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत्</span> इत्यत्र महासाम्परायशब्दार्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">महतीति</span> ॥ १.१.२८ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">अथ प्रथमे द्वितीया वल्ली</span></span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-16" id="VaradatirthaCommentary-16" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V01 KKN_C01_S02_V02 KKN_C01_S02_V03 KKN_C01_S02_V04 KKN_C01_S02_V05 KKN_C01_S02_V06 KKN_C01_S02_V07"><div class="teeka-body">(वरद.खं.) एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्याद् <span class="gr-prateeka">अयं ब्रह्मविद्यायोग्य</span> इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च फलं निरूपयति यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यदिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेयः</span> प्रेयसः सकाशाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यद्</span> विलक्षणम् । एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयश्च</span> श्रेयसो<span class="gr-mulaprateeka-block">ऽन्यद्</span> विलक्षणम् । कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परं वैलक्षण्यम्? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">ते उभे इति</span> ।। श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">नानार्थे</span> भिन्नप्रयोजने <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरुषं</span> जीवं <span class="gr-mulaprateeka-block">सिनीतः</span> बध्नीतः, आश्रित्य वर्तेते इति यावत् । <span class="gr-mulaprateeka-block">तयोः</span> श्रेयसः प्रेयसश्च मध्ये यः पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेय</span> एवाऽदत्ते, न तु प्रेयः, तस्य पुरुषस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">साधु भवति</span> भद्रं भवति । <span class="gr-mulaprateeka-block">य</span> उपासकः पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयः</span> प्रियसाधनविषयादिकमेव <span class="gr-mulaprateeka-block">वृणीते</span> सो<span class="gr-mulaprateeka-block">ऽर्थाद्</span> मोक्षादिप्रयोजनाद् हीनो भवति ।। १.२.१ ।। (वरद.खं.) एतच्छ्लोकार्थमेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेयश्च प्रेयश्चेति</span> ।। श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">मनुष्यं</span> पुरुषम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एत</span> आ= समन्ताद् इतः= प्राप्नुतः । <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरस्तु</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">तौ सम्परीत्य</span> ते श्रेयःप्रेयसी सम्= सम्यक् <span class="gr-mulaprateeka-block">परीत्य</span> परित इत्वा, ज्ञात्वेति यावत्, <span class="gr-mulaprateeka-block">विविनक्ति</span> विवेचयति । <span class="gr-prateeka">इदं पुरुषार्थस्य साधनम् इदं न</span> इति विवेचनानन्तरं च <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरः</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयसः श्रेय एवाभिवृणुते</span> । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयसः</span></span> इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी, प्रेयः परित्यज्य श्रेय एव अभिवृणुत इत्यर्थः । प्रेयःस्वरूपं निरूपयन्नेव अधीरपुरुषस्तु नैवमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेय इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">मन्दः</span> अल्पः पुरुषो योगक्षेमलक्षणं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेय</span> एव <span class="gr-mulaprateeka-block">वृणीते,</span> नान्यदित्यर्थः ।। १.२.२ ।। (वरद.भा) <span class="gr-prateeka">शृङ्कां चेमाम्</span> इत्यत्र शृङ्काशब्दस्याप्रतीयमानार्थत्वाद् अर्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">शृङ्कामिति</span> ।। १.२.३ ।। (वरद.खं.) इदानीं श्रेयसः स्वरूपं निरूपयन्नेव <span class="gr-mulaprateeka-block">नानार्थे</span> इत्युक्तमेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">दूरमिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">एते</span> श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">दूरं विपरीते</span> अतिविरुद्धे ? कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">विषूची</span> विरुद्धगती । <span class="gr-mulaprateeka-block">या</span> अविद्या सा प्रेय इत्युच्यते <span class="gr-mulaprateeka-block">या च विद्येति</span> विद्वद्भिः <span class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञाता सा</span> श्रेय इत्युच्यत इत्यर्थः ।। १.२.४ ।। (वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">दन्द्रम्यमाणा</span> विरुद्धगतिमन्तः ।। १.२.५ ।। (वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">अयं लोकः अस्ति न तु पर</span>लोकः अस्तीति यो मन्यते स <span class="gr-mulaprateeka-block">मे वशमापद्यत</span> इत्यर्थः ।। १.२.६ ।। (वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः</span> इत्यादिना परमेश्वरः प्राणिनां न प्रतिभातीत्युक्तम् । तत्र कारणमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रवणेति</span> ।। सर्वेषां प्राणिनां भगवद्विषय-श्रवणमेव नास्ति । श्रवणवतामपि सर्वेषां तद्विषययथार्थज्ञानं न जायते । श्रवणे कृतेऽपि विपरीतज्ञानिन एव भवन्ति । अतः सर्वेषां भगवज्ज्ञानं न भवतीत्यर्थः। ज्ञानाभावे कारणान्तरं चाऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">आश्चर्य इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्य वक्ता</span> व्याख्याता पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">आश्चर्यः,</span> अपूर्व इति यावत् । एवं विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">लब्धा</span>ऽपि <span class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञाता</span>ऽपि पुरुषो दुर्लभः । श्रोतृषु सत्स्वपि कुशलानुशिष्टत्वेन सम्यज्ज्ञाता पुरुष आश्चर्यः ।। १.२.७ ।।</div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-16" id="VaradatirthaCommentary-16" data-parent-verse="KKN_C01_S02_V02" data-covers-verses="KKN_C01_S02_V01 KKN_C01_S02_V02 KKN_C01_S02_V03 KKN_C01_S02_V04 KKN_C01_S02_V05 KKN_C01_S02_V06 KKN_C01_S02_V07"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) एवं नचिकेतसो विषयाभिलाषराहित्याद् <span class="gr-prateeka">अयं ब्रह्मविद्यायोग्य</span> इति भावेन विषयकामनायुक्तस्य तद्रहितस्य च फलं निरूपयति यमः- <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यदिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेयः</span> प्रेयसः सकाशाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यद्</span> विलक्षणम् । एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयश्च</span> श्रेयसो<span class="gr-mulaprateeka-block">ऽन्यद्</span> विलक्षणम् । कथं श्रेयःप्रेयसोः परस्परं वैलक्षण्यम्? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">ते उभे इति</span> ।। श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">नानार्थे</span> भिन्नप्रयोजने <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरुषं</span> जीवं <span class="gr-mulaprateeka-block">सिनीतः</span> बध्नीतः, आश्रित्य वर्तेते इति यावत् । <span class="gr-mulaprateeka-block">तयोः</span> श्रेयसः प्रेयसश्च मध्ये यः पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेय</span> एवाऽदत्ते, न तु प्रेयः, तस्य पुरुषस्य <span class="gr-mulaprateeka-block">साधु भवति</span> भद्रं भवति । <span class="gr-mulaprateeka-block">य</span> उपासकः पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयः</span> प्रियसाधनविषयादिकमेव <span class="gr-mulaprateeka-block">वृणीते</span> सो<span class="gr-mulaprateeka-block">ऽर्थाद्</span> मोक्षादिप्रयोजनाद् हीनो भवति ।। १.२.१ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) एतच्छ्लोकार्थमेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रेयश्च प्रेयश्चेति</span> ।। श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">मनुष्यं</span> पुरुषम् <span class="gr-mulaprateeka-block">एत</span> आ= समन्ताद् इतः= प्राप्नुतः । <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरस्तु</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">तौ सम्परीत्य</span> ते श्रेयःप्रेयसी सम्= सम्यक् <span class="gr-mulaprateeka-block">परीत्य</span> परित इत्वा, ज्ञात्वेति यावत्, <span class="gr-mulaprateeka-block">विविनक्ति</span> विवेचयति । <span class="gr-prateeka">इदं पुरुषार्थस्य साधनम् इदं न</span> इति विवेचनानन्तरं च <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरः</span> पुरुषः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयसः श्रेय एवाभिवृणुते</span> । <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेयसः</span></span> इति ल्यब्लोपनिमित्ता पञ्चमी, प्रेयः परित्यज्य श्रेय एव अभिवृणुत इत्यर्थः । प्रेयःस्वरूपं निरूपयन्नेव अधीरपुरुषस्तु नैवमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेय इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">मन्दः</span> अल्पः पुरुषो योगक्षेमलक्षणं <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रेय</span> एव <span class="gr-mulaprateeka-block">वृणीते,</span> नान्यदित्यर्थः ।। १.२.२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा) <span class="gr-prateeka">शृङ्कां चेमाम्</span> इत्यत्र शृङ्काशब्दस्याप्रतीयमानार्थत्वाद् अर्थमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">शृङ्कामिति</span> ।। १.२.३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) इदानीं श्रेयसः स्वरूपं निरूपयन्नेव <span class="gr-mulaprateeka-block">नानार्थे</span> इत्युक्तमेव विवृणोति- <span class="gr-mulaprateeka-block">दूरमिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">एते</span> श्रेयःप्रेयसी <span class="gr-mulaprateeka-block">दूरं विपरीते</span> अतिविरुद्धे ? कथम् ? <span class="gr-mulaprateeka-block">विषूची</span> विरुद्धगती । <span class="gr-mulaprateeka-block">या</span> अविद्या सा प्रेय इत्युच्यते <span class="gr-mulaprateeka-block">या च विद्येति</span> विद्वद्भिः <span class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञाता सा</span> श्रेय इत्युच्यत इत्यर्थः ।। १.२.४ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">दन्द्रम्यमाणा</span> विरुद्धगतिमन्तः ।। १.२.५ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">अयं लोकः अस्ति न तु पर</span>लोकः अस्तीति यो मन्यते स <span class="gr-mulaprateeka-block">मे वशमापद्यत</span> इत्यर्थः ।। १.२.६ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.खं.) <span class="gr-mulaprateeka-block">अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः</span> इत्यादिना परमेश्वरः प्राणिनां न प्रतिभातीत्युक्तम् । तत्र कारणमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">श्रवणेति</span> ।। सर्वेषां प्राणिनां भगवद्विषय-श्रवणमेव नास्ति । श्रवणवतामपि सर्वेषां तद्विषययथार्थज्ञानं न जायते । श्रवणे कृतेऽपि विपरीतज्ञानिन एव भवन्ति । अतः सर्वेषां भगवज्ज्ञानं न भवतीत्यर्थः। ज्ञानाभावे कारणान्तरं चाऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">आश्चर्य इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्य वक्ता</span> व्याख्याता पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">आश्चर्यः,</span> अपूर्व इति यावत् । एवं विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">लब्धा</span>ऽपि <span class="gr-mulaprateeka-block">ज्ञाता</span>ऽपि पुरुषो दुर्लभः । श्रोतृषु सत्स्वपि कुशलानुशिष्टत्वेन सम्यज्ज्ञाता पुरुष आश्चर्यः ।। १.२.७ ।।</span></span></div></div>
 <span id="VaradatirthaCommentary-17-toc" class="gr-toc-anchor" data-level="2" data-title="वरदतीर्थीयभाष्यार्थः"></span>
 === वरदतीर्थीयभाष्यार्थः ===
 <div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-
 <div class="gra-qe-footnotes gr-notes-imported">
 <ol>