Katha/Vyakhya/VaradatirthaCommentary: Difference between revisions

Line 39:

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-30" id="VaradatirthaCommentary-30"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति इत्यत्रानर्थकथनेन गुणक्रियादीनां भगवता भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु गुणादीनां भगवत्प्रतियोगिकभेददर्शने कश्चिदनर्थ उक्तः । अतो गुणादीनां भगवता भेद एव इति अयं पक्षः साधीयान् एव ? इति कस्यचिच्छङ्का स्यात् तां निवर्तयितुं एवं धर्मान् इति तृतीयानर्थकथनमित्यर्थः । एवम् एवं धर्मान् इत्यस्य सङ्गतिमुक्त्वा अथ तद्व्याचष्टे- पर्वतेष्विति ॥ २.१.१४ ॥(वरद.भा.) ननु मुक्त्यनन्तरं मुक्तानां भगवत्प्रतियोगिकभेदाभावान्मुक्तावपि भगवान् नियामकत्वेनावशिष्यत इत्येवं न युज्यते? इत्याशङ्क्योच्यते- यथोदक-मिति ॥ तत्र विजानतो मुनेरात्मा कः? इत्यत आह- विजानतो मुनेरिति॥ अत्रैव प्रमाणं चाऽह- सर्वेषामिति ॥ आत्मा स्वामी । वायोरैक्याभावे अन्येषामैक्यं कुतो न भवेद्? इत्यत्राऽह- आभासेति ॥ २.१.१५ ॥॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-31" id="VaradatirthaCommentary-31" data-parent-verse="KKN_C02_S02_V01"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) प्रकारान्तरेण भगवतो माहात्म्यं निरूप्यते- पुरमेकादशद्वार-मिति ॥ तत्र अवक्रचेतसोऽजस्य परमेश्वरस्य यद् एकादशद्वारं तदधिष्ठानमात्रेण जीवस्य शोको न भवति इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे- इदमिति ॥ अत्र पुरस्य भगवदधीनत्वं केन पदेनोच्यते? भगवदधीनत्वेन पुरस्यानुष्ठानं च कथम् ? इत्यत आह- अजस्येदमिति ॥ अनेन- अजस्य इति षष्ठ्यन्तं पदमेव पुरस्य भगवदधीनत्वज्ञापकम् इत्युक्तं भवति । अनुष्ठानं च मत्या भावनमेव । बन्धस्य मिथ्यात्वाद् विमुक्तश्च विमुच्यते इति वचनम् ? इत्यत आह- विमुक्त इति ॥ २.२.१ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-32" id="VaradatirthaCommentary-32"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) हंसः शुचिषद् इति मन्त्रं दुर्गमत्वाद् व्याचष्टे- नित्यमिति॥ अनेन- हं चासौ सश्चेति हंसः इत्युक्तं भवति । ओ हाक्= त्यागे इति धातोः हशब्दो दोषत्यागवाची । वर्श्वासौ सुखरूपश्चेति वसुः इत्यर्थः । अद्भ्यो जाताः पदार्था अब्जाः, गवि= पृथिव्यां जाता गोजाः, अद्रेर्जाताः पदार्था अद्रिजाः, तेषब्जादिपदार्थेषु स्थितत्वादब्जादिनामक इत्यर्थः । ऋतेषु= मुक्तेषु नियामकतया जात इति ऋतजाः । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह- गता इति ॥२.२.२॥(वरद.खं.) अब्जा गोजा इत्यादि ॥ गोषा इन्दो नृषा अस्य श्वसा वाजसा उत इत्यादिवत् प्रथमैकवचनान्तम् । जन-सन-खन-क्रम-गमो विट् इति विट्प्रत्ययान्तत्वात् ॥ २.२.२ ॥(वरद.भा.) ननु प्राण-अपान-ग्रन्थिजीवनहेतुत्वम् अनेकप्रमाणसिद्धम्, अतः कथं न प्राणेन नापानेन इत्यादि युज्यते? इत्यतोऽविरोधेन व्याख्याति- न केवलमिति ॥ २.२.५ ॥(वरद.खं.) अत्र स्वप्नान्तं जागरितान्तं च इत्यारभ्य हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इत्यन्तं वाक्यजातं विष्णुमाहात्म्यप्रतिपादनपरम् इति परस्परसम्बन्धोऽन्वेषणीयः । विष्णोरपि पुरुषत्वाविशेषात् ॥ २.२.६ ॥(वरद.भा.) य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः इति जीवानां यद् ब्रह्मनियामकत्वमुक्तं तदेव दृष्टान्तेनोपपाद्यते- अग्निर्यथैक इति॥ तद्व्याख्याति- अग्निरिति ॥ जीवस्य ईश्वरप्रतिबिम्बत्वे तदभेदः स्यात्? बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्याद्, इत्यत आह- बहिश्चेति ॥ ततः परमेश्वरस्य सर्वगतत्वात् । कथं जीवो बहिः? इत्यत आह- बाह्या इति ॥ प्रतिरूपो बभूव इति लिटो प्रयोगबलेन प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वम्, एकवचनप्रयोगाच्चैकस्यैव जीवस्य प्रतिबिम्बत्वम्; न सर्वजीवानाम्? इति शङ्का स्याद्, एतदाशङ्काद्वयं निवर्तयितुमाह- अनादीति ॥ २.२.९-१०॥परमेश्वरस्य सर्वभूतेष्ववस्थितत्वे तत्तद्दोषेण दोषित्वं स्याद् इत्यत उच्यते- सूर्य इति ॥ तद्व्याचष्टे- सूर्य इति ॥ दुःखकारणे सत्यपि दुःखालेपस्य किं कारणम् ? इत्यत उक्तम्- स्वतन्त्रत्वादिति ॥ २.२.११॥(वरद.खं.) कथं लोकदुःखेन लेपाभावः? इत्यत आह- एको वशीति ॥ २.२.१२॥(वरद.भा.) परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमेव कुतः? इत्यत उच्यते- नित्यो नित्यानामिति ॥ तद्व्याचष्टे- चेतनाभासक इति ॥ हरिः परमश्चेतनो यतः अतः स्वतन्त्रः इति शेषः । स्वतन्त्रत्वाद् असौ विष्णुः दोषैर्न लिप्यते। तत् कुतः? इत्यतः स्वतन्त्रत्व-दोषलेपाभावयोर्व्याप्तिः इत्याह- स्वतन्त्रो हीति ॥ ' एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा इत्यनेन सर्वशरीरेष्वेक एव जीव इति प्रतिपाद्यते इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणवचनेनोक्तमप्यर्थं स्ववाक्येन विशदयति - स एक इति ॥ जीवस्य परमात्मनो नितरां भिन्नत्वे युक्तिमाह- परतन्त्रत्वादिति ॥ बभूव इति लिट्प्रयोगे प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वं न भवति इत्यत्र प्रयोगं दर्शयति- आत्मैवेदमिति ॥ यथा आत्मैवेदमग्र आसीद् इत्यत्र लङ्प्रयोगेन सत्तायाः कादाचित्कत्वप्रतीतावपि सार्वकालिकत्वं तस्य अङ्गीक्रियते, एवं बभूव इत्यत्रापीत्यर्थः । ननु किमर्थम् एवं व्याख्यायते? सर्वाद्वैतं प्रतिपाद्यते इत्येवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह- आत्मनि स्थमिति॥ तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् इत्यत्र तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् इति पूर्वप्रस्तुतं ज्ञानिसुखं परामृश्यते' इति प्रतीतिनिरासायाऽह- एतदिति ॥ ननु किमर्थम् एवम् ? ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति किं न स्याद्? इत्यत आह- ज्ञानीति ॥ तत् कुतः? इत्यत्राऽह- ब्रह्मादीनामिति ॥ २.२.१३॥(वरद.खं.) तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः इत्युक्तं फलं विशदयति- नित्यो नित्यानामिति ॥ चतुर्विधानां भावानां नित्यानां नित्यः । तच्चोक्तम्- 'अनित्यत्वं देहहानिः दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेस्सदा ॥' इति ।सर्वज्ञत्वात् चेतनानां चेतनः ॥ २.२.१३ ॥॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥</span>—०— अथ द्वितीये तृतीया वल्ली</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-32" id="VaradatirthaCommentary-32"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) हंसः शुचिषद् इति मन्त्रं दुर्गमत्वाद् व्याचष्टे- नित्यमिति॥ अनेन- हं चासौ सश्चेति हंसः इत्युक्तं भवति । ओ हाक्= त्यागे इति धातोः हशब्दो दोषत्यागवाची । वर्श्वासौ सुखरूपश्चेति वसुः इत्यर्थः । अद्भ्यो जाताः पदार्था अब्जाः, गवि= पृथिव्यां जाता गोजाः, अद्रेर्जाताः पदार्था अद्रिजाः, तेषब्जादिपदार्थेषु स्थितत्वादब्जादिनामक इत्यर्थः । ऋतेषु= मुक्तेषु नियामकतया जात इति ऋतजाः । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह- गता इति ॥२.२.२॥(वरद.खं.) अब्जा गोजा इत्यादि ॥ गोषा इन्दो नृषा अस्य श्वसा वाजसा उत इत्यादिवत् प्रथमैकवचनान्तम् । जन-सन-खन-क्रम-गमो विट् इति विट्प्रत्ययान्तत्वात् ॥ २.२.२ ॥(वरद.भा.) ननु प्राण-अपान-ग्रन्थिजीवनहेतुत्वम् अनेकप्रमाणसिद्धम्, अतः कथं न प्राणेन नापानेन इत्यादि युज्यते? इत्यतोऽविरोधेन व्याख्याति- न केवलमिति ॥ २.२.५ ॥(वरद.खं.) अत्र स्वप्नान्तं जागरितान्तं च इत्यारभ्य हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि इत्यन्तं वाक्यजातं विष्णुमाहात्म्यप्रतिपादनपरम् इति परस्परसम्बन्धोऽन्वेषणीयः । विष्णोरपि पुरुषत्वाविशेषात् ॥ २.२.६ ॥(वरद.भा.) य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः इति जीवानां यद् ब्रह्मनियामकत्वमुक्तं तदेव दृष्टान्तेनोपपाद्यते- अग्निर्यथैक इति॥ तद्व्याख्याति- अग्निरिति ॥ जीवस्य ईश्वरप्रतिबिम्बत्वे तदभेदः स्यात्? बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्याद्, इत्यत आह- बहिश्चेति ॥ ततः परमेश्वरस्य सर्वगतत्वात् । कथं जीवो बहिः? इत्यत आह- बाह्या इति ॥ प्रतिरूपो बभूव इति लिटो प्रयोगबलेन प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वम्, एकवचनप्रयोगाच्चैकस्यैव जीवस्य प्रतिबिम्बत्वम्; न सर्वजीवानाम्? इति शङ्का स्याद्, एतदाशङ्काद्वयं निवर्तयितुमाह- अनादीति ॥ २.२.९-१०॥परमेश्वरस्य सर्वभूतेष्ववस्थितत्वे तत्तद्दोषेण दोषित्वं स्याद् इत्यत उच्यते- सूर्य इति ॥ तद्व्याचष्टे- सूर्य इति ॥ दुःखकारणे सत्यपि दुःखालेपस्य किं कारणम् ? इत्यत उक्तम्- स्वतन्त्रत्वादिति ॥ २.२.११॥(वरद.खं.) कथं लोकदुःखेन लेपाभावः? इत्यत आह- एको वशीति ॥ २.२.१२॥(वरद.भा.) परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमेव कुतः? इत्यत उच्यते- नित्यो नित्यानामिति ॥ तद्व्याचष्टे- चेतनाभासक इति ॥ हरिः परमश्चेतनो यतः अतः स्वतन्त्रः इति शेषः । स्वतन्त्रत्वाद् असौ विष्णुः दोषैर्न लिप्यते। तत् कुतः? इत्यतः स्वतन्त्रत्व-दोषलेपाभावयोर्व्याप्तिः इत्याह- स्वतन्त्रो हीति ॥ ' एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा इत्यनेन सर्वशरीरेष्वेक एव जीव इति प्रतिपाद्यते इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणवचनेनोक्तमप्यर्थं स्ववाक्येन विशदयति - स एक इति ॥ जीवस्य परमात्मनो नितरां भिन्नत्वे युक्तिमाह- परतन्त्रत्वादिति ॥ बभूव इति लिट्प्रयोगे प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वं न भवति इत्यत्र प्रयोगं दर्शयति- आत्मैवेदमिति ॥ यथा आत्मैवेदमग्र आसीद् इत्यत्र लङ्प्रयोगेन सत्तायाः कादाचित्कत्वप्रतीतावपि सार्वकालिकत्वं तस्य अङ्गीक्रियते, एवं बभूव इत्यत्रापीत्यर्थः । ननु किमर्थम् एवं व्याख्यायते? सर्वाद्वैतं प्रतिपाद्यते इत्येवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह- आत्मनि स्थमिति॥ तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम् इत्यत्र तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् इति पूर्वप्रस्तुतं ज्ञानिसुखं परामृश्यते' इति प्रतीतिनिरासायाऽह- एतदिति ॥ ननु किमर्थम् एवम् ? ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति किं न स्याद्? इत्यत आह- ज्ञानीति ॥ तत् कुतः? इत्यत्राऽह- ब्रह्मादीनामिति ॥ २.२.१३॥(वरद.खं.) तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः इत्युक्तं फलं विशदयति- नित्यो नित्यानामिति ॥ चतुर्विधानां भावानां नित्यानां नित्यः । तच्चोक्तम्- 'अनित्यत्वं देहहानिः दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो हरेस्सदा ॥' इति ।सर्वज्ञत्वात् चेतनानां चेतनः ॥ २.२.१३ ॥॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥ —०— अथ द्वितीये तृतीया वल्ली</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-33" id="VaradatirthaCommentary-33" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body">(वरद.भा.) सर्वस्यापि परमेश्वराधीनत्वं प्रकारान्तरेण निरूप्यते- ऊर्ध्वमूल-मित्यादिना ॥ तद् दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे- सर्वोच्च इति ॥ ननु जगद्-वृक्षस्याश्वत्थत्वं कथम् ? इत्यत आह- सोऽश्व इति ॥ ननु उत्पत्तिविनाशवतः प्रपञ्चस्य सनातनत्वं कथम् ?इत्यत आह- प्रवाहत इति ॥ कुतः प्रवाहतोऽनादित्वमङ्गीकर्तव्यम्, मुख्यत एव किन्न स्याद् ? इत्यत आह- मुख्यामृत इति ॥ तदेव विवृणोति- जगदिति ॥ यदि जगतो मुख्यामृतत्वं तर्हि विष्णोरेव मुख्यामृतत्वमिति वेदादिप्रसिद्धिर्विरुद्धा स्यात् । अतः प्रवाहत एव जगतो नित्यत्वं न मुख्यत इत्यर्थः ॥ २.३.१ ॥(वरद.खं.) सर्वस्यापि हर्यधीनत्वं प्रकारान्तरेण निरूप्यते- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख इत्यारभ्य यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि इत्यन्तेन प्रबन्धेन ॥ एष सनातनोऽवाक्शाखोऽश्वत्थो यदूर्ध्वमूलः यद्विष्ण्वाख्यो- त्तमवस्तुमूलवान् तद्वस्तु शुक्रम् इत्यादिशब्दैरभिधीयत इत्यर्थः ॥ २.३.१ ॥(वरद.भा.) यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निस्सृतम् इत्यस्यार्थः- प्राणाख्य इति ॥ हरौ इति निमित्तसप्तमी ॥२.३.२ ॥(वरद.खं.) एतच्च विष्णुज्ञानं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम् अन्यत्र अलाभाद् इति भावेन तस्य फलमाह- इहेति ॥ इह मनुष्यजन्मनि शरीरस्य विस्रसः प्राक् शरीरविस्रंसात् पूर्वमेव बोद्धुं हरितत्त्वं ज्ञातुम् अशकच्चेत् समर्थो भवेच्चेत् ततः तस्मादेव ज्ञानाद्= ज्ञानसामर्थ्यात् स्वर्गेषु लोकेषु वैकुण्ठादिलोकेषु शरीरत्वाय दिव्यशरीरत्वाय कल्पत इत्यर्थः ॥ २.३.४ ॥(वरद.भा.) परमेश्वरज्ञानं च नानाविधमित्युच्यते- यथाऽऽदर्श इत्यादिना ॥ तस्यार्थः- जीवे स्थितस्तु भगवान् इति ॥ २.३.५ ॥(वरद.खं.) अशकद्बोद्धुम् इत्यत्र बोधः प्रसक्तः । स च नानाविध इत्याह- यथाऽऽदर्श इति ॥ यथाऽप्सु परीव दृश्यत इति ॥ यथा जले प्रतिबिम्बं परि परितः सर्वात्मना दृश्यते , गन्धर्वलोके स्थितैः पुरुषैः तथा दृश्यते भगवान् । च्छायातपयोरिति सप्तमीद्विवचनान्तम् ॥ २.३.५ ॥</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-34" id="VaradatirthaCommentary-34" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V09" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><div class="teeka-body">(वरद.खं.) यज्ज्ञानं मोक्षसाधनत्वेनोक्तं तन्निरूपयति- इन्द्रियाणामिति।। पृथग्भावो नामान्योन्यविलक्षणता । उदयास्तमयौ उत्पत्तिनाशौ । पृथगुत्पद्यमानत्वं नाम विषये पृथक्पृथग्वर्तमानत्वम् । यद् इत्यस्य यौ इत्यर्थः । धीरः पुरुष इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां यदुत्पत्तिनाशौ तौ च तेषां पृथग्भावं च मत्वा ज्ञात्वा स्थितो न शोचति इत्यर्थः ।। २.३.६ ।।ननु कथम् उत्पत्त्यादिज्ञानमात्रेण शोकाभावः ? इत्यत, इन्द्रियोत्पत्तिज्ञानं नाम परमेश्वरकृतत्वादिज्ञानमेव, न तु उत्पत्तिमात्रज्ञानमित्याह- इन्द्रियेभ्य इति ।।७।।(वरद.भा.) ननु ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इत्यादिना तावत्तारतम्यं निरूपितम्, पुनश्च ‘इन्द्रियेभ्यः परं मनः’ इत्यादिना तत् किमर्थं निरूप्यते ? इत्यत्राऽह- पुनरपीति ।। भवेदेवमुभयत्र तारतम्यकथनस्याभिप्रायकल्पनं ‘देवता-तारतम्यपूर्वकं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञापन एव सर्वेदानां तात्पर्यम्’ इत्यस्यार्थस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः ? इत्यत आह- तारतम्येति ।।२.३.८।।(वरद.खं.) अलिङ्गो अनुमापकधर्मरहितः । तस्य ज्ञानं केनेन्द्रियेण भवति ? इत्यत आह- न सन्दृश इति ।। तस्य विष्णो रूपं सन्दृशे सम्यग्दर्शने= सम्यग्दर्शनविषयतया न तिष्ठति । तत् कथम्? इत्यत आह- न चक्षुषेति।। कथं तर्हि ज्ञायते ? इत्यत्राऽह- हृदेति ।। हृदा स्नेहयुक्तया मनीषा मनीषया= प्रज्ञया मनसा मनइन्द्रियेण अभिक्लृप्तो ध्यातः सन्दृश्यत इत्यर्थः । ततश्च किम् ? इत्यत आह- य एनमिति ।। अनेन- ‘भक्तिरेव मुख्यसाधनम्’ इत्युक्तं भवति ।। २.३.९ ।।ज्ञानस्यावान्तरसाधनमाह- यदेति ।। यदा यस्यामवस्थायां पञ्च ज्ञानानि पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सहावतिष्ठन्त एवं स्थितान्येव भवन्ति, न तु विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, बुद्धिश्च न विचेष्टति न स्वविषयं प्रति चेष्टते, ताम् अवस्थां परमज्ञानसाधनत्वात् परमगतिमाहुः ।। २.३.१० ।।(वरद.भा.) ‘योगो हि प्रभवाप्ययौ’ इत्यत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशाद् उत्पत्तिनाशावेव योग इति प्रतीतिनिरासायाऽह- प्रभवेति ।। ननु ‘प्रति’शब्दा-ध्याहारेऽपि कथं प्रभवाप्ययोरेव योगत्वम् ? भगवद्विषयत्वाभावाद् इत्यत आह- भगवत इति ।। भगवतस्सकाशाद् जगतः प्रभवाप्ययौ भवत इत्येवं ज्ञानं योगो भवति । योगश्च धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च । तत्र ‘खण्डस्मृतिर्धारणा’, ‘अखण्डा ध्यानम्’, ‘अप्रयत्नेन भगवति मनसोऽभिनिवेशनं समाधिः’ इति विवेकः ।। २.३.११ ।।(वरद.खं.) ताम् इन्द्रियधारणात्मिकामवस्थां स्थिरां सतीं योगम् इति च मन्यन्ते महान्तः, धारणा-ध्यान-समाधिरूपस्य योगस्य साधनत्वात्, प्रत्याहाराद्धि धारणादिकं जायते । कथम् इन्द्रियधारणावस्थाया योगसाधनत्वम्? इत्यत आह- अप्रमत्त इति।। यस्यामवस्थायामिन्द्रियधारणा जायते तदा तस्यामवस्थायाम् अप्रमत्तः प्रमादरहितो भवति । ततश्च परमेश्वरकर्तृक-सृष्टिसंहारौ प्रति योगः ध्यानादिरूपयोगो भवति इत्यर्थः ।। २.३.११ ।।(वरद.भा.) ‘अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते’ इत्यत्र ‘कैरपि धर्मैर्विना अस्तित्वमात्रं यो ब्रह्मण उपदिशति तस्मादेव ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते, नान्यस्मात् सगुणब्रह्मोपदेष्टुः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे- अधिक इति ।। अत्र ‘अ’कार आधिक्यवाची ‘स’कारः सत्तायुक्तवस्तुवाची, अतः ‘अस्ति’इत्युक्ते ‘स्वतोऽधिकः’ इति सिध्यति । न केवलमस्तीति ज्ञानमात्रेणालम्; किन्तु? चेतनाचेतनात्मक-जगत्स्रष्टृत्वेन च ज्ञातव्य इत्युच्यते ।। २.३.१२ ।।(वरद.खं.) ‘न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्’ इत्युक्तम्, तद् उपलक्षणम्- अन्येन्द्रियैरपि तन्न पश्यतीत्याह- नैवेति ।। कथं तर्हि तस्य ज्ञानं भवति? इत्यत आह- अस्तीति ।। तद् ब्रह्म अस्ति सर्वस्मादपि सत उत्तम इति यो गुरुरुपदिशति तस्य सकाशादेव उपलभ्यते , न तु तस्मात् पुरुषाद् अन्यत्र अन्यतो ज्ञातुं शक्यत इति ।। २.३.१२ ।।(वरद.भा.) ‘अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः’ इति । तस्यार्थः- प्रकृतेः पुरुषाणां चेति ।। परमेश्वरास्तित्वज्ञानस्य फलमुच्यते- अस्तीत्येवोप-लब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदतीति ।। ‘उपलब्धस्य’इति उपलब्धिमत इत्यर्थः। प्रसादेन किं भवति? इत्याह- तत्प्रसादादिति ।। तद् विष्णोः प्रसादात् तस्य विष्णोः प्रसादात् तस्यैव विष्णोः सत्तः सर्वस्मादपि सतः, आधिक्यं ज्ञायते । तथाविदः सर्वस्मादपि सतो विष्णोराधिक्यविदः पुनरपि विष्णोः प्रसादो भवति ।नन्वेवं सत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यात्- ‘प्रसादाद् अधिक्यज्ञानं भवति, आधिक्यज्ञाने सति प्रसादो भवति’ इत्यङ्गीकाराद् इत्यतो नान्योन्याश्रयः, व्यक्तिभेदाङ्गीकारादित्याह- अनादीति ।। अनादिकालम् आरभ्य सामान्याकारेण सर्वस्मादपि विष्णोः आधिक्यं जानतः पुरुषस्य प्रसादद्वारा सर्वोत्तमत्वज्ञानं पुनः पुनरभिवृद्धिमेति इति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । ननु अनादिकालाद् इति किमर्थम् ? पूर्वं सामान्याकारेण विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानरहितस्यापि पश्चात् तद्विषयज्ञानं भविष्यतीति किं न स्याद् ? इत्यत आह- येषामिति।। ननु मोक्षे योग्यानां केषाञ्चित् पूर्वम् असदपि विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानं पश्चादुपजायत एव, अतो नायं नियमः? इत्यत आह- अभिभूतमिति ।। २.३.१३ ।।(वरद.खं.) न केवलम् ‘अस्ति’ इति ज्ञानेनालम्; किन्तु? सर्वसृष्टिकर्तृत्वेन च ज्ञातव्यमित्याह- अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति ।। ‘तद् ब्रह्म अस्ति, सर्वस्मादपि उत्तमम्, चेतनाचेतनतत्त्वभावकं च’ इत्युपलब्धव्यम्= ज्ञातव्यमित्यर्थः । ‘अस्ति’ इति ज्ञाने किं फलं भवति ? इत्यत आह- अस्तीति ।। उपलब्धस्येति।। उपलब्धिमत इत्यर्थः । तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावो भगवान् ।। २.३.१३ ।।(वरद.भा.) तत्त्वभावप्रसादाच्च अन्तःकरणविकारभूत-कामादिप्रपञ्च-निवृत्तिर्भवतीत्युच्यते- यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इति ।। ‘तत्र जीवस्य काममात्रनिवृत्तिः कथ्यते’ इति प्रतीतिं निराकुर्वन्नेव कामादिनिवृत्त्यनन्तरम् अमृतो भवतीति कथं युज्यते ? कामादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण मोक्षाभावाद् इत्याशङ्कां परिहरति- अन्तःकरणेति ।। २.३.१४ ।।(वरद.खं.) प्रसादे च सति किं भवति ? इत्यत आह- यदेति ।। भगवत्प्रसादे सति मनोमयाः कामा निवर्तन्ते । यदा च ते निवर्तन्ते अथ तदनन्तरं मर्त्यः सन् मरणादिधर्मकस्सन् अमृतो भवति मृत्युवर्जितो भवतीत्यर्थः ।।२.३.१४।।(वरद.भा.) ननु हृदयस्य परमसूक्ष्मवस्तुत्वात् कथं तस्य ग्रन्थयो भवन्ति? इत्यतः संशयविपर्ययादय एव तस्य ग्रन्थयः, नान्य इत्याह- मिथ्याज्ञानेति ।।२.३.१५।।(वरद.खं.) भगवज्ज्ञानेन अज्ञानविपर्ययादि-हृदयग्रन्थिनिवृत्तिरपि भवतीत्याह- यदेति ।। एतावदनुशासनमिति ।। एतावदर्थं सर्वशास्त्राणाम् अनुशासनं शिक्षेति विष्णुप्रसादेनाज्ञानविपर्ययादिनिवृत्तौ मोक्षो भवेदिति यतः, अतः सर्वैरपि वेदैस्तस्य गुणोत्कर्षं ज्ञात्वा तत्प्रसादमापादयेदिति । एतदर्थं शास्त्राणामनुशासनमित्यर्थः ।। २.३.१५ ।।ज्ञानिनां मोक्षः कदा भवति? इत्यत उच्यते- शतं चैका चेत्यादि ।। यदा ब्रह्मनाड्या उत्क्रमणं तदा मोक्षः । अन्यदा नेति परिहाराभिप्रायः ।।२.३.१६।।</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-34" id="VaradatirthaCommentary-34" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V09" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><div class="teeka-body">(वरद.खं.) यज्ज्ञानं मोक्षसाधनत्वेनोक्तं तन्निरूपयति- इन्द्रियाणामिति।। पृथग्भावो नामान्योन्यविलक्षणता । उदयास्तमयौ उत्पत्तिनाशौ । पृथगुत्पद्यमानत्वं नाम विषये पृथक्पृथग्वर्तमानत्वम् । यद् इत्यस्य यौ इत्यर्थः । धीरः पुरुष इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां यदुत्पत्तिनाशौ तौ च तेषां पृथग्भावं च मत्वा ज्ञात्वा स्थितो न शोचति इत्यर्थः ।। २.३.६ ।।ननु कथम् उत्पत्त्यादिज्ञानमात्रेण शोकाभावः ? इत्यत, इन्द्रियोत्पत्तिज्ञानं नाम परमेश्वरकृतत्वादिज्ञानमेव, न तु उत्पत्तिमात्रज्ञानमित्याह- इन्द्रियेभ्य इति ।।७।।(वरद.भा.) ननु ‘इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः’ इत्यादिना तावत्तारतम्यं निरूपितम्, पुनश्च ‘इन्द्रियेभ्यः परं मनः’ इत्यादिना तत् किमर्थं निरूप्यते ? इत्यत्राऽह- पुनरपीति ।। भवेदेवमुभयत्र तारतम्यकथनस्याभिप्रायकल्पनं ‘देवता-तारतम्यपूर्वकं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञापन एव सर्वेदानां तात्पर्यम्’ इत्यस्यार्थस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः ? इत्यत आह- तारतम्येति ।।२.३.८।।(वरद.खं.) अलिङ्गो अनुमापकधर्मरहितः । तस्य ज्ञानं केनेन्द्रियेण भवति ? इत्यत आह- न सन्दृश इति ।। तस्य विष्णो रूपं सन्दृशे सम्यग्दर्शने= सम्यग्दर्शनविषयतया न तिष्ठति । तत् कथम्? इत्यत आह- न चक्षुषेति।। कथं तर्हि ज्ञायते ? इत्यत्राऽह- हृदेति ।। हृदा स्नेहयुक्तया मनीषा मनीषया= प्रज्ञया मनसा मनइन्द्रियेण अभिक्लृप्तो ध्यातः सन्दृश्यत इत्यर्थः । ततश्च किम् ? इत्यत आह- य एनमिति ।। अनेन- ‘भक्तिरेव मुख्यसाधनम्’ इत्युक्तं भवति ।। २.३.९ ।।ज्ञानस्यावान्तरसाधनमाह- यदेति ।। यदा यस्यामवस्थायां पञ्च ज्ञानानि पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सहावतिष्ठन्त एवं स्थितान्येव भवन्ति, न तु विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, बुद्धिश्च न विचेष्टति न स्वविषयं प्रति चेष्टते, ताम् अवस्थां परमज्ञानसाधनत्वात् परमगतिमाहुः ।। २.३.१० ।।(वरद.भा.) ‘योगो हि प्रभवाप्ययौ’ इत्यत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशाद् उत्पत्तिनाशावेव योग इति प्रतीतिनिरासायाऽह- प्रभवेति ।। ननु ‘प्रति’शब्दा-ध्याहारेऽपि कथं प्रभवाप्ययोरेव योगत्वम् ? भगवद्विषयत्वाभावाद् इत्यत आह- भगवत इति ।। भगवतस्सकाशाद् जगतः प्रभवाप्ययौ भवत इत्येवं ज्ञानं योगो भवति । योगश्च धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च । तत्र ‘खण्डस्मृतिर्धारणा’, ‘अखण्डा ध्यानम्’, ‘अप्रयत्नेन भगवति मनसोऽभिनिवेशनं समाधिः’ इति विवेकः ।। २.३.११ ।।(वरद.खं.) ताम् इन्द्रियधारणात्मिकामवस्थां स्थिरां सतीं योगम् इति च मन्यन्ते महान्तः, धारणा-ध्यान-समाधिरूपस्य योगस्य साधनत्वात्, प्रत्याहाराद्धि धारणादिकं जायते । कथम् इन्द्रियधारणावस्थाया योगसाधनत्वम्? इत्यत आह- अप्रमत्त इति।। यस्यामवस्थायामिन्द्रियधारणा जायते तदा तस्यामवस्थायाम् अप्रमत्तः प्रमादरहितो भवति । ततश्च परमेश्वरकर्तृक-सृष्टिसंहारौ प्रति योगः ध्यानादिरूपयोगो भवति इत्यर्थः ।। २.३.११ ।।(वरद.भा.) ‘अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते’ इत्यत्र ‘कैरपि धर्मैर्विना अस्तित्वमात्रं यो ब्रह्मण उपदिशति तस्मादेव ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते, नान्यस्मात् सगुणब्रह्मोपदेष्टुः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे- अधिक इति ।। अत्र ‘अ’कार आधिक्यवाची ‘स’कारः सत्तायुक्तवस्तुवाची, अतः ‘अस्ति’इत्युक्ते ‘स्वतोऽधिकः’ इति सिध्यति । न केवलमस्तीति ज्ञानमात्रेणालम्; किन्तु? चेतनाचेतनात्मक-जगत्स्रष्टृत्वेन च ज्ञातव्य इत्युच्यते ।। २.३.१२ ।।(वरद.खं.) ‘न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्’ इत्युक्तम्, तद् उपलक्षणम्- अन्येन्द्रियैरपि तन्न पश्यतीत्याह- नैवेति ।। कथं तर्हि तस्य ज्ञानं भवति? इत्यत आह- अस्तीति ।। तद् ब्रह्म अस्ति सर्वस्मादपि सत उत्तम इति यो गुरुरुपदिशति तस्य सकाशादेव उपलभ्यते , न तु तस्मात् पुरुषाद् अन्यत्र अन्यतो ज्ञातुं शक्यत इति ।। २.३.१२ ।।(वरद.भा.) ‘अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः’ इति । तस्यार्थः- प्रकृतेः पुरुषाणां चेति ।। परमेश्वरास्तित्वज्ञानस्य फलमुच्यते- अस्तीत्येवोप-लब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदतीति ।। ‘उपलब्धस्य’इति उपलब्धिमत इत्यर्थः। प्रसादेन किं भवति? इत्याह- तत्प्रसादादिति ।। तद् विष्णोः प्रसादात् तस्य विष्णोः प्रसादात् तस्यैव विष्णोः सत्तः सर्वस्मादपि सतः, आधिक्यं ज्ञायते । तथाविदः सर्वस्मादपि सतो विष्णोराधिक्यविदः पुनरपि विष्णोः प्रसादो भवति ।नन्वेवं सत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यात्- ‘प्रसादाद् अधिक्यज्ञानं भवति, आधिक्यज्ञाने सति प्रसादो भवति’ इत्यङ्गीकाराद् इत्यतो नान्योन्याश्रयः, व्यक्तिभेदाङ्गीकारादित्याह- अनादीति ।। अनादिकालम् आरभ्य सामान्याकारेण सर्वस्मादपि विष्णोः आधिक्यं जानतः पुरुषस्य प्रसादद्वारा सर्वोत्तमत्वज्ञानं पुनः पुनरभिवृद्धिमेति इति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । ननु अनादिकालाद् इति किमर्थम् ? पूर्वं सामान्याकारेण विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानरहितस्यापि पश्चात् तद्विषयज्ञानं भविष्यतीति किं न स्याद् ? इत्यत आह- येषामिति।। ननु मोक्षे योग्यानां केषाञ्चित् पूर्वम् असदपि विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानं पश्चादुपजायत एव, अतो नायं नियमः? इत्यत आह- अभिभूतमिति ।। २.३.१३ ।।(वरद.खं.) न केवलम् ‘अस्ति’ इति ज्ञानेनालम्; किन्तु? सर्वसृष्टिकर्तृत्वेन च ज्ञातव्यमित्याह- अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति ।। ‘तद् ब्रह्म अस्ति, सर्वस्मादपि उत्तमम्, चेतनाचेतनतत्त्वभावकं च’ इत्युपलब्धव्यम्= ज्ञातव्यमित्यर्थः । ‘अस्ति’ इति ज्ञाने किं फलं भवति ? इत्यत आह- अस्तीति ।। उपलब्धस्येति।। उपलब्धिमत इत्यर्थः । तत्त्वं भावयतीति तत्त्वभावो भगवान् ।। २.३.१३ ।।(वरद.भा.) तत्त्वभावप्रसादाच्च अन्तःकरणविकारभूत-कामादिप्रपञ्च-निवृत्तिर्भवतीत्युच्यते- यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इति ।। ‘तत्र जीवस्य काममात्रनिवृत्तिः कथ्यते’ इति प्रतीतिं निराकुर्वन्नेव कामादिनिवृत्त्यनन्तरम् अमृतो भवतीति कथं युज्यते ? कामादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण मोक्षाभावाद् इत्याशङ्कां परिहरति- अन्तःकरणेति ।। २.३.१४ ।।(वरद.खं.) प्रसादे च सति किं भवति ? इत्यत आह- यदेति ।। भगवत्प्रसादे सति मनोमयाः कामा निवर्तन्ते । यदा च ते निवर्तन्ते अथ तदनन्तरं मर्त्यः सन् मरणादिधर्मकस्सन् अमृतो भवति मृत्युवर्जितो भवतीत्यर्थः ।।२.३.१४।।(वरद.भा.) ननु हृदयस्य परमसूक्ष्मवस्तुत्वात् कथं तस्य ग्रन्थयो भवन्ति? इत्यतः संशयविपर्ययादय एव तस्य ग्रन्थयः, नान्य इत्याह- मिथ्याज्ञानेति ।।२.३.१५।।(वरद.खं.) भगवज्ज्ञानेन अज्ञानविपर्ययादि-हृदयग्रन्थिनिवृत्तिरपि भवतीत्याह- यदेति ।। एतावदनुशासनमिति ।। एतावदर्थं सर्वशास्त्राणाम् अनुशासनं शिक्षेति विष्णुप्रसादेनाज्ञानविपर्ययादिनिवृत्तौ मोक्षो भवेदिति यतः, अतः सर्वैरपि वेदैस्तस्य गुणोत्कर्षं ज्ञात्वा तत्प्रसादमापादयेदिति । एतदर्थं शास्त्राणामनुशासनमित्यर्थः ।। २.३.१५ ।।ज्ञानिनां मोक्षः कदा भवति? इत्यत उच्यते- शतं चैका चेत्यादि ।। यदा ब्रह्मनाड्या उत्क्रमणं तदा मोक्षः । अन्यदा नेति परिहाराभिप्रायः ।।२.३.१६।।</div></div>

<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-35" id="VaradatirthaCommentary-35" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V17" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V17 KKN_C02_S03_V18 KKN_C02_S03_V19"><div class="teeka-body">(वरद.) भगवदपरोक्षज्ञानार्थं प्रधानसाधनं निरूप्यते- अङ्गुष्ठमात्र इति ।। तस्य स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद् इति जीवस्य यद् बाह्यं शरीरं तस्माज्जीवात्मानं विवेचयेद् इत्यन्यथाऽर्थनिरासार्थं व्याचष्टे- शरीरेति ।। जीवस्य विष्णुशरीरत्वे बीजमाह- तद्वशग इति ।। बीजान्तरमाह- अधिष्ठित इति ।।। ततः शरीररूपाद् जीवाद् विष्णुं पृथग् भिन्नत्वेन जानीयाद् इत्यर्थः । तदेव विवृणोति- स्वाख्यादिति ।। जीवस्य विष्णुशरीरत्वे तदधिष्ठितत्वे च प्रमाणमाह- यस्येत्यादिना ।। इतोऽप्यत्र जीवाद् ईश्वरस्य पृथग्भाव एवोच्यते; न देहात् पृथग्भाव इत्याह- जनानामिति ।।ननु अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः इत्येतद् विष्णुपरमिति न युज्यते ? सर्वगतस्य तस्याङ्गुष्ठमात्रत्वायोगाद्, इत्यत आह- देहेति ।। सर्वगतस्यापि रूपविशेषेणाङ्गुष्ठमात्रत्वं न विरुध्यत इत्यर्थः । अस्तु तर्हि जनानां हृदये सन्निविष्ट इत्युक्तत्वात् पूर्वार्धस्य विष्णुविषयत्वम्, तथापि तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद् इत्यस्य जीवस्य देहाद् ईश्वरं पृथक्कुर्याद् इत्येवार्थः किं न स्याद् ? इत्यत आह- संसारीति ।। विष्णोः संसारिशरीरिणा भेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदाभिधानम् असङ्गतमेव भवतीत्यर्थः ।ननु विष्णोः संसारिशरीरिणा भेदस्य वादिसिद्धत्वाभावेऽपि लोकसिद्धत्वात् तस्य निषेधो सम्भवति श्रुत्यादौ, आरोपितरजतस्येवेत्यत आह- न चेति।। जनानां हृदये इत्युक्तत्वात् । पूर्वार्धे जीवातिरिक्तं वस्तु प्रतिपाद्यते इति यद् उक्तं तत्र कथं जीवातिरेकसिद्धिः, इत्यत आह- जनानामिति ।। जनानां पुरुषं प्रत्याधारत्वेन, पुरुषस्य च हृदये सन्निविष्ट इत्याधेयत्वेन प्रतीतेः जीवानां च अङ्गुष्ठप्रमाणकपुरुषस्य च भेदोऽवगम्यत इत्यर्थः । इतोऽपि पूर्वार्धोक्तो न जीव इत्याह- नेति ।। अङ्गुष्ठप्रमाणत्वं हि विष्णोरेव प्रसिद्धम्, न जीवस्य । तस्य बालाग्रशतभागस्थितगोपुच्छलोमशतांशपरिमाणप्रसिद्धेः। अतश्चाङ्गुष्ठपरिमितत्वेनोक्तो हरिरेवेति भावः। स्वव्याख्यानमुपसंहरति- अत इति ।। अशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति- अतस्सर्वोत्तम इति ।। २.३.१७ ।।(वरद.खं.) एतद्विद्यायाः फलमाह- मृत्युप्रोक्तामिति।। य अन्योऽपि पुरुष एवमेव अध्यात्मविद् उक्तप्रकारेणाध्यात्मज्ञानवान् सोऽपि ब्रह्म प्राप्तो भवति इत्यर्थः ।। २.३.१८ ।।(वरद.भा.) एवं समापितभाष्योऽपि भगवान् भाष्यकारो ग्रन्थावसानेऽपि भगवन्नमस्कारलक्षणं मङ्गलमाचरति- नम इति ।।इत्थं वरदतीर्थेन यतिना यतचेतसा ।वाक्पुष्पमालया विष्णुः प्रीतो भवति पूजितः ॥॥ इति श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः समाप्तः ॥</div></div>

@@ Line 39: / Line 39: @@
 <div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-30" id="VaradatirthaCommentary-30"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा.) <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्योस्स मृत्युमाप्नोति</span></span> इत्यत्रानर्थकथनेन गुणक्रियादीनां भगवता भेदाभेद एव निषिध्यते; न तु गुणादीनां भगवत्प्रतियोगिकभेददर्शने कश्चिदनर्थ उक्तः । अतो गुणादीनां भगवता भेद एव इति अयं पक्षः साधीयान् एव ? इति कस्यचिच्छङ्का स्यात् तां निवर्तयितुं <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">एवं धर्मान्</span></span> इति तृतीयानर्थकथनमित्यर्थः । एवम् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">एवं धर्मान्</span></span> इत्यस्य सङ्गतिमुक्त्वा अथ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">पर्वतेष्विति</span> ॥ २.१.१४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">(वरद.भा.) ननु मुक्त्यनन्तरं मुक्तानां भगवत्प्रतियोगिकभेदाभावान्मुक्तावपि भगवान् नियामकत्वेनावशिष्यत इत्येवं न युज्यते? इत्याशङ्क्योच्यते- <span class="gr-prateeka">यथोदक-मिति</span> ॥ तत्र <span class="gr-mulaprateeka-block">विजानतो</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">मुनेरात्मा</span> कः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">विजानतो मुनेरिति</span>॥ अत्रैव प्रमाणं चाऽह- <span class="gr-prateeka">सर्वेषामिति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">आत्मा</span> स्वामी । वायोरैक्याभावे अन्येषामैक्यं कुतो न भवेद्? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">आभासेति</span> ॥ २.१.१५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमा वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली</span></span></span></div></div>
 <div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-31" id="VaradatirthaCommentary-31" data-parent-verse="KKN_C02_S02_V01"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> प्रकारान्तरेण भगवतो माहात्म्यं निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">पुरमेकादशद्वार-मिति</span> ॥ तत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अवक्रचेतसोऽजस्य</span> परमेश्वरस्य यद् <span class="gr-mulaprateeka-block">एकादशद्वारं</span> तदधिष्ठानमात्रेण जीवस्य शोको न भवति</span> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">इदमिति</span> ॥ अत्र पुरस्य भगवदधीनत्वं केन पदेनोच्यते? भगवदधीनत्वेन पुरस्यानुष्ठानं च कथम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अजस्येदमिति</span> ॥ अनेन- <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अजस्य</span> इति षष्ठ्यन्तं पदमेव पुरस्य भगवदधीनत्वज्ञापकम्</span> इत्युक्तं भवति । अनुष्ठानं च मत्या भावनमेव । बन्धस्य मिथ्यात्वाद् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">विमुक्तश्च विमुच्यते</span></span> इति वचनम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">विमुक्त इति</span> ॥ २.२.१ ॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-32" id="VaradatirthaCommentary-32"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">हंसः शुचिषद्</span></span> इति मन्त्रं दुर्गमत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">नित्यमिति</span>॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">हं चासौ सश्चेति हंसः</span> इत्युक्तं भवति । <span class="gr-prateeka">ओ हाक्= त्यागे</span> इति धातोः <span class="gr-prateeka">ह</span>शब्दो दोषत्यागवाची । <span class="gr-prateeka">वर्श्वासौ सुखरूपश्चेति <span class="gr-mulaprateeka-block">वसुः</span></span> इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">अद्भ्यो जाताः पदार्था <span class="gr-mulaprateeka-block">अब्जाः</span></span>, <span class="gr-prateeka">गवि= पृथिव्यां जाता <span class="gr-mulaprateeka-block">गोजाः</span></span>, <span class="gr-prateeka">अद्रेर्जाताः पदार्था <span class="gr-mulaprateeka-block">अद्रिजाः</span></span>, तेषब्जादिपदार्थेषु स्थितत्वादब्जादिनामक इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">ऋतेषु= मुक्तेषु नियामकतया जात इति <span class="gr-mulaprateeka-block">ऋतजाः</span></span> । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">गता इति</span> ॥२.२.२॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अब्जा गोजा इत्यादि</span> ॥ <span class="gr-prateeka">गोषा इन्दो नृषा अस्य श्वसा वाजसा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-301">उत</span></span> इत्यादिवत् प्रथमैकवचनान्तम् । <span class="gr-prateeka">जन-सन-खन-क्रम-गमो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-302">विट्</span></span> इति <span class="gr-prateeka">विट्</span>प्रत्ययान्तत्वात् ॥ २.२.२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु प्राण-अपान-ग्रन्थिजीवनहेतुत्वम् अनेकप्रमाणसिद्धम्, अतः कथं <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">न प्राणेन नापानेन</span></span> इत्यादि युज्यते? इत्यतोऽविरोधेन व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">न केवलमिति</span> ॥ २.२.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> अत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वप्नान्तं जागरितान्तं च</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span></span> इत्यन्तं वाक्यजातं विष्णुमाहात्म्यप्रतिपादनपरम् इति परस्परसम्बन्धोऽन्वेषणीयः । विष्णोरपि पुरुषत्वाविशेषात् ॥ २.२.६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः</span></span> इति जीवानां यद् ब्रह्मनियामकत्वमुक्तं तदेव दृष्टान्तेनोपपाद्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अग्निर्यथैक इति</span>॥ तद्व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">अग्निरिति</span> ॥ जीवस्य ईश्वरप्रतिबिम्बत्वे तदभेदः स्यात्? बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्याद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बहिश्चेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ततः</span> परमेश्वरस्य सर्वगतत्वात् । कथं जीवो बहिः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बाह्या इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिरूपो बभूव</span></span> इति लिटो प्रयोगबलेन प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वम्, एकवचनप्रयोगाच्चैकस्यैव जीवस्य प्रतिबिम्बत्वम्; न सर्वजीवानाम्? इति शङ्का स्याद्, एतदाशङ्काद्वयं निवर्तयितुमाह- <span class="gr-prateeka">अनादीति</span> ॥ २.२.९-१०॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">परमेश्वरस्य सर्वभूतेष्ववस्थितत्वे तत्तद्दोषेण दोषित्वं स्याद् इत्यत उच्यते- <span class="gr-prateeka">सूर्य इति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">सूर्य इति</span> ॥ दुःखकारणे सत्यपि दुःखालेपस्य किं कारणम् ? इत्यत उक्तम्- <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रत्वादिति</span> ॥ २.२.११॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> कथं लोकदुःखेन लेपाभावः? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">एको वशीति</span> ॥ २.२.१२॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमेव कुतः? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यो नित्यानामिति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">चेतनाभासक इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">हरिः परमश्चेतनो यतः</span> <span class="gr-prateeka">अतः स्वतन्त्रः</span> इति शेषः । स्वतन्त्रत्वाद् असौ विष्णुः दोषैर्न लिप्यते। तत् कुतः? इत्यतः स्वतन्त्रत्व-दोषलेपाभावयोर्व्याप्तिः इत्याह- <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रो हीति</span> ॥ '<span class="gr-prateeka"> </span>एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा<span class="gr-prateeka"> इत्यनेन सर्वशरीरेष्वेक एव जीव इति प्रतिपाद्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणवचनेनोक्तमप्यर्थं स्ववाक्येन विशदयति - <span class="gr-prateeka">स एक इति</span> ॥ जीवस्य परमात्मनो नितरां भिन्नत्वे युक्तिमाह- <span class="gr-prateeka">परतन्त्रत्वादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">बभूव</span> इति लिट्प्रयोगे प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वं न भवति इत्यत्र प्रयोगं दर्शयति- <span class="gr-prateeka">आत्मैवेदमिति</span> ॥ यथा </span><span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मैवेदमग्र <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-303">आसीद्</span></span><span class="gr-prateeka"> इत्यत्र लङ्प्रयोगेन सत्तायाः कादाचित्कत्वप्रतीतावपि सार्वकालिकत्वं तस्य अङ्गीक्रियते, एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">बभूव</span> इत्यत्रापीत्यर्थः । ननु किमर्थम् एवं व्याख्यायते? </span>सर्वाद्वैतं प्रतिपाद्यते<span class="gr-prateeka"> इत्येवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">आत्मनि स्थमिति</span>॥ </span><span class="gr-prateeka"> </span>तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र </span>तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्<span class="gr-prateeka"> इति पूर्वप्रस्तुतं ज्ञानिसुखं परामृश्यते</span>' इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">एतदिति</span> ॥ ननु किमर्थम् एवम् ? ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानीति</span> ॥ तत् कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मादीनामिति</span> ॥ २.२.१३॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः</span></span> इत्युक्तं फलं विशदयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यो नित्यानामिति</span> ॥ चतुर्विधानां भावानां <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यानां नित्यः</span> । तच्चोक्तम्- <span class="gr-prateeka">'अनित्यत्वं देहहानिः दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-304">हरेस्सदा</span> ॥'</span><span class="gr-prateeka"> इति ।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">सर्वज्ञत्वात् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">चेतनानां चेतनः</span></span> ॥ २.२.१३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">—०—</span> <span class="gr-prateeka">अथ द्वितीये तृतीया वल्ली</span></span></span></div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-32" id="VaradatirthaCommentary-32"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">हंसः शुचिषद्</span></span> इति मन्त्रं दुर्गमत्वाद् व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">नित्यमिति</span>॥ अनेन- <span class="gr-prateeka">हं चासौ सश्चेति हंसः</span> इत्युक्तं भवति । <span class="gr-prateeka">ओ हाक्= त्यागे</span> इति धातोः <span class="gr-prateeka">ह</span>शब्दो दोषत्यागवाची । <span class="gr-prateeka">वर्श्वासौ सुखरूपश्चेति <span class="gr-mulaprateeka-block">वसुः</span></span> इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">अद्भ्यो जाताः पदार्था <span class="gr-mulaprateeka-block">अब्जाः</span></span>, <span class="gr-prateeka">गवि= पृथिव्यां जाता <span class="gr-mulaprateeka-block">गोजाः</span></span>, <span class="gr-prateeka">अद्रेर्जाताः पदार्था <span class="gr-mulaprateeka-block">अद्रिजाः</span></span>, तेषब्जादिपदार्थेषु स्थितत्वादब्जादिनामक इत्यर्थः । <span class="gr-prateeka">ऋतेषु= मुक्तेषु नियामकतया जात इति <span class="gr-mulaprateeka-block">ऋतजाः</span></span> । कथं मुक्तानाम् ऋतत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">गता इति</span> ॥२.२.२॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अब्जा गोजा इत्यादि</span> ॥ <span class="gr-prateeka">गोषा इन्दो नृषा अस्य श्वसा वाजसा <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-301">उत</span></span> इत्यादिवत् प्रथमैकवचनान्तम् । <span class="gr-prateeka">जन-सन-खन-क्रम-गमो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-302">विट्</span></span> इति <span class="gr-prateeka">विट्</span>प्रत्ययान्तत्वात् ॥ २.२.२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु प्राण-अपान-ग्रन्थिजीवनहेतुत्वम् अनेकप्रमाणसिद्धम्, अतः कथं <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">न प्राणेन नापानेन</span></span> इत्यादि युज्यते? इत्यतोऽविरोधेन व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">न केवलमिति</span> ॥ २.२.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> अत्र <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">स्वप्नान्तं जागरितान्तं च</span></span> इत्यारभ्य <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि</span></span> इत्यन्तं वाक्यजातं विष्णुमाहात्म्यप्रतिपादनपरम् इति परस्परसम्बन्धोऽन्वेषणीयः । विष्णोरपि पुरुषत्वाविशेषात् ॥ २.२.६ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः</span></span> इति जीवानां यद् ब्रह्मनियामकत्वमुक्तं तदेव दृष्टान्तेनोपपाद्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अग्निर्यथैक इति</span>॥ तद्व्याख्याति- <span class="gr-prateeka">अग्निरिति</span> ॥ जीवस्य ईश्वरप्रतिबिम्बत्वे तदभेदः स्यात्? बिम्बप्रतिबिम्बयोरैक्याद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बहिश्चेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">ततः</span> परमेश्वरस्य सर्वगतत्वात् । कथं जीवो बहिः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">बाह्या इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">प्रतिरूपो बभूव</span></span> इति लिटो प्रयोगबलेन प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वम्, एकवचनप्रयोगाच्चैकस्यैव जीवस्य प्रतिबिम्बत्वम्; न सर्वजीवानाम्? इति शङ्का स्याद्, एतदाशङ्काद्वयं निवर्तयितुमाह- <span class="gr-prateeka">अनादीति</span> ॥ २.२.९-१०॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify">परमेश्वरस्य सर्वभूतेष्ववस्थितत्वे तत्तद्दोषेण दोषित्वं स्याद् इत्यत उच्यते- <span class="gr-prateeka">सूर्य इति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">सूर्य इति</span> ॥ दुःखकारणे सत्यपि दुःखालेपस्य किं कारणम् ? इत्यत उक्तम्- <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रत्वादिति</span> ॥ २.२.११॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> कथं लोकदुःखेन लेपाभावः? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">एको वशीति</span> ॥ २.२.१२॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमेव कुतः? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यो नित्यानामिति</span> ॥ तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">चेतनाभासक इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">हरिः परमश्चेतनो यतः</span> <span class="gr-prateeka">अतः स्वतन्त्रः</span> इति शेषः । स्वतन्त्रत्वाद् असौ विष्णुः दोषैर्न लिप्यते। तत् कुतः? इत्यतः स्वतन्त्रत्व-दोषलेपाभावयोर्व्याप्तिः इत्याह- <span class="gr-prateeka">स्वतन्त्रो हीति</span> ॥ '<span class="gr-prateeka"> </span>एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा<span class="gr-prateeka"> इत्यनेन सर्वशरीरेष्वेक एव जीव इति प्रतिपाद्यते</span><span class="gr-prateeka"> इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय प्रमाणवचनेनोक्तमप्यर्थं स्ववाक्येन विशदयति - <span class="gr-prateeka">स एक इति</span> ॥ जीवस्य परमात्मनो नितरां भिन्नत्वे युक्तिमाह- <span class="gr-prateeka">परतन्त्रत्वादिति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">बभूव</span> इति लिट्प्रयोगे प्रतिबिम्बस्य कादाचित्कत्वं न भवति इत्यत्र प्रयोगं दर्शयति- <span class="gr-prateeka">आत्मैवेदमिति</span> ॥ यथा </span><span class="gr-mulaprateeka-block">आत्मैवेदमग्र <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-303">आसीद्</span></span><span class="gr-prateeka"> इत्यत्र लङ्प्रयोगेन सत्तायाः कादाचित्कत्वप्रतीतावपि सार्वकालिकत्वं तस्य अङ्गीक्रियते, एवं <span class="gr-mulaprateeka-block">बभूव</span> इत्यत्रापीत्यर्थः । ननु किमर्थम् एवं व्याख्यायते? </span>सर्वाद्वैतं प्रतिपाद्यते<span class="gr-prateeka"> इत्येवार्थः किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">आत्मनि स्थमिति</span>॥ </span><span class="gr-prateeka"> </span>तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्<span class="gr-prateeka"> इत्यत्र </span>तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्<span class="gr-prateeka"> इति पूर्वप्रस्तुतं ज्ञानिसुखं परामृश्यते</span>' इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-prateeka">एतदिति</span> ॥ ननु किमर्थम् एवम् ? ज्ञानिसुखमेव परामृश्यत इति किं न स्याद्? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">ज्ञानीति</span> ॥ तत् कुतः? इत्यत्राऽह- <span class="gr-prateeka">ब्रह्मादीनामिति</span> ॥ २.२.१३॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः</span></span> इत्युक्तं फलं विशदयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यो नित्यानामिति</span> ॥ चतुर्विधानां भावानां <span class="gr-mulaprateeka-block">नित्यानां नित्यः</span> । तच्चोक्तम्- <span class="gr-prateeka">'अनित्यत्वं देहहानिः दुःखप्राप्तिरपूर्णता ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">नाशश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तदभावो <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-304">हरेस्सदा</span> ॥'</span><span class="gr-prateeka"> इति ।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify">सर्वज्ञत्वात् <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">चेतनानां चेतनः</span></span> ॥ २.२.१३ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीया वल्ली ॥</span> <span class="gr-prateeka">—०—</span> <span class="gr-prateeka">अथ द्वितीये तृतीया वल्ली</span></span></span></div></div>
 <div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-33" id="VaradatirthaCommentary-33" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V01" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V01 KKN_C02_S03_V02 KKN_C02_S03_V03 KKN_C02_S03_V04 KKN_C02_S03_V05"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> सर्वस्यापि परमेश्वराधीनत्वं प्रकारान्तरेण निरूप्यते- <span class="gr-prateeka">ऊर्ध्वमूल-मित्यादिना</span> ॥ तद् दुर्गमार्थत्वाद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">सर्वोच्च इति</span> ॥ ननु जगद्-वृक्षस्याश्वत्थत्वं कथम् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">सोऽश्व इति</span> ॥ ननु उत्पत्तिविनाशवतः प्रपञ्चस्य सनातनत्वं कथम् ?इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">प्रवाहत इति</span> ॥ कुतः प्रवाहतोऽनादित्वमङ्गीकर्तव्यम्, मुख्यत एव किन्न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">मुख्यामृत इति</span> ॥ तदेव विवृणोति- <span class="gr-prateeka">जगदिति</span> ॥ यदि जगतो मुख्यामृतत्वं तर्हि विष्णोरेव मुख्यामृतत्वमिति वेदादिप्रसिद्धिर्विरुद्धा स्यात् । अतः प्रवाहत एव जगतो नित्यत्वं न मुख्यत इत्यर्थः ॥ २.३.१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> सर्वस्यापि हर्यधीनत्वं प्रकारान्तरेण निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख</span> इत्यारभ्य <span class="gr-mulaprateeka-block">यथाऽऽदर्शे तथाऽऽत्मनि</span> इत्यन्तेन प्रबन्धेन ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">एष सनातनोऽवाक्शाखोऽश्वत्थो यदूर्ध्वमूलः</span> यद्विष्ण्वाख्यो- त्तमवस्तुमूलवान् <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्वस्तु शुक्रम्</span> इत्यादिशब्दैरभिधीयत इत्यर्थः ॥ २.३.१ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निस्सृतम्</span></span> इत्यस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">प्राणाख्य इति</span> ॥ <span class="gr-prateeka">हरौ</span> इति निमित्तसप्तमी ॥२.३.२ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka">एतच्च विष्णुज्ञानं मनुष्यजन्मप्राप्तावेव सम्पादनीयम् अन्यत्र अलाभाद्</span> इति भावेन तस्य फलमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">इहेति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">इह</span> मनुष्यजन्मनि <span class="gr-mulaprateeka-block">शरीरस्य विस्रसः प्राक्</span> शरीरविस्रंसात् पूर्वमेव <span class="gr-mulaprateeka-block">बोद्धुं</span> हरितत्त्वं ज्ञातुम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अशकच्चेत्</span> समर्थो भवेच्चेत् <span class="gr-mulaprateeka-block">ततः</span> तस्मादेव ज्ञानाद्= ज्ञानसामर्थ्यात् <span class="gr-mulaprateeka-block">स्वर्गेषु लोकेषु</span> वैकुण्ठादिलोकेषु <span class="gr-mulaprateeka-block">शरीरत्वाय</span> दिव्यशरीरत्वाय <span class="gr-mulaprateeka-block">कल्पत</span> इत्यर्थः ॥ २.३.४ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> परमेश्वरज्ञानं च नानाविधमित्युच्यते- <span class="gr-prateeka">यथाऽऽदर्श इत्यादिना</span> ॥ तस्यार्थः- <span class="gr-prateeka">जीवे स्थितस्तु भगवान् इति</span> ॥ २.३.५ ॥</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अशकद्बोद्धुम्</span></span> इत्यत्र बोधः प्रसक्तः । स च नानाविध इत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यथाऽऽदर्श इति</span> ॥ <span class="gr-mulaprateeka-block">यथाऽप्सु परीव दृश्यत इति</span> ॥ यथा जले प्रतिबिम्बं <span class="gr-mulaprateeka-block">परि</span> परितः सर्वात्मना दृश्यते , गन्धर्वलोके स्थितैः पुरुषैः तथा दृश्यते भगवान् । च्छायातपयोरिति सप्तमीद्विवचनान्तम् ॥ २.३.५ ॥</span></span></div></div>
-<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-34" id="VaradatirthaCommentary-34" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V09" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> यज्ज्ञानं मोक्षसाधनत्वेनोक्तं तन्निरूपयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियाणामिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">पृथग्भावो</span> नामान्योन्यविलक्षणता । <span class="gr-mulaprateeka-block">उदयास्तमयौ</span> उत्पत्तिनाशौ । <span class="gr-mulaprateeka-block">पृथगुत्पद्यमानत्वं</span> नाम विषये पृथक्पृथग्वर्तमानत्वम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">यद्</span> इत्यस्य यौ इत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरः</span> पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियाणां</span> चक्षुरादीनां यदुत्पत्तिनाशौ तौ च तेषां पृथग्भावं च <span class="gr-mulaprateeka-block">मत्वा</span> ज्ञात्वा स्थितो <span class="gr-mulaprateeka-block">न शोचति</span> इत्यर्थः ।। २.३.६ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु कथम् उत्पत्त्यादिज्ञानमात्रेण शोकाभावः ? इत्यत, इन्द्रियोत्पत्तिज्ञानं नाम परमेश्वरकृतत्वादिज्ञानमेव, न तु उत्पत्तिमात्रज्ञानमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्य इति</span> ।।७।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span>’ इत्यादिना तावत्तारतम्यं निरूपितम्, पुनश्च ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परं मनः</span>’ इत्यादिना तत् किमर्थं निरूप्यते ? इत्यत्राऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">पुनरपीति</span> ।। भवेदेवमुभयत्र तारतम्यकथनस्याभिप्रायकल्पनं ‘देवता-तारतम्यपूर्वकं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञापन एव सर्वेदानां तात्पर्यम्’ इत्यस्यार्थस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">तारतम्येति</span> ।।२.३.८।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अलिङ्गो</span> अनुमापकधर्मरहितः । तस्य ज्ञानं केनेन्द्रियेण भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न सन्दृश इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तस्य</span> विष्णो रूपं <span class="gr-mulaprateeka-block">सन्दृशे</span> सम्यग्दर्शने= सम्यग्दर्शनविषयतया <span class="gr-mulaprateeka-block">न तिष्ठति</span> । तत् कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न चक्षुषेति</span>।। कथं तर्हि ज्ञायते ? इत्यत्राऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदा</span> स्नेहयुक्तया <span class="gr-mulaprateeka-block">मनीषा</span> मनीषया= प्रज्ञया <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसा</span> मनइन्द्रियेण <span class="gr-mulaprateeka-block">अभिक्लृप्तो</span> ध्यातः सन्दृश्यत इत्यर्थः । ततश्च किम् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">य एनमिति</span> ।। अनेन- ‘भक्तिरेव मुख्यसाधनम्’ इत्युक्तं भवति ।। २.३.९ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ज्ञानस्यावान्तरसाधनमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">यदा</span> यस्यामवस्थायां <span class="gr-mulaprateeka-block">पञ्च ज्ञानानि</span> पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसा सहावतिष्ठन्त</span> एवं स्थितान्येव भवन्ति, न तु विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, <span class="gr-mulaprateeka-block">बुद्धिश्च न विचेष्टति</span> न स्वविषयं प्रति चेष्टते, ताम् अवस्थां परमज्ञानसाधनत्वात् <span class="gr-mulaprateeka-block">परमगतिमाहुः</span> ।। २.३.१० ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">योगो हि प्रभवाप्ययौ</span>’ इत्यत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशाद् उत्पत्तिनाशावेव योग इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रभवेति</span> ।। ननु ‘प्रति’शब्दा-ध्याहारेऽपि कथं प्रभवाप्ययोरेव योगत्वम् ? भगवद्विषयत्वाभावाद् इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">भगवत इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">भगवतस्सकाशाद्</span> जगतः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रभवाप्ययौ</span> भवत इत्येवं ज्ञानं योगो भवति । योगश्च धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च । तत्र ‘खण्डस्मृतिर्धारणा’, ‘अखण्डा ध्यानम्’, ‘अप्रयत्नेन भगवति मनसोऽभिनिवेशनं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-336">समाधिः</span>’ इति विवेकः ।। २.३.११ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">ताम्</span> इन्द्रियधारणात्मिकामवस्थां <span class="gr-mulaprateeka-block">स्थिरां</span> सतीं <span class="gr-mulaprateeka-block">योगम्</span> इति च <span class="gr-mulaprateeka-block">मन्यन्ते</span> महान्तः, धारणा-ध्यान-समाधिरूपस्य योगस्य साधनत्वात्, प्रत्याहाराद्धि धारणादिकं जायते । कथम् इन्द्रियधारणावस्थाया योगसाधनत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अप्रमत्त इति</span>।। यस्यामवस्थायामिन्द्रियधारणा जायते <span class="gr-mulaprateeka-block">तदा</span> तस्यामवस्थायाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अप्रमत्तः</span> प्रमादरहितो <span class="gr-mulaprateeka-block">भवति</span> । ततश्च परमेश्वरकर्तृक-सृष्टिसंहारौ प्रति <span class="gr-mulaprateeka-block">योगः</span> ध्यानादिरूपयोगो <span class="gr-mulaprateeka-block">भवति</span> इत्यर्थः ।। २.३.११ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते’ इत्यत्र ‘कैरपि धर्मैर्विना अस्तित्वमात्रं यो ब्रह्मण उपदिशति तस्मादेव ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते, नान्यस्मात् सगुणब्रह्मोपदेष्टुः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अधिक इति</span> ।। अत्र ‘अ’कार आधिक्यवाची ‘स’कारः सत्तायुक्तवस्तुवाची, अतः ‘अस्ति’इत्युक्ते ‘स्वतोऽधिकः’ इति सिध्यति । न केवलमस्तीति ज्ञानमात्रेणालम्; किन्तु? चेतनाचेतनात्मक-जगत्स्रष्टृत्वेन च ज्ञातव्य इत्युच्यते ।। २.३.१२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्</span>’ इत्युक्तम्, तद् उपलक्षणम्- अन्येन्द्रियैरपि तन्न पश्यतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">नैवेति</span> ।। कथं तर्हि तस्य ज्ञानं भवति? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्ति</span> सर्वस्मादपि सत उत्तम इति यो गुरुरुपदिशति तस्य सकाशादेव <span class="gr-mulaprateeka-block">उपलभ्यते</span> , न तु तस्मात् पुरुषाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यत्र</span> अन्यतो ज्ञातुं शक्यत इति ।। २.३.१२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः</span>’ इति । तस्यार्थः- प्रकृतेः पुरुषाणां चेति ।। परमेश्वरास्तित्वज्ञानस्य फलमुच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोप-लब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदतीति</span> ।। ‘उपलब्धस्य’इति उपलब्धिमत इत्यर्थः। प्रसादेन किं भवति? इत्याह- <span class="gr-prateeka">तत्प्रसादादिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रसादात् तस्य</span> विष्णोः प्रसादात् तस्यैव विष्णोः <span class="gr-prateeka">सत्तः</span> सर्वस्मादपि सतः, आधिक्यं ज्ञायते । <span class="gr-prateeka">तथाविदः</span> सर्वस्मादपि सतो विष्णोराधिक्यविदः पुनरपि विष्णोः प्रसादो भवति ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वेवं सत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यात्- ‘प्रसादाद् अधिक्यज्ञानं भवति, आधिक्यज्ञाने सति प्रसादो भवति’ इत्यङ्गीकाराद् इत्यतो नान्योन्याश्रयः, व्यक्तिभेदाङ्गीकारादित्याह- <span class="gr-prateeka">अनादीति</span> ।। अनादिकालम् आरभ्य सामान्याकारेण <span class="gr-prateeka">सर्वस्मादपि</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">आधिक्यं जानतः</span> पुरुषस्य प्रसादद्वारा सर्वोत्तमत्वज्ञानं <span class="gr-prateeka">पुनः पुनरभिवृद्धिमेति</span> इति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । ननु <span class="gr-prateeka">अनादिकालाद्</span> इति किमर्थम् ? पूर्वं सामान्याकारेण विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानरहितस्यापि पश्चात् तद्विषयज्ञानं भविष्यतीति किं न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">येषामिति</span>।। ननु मोक्षे योग्यानां केषाञ्चित् पूर्वम् असदपि विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानं पश्चादुपजायत एव, अतो नायं नियमः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अभिभूतमिति</span> ।। २.३.१३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> न केवलम् ‘अस्ति’ इति ज्ञानेनालम्; किन्तु? सर्वसृष्टिकर्तृत्वेन च ज्ञातव्यमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति</span> ।। ‘तद् ब्रह्म अस्ति, सर्वस्मादपि उत्तमम्, चेतनाचेतनतत्त्वभावकं च’ इत्युपलब्धव्यम्= ज्ञातव्यमित्यर्थः । ‘अस्ति’ इति ज्ञाने किं फलं भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">उपलब्धस्येति</span>।। उपलब्धिमत इत्यर्थः । तत्त्वं भावयतीति <span class="gr-mulaprateeka-block">तत्त्वभावो</span> भगवान् ।। २.३.१३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> तत्त्वभावप्रसादाच्च अन्तःकरणविकारभूत-कामादिप्रपञ्च-निवृत्तिर्भवतीत्युच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इति</span> ।। ‘तत्र जीवस्य काममात्रनिवृत्तिः कथ्यते’ इति प्रतीतिं निराकुर्वन्नेव कामादिनिवृत्त्यनन्तरम् अमृतो भवतीति कथं युज्यते ? कामादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण मोक्षाभावाद् इत्याशङ्कां परिहरति- <span class="gr-prateeka">अन्तःकरणेति</span> ।। २.३.१४ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> प्रसादे च सति किं भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। भगवत्प्रसादे सति मनोमयाः <span class="gr-mulaprateeka-block">कामा</span> निवर्तन्ते । यदा च ते निवर्तन्ते <span class="gr-mulaprateeka-block">अथ</span> तदनन्तरं <span class="gr-mulaprateeka-block">मर्त्यः</span> सन् मरणादिधर्मकस्सन् <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतो भवति</span> मृत्युवर्जितो भवतीत्यर्थः ।।२.३.१४।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु हृदयस्य परमसूक्ष्मवस्तुत्वात् कथं तस्य ग्रन्थयो भवन्ति? इत्यतः संशयविपर्ययादय एव तस्य ग्रन्थयः, नान्य इत्याह- मिथ्याज्ञानेति ।।२.३.१५।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> भगवज्ज्ञानेन अज्ञानविपर्ययादि-हृदयग्रन्थिनिवृत्तिरपि भवतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">एतावदनुशासनमिति</span> ।। एतावदर्थं सर्वशास्त्राणाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुशासनं</span> शिक्षेति विष्णुप्रसादेनाज्ञानविपर्ययादिनिवृत्तौ मोक्षो भवेदिति यतः, अतः सर्वैरपि वेदैस्तस्य गुणोत्कर्षं ज्ञात्वा तत्प्रसादमापादयेदिति । एतदर्थं शास्त्राणामनुशासनमित्यर्थः ।। २.३.१५ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ज्ञानिनां मोक्षः कदा भवति? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">शतं चैका चेत्यादि</span> ।। यदा ब्रह्मनाड्या उत्क्रमणं तदा मोक्षः । अन्यदा नेति परिहाराभिप्रायः ।।२.३.१६।।</span></span></div></div>
+<div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-34" id="VaradatirthaCommentary-34" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V09" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V06 KKN_C02_S03_V07 KKN_C02_S03_V08 KKN_C02_S03_V09 KKN_C02_S03_V10 KKN_C02_S03_V11 KKN_C02_S03_V12 KKN_C02_S03_V13 KKN_C02_S03_V14 KKN_C02_S03_V15 KKN_C02_S03_V16"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> यज्ज्ञानं मोक्षसाधनत्वेनोक्तं तन्निरूपयति- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियाणामिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">पृथग्भावो</span> नामान्योन्यविलक्षणता । <span class="gr-mulaprateeka-block">उदयास्तमयौ</span> उत्पत्तिनाशौ । <span class="gr-mulaprateeka-block">पृथगुत्पद्यमानत्वं</span> नाम विषये पृथक्पृथग्वर्तमानत्वम् । <span class="gr-mulaprateeka-block">यद्</span> इत्यस्य यौ इत्यर्थः । <span class="gr-mulaprateeka-block">धीरः</span> पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियाणां</span> चक्षुरादीनां यदुत्पत्तिनाशौ तौ च तेषां पृथग्भावं च <span class="gr-mulaprateeka-block">मत्वा</span> ज्ञात्वा स्थितो <span class="gr-mulaprateeka-block">न शोचति</span> इत्यर्थः ।। २.३.६ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु कथम् उत्पत्त्यादिज्ञानमात्रेण शोकाभावः ? इत्यत, इन्द्रियोत्पत्तिज्ञानं नाम परमेश्वरकृतत्वादिज्ञानमेव, न तु उत्पत्तिमात्रज्ञानमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्य इति</span> <span class="gr-verse-num">।।७।।</span></span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः</span>’ इत्यादिना तावत्तारतम्यं निरूपितम्, पुनश्च ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">इन्द्रियेभ्यः परं मनः</span>’ इत्यादिना तत् किमर्थं निरूप्यते ? इत्यत्राऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">पुनरपीति</span> ।। भवेदेवमुभयत्र तारतम्यकथनस्याभिप्रायकल्पनं ‘देवता-तारतम्यपूर्वकं भगवत्सर्वोत्तमत्वज्ञापन एव सर्वेदानां तात्पर्यम्’ इत्यस्यार्थस्य प्रामाणिकत्वे, तदेव कुतः ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">तारतम्येति</span> ।।२.३.८।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">अलिङ्गो</span> अनुमापकधर्मरहितः । तस्य ज्ञानं केनेन्द्रियेण भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न सन्दृश इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तस्य</span> विष्णो रूपं <span class="gr-mulaprateeka-block">सन्दृशे</span> सम्यग्दर्शने= सम्यग्दर्शनविषयतया <span class="gr-mulaprateeka-block">न तिष्ठति</span> । तत् कथम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">न चक्षुषेति</span>।। कथं तर्हि ज्ञायते ? इत्यत्राऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदा</span> स्नेहयुक्तया <span class="gr-mulaprateeka-block">मनीषा</span> मनीषया= प्रज्ञया <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसा</span> मनइन्द्रियेण <span class="gr-mulaprateeka-block">अभिक्लृप्तो</span> ध्यातः सन्दृश्यत इत्यर्थः । ततश्च किम् ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">य एनमिति</span> ।। अनेन- ‘भक्तिरेव मुख्यसाधनम्’ इत्युक्तं भवति ।। २.३.९ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ज्ञानस्यावान्तरसाधनमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">यदा</span> यस्यामवस्थायां <span class="gr-mulaprateeka-block">पञ्च ज्ञानानि</span> पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि <span class="gr-mulaprateeka-block">मनसा सहावतिष्ठन्त</span> एवं स्थितान्येव भवन्ति, न तु विषयाभिद्रवणं कुर्वन्ति, <span class="gr-mulaprateeka-block">बुद्धिश्च न विचेष्टति</span> न स्वविषयं प्रति चेष्टते, ताम् अवस्थां परमज्ञानसाधनत्वात् <span class="gr-mulaprateeka-block">परमगतिमाहुः</span> ।। २.३.१० ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">योगो हि प्रभवाप्ययौ</span>’ इत्यत्र सामानाधिकरण्यव्यपदेशाद् उत्पत्तिनाशावेव योग इति प्रतीतिनिरासायाऽह- <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रभवेति</span> ।। ननु ‘प्रति’शब्दा-ध्याहारेऽपि कथं प्रभवाप्ययोरेव योगत्वम् ? भगवद्विषयत्वाभावाद् इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">भगवत इति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">भगवतस्सकाशाद्</span> जगतः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रभवाप्ययौ</span> भवत इत्येवं ज्ञानं योगो भवति । योगश्च धारणा, ध्यानम्, समाधिश्च । तत्र ‘खण्डस्मृतिर्धारणा’, ‘अखण्डा ध्यानम्’, ‘अप्रयत्नेन भगवति मनसोऽभिनिवेशनं <span class="gra-qe-footnote-highlight" data-gra-id="fn-336">समाधिः</span>’ इति विवेकः ।। २.३.११ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> <span class="gr-mulaprateeka-block">ताम्</span> इन्द्रियधारणात्मिकामवस्थां <span class="gr-mulaprateeka-block">स्थिरां</span> सतीं <span class="gr-mulaprateeka-block">योगम्</span> इति च <span class="gr-mulaprateeka-block">मन्यन्ते</span> महान्तः, धारणा-ध्यान-समाधिरूपस्य योगस्य साधनत्वात्, प्रत्याहाराद्धि धारणादिकं जायते । कथम् इन्द्रियधारणावस्थाया योगसाधनत्वम्? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अप्रमत्त इति</span>।। यस्यामवस्थायामिन्द्रियधारणा जायते <span class="gr-mulaprateeka-block">तदा</span> तस्यामवस्थायाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अप्रमत्तः</span> प्रमादरहितो <span class="gr-mulaprateeka-block">भवति</span> । ततश्च परमेश्वरकर्तृक-सृष्टिसंहारौ प्रति <span class="gr-mulaprateeka-block">योगः</span> ध्यानादिरूपयोगो <span class="gr-mulaprateeka-block">भवति</span> इत्यर्थः ।। २.३.११ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते’ इत्यत्र ‘कैरपि धर्मैर्विना अस्तित्वमात्रं यो ब्रह्मण उपदिशति तस्मादेव ब्रह्म ज्ञातुं शक्यते, नान्यस्मात् सगुणब्रह्मोपदेष्टुः’ इत्यन्यथाप्रतीतिनिरासाय तद्व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">अधिक इति</span> ।। अत्र ‘अ’कार आधिक्यवाची ‘स’कारः सत्तायुक्तवस्तुवाची, अतः ‘अस्ति’इत्युक्ते ‘स्वतोऽधिकः’ इति सिध्यति । न केवलमस्तीति ज्ञानमात्रेणालम्; किन्तु? चेतनाचेतनात्मक-जगत्स्रष्टृत्वेन च ज्ञातव्य इत्युच्यते ।। २.३.१२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्</span>’ इत्युक्तम्, तद् उपलक्षणम्- अन्येन्द्रियैरपि तन्न पश्यतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">नैवेति</span> ।। कथं तर्हि तस्य ज्ञानं भवति? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> ब्रह्म <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्ति</span> सर्वस्मादपि सत उत्तम इति यो गुरुरुपदिशति तस्य सकाशादेव <span class="gr-mulaprateeka-block">उपलभ्यते</span> , न तु तस्मात् पुरुषाद् <span class="gr-mulaprateeka-block">अन्यत्र</span> अन्यतो ज्ञातुं शक्यत इति ।। २.३.१२ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ‘<span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः</span>’ इति । तस्यार्थः- प्रकृतेः पुरुषाणां चेति ।। परमेश्वरास्तित्वज्ञानस्य फलमुच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोप-लब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदतीति</span> ।। ‘उपलब्धस्य’इति उपलब्धिमत इत्यर्थः। प्रसादेन किं भवति? इत्याह- <span class="gr-prateeka">तत्प्रसादादिति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">तद्</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">प्रसादात् तस्य</span> विष्णोः प्रसादात् तस्यैव विष्णोः <span class="gr-prateeka">सत्तः</span> सर्वस्मादपि सतः, आधिक्यं ज्ञायते । <span class="gr-prateeka">तथाविदः</span> सर्वस्मादपि सतो विष्णोराधिक्यविदः पुनरपि विष्णोः प्रसादो भवति ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">नन्वेवं सत्यन्योन्याश्रयत्वं स्यात्- ‘प्रसादाद् अधिक्यज्ञानं भवति, आधिक्यज्ञाने सति प्रसादो भवति’ इत्यङ्गीकाराद् इत्यतो नान्योन्याश्रयः, व्यक्तिभेदाङ्गीकारादित्याह- <span class="gr-prateeka">अनादीति</span> ।। अनादिकालम् आरभ्य सामान्याकारेण <span class="gr-prateeka">सर्वस्मादपि</span> विष्णोः <span class="gr-mulaprateeka-block">आधिक्यं जानतः</span> पुरुषस्य प्रसादद्वारा सर्वोत्तमत्वज्ञानं <span class="gr-prateeka">पुनः पुनरभिवृद्धिमेति</span> इति नान्योन्याश्रय इत्यर्थः । ननु <span class="gr-prateeka">अनादिकालाद्</span> इति किमर्थम् ? पूर्वं सामान्याकारेण विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानरहितस्यापि पश्चात् तद्विषयज्ञानं भविष्यतीति किं न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">येषामिति</span>।। ननु मोक्षे योग्यानां केषाञ्चित् पूर्वम् असदपि विष्णोः सर्वोत्तमत्वज्ञानं पश्चादुपजायत एव, अतो नायं नियमः? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">अभिभूतमिति</span> ।। २.३.१३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> न केवलम् ‘अस्ति’ इति ज्ञानेनालम्; किन्तु? सर्वसृष्टिकर्तृत्वेन च ज्ञातव्यमित्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति</span> ।। ‘तद् ब्रह्म अस्ति, सर्वस्मादपि उत्तमम्, चेतनाचेतनतत्त्वभावकं च’ इत्युपलब्धव्यम्= ज्ञातव्यमित्यर्थः । ‘अस्ति’ इति ज्ञाने किं फलं भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">अस्तीति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">उपलब्धस्येति</span>।। उपलब्धिमत इत्यर्थः । तत्त्वं भावयतीति <span class="gr-mulaprateeka-block">तत्त्वभावो</span> भगवान् ।। २.३.१३ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> तत्त्वभावप्रसादाच्च अन्तःकरणविकारभूत-कामादिप्रपञ्च-निवृत्तिर्भवतीत्युच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदा सर्वे प्रमुच्यन्त इति</span> ।। ‘तत्र जीवस्य काममात्रनिवृत्तिः कथ्यते’ इति प्रतीतिं निराकुर्वन्नेव कामादिनिवृत्त्यनन्तरम् अमृतो भवतीति कथं युज्यते ? कामादिनिवृत्तिव्यतिरेकेण मोक्षाभावाद् इत्याशङ्कां परिहरति- <span class="gr-prateeka">अन्तःकरणेति</span> ।। २.३.१४ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> प्रसादे च सति किं भवति ? इत्यत आह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। भगवत्प्रसादे सति मनोमयाः <span class="gr-mulaprateeka-block">कामा</span> निवर्तन्ते । यदा च ते निवर्तन्ते <span class="gr-mulaprateeka-block">अथ</span> तदनन्तरं <span class="gr-mulaprateeka-block">मर्त्यः</span> सन् मरणादिधर्मकस्सन् <span class="gr-mulaprateeka-block">अमृतो भवति</span> मृत्युवर्जितो भवतीत्यर्थः ।।२.३.१४।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> ननु हृदयस्य परमसूक्ष्मवस्तुत्वात् कथं तस्य ग्रन्थयो भवन्ति? इत्यतः संशयविपर्ययादय एव तस्य ग्रन्थयः, नान्य इत्याह- मिथ्याज्ञानेति ।।२.३.१५।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> भगवज्ज्ञानेन अज्ञानविपर्ययादि-हृदयग्रन्थिनिवृत्तिरपि भवतीत्याह- <span class="gr-mulaprateeka-block">यदेति</span> ।। <span class="gr-mulaprateeka-block">एतावदनुशासनमिति</span> ।। एतावदर्थं सर्वशास्त्राणाम् <span class="gr-mulaprateeka-block">अनुशासनं</span> शिक्षेति विष्णुप्रसादेनाज्ञानविपर्ययादिनिवृत्तौ मोक्षो भवेदिति यतः, अतः सर्वैरपि वेदैस्तस्य गुणोत्कर्षं ज्ञात्वा तत्प्रसादमापादयेदिति । एतदर्थं शास्त्राणामनुशासनमित्यर्थः ।। २.३.१५ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ज्ञानिनां मोक्षः कदा भवति? इत्यत उच्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">शतं चैका चेत्यादि</span> ।। यदा ब्रह्मनाड्या उत्क्रमणं तदा मोक्षः । अन्यदा नेति परिहाराभिप्रायः ।।२.३.१६।।</span></span></div></div>
 <div class="teeka-block" data-block-id="VaradatirthaCommentary-35" id="VaradatirthaCommentary-35" data-parent-verse="KKN_C02_S03_V17" data-covers-verses="KKN_C02_S03_V17 KKN_C02_S03_V18 KKN_C02_S03_V19"><div class="teeka-body"><span class="shloka-block"><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.)</span> भगवदपरोक्षज्ञानार्थं प्रधानसाधनं निरूप्यते- <span class="gr-mulaprateeka-block">अङ्गुष्ठमात्र इति</span> ।। तस्य <span class="gr-prateeka">स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्</span> इति जीवस्य यद् बाह्यं शरीरं तस्माज्जीवात्मानं विवेचयेद् इत्यन्यथाऽर्थनिरासार्थं व्याचष्टे- <span class="gr-prateeka">शरीरेति</span> ।। जीवस्य विष्णुशरीरत्वे बीजमाह- <span class="gr-prateeka">तद्वशग इति</span> ।। बीजान्तरमाह- <span class="gr-prateeka">अधिष्ठित इति</span> ।।। <span class="gr-prateeka">ततः</span> शरीररूपाद् जीवाद् विष्णुं <span class="gr-prateeka">पृथग्</span> भिन्नत्वेन <span class="gr-mulaprateeka-block">जानीयाद्</span> इत्यर्थः । तदेव विवृणोति- <span class="gr-prateeka">स्वाख्यादिति</span> ।। जीवस्य विष्णुशरीरत्वे तदधिष्ठितत्वे च प्रमाणमाह- <span class="gr-prateeka">यस्येत्यादिना</span> ।। इतोऽप्यत्र जीवाद् ईश्वरस्य पृथग्भाव एवोच्यते; न देहात् पृथग्भाव इत्याह- <span class="gr-prateeka">जनानामिति</span> ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः</span></span> इत्येतद् विष्णुपरमिति न युज्यते ? सर्वगतस्य तस्याङ्गुष्ठमात्रत्वायोगाद्, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">देहेति</span> ।। सर्वगतस्यापि रूपविशेषेणाङ्गुष्ठमात्रत्वं न विरुध्यत इत्यर्थः । अस्तु तर्हि <span class="gr-mulaprateeka-block">जनानां हृदये सन्निविष्ट</span> इत्युक्तत्वात् पूर्वार्धस्य विष्णुविषयत्वम्, तथापि <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">तं स्वाच्छरीरात् प्रवृहेद्</span></span> इत्यस्य <span class="gr-prateeka">जीवस्य देहाद् ईश्वरं पृथक्कुर्याद्</span> इत्येवार्थः किं न स्याद् ? इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">संसारीति</span> ।। विष्णोः संसारिशरीरिणा भेदस्य केनापि वादिनाऽनङ्गीकृतत्वेन तद्भेदाभिधानम् असङ्गतमेव भवतीत्यर्थः ।</span><span class="shloka-line gr-align-justify">ननु विष्णोः संसारिशरीरिणा भेदस्य वादिसिद्धत्वाभावेऽपि लोकसिद्धत्वात् तस्य निषेधो सम्भवति श्रुत्यादौ, आरोपितरजतस्येवेत्यत आह- <span class="gr-prateeka">न चेति</span>।। <span class="gr-prateeka"><span class="gr-mulaprateeka-block">जनानां हृदये</span></span> इत्युक्तत्वात् । पूर्वार्धे <span class="gr-prateeka">जीवातिरिक्तं वस्तु प्रतिपाद्यते</span> इति यद् उक्तं तत्र कथं जीवातिरेकसिद्धिः, इत्यत आह- <span class="gr-prateeka">जनानामिति</span> ।। जनानां पुरुषं प्रत्याधारत्वेन, पुरुषस्य च <span class="gr-mulaprateeka-block">हृदये सन्निविष्ट</span> इत्याधेयत्वेन प्रतीतेः जीवानां च अङ्गुष्ठप्रमाणकपुरुषस्य च भेदोऽवगम्यत इत्यर्थः । इतोऽपि पूर्वार्धोक्तो न जीव इत्याह- <span class="gr-prateeka">नेति</span> ।। अङ्गुष्ठप्रमाणत्वं हि विष्णोरेव प्रसिद्धम्, न जीवस्य । तस्य बालाग्रशतभागस्थितगोपुच्छलोमशतांशपरिमाणप्रसिद्धेः। अतश्चाङ्गुष्ठपरिमितत्वेनोक्तो हरिरेवेति भावः। स्वव्याख्यानमुपसंहरति- <span class="gr-prateeka">अत इति</span> ।। अशेषोपनिषदर्थमुपसंहरति- <span class="gr-prateeka">अतस्सर्वोत्तम इति</span> ।। २.३.१७ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.खं.)</span> एतद्विद्यायाः फलमाह- <span class="gr-mulaprateeka-block">मृत्युप्रोक्तामिति</span>।। <span class="gr-mulaprateeka-block">य अन्योऽपि</span> पुरुष <span class="gr-mulaprateeka-block">एवमेव अध्यात्मविद्</span> उक्तप्रकारेणाध्यात्मज्ञानवान् सोऽपि <span class="gr-mulaprateeka-block">ब्रह्म प्राप्तो</span> भवति इत्यर्थः ।। २.३.१८ ।।</span><span class="shloka-line gr-align-justify"><span class="gr-prateeka">(वरद.भा.)</span> एवं समापितभाष्योऽपि भगवान् भाष्यकारो ग्रन्थावसानेऽपि भगवन्नमस्कारलक्षणं मङ्गलमाचरति- <span class="gr-prateeka">नम इति</span> ।।</span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">इत्थं वरदतीर्थेन यतिना यतचेतसा ।</span></span><span class="shloka-line"><span class="gr-prateeka">वाक्पुष्पमालया विष्णुः प्रीतो भवति पूजितः ॥</span></span><span class="shloka-line gr-align-center"><span class="gr-prateeka">॥ इति श्रीवरदतीर्थविरचितकाठकभाष्यसम्बन्धः समाप्तः ॥</span></span></span></div></div>
 <div class="gra-qe-footnotes gr-notes-imported">