Jump to content

JSON:Kathalakshanam/Vyakhya/Kathalakshana-tika

From Anandamakaranda
< JSON:Kathalakshanam
Revision as of 09:10, 3 July 2026 by Chandrashekars (talk | contribs) (Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3))
schema2
doc
slug"Kathalakshana-tika"
title"कथालक्षणटीका"
type"teeka"
docId"Kathalakshana-tika"
parentDoc"Kathalakshanam"
parentDocId"KL"
pageTitle"Kathalakshanam/Vyakhya/Kathalakshana-tika"
related
Empty array
nextId16
tree
tag"document"
attrs
type"vyakhya"
text" "
children
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V03"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"वादो जल्पो वितण्डेति ॥"
tail" वादादीनां लक्षणं निरूपयति– "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥"
tail" केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥ "
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V04"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"स्वयं वेति ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V05"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"प्राश्निकलक्षणमाह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥"
tail" विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V08"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"पृष्टेनेत्यादिना ॥"
tail" प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः । "
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V10"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"आगमशब्दार्थमाह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"ऋग्यजुः इत्यादिना ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V13"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"स्वपक्ष इत्यादिना ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V14"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति–"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥"
tail" घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः । "
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V15"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"परतुष्टिकरमिति ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V16"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V17"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥ "
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V20"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अनुवादेति ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V21"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥"
tail" यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह–"
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" तदभावादिति ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V22"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह–"
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text" विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥ "
tail" यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् । "
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V23"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text"क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह– "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥ "
tail" न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति– "
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"वादजल्पवितण्डानामिति ॥"
tail" "
tail" "
tag"vyakhya-descriptor"
attrs
parent"KL_C01_V25"
name""
text" "
children
tag"vyakhya"
text" वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥ "
tail" "
tag"author-note"
text"॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
blocks
id"Kathalakshana-tika-1"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V03"
chapter"KL_C01"
text"प्रवक्ष्यामि कथालक्षणमिति प्रतिज्ञातं निरूपयितुमाह– <span class="gr-prateeka">वादो जल्पो वितण्डेति ॥</span> वादादीनां लक्षणं निरूपयति– <span class="gr-prateeka">तत्वनिर्णयमित्यादिना ॥</span> केवलं तत्वनिर्णयं गुरुशिष्ययोरन्येषां वा सतां परस्परं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहेण समिता मनोहरा कथाऽसौ वाद इत्युच्यते । सत्सिद्धान्तं उत्सादयितुं यत्रासतः स्वपक्षसाधनं कुर्युस्तत्रासत्सु तत्वस्याकथनीयत्वात् स्वपक्षसाधनमकृत्वा सन्तस्तत्पक्षदूषणमेव कुर्युः , सेयं स्वपक्षस्थापनरहिता परपक्षदूषणरूपा कथा वितण्डेत्यर्थः । वादे तु प्रतिवादिना सहैव तत्वं निर्णेतव्यमिति नियमो नास्ति ॥ 1-3॥"
id"Kathalakshana-tika-2"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V04"
chapter"KL_C01"
text"प्रतिवाद्यसामर्थ्ये प्राश्निकैः सहापि निर्णेतुं शक्यत्वादित्याह– <span class="gr-prateeka">स्वयं वेति ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-3"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V05"
chapter"KL_C01"
text"प्राश्निकलक्षणमाह– <span class="gr-prateeka">रागद्वेषविहीना इत्यादिना ॥</span> विषमसङ्ख्याका विषमा उच्यन्ते । सद्गुणानां समीचीनगुणवतां सर्वेषां चेतनानां विष्णुभक्तिरेव स्वलक्षणमव्यभिचरितलक्षणम् । विष्णुभक्त्यभावे सज्जना एव न सम्भवन्ति । अतो विष्णुभक्तिपरा एव प्राश्निका भाव्या इत्यर्थः ॥"
id"Kathalakshana-tika-4"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V08"
chapter"KL_C01"
text"चिन्तयेत्तत्वनिर्णयम् इत्युक्तम् । तच्चिन्ताप्रकारमाह– <span class="gr-prateeka">पृष्टेनेत्यादिना ॥</span> प्रतिवादिना पृष्टेन वादिनेत्यर्थः । ‘नैषा तर्केण मतिरापनेया’ इति श्रुतेः परतत्वसिद्ध्यर्थमादावागम एव प्रयोक्तव्यः । गमानुगृहीतानुमानस्य प्रबलत्वेन प्रत्यनुमानासम्भवात् । आगमानन्तरमनुमानमपि प्रयोक्तुं शक्यते । प्रयुक्तस्यान्यार्थ एव प्रतिवादिना वक्तव्यः । न प्रत्यनुमानम् दुर्बलत्वादित्यर्थः ।"
id"Kathalakshana-tika-5"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V10"
chapter"KL_C01"
text"आगमशब्दार्थमाह– <span class="gr-prateeka">ऋग्यजुः इत्यादिना ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-6"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V13"
chapter"KL_C01"
text"वादिप्रयुक्तागमस्य योऽन्यार्थः उक्तः तस्मिन्नागमोऽन्यो वक्तव्यः प्रतिवादिना । प्रतिवाद्युक्तागमस्यान्यार्थतां वादिनां स्वपक्षसिद्ध्यर्थं साधयित्वा स्वागमस्यान्यार्थता निश्चयेन निराकार्या उपपत्तिबलात् । एवमुपक्रमोपसंहारादिभिः स्वागमं निर्णीय तथैव परप्रयुक्तागमोऽपि यदा निर्णीयते स्वपक्षानुसारेण तदा निश्शेषनिर्णयो भवतीत्याह <span class="gr-prateeka">स्वपक्ष इत्यादिना ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-7"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V14"
chapter"KL_C01"
text"एवमागमैकवेद्यत्वचिन्तां निर्वर्त्य प्रत्यक्षादिसिद्धार्थनिर्णयचिन्तां निर्वर्तयति–<span class="gr-prateeka">प्रत्यक्षसिद्धेष्विति ॥</span> घटादिसद्भावप्रत्यक्षेण प्रतिपादयेत् । सुखदुः खादिसद्भावमनुभवेन प्रतिपादयेत् । तद्दार्ढ्यायानन्तरमनुमानादिकमपि प्रयुञ्ज्यात् प्रतिवादिनं प्रतिवादीत्यर्थः ।"
id"Kathalakshana-tika-8"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V15"
chapter"KL_C01"
text"तत्वविषये यदागमवाक्यं वादी वा प्रतिवादी वा वदेत् तत्सतां तुष्टिकरमेव तावुभौ वदेतामित्याह <span class="gr-prateeka">परतुष्टिकरमिति ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-9"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V16"
chapter"KL_C01"
text"एवंविधवादकथायां एक एव वादी एक एव प्रतिवादीत्यपि नियमो नास्ति । बहवो वादिनो बहवः प्रतिवादिनो बहुतराश्च प्राश्निकाः सभ्यादयश्चिरकालं वा तत्वनिर्णयपर्यन्तं प्रयतेरन् । तत्वनिर्णयावसानत्वाद्वादस्य । जल्पस्तु वादिप्रतिवादिपक्षिणोरन्यतरपराजयमाह– <span class="gr-prateeka">एवं निर्णयपर्यन्तमिति ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-10"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V17"
chapter"KL_C01"
text"तत्वनिर्णयानुपयुक्ताग्रहेण वादे साक्षात्प्रतिपक्षिपराजयः न तु न्यूनोक्त्यधिकोक्त्यादिदूषणेन । तत्र सभ्यैः प्रतिपक्षी पराजित इत्युक्ते यद्यसौ संवादं करोति तर्हि श्लाघ्यो भवेत् । न दण्ड्यः । संवादाकरणे निन्द्यो वा यथायोग्यं दण्ड्यो वा भवेत् । तदेतदाह <span class="gr-prateeka">तत्वनिर्णयवैलोम्यमित्यादिना ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-11"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V20"
chapter"KL_C01"
text"वाद्युक्तस्य प्रतिवादिनं प्रति प्राश्निकैरनुवादः कर्तव्य इति वादजल्पयोः नियमो नास्ति । अननुवादेऽपि दूषणाभावात् । अनुवादाभावेऽपि वादिप्रतिवादिभ्या मेव जल्पकथायाः कर्तुं शक्यत्वादित्याह– <span class="gr-prateeka">अनुवादेति ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-12"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V21"
chapter"KL_C01"
text"विरोधासङ्गतिन्यूनोक्त्यादिदूषणमिव विद्याहीनत्वलिङ्गमपि वादिनः प्रतिवादिपराजयनिमित्तं भवति । जल्पवितण्डाप्रवृत्तिच्छेदः । न हि हीनविद्यस्याधिकविद्येन जल्पो वा वितण्डा वा युज्यते । समानविद्ययोरेव तदर्हत्वादित्याह– <span class="gr-prateeka">विद्याहीनत्वलिङ्गेऽपीति ॥</span> यत्पराजयनिमित्तनिग्रहस्थानं तद्विरोधासङ्गतिन्यूनाधिकसंवादानुक्त्याख्यषट्कमेव । साध्याविशिष्टत्वादिनिग्रहस्थानानां विरोधादिषु अन्तर्भावादनन्तर्भूतनिग्रहस्थानाभावादित्याह–<span class="gr-prateeka">तदभावादिति ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-13"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V22"
chapter"KL_C01"
text"यद्विद्याहीनत्वं तद्वादिप्रतिवादिविद्यापरीक्षाकाले प्राश्निकैरेव मन्तव्यम् । न तु वादिना प्रतिवादिना वा उद्भाव्यम् । अतो न तन्निगृहस्थानान्तरमित्याशयवानाह–<span class="gr-prateeka">विद्यापरीक्षापूर्वैव वृत्तिर्जल्पवितण्डयोरिति ॥</span> यद्यप्यत्र जल्पवितण्डयोः न्यूनोक्त्याधिकोक्त्यादिदूषणं पराजयनिमित्तमुक्तं तदौत्सर्गिकं ज्ञातव्यम् ।"
id"Kathalakshana-tika-14"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V23"
chapter"KL_C01"
text"क्वचिदपवादोऽस्तीत्याह– <span class="gr-prateeka">स्खलितत्वादिमात्रेण न तत्रापि पराजय इति ॥</span> न्यूनोक्त्यनन्तरमेवाधिकोक्तौ न न्यूनोक्त्यादिना पराजयो भवतीत्यर्थः । एवं जल्पवितण्डालक्षणं शोधितमित्युपसंहरति– <span class="gr-prateeka">वादजल्पवितण्डानामिति ॥</span>"
id"Kathalakshana-tika-15"
oldKeynull
type"teeka"
parent"KL_C01_V25"
chapter"KL_C01"
text"वादजल्पवितण्डाभिः भगवत्प्रतिपक्षनिरासाद्भगवत्पक्षस्थापनात् कथालक्षणकथनेन भगवत्प्रीतिः भवतीत्याह <span class="gr-prateeka">आनन्दतीर्थमुनिनेति ॥</span> ॥ इति श्रीपद्मनाभतीर्थभट्टारकविरचिता श्रीकथालक्षणटीका समाप्ता ॥"
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=JSON:Kathalakshanam/Vyakhya/Kathalakshana-tika&oldid=6985"