Karmanirnaya/Data

महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)

विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।¦शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥

आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।¦इन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥

राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।¦मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥

विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।¦मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥

यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।¦इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥

तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।¦स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥

इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।¦सनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥

पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।¦पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥

नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥

एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥

आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥

प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।¦धिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)

नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।¦पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)

ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।¦जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)

अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।¦अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)

अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)

आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।¦अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)

यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)

अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)

अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।¦स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)

स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।

उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)

अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।¦ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)

महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))

ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।¦रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥

महानाम्नीनाम्¦ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान्¦उपसृजति¦संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।

तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।

तथाहि श्रुतिः -¦‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)¦।¦‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)¦।¦‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)¦‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))¦।¦‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)¦,¦‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)¦,¦‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’¦,¦‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)¦,¦‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)¦,¦‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)¦,¦‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)¦इत्यादिका ।

युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।¦‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)¦इति च भागवते ॥

न च-¦‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)¦इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥

न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।

न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।

न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥

न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।

किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।

न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।

किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।

न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।

न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।

कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः ।

ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।

हे¦मघवन्¦धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।

‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’¦,¦‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)¦,¦‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’¦इत्यादिश्रुतिभ्यः ।

गातुं¦त्वां स्तोतुम् ।¦विद¦वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति-¦गातुं विदेति ॥¦त्वमेव¦अनुशं(शा)सिषो दिशः¦मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) ।¦पूर्वीणां¦भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे¦शिक्ष(क्षा)¦।¦शचीनां¦विद्यानां¦पते¦, वाचां पते इति वा ।¦पुरूवसो¦बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥

आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं¦प्रचेतय¦प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् ।¦द्युम्नाय¦ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा ।¦इषे¦अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि¦शक्रः¦। शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥

राये¦वित्ताय¦वाजाय¦अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा।¦शविष्ठ¦बलवत्तम सुखवत्तमेति वा।¦ऋञ्जसे¦प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः ।¦मत्स्व¦मदं कुरु ॥ ३ ॥

विदा¦वेदय लम्भय¦रायः सुवीर्यं¦च ।¦वाजानां¦प्रजानां¦पतिः¦भुवः¦अभवः ।¦‘प्रजा वै वाजः’¦इति श्रुतेः ।¦वशान् अनु¦यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् ।¦शूराणां¦सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥

मघोनां¦यशस्विनां महत्तमः ।¦चिकित्वः¦ज्ञातः कर्तरिति वा।¦नः¦अभितः सर्वतो¦नय¦।¦इन्द्रो विदे¦समस्तं व्यजानात् । तमेव¦स्तुषे¦॥ ५ ॥

ऊतये¦रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा ।¦स नो द्विषः¦शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा ।¦क्रतुः¦ज्ञानरूपः ।¦छन्दः¦इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा ।¦ऋतम्¦अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥

सातये¦लब्धये ।¦स्रिधो¦विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥

पूर्वस्य¦अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत्¦सुम्नं¦सुखं तस्मिन्¦न आधेहि¦। तव¦पूर्तिः¦शस्यते ॥ ८ ॥

तन्नव्यं¦स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे)¦जनस्य¦उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।¦गोषु¦ज्ञानेषु¦गच्छति¦ज्ञानविषयो भवति ।¦सुशेवः¦सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥

‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव¦हि शक्रः वशाननु¦यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥

‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव¦उपेहि विश्वध¦विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं¦मन्यवे¦ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।

‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।
एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥
इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’¦इति पाद्मे ।

‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।
मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’¦इति स्कान्दे ।

‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।
तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’¦इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥

‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’¦इत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।

‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’¦इति (च) श्रुतिः ।¦‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)¦,¦‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)¦इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् ।¦‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)¦इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥

‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)¦।¦‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)¦।¦‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)¦।¦‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)¦इत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः ।

‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् ।
हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’¦इति शब्दनिर्णये ।

‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥¦‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)¦॥ २ ॥¦‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥¦‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥¦‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥¦‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।

‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।
द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’¦इत्यृक्संहितायाम् ॥

‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।
(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।
इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’¦इति च ।

‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।
एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’¦इति प्रवृत्ते ।

‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥

प्रप्र वः¦। हे ऋत्विजः प्रजा वा वः¦त्रिष्टुभमिषं¦त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ¦विवासति¦।¦पुरन्ध्या धिया¦अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या¦प्रप्र¦प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः ।¦मन्दद्वीराय¦तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि?¦वो मेधसातये¦यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥

ओदतीनाम्¦उन्दनकर्त्रीणां¦वः¦अपाम्, भवदीयानां¦पतिं वः¦पुरुषं प्राणं¦नदं¦नदनकर्तारं प्रति¦इषुध्यसि¦पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् ।¦योयुवतीनां¦गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम्¦अघ्न्यानां¦धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा,¦धेनूनां¦जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः ।¦‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)¦इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्¦अघ्न्यानां¦हन्तुमयोग्यानां¦धेनूनां¦गवां¦पतिं¦वायुं प्रति¦इषुध्यसि¦इति वा ।¦‘वायुर्वाव गवां पतिः’¦इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।¦ओदतीनां¦भक्त्या सेचकानाम्,¦योयुवतीनाम्¦अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्,¦अघ्न्यानां¦नित्यानां¦धेनूनां¦धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां¦पतिं¦वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा ।¦‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)¦इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥

ताः पृश्नयः¦आपो गावो वाचो वा, अस्य¦सूददोहसः¦प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य¦सोमं श्रीणन्ति¦। अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\ मन्त्रैर्वा गृह्यते ।¦‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)¦इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात्¦पृश्नयो¦वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।¦देवानां¦जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् ।¦दिवस्त्रिषु आरोचनेषु¦आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।¦‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’¦इत्यादिश्रुतेः ।¦‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’¦इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥

अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि ।¦‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)¦इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा¦अर्चत¦प्रियज्ञानाः¦प्रार्चत¦।¦पुत्रका¦अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।

‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)¦इति च ।

उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति ।¦‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)¦इति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ?¦धृष्णु¦धृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं¦नार्चत¦।

‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।
प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)¦इति भागवते ।

‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा ।
न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ¦।¦पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥

गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-¦अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥¦एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः ।¦गर्गर¦इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम ।¦पिङ्गा¦चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय ।¦चनिष्कदद्¦इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।

‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’¦इति (च) श्रुतिः ।¦‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।
भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।
गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् ।
स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।
महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।
पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।
अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।
तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’¦इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥

यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।¦‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।
नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’¦इति च ।¦तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।¦‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’¦इति वैहायससंहितायाम् ।¦सुदुघाः¦सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति¦अनपस्फुरः¦। नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन¦सोमं¦गृभायत¦। अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥

व्यतीन्¦विशेषेणाधिकान् देवान् ।¦अफाणयत्¦विस्तारयामास ।¦दाशुषे¦यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।¦सुयुक्तान्¦सुयोगरतान् ।¦‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।
नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।
ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।
मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।
विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’¦इति प्रकाशसंहितायाम् ।¦‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)¦इति च श्रुतिः ।¦‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))¦इति च ।¦‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)¦इति भारते ।

तक्वो¦जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।¦‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)¦इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।¦नेता¦(च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् ।¦‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’¦इति पाद्मे ।¦‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’¦।¦‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।
ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥¦इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।

‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।
प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’¦इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् ।¦उपमा¦उपमायाम् उपमाविषये,¦अमुच्यत¦त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः ।¦‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।
उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’¦इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥

(विश्वा)¦विश्वान्¦द्विषो¦अज्ञानपापादीन् अतीत्य¦शक्रो¦(शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि ।¦‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)¦,¦‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)¦(इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति¦अति¦शब्दद्वयार्थः ।¦ओदनम्¦उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः,¦परः¦परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।¦‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’¦इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥

अर्भक¦इव स्थितः ।¦नवं¦रथम्¦अध्यतिष्ठत् ।¦कुमारकः¦कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।¦‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।
जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’¦इति मान्यसंहितायाम् ।¦कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।¦‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।
स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’¦इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥

यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥

व्याप्तो¦विशेषेणापन्नः ।¦अविहृतम्¦असंसृष्टम् ।¦कृच्छ्राद्¦अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् ।¦‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।
यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’¦इति प्रवृत्ते¦‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।
संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’¦इति स्वाध्यायतत्वे ।¦‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’¦इति शब्दनिर्णये ।¦अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं)¦विहृतम्¦।

‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् ।
धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।
सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।
तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।
शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।
संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’¦इति स्वाध्यायतत्वे ।¦अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन¦पाप्मानम्¦अपहन्ति ।¦शमलं¦रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।¦‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।
अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’¦इति शब्दनिर्णये ।¦य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।¦‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।
पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।
तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।
ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’¦इति प्रवृत्ते ।

न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥

यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥

वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥

वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता ।¦‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)¦इति सूत्रम् ।

‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा ।
बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’¦इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।

मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।

‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।
तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।
अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।
ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’¦इति ब्रह्मतर्के ॥

वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।

‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।
तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।
(तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।
स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।
इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’¦इति च ॥

न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–

‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)¦इति ।¦‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)¦इति च ।¦‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।
न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’¦इति (च) प्रवृत्ते ।¦‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)¦इति च ।

‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।
तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’¦इति कर्मविवेके ।¦‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)¦इति च श्रुतिः ॥

न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।

प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता,¦‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)¦इति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।

‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।
दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’¦इत्यादि वाराहे ।

ब्रध्नस्य¦सूर्यस्य¦विष्टपं¦स्वर्गम् उद्¦गन्वहि¦इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं¦मध्वः¦पीत्वा¦तत्र¦सचेवहि¦सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।

‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।
वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’¦इति प्रवृत्ते ।

पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं¦सवनं¦ते¦केवलम्¦।¦अथो¦इत्यर्थान्तरम् ।¦मधुमन्तं¦सोमं¦जठरे¦आवृषस्व¦(आ)सिञ्च,¦ममद्धि¦च।¦सत्रा¦अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥

विहृतपक्षे तु–¦‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)

महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।¦‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)¦॥

भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।¦‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः ।
नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)¦‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।
कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)¦‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)¦‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)¦‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)¦‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः ।
क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)¦,¦‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’¦।¦‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))¦।¦‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)¦‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)¦‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ।
तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))¦इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥

नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।¦सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥