भावप्रकाशिका

श्री नारायणपण्डिताचार्यकृता

भावप्रकाशिका

नमो जयात्मने यन्त्रे द्विजराजस्फुरच्छ्रिये । 

हरेरजस्य प्रिय ते हरये देवतात्मने ॥

(भा.प्र.) कृष्णाय वासुदेवाय वेदव्यासाय च । नित्यं सततम्, अनाकुलं गोकुलम्, अविनाशि वाग्जातं वेदः ॥२

(भा.प्र.) तमस्तु अज्ञानकारणम् । तत्त्वप्रदीपात्मको ग्रन्थः, तेजोगणश्च वस्तुतत्वानां प्रदीपाकृतिः ॥४

(भा.प्र.) अवताराणां लीलाम् ॥५

(भा.प्र.) 'बळित्था तद् वपुषे धायि दर्शतम्’, ‘भूषन्न योऽधि बभ्रुषु नम्नते', 'तां सु ते कीर्तिं मघवन् महित्वा' इति सूक्तानि । 'विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः', 'विद्वान् मध्व उज्जभारा दृशे कम्' इत्यादयो मन्त्रवर्णाः । गुणग्राहित्वादयो गुणाः । तैराढ्याः॥६

(भा.प्र.) अपरं वा अपरपूर्वीकारं वा ॥८

(भा.प्र.) तीर्थविघ्नकरं दुष्टगजं हत्वा प्रतोषिताः । 

भरद्वाजादयो धन्यं पुत्रं केसरिणे[4] ददुः ॥९ ॥ (केसरिणो ददुः)

(भा.प्र.) 'पराक्रमौदार्ययशःप्रतापैः सौजन्यमाधुर्यनयानयैश्च[5]।(पराक्रमोत्साहमतिप्रतापैः सौन्दर्यमाधुर्यदयानयैश्च)

‘गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यैर्हनूमतः कोऽभ्यधिकस्त्रिलोक्याम्[6] । (‘को ह्यधिकस्त्रिलोक्याम्’इति पाठान्तरम्)

"प्रजा मिमङ्गोरिव सागरस्य लोकान् दिधक्षोरिव पावकस्य । 

‘सर्वान् जिहीर्षोरिव चान्तकस्य हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात् ।

'ससूत्रवृत्त्यर्थपदं महार्थं ससङ्ग्रहं साध्यति वै कपीन्द्रः ।

'न ह्यस्य कश्चित् सदृशोऽस्ति शास्त्रे वैशारदे छन्दगतौ तथैव' । 

इत्युत्तररामायणे गुणकथनम् [७.३६.४१-४३] ॥१०

(भा.प्र.) गुणग्रहीत्रा दोषेतरग्राहिणा, ज्याकर्षणेन च । पक्षो भागः, पतत्रं च ॥१४

(भा.प्र.) गोभिः वाग्भिरद्भिश्च । सीता सीरजा [ता], सस्यं च । पलाशिनो वृक्षाः, मांसादाश्च ॥१५

(भा.प्र.) अपक्षपातित्वं सत्सु गुणानुकूल्येन स्थितिः । भोगो नामाहिशरीरं च ॥१६

(भा.प्र.) पुरं देहश्च । योगी गूढपुरुषः, समाधिविपाकवांश्च । अदारिभावेन, अदो राक्षसः, तस्यारित्वेन । दारो दलनम्, तद्रहितत्वेन अमृतत्वेन च ॥३२

(भा.प्र.) बकः पक्षिविशेषश्च ॥३४

(भा.प्र.) चण्डरणम्, चण्डानां रणं च । बार्हद्रथं जरासन्धम्, बृहद्रथसम्बद्धं च ॥ ३६

(भा.प्र.) पार्थिवा राजानो वृक्षाश्च । तेजः पराक्रमश्च ॥३८

(भा.प्र.) आभोगः परिपूर्णता । द्विजिह्वाँन् भुजगान् रत्नवत्प्रधानान् कोपाधिकान् । द्विजिह्वाँन् मत्सरिणो मणिमत्प्रभृतीन् क्रोधवशांश्च ॥३९

(भा.प्र.) वायुप्रभवः भीमः क्रमेण सुव्यक्ततेजाः । अग्निः क्रमेण वायुप्रवृद्धः । आशा इच्छाविशेषाः, दिशश्च । 'स्वनन्ति येऽनिलोद्धूता वेणवस्ते तु कीचकाः' इति च ॥४०

(भा.प्र.) कृष्णेन वर्त्म यस्येति कृष्णवर्त्मा भीमः । विजयो वायुरर्जुनश्च । हेतिरायुधं तेजश्च । भीष्मद्विजाद्यैः भीषणपक्षिमृगैश्च ॥४१

(भा.प्र.) धार्तराष्ट्राः सितेतरचरणा हंसाश्च ॥४२

(भा.प्र.) प्रघातो युद्धं घट्टनं च । रसो वीर्यमुदकं च ॥४५

(भा.प्र.) आखुभुगादिवदव्यक्ताभिप्रायादित्वमस्य ॥४८

 (भा.प्र.) न दिधक्षति स्म । 'लट् स्मे' इति सूत्रादतीतार्थत्वम् ॥५३

(भा.प्र.) अविदुषामिति तस्मादविदुषां नराणाम् ॥५४

(भा.प्र.) आनन्दाद्यैरित्यादि [16]सर्गान्तश्लोकपदेन आनन्दात्मकोऽयं ग्रन्थः॥५५॥ (‘समाप्तिश्लोक’ इति पाठान्तरम्)

इति नारायणपण्डिताचार्यविरचितायां स्वकृतश्रीमध्वविजयस्य भावप्रकाशिकाख्यटीकायां प्रथमः सर्गः

द्वितीयः सर्गः

[देवैः प्रार्थितेन नारायणेन वायोरवतारार्थमादेशः । रजतपीठेऽयनोत्सव आविष्टपुरुषेणावतारघोषणम् । 'नडिल्लाय' विप्रकथा । तद्विवाहः । पौराणिकस्य तस्य पुत्रेच्छया अनन्तासनस्य सेवा । पुत्रजननम् । तस्य 'वासुदेव' इति नामकरणम् । 'मूडिल्लाय' विप्रेण शिशोः पयःपानार्थं गोप्रदानम् । रात्रौ शिशुना सह रजतपीठपुरादागमनावसरे ग्रहाविष्टेन केनचित् तस्य शिशोः लोकेश्वरत्वघोषणा । शिशोः कुलस्थकुलभोजनम् । बालस्य रिङ्खणादिलीला । वृषभस्य पुच्छान्तमवलम्ब्य प्रातर्गृहान्निर्गमनम् ।वृषविक्रयणः निष्कपदे तिन्त्रिणीबीजदानम् । एवं बाललीलाभिः सुजनमोदनम् ।]

(भा.प्र.) कृतादीनि त्रीणि युगान्यवतर्तुमिष्टान्यस्येति त्रियुगः । 'युगत्रयावतारत्वात् त्रियुगो विष्णुरुच्यते’ इति च ॥ २॥

(भा.प्र.) वर्णोऽक्षरम्, गुणश्च ॥३॥

(भा.प्र.) रजतपीठपुरस्य 'ओडिपु' इत्यभ्रष्टसञ्ज्ञा[19] । महाय अयनसङ्क्रमणोत्सवाय ॥६॥(‘भ्रष्टभाषा’इति क्वचित्)

(भा.प्र.) विश्वजनीनं विश्वजनहितम् । 'आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात्खः’ ॥ ८॥

(भा.प्र.) शिवरूप्यनामा । [शिवळ्ळि” इत्यपभ्रष्टभाषायाम्][22] ॥ १०॥

(भा.प्र.) विश्वपाजात् विश्वपालकादजाद् रामान्निमित्तात् । स तत्र परश्वादिना तीर्थं चकारेति ॥११॥

(भा.प्र.) अच्छत्वादीनि महाविवेकादीनि विशेषणानि दम्पत्योर्द्रष्टव्यानि । स्वानन्द एव सन्ततिर्मध्वः। ‘हनूमान् भीम आनन्दः' इति तद्रूपाणि ॥१३॥

(भा.प्र.) रजतपीठपुरस्थस्य नारायणत्वं निश्चीयते – 

“स्वदर्शनोरुव्रतिने निशीथे प्राप्ताय भोगीन्द्रगतो हरिः प्रभुः” ।

'स्वं दर्शयित्वा खलु कुञ्जमाधवद्विजाय तद्वत् प्रतिमां व्यधापयत्’ ॥ १५॥

(भा.प्र.) समुचित इति । ऋतू रजोदर्शनात् पञ्चमादिः, शरदादिश्च । अम्बरं वसनम्, गगनं च। आद्यस्य विष्णोः पक्षपातात्, पूर्वपक्षाच्च ॥२३॥

(भा.प्र.) लक्षणचणं लक्षणैः प्रसिद्धम् । 'तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ' इति । नवशब्दः एकोनदशके भद्रे च । परमस्य सुन्दरमन्दिरम् । परमाणि सुन्दरमन्दिराणि नगरे । परं शत्रुं च ॥२५॥

(भा.प्र.) विवाहाय गच्छतां केषाञ्चिद्दुन्दुभिनादपूर्वात् । एवमपरश्च तदनन्तरमेव दुन्दुभिनादोऽश्रावीति भावः ॥२७॥

(भा.प्र.) वा ज्ञानम् । 'वा गतिगन्धनयोः' । 'आतो मनिन्क्वनिब्वनिपश्च' इति न्यायात्। ‘तस्येदम्' इत्यणि वासुदेवभक्तोऽपि वासुदेवः । आत एव वृद्धित्वात् ॥२९॥

(भा.प्र.) पूर्वालयस्य 'मूडिल्लाय’ इत्यपभ्रष्टभाषा॥३०॥

(भा.प्र.) अत्रस्तम् अभयम्, अदुष्टं च । 'मणिदोषस्त्रासः' इति च ॥३१॥

(भा.प्र.) प्ररुदितं प्ररोदनम् । 'आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च' इति ॥३६॥

(भा.प्र.) पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः ॥३७॥

(भा.प्र.) विषे पीते -

“वायुरस्मा उपामन्थत् पिनष्टि स्मा कुनन्नमा । 

‘केशी विषस्य पात्रेण यद् रुद्रेणापिबत् सह ' इति श्रुतिः[32] ॥ ४१॥

(भा.प्र.) किल अपरमार्थे ॥४२॥

(भा.प्र.) पदं पादविन्यासो वाक्यावयवश्च । शालीनयेव अधृष्टयेव ॥४३॥

(भा.प्र.) चरतश्चरतः । 'चर गतिभक्षणयोः' ॥४५॥

(भा.प्र.) शृङ्गं विषाणं शिखरं च । पादाश्च प्रत्यन्तपर्वताश्च ॥४६॥

(भा.प्र.) बीजान्तराणि तिन्त्रिणीबीजाख्यानि ॥५१॥

(भा.प्र.) वासुदेवं वासुदेवं वा वसुदेवसुतं हरिमिव ॥५३॥

(भा.प्र.) समजनि। 'दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्योऽन्यतरस्याम्' इति कर्तरि चिण् ॥५४॥

इति नारायणपण्डिताचार्यविरचितायां स्वकृतश्रीमध्वविजयस्य भावप्रकाशिकाख्यटीकायां द्वितीयः सर्गः ॥

तृतीयः सर्गः

(भा.प्र.) बन्धुगृहस्य 'नडुवैरि' इत्यपभ्रष्टभाषा ।१॥

(भा.प्र.) काननदेवतासदनस्य 'कुडुवूर' इत्यपभ्रष्टभाषा । अन्तरं अवटम् । [34]नाळिकेर्युपपदान्तरस्य 'ताळेकुडे' इत्यपभ्रष्टभाषा ॥४॥

(भा.प्र.) [[38]घृतवल्लीत्यस्य 'नेयम्पळ्ळि' इत्यपभ्रष्टभाषा ॥]२१॥

(भा.प्र.) [धौतपटस्य 'मडिनाय' इत्यपभ्रष्टभाषा[40] ॥२२॥ 

(भा.प्र.) आदित्यचन्द्रादयो धर्मसाक्षिणः ॥३५॥

(भा.प्र.) पूगवनस्य 'तोटन्तिल्लाय' इत्यपभ्रष्टभाषा ॥४९॥

(भा.प्र.) प्रियवयस्य उपाध्यायपुत्रः । तस्यानन्तातीतानि जन्मानि प्रकाशितवान् श्रीमध्वः ॥५३॥

(भा.प्र.) प्रकटभागवती श्रीमन्नारायणोपनिषत् ॥५४॥

इति नारायणपण्डिताचार्यविरचितायां स्वकृतश्रीमध्वविजयस्य भावप्रकाशिकाख्यटीकायां तृतीयः सर्गः