Bhagavadgitabhashya/Moola
श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम् — मूलम्
प्रथमोऽध्यायः
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
सञ्जय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।
भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
अर्जुन उवाच
हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।
यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।
सञ्जय उवाच
योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।
अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
द्वितीयोऽध्यायः
सञ्जय उवाच
तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
श्री भगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।
अजुर्न उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
श्रीभगवानुवाच
अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-
देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।
अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
श्रीभगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।
आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।
विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
तृतीयोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
श्रीभगवानुवाच
न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।
न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन ।
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः ।
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः ।
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
श्रीभगवानुवाच
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
चतुर्थोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।
श्रीभगवानुवाच
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः ।
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ।
अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।
अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।
श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।
अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः ।
अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।
योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।
पञ्चमोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।
श्री भगवानुवाच
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते ।
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि ।
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी ।
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः ।
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
षष्ठोऽध्यायः
श्री भगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् ।
बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः ।
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः ।
सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।
संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि ।
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
श्रीभगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
अर्जुन उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
श्रीभगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
सप्तमोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः ।
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।
ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति ।
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
अष्टमोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ।
श्रीभगवानुवाच
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।
यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः।
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः ।
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।
वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
नवमोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।
पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
दशमोऽध्यायः
भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।
अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।
आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।
स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
श्रीभगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
एकादशोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।
श्रीभगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।
पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
सञ्जय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।
अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
अर्जुन उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
श्रीभगवानुवाच
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।
सञ्जय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
अर्जुन उवाच
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।
कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।
पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
श्रीभगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।
सञ्जय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
श्रीभगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
द्वादशोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
श्रीभगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
त्रयोदशोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं ।
बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।
उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।
यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।
यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।
अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः ।
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते ।
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
चतुर्दशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।
गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।
अर्जुन उवाच
कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।
श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।
पञ्चदशोऽध्यायः
श्री भगवानुवाच
ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।
उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् ।
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।
षोडशोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच
अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।
अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
सप्तदशोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।
श्रीभगवानुवाच
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।
यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।
आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।
मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते ।
ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते ।
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
अष्टादशोऽध्यायः
अर्जुन उवाच
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
श्रीभगवानुवाच
काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।
यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।
दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।
शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।
तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।
अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।
यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।
बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।
सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।
य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।
श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
अर्जुन उवाच
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।
सञ्जय उवाच
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।
राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।
तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।