Anuvyakhyana/Moola

अनुव्याख्यानम् — मूलम्

← Anuvyakhyana

प्रथमाध्यायः

ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्त्यसौ तद्गुणोतताम् ।

अन्तस्समुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणं तु यत् ।

एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदोऽप्युदीर्यते ।

उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा ततः ।

ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव न चान्यथा ॥121॥

एवं शास्त्रवगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् ॥154॥

............ देवानां तत्र शक्तताम् ।

चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः ।

.............अध्यात्ममन्वयव्यतिरेकतः ॥246॥

नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः ।

.........बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः ॥249॥

लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे ॥ १ ॥

अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता ।

........ द्वित्वं चैकस्य युज्यते ।

अन्तःस्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः ।

रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते ॥15॥

गुणक्रियादयो भावा यदि वा स्युरभेदिनः ॥17॥

विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् ।

...............भूमा विष्णुः सुखाधिकः ॥2॥

अतो विरुद्धवद्भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः ।

लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः ।

तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः ।

दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः ॥1॥

जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः, षः प्राणरूपतः ॥12॥

स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वेऽपि ब्रह्मवाचकाः ।

द्वितीयोध्यायः

आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रुतिः ।

........ नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः ।

तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः ॥62॥

अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी ।

नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन ॥86॥

...... कथं च तदनन्यता ।

अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनम् ।

तस्य त्वशेषशक्तित्वाद्युज्यते सर्वमेव च ॥101॥

सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् ॥104॥

वैषम्यं चैव नैघृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् ॥112॥

यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः ॥113॥

चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः ।

साङ्ख्यस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् ॥32॥

चार्वकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् ॥40॥

सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् ॥46॥

अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्न चाखलिम् ।

नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्ख्याद्यैरपि पञ्चभिः ॥53॥

वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् ।

अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् ।

ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते ।

आह क्षपणको विश्वं सदसद्द्वयमद्वयम् ।

सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् ॥266॥

निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् ।

प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदास्तदभिमानिनः(देवास्तदभिमानिनः) ॥9॥

एवं प्रलयकालेऽपि प्रतिभातपरावरः ।

...... स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः ॥24॥

अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः ॥25॥

एवं स्थितेऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना ।

भेदस्य मुक्तौ वचनादापि तत्पक्षनिग्रहः ॥81॥

तृतीयाध्यायस्य

वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः ।

सृष्ट्वैव वासनाभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः ।

सुषुप्तिबोधमोहांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा ।

न स्थानतोभेदतोऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः ।

यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् ।

प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दोऽन्यगुणा यथा ॥163॥

..... सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते ।

अव्यक्तोऽपि स्वशक्यैव भक्तानां दृश्यते हरिः ॥167॥

तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः ।

.... ते चाखलिवलिक्षणाः ।

स एवाशेषजीवस्थनिःसङ्ख्यानादिकालिकान् ॥213॥

यथाशक्त्यखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् ।

कृत्वाऽथ कुर्वन्नपि वा निदिध्यासनमाचरेत् ॥97॥

विषयेषु च संसर्गात् शाश्वतस्य च संशयात् ।

नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः ॥122॥

अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः ।

उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रोऽग्निर्वरुणो विधुः ॥192॥

..... दृष्टिरिति योग्यानुसारतः ॥203॥

सम्यग्गुरुप्रसादश्च मुख्यतो दृष्टिकारणम् ।

श्रवणादि च कर्तव्यं नान्यथा दर्शनं क्वचित् ॥204॥

गुणाधिकं गुरुं प्राप्य तद्धीनं नाप्नुयात् क्वचित् ।

साधनेभ्योऽधिका भक्तिर्नैवान्यत् तादृशं क्वचित् ॥209॥

विकर्मलेपो नैवस्ति सम्यग्दृष्टिमतां क्वचित् ।

अनादियोग्यता चैव कलिवाणीश्वरावधिम् ॥111॥

स्वातन्त्र्यतारतम्येन फलं हि फलिनां भवेत् ।

ज्ञानदा अपि चाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः ।

चतुर्थाध्यायस्य

‘आत्मा ब्रह्म महांस्तारः परमेशः शुचिश्रवाः ।

प्रतीकविषयत्वेन न कार्या विष्णुभावना ॥19॥

ब्रह्मेति च सदा ध्येयो भगवान् विष्णुरञ्जसा ।

तथोपास्यञ्जसा दृष्टं ब्रह्म पापं च भस्मसात् ॥63॥

प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्विति प्रोक्तगतोऽपि युक्त्या ।

तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ ॥131॥

सिद्धान्तनिर्णीतिकराः प्रतीकं देहादिकं तद्गतमेव ये नराः ।

अनन्यभृत्यत्वमिहोदितेभ्यस्त्वन्यस्य भृत्यत्वनिवारणाय ॥3॥