Bhagavadgitabhashya/Moola

श्रीमद्भगवद्गीताप्रस्थानम् — मूलम्

← Bhagavadgitabhashya

प्रथमोऽध्यायः

धृतराष्ट्र उवाच

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।

सञ्जय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् ।

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम ।

भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः ।

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।

तस्य संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।

काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।

स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् ।

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।

अर्जुन उवाच

हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदमाह महीपते ।

यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।

सञ्जय उवाच

योत्स्यमानान् अवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।

एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।

तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।

श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।

कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।

सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते ।

निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

न काङ्‍क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।

येषामर्थे काङ्‍‍क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।

एतान् न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।

निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।

यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।

कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापाद् अस्मान्निवर्तितुम् ।

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।

अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः ।

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन ।

अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।

यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वाऽर्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।

द्वितीयोऽध्यायः

सञ्जय उवाच

तं तथा कृपयाऽऽविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।

श्री भगवानुवाच

कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।

क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते ।

अजुर्न उवाच

कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।

कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।

न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः ।

तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।

श्रीभगवानुवाच

अशोच्यान् अन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।

देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः ।

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।

अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।

न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।

वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् ।

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।

अच्छेद्योऽयम् अदाह्योऽयम् अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्योऽयमुच्यते ।

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।

आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम्-

देही नित्यम् अवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।

स्वधर्ममपि चाऽवेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि ।

यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।

अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि ।

अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।

भयाद् रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः ।

अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः ।

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।

एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।

कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयाऽपहृतचेतसाम् ।

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।

यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय ।

बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ॥

स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।

श्रीभगवानुवाच

प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ।

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।

यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः ।

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।

ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।

क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः ।

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयान् इन्द्रियैश्चरन् ।

प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते ।

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।

इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।

तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः ।

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।

विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः ।

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।

तृतीयोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।

व्यामिश्रेणैव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।

श्रीभगवानुवाच

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।

न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्याऽरभतेऽर्जुन ।

नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।

यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।

इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।

यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।

अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्नसम्भवः ।

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।

यस्त्वात्मरतिरेव स्याद् आत्मतृप्तश्च मानवः ।

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।

न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।

उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।

न बुद्धिभेदं जनयेद् अज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।

श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।

अर्जुन उवाच

अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।

श्रीभगवानुवाच

काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथाऽऽदर्शो मलेन च ।

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।

इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।

तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।

चतुर्थोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः ।

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः ।

अर्जुन उवाच

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः ।

श्रीभगवानुवाच

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन ।

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ।

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः ।

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः ।

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः ।

कर्मण्यकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः ।

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः ।

त्यक्त्वा कर्मफलाऽसङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः ।

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।

यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः ।

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति ।

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथाऽपरे ।

अपाने जुह्वनि प्राणं प्राणेऽपानं तथाऽपरे ।

अपरे नियताऽहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ।

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे ।

श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञाद् ज्ञानयज्ञः परन्तप ।

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया ।

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव ।

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन ।

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।

श्रद्धावाल्लँभते ज्ञानं मत्परः संयतेन्द्रियः ।

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति ।

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।

तस्माद् अज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः ।

पञ्चमोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि ।

श्री भगवानुवाच

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ ।

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्‍क्षति ।

साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।

यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते ।

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।

नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।

प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि ।

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्याऽस्ते सुखं वशी ।

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।

नाऽदत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।

तद्बुद्धयस्तदात्मानः तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।

इहैव तैर्जितस्सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।

योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।

लभन्ते ब्रह्मनिर्बा(वा)णम् ऋषयः क्षीणकल्मषाः ।

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।

यतेन्द्रियमनोबुद्धिः मुनिर्मोक्षपरायणः ।

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।

षष्ठोऽध्यायः

श्री भगवानुवाच

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः ।

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं नाऽत्मानमवसादयेत् ।

बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनाऽत्मैवाऽत्मना जितः ।

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूढस्थो विजितेन्द्रियः ।

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।

युञ्जन्नेवं सदाऽऽत्मानं योगी नियतमानसः ।

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।

सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।

तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।

संङ्कल्पप्रभवान् कामान् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।

एवं युञ्जन् सदाऽऽत्मानं योगी विगतकल्मषः ।

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽत्मनि ।

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।

सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।

अर्जुन उवाच

योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।

श्रीभगवानुवाच

असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

असंयताऽत्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।

अर्जुन उवाच

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।

कच्चिन्नोभयविभ्रष्टः छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।

एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।

श्रीभगवानुवाच

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।

प्राप्य पुण्यकृतान् लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।

अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।

तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।

प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।

तपस्विभ्योधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।

योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।

सप्तमोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन् मदाश्रयः ।

ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।

अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।

मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।

पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।

बलं बलवतां (चाहं) अस्मि कामरागविवर्जितम् ।

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।

त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।

दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।

न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।

तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानावान्मां प्रपद्यते ।

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।

यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयाऽर्चितुमिच्छति ।

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।

अष्टमोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन ।

श्रीभगवानुवाच

अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ॥

अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।

यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।

तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।

कविं पुराणमनुशासितारम् अणोरणीयांसमनुस्मरेद् यः।

प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।

आब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।

सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।

अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्तात्सनातनः ।

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः तमाहुः परमां गतिम् ।

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।

अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।

नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।

वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।

नवमोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।

यथाऽऽकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।

न च(तु) मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।

मयाऽध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाऽहमहमौषधम् ।

पिताऽहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।

त्रैविद्या मां सोमपा पूतपापाः

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।

यान्ति देवव्रता देवान् पितॄन् यान्ति पितॄव्रताः ।

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

दशमोऽध्यायः

भूय एव महाबाहो शृृणु मे परमं वचः ।

न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।

यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।

बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः ।

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।

अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।

तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।

अर्जुन उवाच

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

आहुस्त्वाम् ऋषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा ।

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।

स्वयमेवाऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।

वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

कथं विद्यामहं योगिन् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।

विस्तरेणाऽत्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।

श्रीभगवानुवाच

हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।

अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः ।

आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।

वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।

रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।

पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।

महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् ।

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।

उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।

आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।

अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।

प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।

पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।

सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।

अक्षराणामकारोस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।

मृत्युः सर्वहरश्चाहम् उद्भवश्च भविष्यताम् ।

बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।

द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।

वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।

दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।

यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।

नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप ।

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।

अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन ।

एकादशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।

भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।

एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।

मन्यसे यदि तच्छक्यं भयाद् द्रष्टुमिति प्रभो ।

श्रीभगवानुवाच

पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोथ सहस्रशः ।

पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।

इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् ।

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।

सञ्जय उवाच

एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।

अनेकवक्त्रनयनम् अनेकाद्भुतदर्शनम् ।

दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ।

ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

अर्जुन उवाच

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।

त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।

अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।

रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।

नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।

दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः ।

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।

लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताद् लोकान् समग्रान् वदनैर्ज्वलद्भिः ।

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।

श्रीभगवानुवाच

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।

तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथाऽन्यानपि योधवीरान् ।

सञ्जय उवाच

एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।

अर्जुन उवाच

स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।

कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणः त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।

सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।

यच्चापहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।

पिताऽसि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।

तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।

श्रीभगवानुवाच

मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैः न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ् ममेदम् ।

सञ्जय उवाच

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।

अर्जुन उवाच

दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।

श्रीभगवानुवाच

सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।

भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।

मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।

द्वादशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।

श्रीभगवानुवाच

मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।

ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् अव्यक्तं पर्युपासते ।

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।

क्लेशोऽधिकतरस्तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।

तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।

अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।

श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाध्यानं विशिष्यते ।

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।

सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।

समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।

तुल्यनिन्दास्तुनिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।

ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।

त्रयोदशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

श्रीभगवानुवाच

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत ।

तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च ।

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहङ्कार एव च ।

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु ।

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी ।

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितं ।

बहिरन्तश्च भूतानाम् अचरं चरमेव च ।

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते ।

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि ।

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् ।

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।

य (एनं)एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह ।

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना ।

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते ।

यावत्सञ्जायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।

समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः ।

यदा भूतपृथग्भावम् एकस्थमनुपश्यति ।

अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्माऽयमव्ययः ।

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते ।

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम् अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।

चतुर्दशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।

इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः ।

मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्यहम् ।

सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।

तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् ।

रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।

तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् ।

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।

रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।

सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।

लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा ।

अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ।

यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् ।

रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते ।

कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।

सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।

नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति ।

गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् ।

अर्जुन उवाच

कैर्लिङ्गैस्त्रीन् गुणानेतान् अतीतो भवति प्रभो ।

श्रीभगवानुवाच

प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव ।

उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते ।

समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।

मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।

मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते ।

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाऽहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।

पञ्चदशोऽध्यायः

श्री भगवानुवाच

ऊर्ध्वमूलमधःशाखं अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।

अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः ।

न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।

ततः परं(पदं) तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः ।

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।

न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ।

ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ।

शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च ।

उत्क्रामन्तं स्थितं वाऽपि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।

यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।

यदादित्यगतं तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् ।

गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।

अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः ।

सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।

द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।

उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।

षोडशोऽध्यायः

श्रीभगवानुवाच

अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः।

अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।

तेजः क्षमा धृतिः शौचम् अद्रोहो नातिमानिता ।

दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।

दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।

द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च ।

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।

असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।

एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोल्पबुद्धयः ।

काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।

चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।

आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।

इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।

असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।

आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।

अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ।

आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।

तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् ।

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।

एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।

तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।

सप्तदशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयाऽन्विताः ।

श्रीभगवानुवाच

त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा ।

सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ।

यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः ।

अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः ।

कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।

आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः ।

आयुस्सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।

कट्वाम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।

यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् ।

अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।

अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।

विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।

देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् ।

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।

मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः ।

श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविधं नरैः ।

सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् ।

मूढग्राहेणाऽत्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।

दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे ।

यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः ।

अदेशकाले यद्दानम् अपात्रेभ्यश्च दीयते ।

ओम् तत् सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृऽतः ।

तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः ।

तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः ।

सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते ।

यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।

अष्टादशोऽध्यायः

अर्जुन उवाच

संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।

श्रीभगवानुवाच

काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः ।

त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।

निश्चयं शृृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ।

यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।

एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।

नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते ।

दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।

कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।

न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्य(ज्ज)ते ।

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

शरीरवाङ् मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।

तत्रैवं सति कर्तारम् आत्मानं केवलं तु यः ।

यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।

ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना ।

ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः ।

सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते ।

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् ।

यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।

नियतं सङ्गरहितम् अरागद्वेषतः कृतम् ।

यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः ।

अनुबन्धं क्षयं हिंसाम् अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।

मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः ।

रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।

अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः ।

बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृृणु ।

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये ।

यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च ।

अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसाऽऽवृता ।

धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः ।

यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन ।

यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च ।

सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृृणु मे भरतर्षभ ।

यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।

विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेमृतोपमम् ।

यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः ।

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।

शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।

कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।

स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।

श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।

सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ।

असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ।

सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाऽऽप्नोति निबोध मे ।

बुध्या विशुद्धया युक्तो धृत्याऽऽत्मानं नियम्य च ।

विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः ।

अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति ।

भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।

मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।

यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।

स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा ।

ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।

तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत ।

इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्यात् गुह्यतरं मया ।

सर्वगुह्यतमं भूयः शृृणु मे परमं वचः ।

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।

सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।

इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन ।

य इमं(इदं) परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।

न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।

अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः ।

श्रद्धावाननसूयश्च शृृणुयादपि यो नरः ।

कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा ।

अर्जुन उवाच

नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाऽच्युत ।

सञ्जय उवाच

इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।

व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान् एतद्गुह्यमहं परम् ।

राजन् संस्मृत्यसंस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् ।

तच्च संस्मृत्यसंस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।

यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।