Anandamakaranda

JSON:Karmanirnaya: Difference between revisions

← Older edit
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 3,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Karmanirnaya",
"slug": "Karmanirnaya",
Line 18: Line 18:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।\nरमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
"lines": [
"ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।",
"रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
]
},
},
{
{
Line 27: Line 30:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति  सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)"
"lines": [
"महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति  सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)"
]
},
},
{
{
Line 36: Line 41:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनाम्\nऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान्\nउपसृजति\nसंयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
"lines": [
"महानाम्नीनाम्",
"ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान्",
"उपसृजति",
"संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
]
},
},
{
{
Line 45: Line 55:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।"
"lines": [
"तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।"
]
},
},
{
{
Line 54: Line 66:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "तथाहि श्रुतिः -\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\"\u003E‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\"\u003E‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\"\u003E‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।\u003Cbr/\u003E पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)\u003C/span\u003E\nइत्यादिका ।"
"lines": [
"तथाहि श्रुतिः -",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\"\u003E‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\"\u003E‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id\"\u003E‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।\u003Cbr/\u003E पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिका ।"
]
},
},
{
{
Line 63: Line 98:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)\u003C/span\u003E\nइति च भागवते ॥"
"lines": [
"युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)\u003C/span\u003E",
"इति च भागवते ॥"
]
},
},
{
{
Line 72: Line 111:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च-\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id\"\u003E‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)\u003C/span\u003E\nइत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
"lines": [
"न च-",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id\"\u003E‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
]
},
},
{
{
Line 81: Line 124:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।"
"lines": [
"न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।"
]
},
},
{
{
Line 90: Line 135:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।"
"lines": [
"न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।"
]
},
},
{
{
Line 99: Line 146:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष  इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥"
"lines": [
"न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष  इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥"
]
},
},
{
{
Line 108: Line 157:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।"
"lines": [
"न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।"
]
},
},
{
{
Line 117: Line 168:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।"
"lines": [
"किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।"
]
},
},
{
{
Line 126: Line 179:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।"
"lines": [
"न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।"
]
},
},
{
{
Line 135: Line 190:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।"
"lines": [
"किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।"
]
},
},
{
{
Line 144: Line 201:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।"
"lines": [
"न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।"
]
},
},
{
{
Line 153: Line 212:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।"
"lines": [
"न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।"
]
},
},
{
{
Line 162: Line 223:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः ।"
"lines": [
"कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः ।"
]
},
},
{
{
Line 171: Line 234:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।"
"lines": [
"ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।"
]
},
},
{
{
Line 180: Line 245:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।\nशिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
"lines": [
"विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।",
"शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
]
},
},
{
{
Line 189: Line 257:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "हे\nमघवन्\nधनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
"lines": [
"हे",
"मघवन्",
"धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
]
},
},
{
{
Line 198: Line 270:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’\u003C/span\u003E\nइत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
]
},
},
{
{
Line 207: Line 286:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "गातुं\nत्वां स्तोतुम् ।\nविद\nवेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति-\nगातुं विदेति ॥\nत्वमेव\nअनुशं(शा)सिषो दिशः\nमार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) ।\nपूर्वीणां\nभगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे\nशिक्ष(क्षा)\n।\nशचीनां\nविद्यानां\nपते\n, वाचां पते इति वा ।\nपुरूवसो\nबहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
"lines": [
"गातुं",
"त्वां स्तोतुम् ।",
"विद",
"वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति-",
"गातुं विदेति ॥",
"त्वमेव",
"अनुशं(शा)सिषो दिशः",
"मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) ।",
"पूर्वीणां",
"भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे",
"शिक्ष(क्षा)",
"।",
"शचीनां",
"विद्यानां",
"पते",
", वाचां पते इति वा ।",
"पुरूवसो",
"बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
]
},
},
{
{
Line 216: Line 314:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।\nइन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
"lines": [
"आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।",
"इन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
]
},
},
{
{
Line 225: Line 326:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं\nप्रचेतय\nप्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् ।\nद्युम्नाय\nज्ञानाय वित्ताय यशसे वा ।\nइषे\nअन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि\nशक्रः\n। शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
"lines": [
"आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं",
"प्रचेतय",
"प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् ।",
"द्युम्नाय",
"ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा ।",
"इषे",
"अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि",
"शक्रः",
"। शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
]
},
},
{
{
Line 234: Line 345:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।\nमंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
"lines": [
"राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।",
"मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
]
},
},
{
{
Line 243: Line 357:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "राये\nवित्ताय\nवाजाय\nअन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा।\nशविष्ठ\nबलवत्तम सुखवत्तमेति वा।\nऋञ्जसे\nप्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः ।\nमत्स्व\nमदं कुरु ॥ ३ ॥"
"lines": [
"राये",
"वित्ताय",
"वाजाय",
"अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा।",
"शविष्ठ",
"बलवत्तम सुखवत्तमेति वा।",
"ऋञ्जसे",
"प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः ।",
"मत्स्व",
"मदं कुरु ॥ ३ ॥"
]
},
},
{
{
Line 252: Line 377:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।\nमंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
"lines": [
"विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।",
"मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
]
},
},
{
{
Line 261: Line 389:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "विदा\nवेदय लम्भय\nरायः सुवीर्यं\nच ।\nवाजानां\nप्रजानां\nपतिः\nभुवः\nअभवः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘प्रजा वै वाजः’\u003C/span\u003E\nइति श्रुतेः ।\nवशान् अनु\nयथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् ।\nशूराणां\nसकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
"lines": [
"विदा",
"वेदय लम्भय",
"रायः सुवीर्यं",
"च ।",
"वाजानां",
"प्रजानां",
"पतिः",
"भुवः",
"अभवः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘प्रजा वै वाजः’\u003C/span\u003E",
"इति श्रुतेः ।",
"वशान् अनु",
"यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् ।",
"शूराणां",
"सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
]
},
},
{
{
Line 270: Line 414:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।\nइन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
"lines": [
"यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।",
"इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
]
},
},
{
{
Line 279: Line 426:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "मघोनां\nयशस्विनां महत्तमः ।\nचिकित्वः\nज्ञातः कर्तरिति वा।\nनः\nअभितः सर्वतो\nनय\n।\nइन्द्रो विदे\nसमस्तं व्यजानात् । तमेव\nस्तुषे\n॥ ५ ॥"
"lines": [
"मघोनां",
"यशस्विनां महत्तमः ।",
"चिकित्वः",
"ज्ञातः कर्तरिति वा।",
"नः",
"अभितः सर्वतो",
"नय",
"।",
"इन्द्रो विदे",
"समस्तं व्यजानात् । तमेव",
"स्तुषे",
"॥ ५ ॥"
]
},
},
{
{
Line 288: Line 448:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।\nस नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
"lines": [
"तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।",
"स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
]
},
},
{
{
Line 297: Line 460:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ऊतये\nरक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा ।\nस नो द्विषः\nशत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा ।\nक्रतुः\nज्ञानरूपः ।\nछन्दः\nइच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा ।\nऋतम्\nअशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
"lines": [
"ऊतये",
"रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा ।",
"स नो द्विषः",
"शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा ।",
"क्रतुः",
"ज्ञानरूपः ।",
"छन्दः",
"इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा ।",
"ऋतम्",
"अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
]
},
},
{
{
Line 306: Line 480:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।\nसनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
"lines": [
"इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।",
"सनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
]
},
},
{
{
Line 315: Line 492:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "सातये\nलब्धये ।\nस्रिधो\nविनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
"lines": [
"सातये",
"लब्धये ।",
"स्रिधो",
"विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
]
},
},
{
{
Line 324: Line 506:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।\nपूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
"lines": [
"पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।",
"पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
]
},
},
{
{
Line 333: Line 518:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "पूर्वस्य\nअनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत्\nसुम्नं\nसुखं तस्मिन्\nन आधेहि\n। तव\nपूर्तिः\nशस्यते ॥ ८ ॥"
"lines": [
"पूर्वस्य",
"अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत्",
"सुम्नं",
"सुखं तस्मिन्",
"न आधेहि",
"। तव",
"पूर्तिः",
"शस्यते ॥ ८ ॥"
]
},
},
{
{
Line 342: Line 536:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
"lines": [
"नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
]
},
},
{
{
Line 351: Line 547:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "तन्नव्यं\nस्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे)\nजनस्य\nउपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।\nगोषु\nज्ञानेषु\nगच्छति\nज्ञानविषयो भवति ।\nसुशेवः\nसुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
"lines": [
"तन्नव्यं",
"स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे)",
"जनस्य",
"उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।",
"गोषु",
"ज्ञानेषु",
"गच्छति",
"ज्ञानविषयो भवति ।",
"सुशेवः",
"सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
]
},
},
{
{
Line 360: Line 567:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
"lines": [
"एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
]
},
},
{
{
Line 369: Line 578:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव\nहि शक्रः वशाननु\nयथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
"lines": [
"‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव",
"हि शक्रः वशाननु",
"यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
]
},
},
{
{
Line 378: Line 591:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
"lines": [
"आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
]
},
},
{
{
Line 387: Line 602:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव\nउपेहि विश्वध\nविश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं\nमन्यवे\nज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
"lines": [
"‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव",
"उपेहि विश्वध",
"विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं",
"मन्यवे",
"ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
]
},
},
{
{
Line 396: Line 617:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Padmapurana-id\"\u003E‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।\u003Cbr/\u003Eएहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥\u003Cbr/\u003Eइति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’\u003C/span\u003E\nइति पाद्मे ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Padmapurana-id\"\u003E‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।\u003Cbr/\u003Eएहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥\u003Cbr/\u003Eइति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’\u003C/span\u003E",
"इति पाद्मे ।"
]
},
},
{
{
Line 405: Line 629:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Skandapurana-id\"\u003E‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।\u003Cbr/\u003Eमामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’\u003C/span\u003E\nइति स्कान्दे ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Skandapurana-id\"\u003E‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।\u003Cbr/\u003Eमामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’\u003C/span\u003E",
"इति स्कान्दे ।"
]
},
},
{
{
Line 414: Line 641:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Manyasamhita-id\"\u003E‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।\u003Cbr/\u003Eतमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’\u003C/span\u003E\nइति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Manyasamhita-id\"\u003E‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।\u003Cbr/\u003Eतमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’\u003C/span\u003E",
"इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
]
},
},
{
{
Line 423: Line 653:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’\u003C/span\u003E\nइत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’\u003C/span\u003E",
"इत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
]
},
},
{
{
Line 432: Line 665:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’\u003C/span\u003E\nइति (च) श्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\"\u003E‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id\"\u003E‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)\u003C/span\u003E\nइत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)\u003C/span\u003E\nइत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’\u003C/span\u003E",
"इति (च) श्रुतिः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id\"\u003E‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id\"\u003E‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)\u003C/span\u003E",
"इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
]
},
},
{
{
Line 441: Line 683:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)\u003C/span\u003E\nइत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)\u003C/span\u003E",
"इत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः ।"
]
},
},
{
{
Line 450: Line 701:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । \u003Cbr/\u003Eहस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’\u003C/span\u003E\nइति शब्दनिर्णये ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । \u003Cbr/\u003Eहस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’\u003C/span\u003E",
"इति शब्दनिर्णये ।"
]
},
},
{
{
Line 459: Line 713:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\"\u003E‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)\u003C/span\u003E\n॥ २ ॥\n‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥\n‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥\n‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥\n‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
"lines": [
"‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Samaveda-id\"\u003E‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)\u003C/span\u003E",
"॥ २ ॥",
"‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥",
"‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥",
"‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥",
"‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
]
},
},
{
{
Line 468: Line 730:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।\u003Cbr/\u003Eद्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’\u003C/span\u003E\nइत्यृक्संहितायाम् ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।\u003Cbr/\u003Eद्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’\u003C/span\u003E",
"इत्यृक्संहितायाम् ॥"
]
},
},
{
{
Line 477: Line 742:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।\u003Cbr/\u003E(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।\u003Cbr/\u003Eइति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’\u003C/span\u003E\nइति च ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।\u003Cbr/\u003E(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।\u003Cbr/\u003Eइति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’\u003C/span\u003E",
"इति च ।"
]
},
},
{
{
Line 486: Line 754:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।\u003Cbr/\u003Eएवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’\u003C/span\u003E\nइति प्रवृत्ते ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।\u003Cbr/\u003Eएवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’\u003C/span\u003E",
"इति प्रवृत्ते ।"
]
},
},
{
{
Line 495: Line 766:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥"
"lines": [
"‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥"
]
},
},
{
{
Line 504: Line 777:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।\nधिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
"lines": [
"प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।",
"धिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
]
},
},
{
{
Line 513: Line 789:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "प्रप्र वः\n। हे ऋत्विजः प्रजा वा वः\nत्रिष्टुभमिषं\nत्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ\nविवासति\n।\nपुरन्ध्या धिया\nअशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या\nप्रप्र\nप्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः ।\nमन्दद्वीराय\nतस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि?\nवो मेधसातये\nयज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
"lines": [
"प्रप्र वः",
"। हे ऋत्विजः प्रजा वा वः",
"त्रिष्टुभमिषं",
"त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ",
"विवासति",
"।",
"पुरन्ध्या धिया",
"अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या",
"प्रप्र",
"प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः ।",
"मन्दद्वीराय",
"तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि?",
"वो मेधसातये",
"यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
]
},
},
{
{
Line 522: Line 813:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।\nपतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
"lines": [
"नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।",
"पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
]
},
},
{
{
Line 531: Line 825:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ओदतीनाम्\nउन्दनकर्त्रीणां\nवः\nअपाम्, भवदीयानां\nपतिं वः\nपुरुषं प्राणं\nनदं\nनदनकर्तारं प्रति\nइषुध्यसि\nपतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् ।\nयोयुवतीनां\nगमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम्\nअघ्न्यानां\nधूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा,\nधेनूनां\nजगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)\u003C/span\u003E\nइत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्\nअघ्न्यानां\nहन्तुमयोग्यानां\nधेनूनां\nगवां\nपतिं\nवायुं प्रति\nइषुध्यसि\nइति वा ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘वायुर्वाव गवां पतिः’\u003C/span\u003E\nइति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।\nओदतीनां\nभक्त्या सेचकानाम्,\nयोयुवतीनाम्\nअतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्,\nअघ्न्यानां\nनित्यानां\nधेनूनां\nधर्मार्थकामपोषकाणां वाचां\nपतिं\nवायुं प्रति पतिर्भवसीति वा ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)\u003C/span\u003E\nइत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
"lines": [
"ओदतीनाम्",
"उन्दनकर्त्रीणां",
"वः",
"अपाम्, भवदीयानां",
"पतिं वः",
"पुरुषं प्राणं",
"नदं",
"नदनकर्तारं प्रति",
"इषुध्यसि",
"पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् ।",
"योयुवतीनां",
"गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम्",
"अघ्न्यानां",
"धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा,",
"धेनूनां",
"जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्",
"अघ्न्यानां",
"हन्तुमयोग्यानां",
"धेनूनां",
"गवां",
"पतिं",
"वायुं प्रति",
"इषुध्यसि",
"इति वा ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘वायुर्वाव गवां पतिः’\u003C/span\u003E",
"इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।",
"ओदतीनां",
"भक्त्या सेचकानाम्,",
"योयुवतीनाम्",
"अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्,",
"अघ्न्यानां",
"नित्यानां",
"धेनूनां",
"धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां",
"पतिं",
"वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
]
},
},
{
{
Line 540: Line 875:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।\nजन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
"lines": [
"ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।",
"जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
]
},
},
{
{
Line 549: Line 887:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ताः पृश्नयः\nआपो गावो वाचो वा, अस्य\nसूददोहसः\nप्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य\nसोमं श्रीणन्ति\n। अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\\ मन्त्रैर्वा गृह्यते ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)\u003C/span\u003E\nइति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात्\nपृश्नयो\nवाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।\nदेवानां\nजन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् ।\nदिवस्त्रिषु आरोचनेषु\nआदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’\u003C/span\u003E\nइत्यादिश्रुतेः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’\u003C/span\u003E\nइत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
"lines": [
"ताः पृश्नयः",
"आपो गावो वाचो वा, अस्य",
"सूददोहसः",
"प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य",
"सोमं श्रीणन्ति",
"। अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\\ मन्त्रैर्वा गृह्यते ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id\"\u003E‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)\u003C/span\u003E",
"इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात्",
"पृश्नयो",
"वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।",
"देवानां",
"जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् ।",
"दिवस्त्रिषु आरोचनेषु",
"आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतेः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’\u003C/span\u003E",
"इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
]
},
},
{
{
Line 558: Line 915:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।\nअर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
"lines": [
"अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।",
"अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
]
},
},
{
{
Line 567: Line 927:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)\u003C/span\u003E\nइति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा\nअर्चत\nप्रियज्ञानाः\nप्रार्चत\n।\nपुत्रका\nअल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
"lines": [
"अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)\u003C/span\u003E",
"इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा",
"अर्चत",
"प्रियज्ञानाः",
"प्रार्चत",
"।",
"पुत्रका",
"अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
]
},
},
{
{
Line 576: Line 946:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।\u003Cbr/\u003Eजोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)\u003C/span\u003E\nइति च ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।\u003Cbr/\u003Eजोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)\u003C/span\u003E",
"इति च ।"
]
},
},
{
{
Line 585: Line 958:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)\u003C/span\u003E\nइति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ?\nधृष्णु\nधृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं\nनार्चत\n।"
"lines": [
"उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)\u003C/span\u003E",
"इति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ?",
"धृष्णु",
"धृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं",
"नार्चत",
"।"
]
},
},
{
{
Line 594: Line 975:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।\u003Cbr/\u003Eप्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)\u003C/span\u003E\nइति भागवते ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।\u003Cbr/\u003Eप्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)\u003C/span\u003E",
"इति भागवते ।"
]
},
},
{
{
Line 603: Line 987:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id\"\u003E‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । \u003Cbr/\u003Eन देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ\u003C/span\u003E\n।\nपुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id\"\u003E‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । \u003Cbr/\u003Eन देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ\u003C/span\u003E",
"।",
"पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
]
},
},
{
{
Line 612: Line 1,000:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
"lines": [
"अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
]
},
},
{
{
Line 621: Line 1,011:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-\nअव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥\nएतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः ।\nगर्गर\nइति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम ।\nपिङ्गा\nचकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय ।\nचनिष्कदद्\nइत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
"lines": [
"गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-",
"अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥",
"एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः ।",
"गर्गर",
"इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम ।",
"पिङ्गा",
"चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय ।",
"चनिष्कदद्",
"इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
]
},
},
{
{
Line 630: Line 1,030:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’\u003C/span\u003E\nइति (च) श्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id\"\u003E‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।\u003Cbr/\u003E भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।\u003Cbr/\u003E गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । \u003Cbr/\u003Eस्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।\u003Cbr/\u003E महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।\u003Cbr/\u003E पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।\u003Cbr/\u003E अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।\u003Cbr/\u003E तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’\u003C/span\u003E\nइति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’\u003C/span\u003E",
"इति (च) श्रुतिः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id\"\u003E‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।\u003Cbr/\u003E भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।\u003Cbr/\u003E गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । \u003Cbr/\u003Eस्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।\u003Cbr/\u003E महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।\u003Cbr/\u003E पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।\u003Cbr/\u003E अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।\u003Cbr/\u003E तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’\u003C/span\u003E",
"इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
]
},
},
{
{
Line 639: Line 1,044:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।\nअपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
"lines": [
"आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।",
"अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
]
},
},
{
{
Line 648: Line 1,056:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।\u003Cbr/\u003E नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’\u003C/span\u003E\nइति च ।\nतदर्थं च नद्य आपतन्ति ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id\"\u003E‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’\u003C/span\u003E\nइति वैहायससंहितायाम् ।\nसुदुघाः\nसुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति\nअनपस्फुरः\n। नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन\nसोमं\nगृभायत\n। अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
"lines": [
"यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।\u003Cbr/\u003E नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’\u003C/span\u003E",
"इति च ।",
"तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id\"\u003E‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’\u003C/span\u003E",
"इति वैहायससंहितायाम् ।",
"सुदुघाः",
"सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति",
"अनपस्फुरः",
"। नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन",
"सोमं",
"गृभायत",
"। अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
]
},
},
{
{
Line 657: Line 1,079:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
"lines": [
"यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
]
},
},
{
{
Line 666: Line 1,090:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "व्यतीन्\nविशेषेणाधिकान् देवान् ।\nअफाणयत्\nविस्तारयामास ।\nदाशुषे\nयजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।\nसुयुक्तान्\nसुयोगरतान् ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id\"\u003E‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।\u003Cbr/\u003E नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।\u003Cbr/\u003E ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।\u003Cbr/\u003E मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।\u003Cbr/\u003E विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’\u003C/span\u003E\nइति प्रकाशसंहितायाम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)\u003C/span\u003E\nइति च श्रुतिः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\"\u003E‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))\u003C/span\u003E\nइति च ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)\u003C/span\u003E\nइति भारते ।"
"lines": [
"व्यतीन्",
"विशेषेणाधिकान् देवान् ।",
"अफाणयत्",
"विस्तारयामास ।",
"दाशुषे",
"यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।",
"सुयुक्तान्",
"सुयोगरतान् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id\"\u003E‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।\u003Cbr/\u003E नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।\u003Cbr/\u003E ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।\u003Cbr/\u003E मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।\u003Cbr/\u003E विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’\u003C/span\u003E",
"इति प्रकाशसंहितायाम् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)\u003C/span\u003E",
"इति च श्रुतिः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id\"\u003E‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))\u003C/span\u003E",
"इति च ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Mahabharata-id\"\u003E‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)\u003C/span\u003E",
"इति भारते ।"
]
},
},
{
{
Line 675: Line 1,116:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "तक्वो\nजगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)\u003C/span\u003E\nइति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।\nनेता\n(च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\"\u003E‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’\u003C/span\u003E\nइति पाद्मे ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।\u003Cbr/\u003E ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥\u003C/span\u003E\nइति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
"lines": [
"तक्वो",
"जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Rigveda-id\"\u003E‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)\u003C/span\u003E",
"इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।",
"नेता",
"(च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Padma-id\"\u003E‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’\u003C/span\u003E",
"इति पाद्मे ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।\u003Cbr/\u003E ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥\u003C/span\u003E",
"इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
]
},
},
{
{
Line 684: Line 1,138:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id\"\u003E‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।\u003Cbr/\u003E प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’\u003C/span\u003E\nइति पुरुषोत्तमसंहितायाम् ।\nउपमा\nउपमायाम् उपमाविषये,\nअमुच्यत\nत्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।\u003Cbr/\u003E उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’\u003C/span\u003E\nइति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id\"\u003E‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।\u003Cbr/\u003E प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’\u003C/span\u003E",
"इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् ।",
"उपमा",
"उपमायाम् उपमाविषये,",
"अमुच्यत",
"त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।\u003Cbr/\u003E उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’\u003C/span\u003E",
"इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
]
},
},
{
{
Line 693: Line 1,156:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
"lines": [
"अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
]
},
},
{
{
Line 702: Line 1,167:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "(विश्वा)\nविश्वान्\nद्विषो\nअज्ञानपापादीन् अतीत्य\nशक्रो\n(शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\"\u003E‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।\u003Cbr/\u003E भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)\u003C/span\u003E\n(इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति\nअति\nशब्दद्वयार्थः ।\nओदनम्\nउन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः,\nपरः\nपरमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id\"\u003E‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’\u003C/span\u003E\nइति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
"lines": [
"(विश्वा)",
"विश्वान्",
"द्विषो",
"अज्ञानपापादीन् अतीत्य",
"शक्रो",
"(शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id\"\u003E‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।\u003Cbr/\u003E भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)\u003C/span\u003E",
"(इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति",
"अति",
"शब्दद्वयार्थः ।",
"ओदनम्",
"उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः,",
"परः",
"परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id\"\u003E‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’\u003C/span\u003E",
"इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
]
},
},
{
{
Line 711: Line 1,195:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।\nस पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
"lines": [
"अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।",
"स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
]
},
},
{
{
Line 720: Line 1,207:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अर्भक\nइव स्थितः ।\nनवं\nरथम्\nअध्यतिष्ठत् ।\nकुमारकः\nकुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id\"\u003E‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।\u003Cbr/\u003E जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’\u003C/span\u003E\nइति मान्यसंहितायाम् ।\nकुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।\u003Cbr/\u003E स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’\u003C/span\u003E\nइति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
"lines": [
"अर्भक",
"इव स्थितः ।",
"नवं",
"रथम्",
"अध्यतिष्ठत् ।",
"कुमारकः",
"कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id\"\u003E‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।\u003Cbr/\u003E जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’\u003C/span\u003E",
"इति मान्यसंहितायाम् ।",
"कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।\u003Cbr/\u003E स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’\u003C/span\u003E",
"इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
]
},
},
{
{
Line 729: Line 1,229:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥"
"lines": [
"यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥"
]
},
},
{
{
Line 738: Line 1,240:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
"lines": [
"स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
]
},
},
{
{
Line 747: Line 1,251:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "व्याप्तो\nविशेषेणापन्नः ।\nअविहृतम्\nअसंसृष्टम् ।\nकृच्छ्राद्\nअयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।\u003Cbr/\u003E  यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’\u003C/span\u003E\nइति प्रवृत्ते\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id\"\u003E‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।\u003Cbr/\u003E  संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’\u003C/span\u003E\nइति स्वाध्यायतत्वे ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’\u003C/span\u003E\nइति शब्दनिर्णये ।\nअतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं)\nविहृतम्\n।"
"lines": [
"व्याप्तो",
"विशेषेणापन्नः ।",
"अविहृतम्",
"असंसृष्टम् ।",
"कृच्छ्राद्",
"अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।\u003Cbr/\u003E  यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’\u003C/span\u003E",
"इति प्रवृत्ते",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id\"\u003E‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।\u003Cbr/\u003E  संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’\u003C/span\u003E",
"इति स्वाध्यायतत्वे ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’\u003C/span\u003E",
"इति शब्दनिर्णये ।",
"अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं)",
"विहृतम्",
"।"
]
},
},
{
{
Line 756: Line 1,276:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Svadhyayatattve-id\"\u003E‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । \u003Cbr/\u003Eधनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।\u003Cbr/\u003E सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।\u003Cbr/\u003E तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।\u003Cbr/\u003E शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।\u003Cbr/\u003E संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’\u003C/span\u003E\nइति स्वाध्यायतत्वे ।\nअव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन\nपाप्मानम्\nअपहन्ति ।\nशमलं\nरागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।\u003Cbr/\u003E अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’\u003C/span\u003E\nइति शब्दनिर्णये ।\nय एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।\u003Cbr/\u003E पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।\u003Cbr/\u003E तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।\u003Cbr/\u003E ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’\u003C/span\u003E\nइति प्रवृत्ते ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Svadhyayatattve-id\"\u003E‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । \u003Cbr/\u003Eधनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।\u003Cbr/\u003E सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।\u003Cbr/\u003E तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।\u003Cbr/\u003E शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।\u003Cbr/\u003E संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’\u003C/span\u003E",
"इति स्वाध्यायतत्वे ।",
"अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन",
"पाप्मानम्",
"अपहन्ति ।",
"शमलं",
"रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id\"\u003E‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।\u003Cbr/\u003E अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’\u003C/span\u003E",
"इति शब्दनिर्णये ।",
"य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।\u003Cbr/\u003E पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।\u003Cbr/\u003E तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।\u003Cbr/\u003E ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’\u003C/span\u003E",
"इति प्रवृत्ते ।"
]
},
},
{
{
Line 765: Line 1,298:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥"
"lines": [
"न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥"
]
},
},
{
{
Line 774: Line 1,309:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥"
"lines": [
"यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥"
]
},
},
{
{
Line 783: Line 1,320:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥"
"lines": [
"वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥"
]
},
},
{
{
Line 792: Line 1,331:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)\u003C/span\u003E\nइति सूत्रम् ।"
"lines": [
"वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)\u003C/span\u003E",
"इति सूत्रम् ।"
]
},
},
{
{
Line 801: Line 1,344:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Soukarayanashruti-id\"\u003E‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । \u003Cbr/\u003E बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’\u003C/span\u003E\nइत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Soukarayanashruti-id\"\u003E‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । \u003Cbr/\u003E बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’\u003C/span\u003E",
"इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
]
},
},
{
{
Line 810: Line 1,356:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।"
"lines": [
"मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।"
]
},
},
{
{
Line 819: Line 1,367:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id\"\u003E‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।\u003Cbr/\u003E तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।\u003Cbr/\u003E अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।\u003Cbr/\u003E ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’\u003C/span\u003E\nइति ब्रह्मतर्के ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id\"\u003E‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।\u003Cbr/\u003E तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।\u003Cbr/\u003E अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।\u003Cbr/\u003E ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’\u003C/span\u003E",
"इति ब्रह्मतर्के ॥"
]
},
},
{
{
Line 828: Line 1,379:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।"
"lines": [
"वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।"
]
},
},
{
{
Line 837: Line 1,390:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।\u003Cbr/\u003E तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।\u003Cbr/\u003E (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।\u003Cbr/\u003E स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।\u003Cbr/\u003E  इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’\u003C/span\u003E\nइति च ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।\u003Cbr/\u003E तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।\u003Cbr/\u003E (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।\u003Cbr/\u003E स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।\u003Cbr/\u003E  इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’\u003C/span\u003E",
"इति च ॥"
]
},
},
{
{
Line 846: Line 1,402:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–"
"lines": [
"न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–"
]
},
},
{
{
Line 855: Line 1,413:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।\u003Cbr/\u003E क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।\u003Cbr/\u003E उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।\u003Cbr/\u003E यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।\u003Cbr/\u003E यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।\u003Cbr/\u003E अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।\u003Cbr/\u003E यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।\u003Cbr/\u003E स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।\u003Cbr/\u003E इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।\u003Cbr/\u003E एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)\u003C/span\u003E\nइति ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)\u003C/span\u003E\nइति च ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Praman-id\"\u003E‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।\u003Cbr/\u003E न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’\u003C/span\u003E\nइति (च) प्रवृत्ते ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)\u003C/span\u003E\nइति च ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।\u003Cbr/\u003E क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।\u003Cbr/\u003E उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।\u003Cbr/\u003E यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।\u003Cbr/\u003E यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।\u003Cbr/\u003E अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।\u003Cbr/\u003E यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।\u003Cbr/\u003E स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।\u003Cbr/\u003E इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।\u003Cbr/\u003E एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)\u003C/span\u003E",
"इति ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)\u003C/span\u003E",
"इति च ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Praman-id\"\u003E‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।\u003Cbr/\u003E न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’\u003C/span\u003E",
"इति (च) प्रवृत्ते ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)\u003C/span\u003E",
"इति च ।"
]
},
},
{
{
Line 864: Line 1,431:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Karmaviveka-id\"\u003E‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।\u003Cbr/\u003E तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’\u003C/span\u003E\nइति कर्मविवेके ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id\"\u003E‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)\u003C/span\u003E\nइति च श्रुतिः ॥"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Karmaviveka-id\"\u003E‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।\u003Cbr/\u003E तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’\u003C/span\u003E",
"इति कर्मविवेके ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id\"\u003E‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)\u003C/span\u003E",
"इति च श्रुतिः ॥"
]
},
},
{
{
Line 873: Line 1,445:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।"
"lines": [
"न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।"
]
},
},
{
{
Line 882: Line 1,456:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)\u003C/span\u003E\nइति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
"lines": [
"प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता,",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id\"\u003E‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)\u003C/span\u003E",
"इति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
]
},
},
{
{
Line 891: Line 1,469:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Varahapurana-id\"\u003E‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।\u003Cbr/\u003E दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’\u003C/span\u003E\nइत्यादि वाराहे ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Varahapurana-id\"\u003E‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।\u003Cbr/\u003E दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’\u003C/span\u003E",
"इत्यादि वाराहे ।"
]
},
},
{
{
Line 900: Line 1,481:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
"lines": [
"उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
]
},
},
{
{
Line 909: Line 1,492:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "ब्रध्नस्य\nसूर्यस्य\nविष्टपं\nस्वर्गम् उद्\nगन्वहि\nइन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं\nमध्वः\nपीत्वा\nतत्र\nसचेवहि\nसुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
"lines": [
"ब्रध्नस्य",
"सूर्यस्य",
"विष्टपं",
"स्वर्गम् उद्",
"गन्वहि",
"इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं",
"मध्वः",
"पीत्वा",
"तत्र",
"सचेवहि",
"सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
]
},
},
{
{
Line 918: Line 1,513:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।\u003Cbr/\u003E वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’\u003C/span\u003E\nइति प्रवृत्ते ।"
"lines": [
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Pramana-id\"\u003E‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।\u003Cbr/\u003E वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’\u003C/span\u003E",
"इति प्रवृत्ते ।"
]
},
},
{
{
Line 927: Line 1,525:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।\nममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
"lines": [
"अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।",
"ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
]
},
},
{
{
Line 936: Line 1,537:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं\nसवनं\nते\nकेवलम्\n।\nअथो\nइत्यर्थान्तरम् ।\nमधुमन्तं\nसोमं\nजठरे\nआवृषस्व\n(आ)सिञ्च,\nममद्धि\nच।\nसत्रा\nअस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
"lines": [
"पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं",
"सवनं",
"ते",
"केवलम्",
"।",
"अथो",
"इत्यर्थान्तरम् ।",
"मधुमन्तं",
"सोमं",
"जठरे",
"आवृषस्व",
"(आ)सिञ्च,",
"ममद्धि",
"च।",
"सत्रा",
"अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
]
},
},
{
{
Line 945: Line 1,563:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "विहृतपक्षे तु–\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id\"\u003E‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)\u003C/span\u003E"
"lines": [
"विहृतपक्षे तु–",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id\"\u003E‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)\u003C/span\u003E"
]
},
},
{
{
Line 954: Line 1,575:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
"lines": [
"महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
]
},
},
{
{
Line 963: Line 1,586:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id\"\u003E‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)\u003C/span\u003E\n॥"
"lines": [
"महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id\"\u003E‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)\u003C/span\u003E",
"॥"
]
},
},
{
{
Line 972: Line 1,599:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\"\u003E‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । \u003Cbr/\u003E नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।\u003Cbr/\u003E कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।\u003Cbr/\u003E  स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।\u003Cbr/\u003E  ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥\u003Cbr/\u003E ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।\u003Cbr/\u003E श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥\u003Cbr/\u003E  ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।\u003Cbr/\u003E सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । \u003Cbr/\u003E क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)\u003C/span\u003E\n,\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))\u003C/span\u003E\n।\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥\u003Cbr/\u003E मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।\u003Cbr/\u003E इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ \u003Cbr/\u003Eमन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । \u003Cbr/\u003Eमामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)\u003C/span\u003E\n\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । \u003Cbr/\u003Eतिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))\u003C/span\u003E\nइत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
"lines": [
"भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id\"\u003E‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । \u003Cbr/\u003E नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।\u003Cbr/\u003E कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।\u003Cbr/\u003E  स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।\u003Cbr/\u003E  ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥\u003Cbr/\u003E ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।\u003Cbr/\u003E श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥\u003Cbr/\u003E  ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।\u003Cbr/\u003E सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavata-id\"\u003E‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । \u003Cbr/\u003E क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)\u003C/span\u003E",
",",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Shruti-id\"\u003E‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id\"\u003E‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))\u003C/span\u003E",
"।",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥\u003Cbr/\u003E मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id\"\u003E‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।\u003Cbr/\u003E इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ \u003Cbr/\u003Eमन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । \u003Cbr/\u003Eमामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)\u003C/span\u003E",
"\u003Cspan class=\"gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id\"\u003E‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । \u003Cbr/\u003Eतिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))\u003C/span\u003E",
"इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
]
},
},
{
{
Line 981: Line 1,625:
"chapter": "KNR_C01",
"chapter": "KNR_C01",
"verseType": null,
"verseType": null,
"text": "नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।\nसदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
"lines": [
"नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।",
"सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
]
}
}
]
]
}
}
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Karmanirnaya"