Anandamakaranda

JSON:Karmanirnaya: Difference between revisions

← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Karmanirnaya",
"slug": "Karmanirnaya",
Line 6: Line 6:
"type": "bhashya",
"type": "bhashya",
"docId": "KNR",
"docId": "KNR",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 109
"nextId": 109
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"id": "KNR",
"title": "कर्मनिर्णयः",
"name": "Bhashya",
"type": "Bhashya"
},
"text": "\n    \n    ",
"children": [
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "KNR_C01",
"type": "adhyaya",
"name": "कर्मनिर्णयः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "कर्मनिर्णयः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_001"
},
"text": "ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति  सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)",
"tail": " \n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t"
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V01"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "महानाम्नीनाम्",
"tail": " ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उपसृजति",
"tail": " संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B002"
},
"text": "तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B003"
},
"text": "तथाहि श्रुतिः -",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)"
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)"
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)"
}
],
"tail": "  "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))"
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३) "
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’ "
}
]
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)"
}
],
"tail": " इत्यादिका ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B004"
},
"text": "युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)"
}
],
"tail": " इति च भागवते ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B005"
},
"text": "न च-",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shvetashvataropanishat_id"
},
"text": "‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)"
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B006"
},
"text": "न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B007"
},
"text": "न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B008"
},
"text": "न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष  इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B009"
},
"text": "न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B010"
},
"text": "किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B011"
},
"text": "न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B012"
},
"text": "किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B013"
},
"text": "न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B014"
},
"text": "न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B015"
},
"text": "कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः । ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B016"
},
"text": "ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V02"
},
"text": "\n\t\t ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02_B001"
},
"text": " हे ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मघवन्",
"tail": " धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’ "
}
],
"tail": " , "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)"
}
],
"tail": " , "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’"
}
],
"tail": "  इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02_B003"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गातुं",
"tail": " त्वां स्तोतुम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विद",
"tail": " वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Prateeka"
},
"text": "गातुं विदेति ॥",
"tail": " त्वमेव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनुशं(शा)सिषो दिशः",
"tail": " मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्वीणां",
"tail": " भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शिक्ष(क्षा)",
"tail": "। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शचीनां",
"tail": " विद्यानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पते",
"tail": ", वाचां पते इति वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुरूवसो",
"tail": " बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V03",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " इन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t"
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V03"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V03_B001"
},
"text": "आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रचेतय",
"tail": " प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्युम्नाय",
"tail": " ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इषे",
"tail": " अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शक्रः",
"tail": " । शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V04",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V04"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V04_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "राये",
"tail": " वित्ताय "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वाजाय",
"tail": " अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शविष्ठ",
"tail": " बलवत्तम सुखवत्तमेति वा। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऋञ्जसे",
"tail": " प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मत्स्व",
"tail": " मदं कुरु ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V05",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V05"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V05_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विदा",
"tail": " वेदय लम्भय "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "रायः सुवीर्यं",
"tail": " च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वाजानां",
"tail": " प्रजानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिः",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भुवः",
"tail": " अभवः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘प्रजा वै वाजः’ "
}
],
"tail": " इति श्रुतेः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वशान् अनु",
"tail": " यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शूराणां",
"tail": " सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V06",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V06"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V06_001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मघोनां",
"tail": " यशस्विनां महत्तमः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "चिकित्वः",
"tail": " ज्ञातः कर्तरिति वा। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नः",
"tail": " अभितः सर्वतो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नय",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इन्द्रो विदे",
"tail": " समस्तं व्यजानात् । तमेव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्तुषे",
"tail": " ॥ ५ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V07",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V07"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V07_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऊतये",
"tail": " रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स नो द्विषः",
"tail": " शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "क्रतुः",
"tail": " ज्ञानरूपः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "छन्दः",
"tail": " इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऋतम्",
"tail": " अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V08",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V08"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V08_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सातये",
"tail": " लब्धये । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्रिधो",
"tail": " विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V09",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V09"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V09_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्वस्य",
"tail": " अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुम्नं",
"tail": " सुखं तस्मिन् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "न आधेहि",
"tail": " । तव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्तिः",
"tail": " शस्यते ॥ ८ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V10",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V10"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V10_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तन्नव्यं",
"tail": " स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे) "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "जनस्य",
"tail": " उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " गोषु ",
"tail": " ज्ञानेषु "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गच्छति",
"tail": " ज्ञानविषयो भवति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुशेवः",
"tail": " सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V11",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V11"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V11_B001"
},
"text": "‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "हि शक्रः वशाननु",
"tail": " यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V12"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B001"
},
"text": "‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उपेहि विश्वध",
"tail": " विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मन्यवे",
"tail": " ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padmapurana_id"
},
"text": "‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे । "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B003"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skandapurana_id"
},
"text": "‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B004"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manyasamhita_id"
},
"text": "‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B005"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’"
}
],
"tail": " इत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
}
],
"tail": "\n\t      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B006"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’"
}
],
"tail": " इति (च) श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": "‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyaaranyaka_id"
},
"text": "‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)"
}
],
"tail": " इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B007"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)"
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": " ‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
}
],
"tail": " इत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः । "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B008"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B009"
},
"text": "‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥ ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)"
}
],
"tail": " ॥ २ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B010"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यृक्संहितायाम् ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B011"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B012"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B013"
},
"text": "‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V13",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " धिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V13"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V13_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रप्र वः",
"tail": " । हे ऋत्विजः प्रजा वा वः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "त्रिष्टुभमिषं",
"tail": " त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विवासति",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुरन्ध्या धिया",
"tail": " अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रप्र",
"tail": " प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मन्दद्वीराय",
"tail": " तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि? "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वो मेधसातये",
"tail": " यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V14",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V14"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V14_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ओदतीनाम्",
"tail": " उन्दनकर्त्रीणां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वः",
"tail": " अपाम्, भवदीयानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिं वः",
"tail": " पुरुषं प्राणं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नदं",
"tail": " नदनकर्तारं प्रति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इषुध्यसि",
"tail": " पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योयुवतीनां",
"tail": " गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अघ्न्यानां",
"tail": " धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धेनूनां",
"tail": " जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": " ‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अघ्न्यानां",
"tail": " हन्तुमयोग्यानां  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धेनूनां",
"tail": " गवां  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिं",
"tail": " वायुं प्रति  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इषुध्यसि",
"tail": " इति वा । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘वायुर्वाव गवां पतिः’"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ओदतीनां",
"tail": " भक्त्या सेचकानाम्,"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योयुवतीनाम्",
"tail": " अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अघ्न्यानां",
"tail": " नित्यानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धेनूनां",
"tail": " धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिं",
"tail": " वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V15",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V15"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V15_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ताः पृश्नयः",
"tail": " आपो गावो वाचो वा, अस्य "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सूददोहसः",
"tail": " प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सोमं श्रीणन्ति",
"tail": " । अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\\ मन्त्रैर्वा गृह्यते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)"
}
],
"tail": "इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पृश्नयो",
"tail": " वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " देवानां",
"tail": " जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दिवस्त्रिषु आरोचनेषु",
"tail": " आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतेः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’"
}
],
"tail": "  इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V16"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B001"
},
"text": "अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)"
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अर्चत",
"tail": " प्रियज्ञानाः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रार्चत",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुत्रका",
"tail": " अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B003"
},
"text": "उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ? "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धृष्णु",
"tail": "  धृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नार्चत",
"tail": "  ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B004"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)"
}
]
}
],
"tail": " इति भागवते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B005"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasasmruti_id"
},
"text": "‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ "
}
]
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V17",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V17"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V17_B001"
},
"text": "गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥",
"tail": " एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गर्गर",
"tail": " इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पिङ्गा",
"tail": " चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "चनिष्कदद्",
"tail": " इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V17_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’"
}
],
"tail": " इति (च) श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdatattve_id"
},
"text": "‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V18",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V18"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V18_B001"
},
"text": "यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vaihayasasaamhita_id"
},
"text": "‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’"
}
],
"tail": " इति वैहायससंहितायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुदुघाः",
"tail": " सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनपस्फुरः",
"tail": " । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सोमं ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गृभायत",
"tail": "  । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V19"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19_B001"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "व्यतीन्",
"tail": " विशेषेणाधिकान् देवान् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अफाणयत्",
"tail": " विस्तारयामास ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दाशुषे",
"tail": " यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुयुक्तान्",
"tail": " सुयोगरतान् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Prakashasamhita_id"
},
"text": "‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रकाशसंहितायाम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९)) "
}
],
"tail": "इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)"
}
],
"tail": " इति भारते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19_B002"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तक्वो",
"tail": " जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)"
}
],
"tail": " इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " नेता",
"tail": " (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’"
}
],
"tail": "  इति पाद्मे । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’ "
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥"
}
]
}
],
"tail": " इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19_B003"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Purushottanasamhita_id"
},
"text": "‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उपमा",
"tail": " उपमायाम् उपमाविषये, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अमुच्यत",
"tail": " त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V20",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V20"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V20_B001"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "(विश्वा)",
"tail": " विश्वान्  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्विषो",
"tail": " अज्ञानपापादीन् अतीत्य  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शक्रो",
"tail": " (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)"
}
]
}
],
"tail": " (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अति",
"tail": "शब्दद्वयार्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ओदनम्",
"tail": " उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "परः",
"tail": " परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasasamhita_id"
},
"text": "‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’"
}
],
"tail": " इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V21",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V21"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V21_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अर्भक",
"tail": " इव स्थितः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नवं",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "रथम्",
"tail": " अध्यतिष्ठत् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कुमारकः",
"tail": " कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manyasamhitayam_id"
},
"text": "‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’"
}
]
}
],
"tail": " इति मान्यसंहितायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V21_B002"
},
"text": "यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "      \n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V22"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "व्याप्तो",
"tail": " विशेषेणापन्नः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अविहृतम्",
"tail": " असंसृष्टम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कृच्छ्राद्",
"tail": " अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Svadhyayatattva_id"
},
"text": "‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्वाध्यायतत्वे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’"
}
],
"tail": "  इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विहृतम्",
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Svadhyayatattve_id"
},
"text": " ‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्वाध्यायतत्वे । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पाप्मानम्",
"tail": " अपहन्ति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शमलं",
"tail": " रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": " ‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B003"
},
"text": "न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B004"
},
"text": "यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B005"
},
"text": "वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B006"
},
"text": "वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)"
}
],
"tail": " इति सूत्रम् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B007"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Soukarayanashruti_id"
},
"text": "‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B008"
},
"text": "मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B009"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmatarka_id"
},
"text": "‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B010"
},
"text": "वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B011"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’"
}
]
}
],
"tail": "  इति च ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B012"
},
"text": "न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B013"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)"
}
]
}
],
"tail": "  इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": " ‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)"
}
],
"tail": "  इति च । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Praman_id"
},
"text": "‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति (च) प्रवृत्ते । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": " ‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)"
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B014"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Karmaviveka_id"
},
"text": "‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’"
}
]
}
],
"tail": " इति कर्मविवेके । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyaranyaka_id"
},
"text": "‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B015"
},
"text": "न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B016"
},
"text": "प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता, ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)"
}
],
"tail": " इति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B017"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Varahapurana_id"
},
"text": "‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि वाराहे ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V23",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V23"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V23_B001"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रध्नस्य",
"tail": " सूर्यस्य  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विष्टपं",
"tail": " स्वर्गम् उद्"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गन्वहि",
"tail": " इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मध्वः",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पीत्वा",
"tail": " तत्र  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सचेवहि",
"tail": " सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V23_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V24",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V24"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V24_B001"
},
"text": "पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सवनं ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ते "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " केवलम्",
"tail": "  ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अथो ",
"tail": "इत्यर्थान्तरम् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मधुमन्तं ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सोमं ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "जठरे ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आवृषस्व",
"tail": " (आ)सिञ्च,  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ममद्धि",
"tail": " च। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " सत्रा",
"tail": " अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V24_B002"
},
"text": "विहृतपक्षे तु–",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Ashvalayanashroutasutra_id"
},
"text": " ‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V25"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25_B001"
},
"text": "महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Ashvalayanashroutasutra_id"
},
"text": " ‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)"
}
],
"tail": " ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25_B002"
},
"text": "भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०) "
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": " ‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६) "
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)"
}
]
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’ "
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०)) "
}
],
"tail": "।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५) "
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25_B03"
},
"text": "नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः कर्मनिर्णयः समाप्तः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n  "
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/JSON:Karmanirnaya"