Jump to content

JSON:Karmanirnaya: Difference between revisions

From Anandamakaranda
← Older editNewer edit →
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Imported from pramati-sarvamoola XML (grantha.io importer v3)
Line 1: Line 1:
{
{
"schema": 1,
"schema": 2,
"doc": {
"doc": {
"slug": "Karmanirnaya",
"slug": "Karmanirnaya",
Line 6: Line 6:
"type": "bhashya",
"type": "bhashya",
"docId": "KNR",
"docId": "KNR",
"parent": null,
"related": [],
"nextId": 109
"nextId": 109
},
"tree": {
"tag": "document",
"attrs": {
"id": "KNR",
"title": "कर्मनिर्णयः",
"name": "Bhashya",
"type": "Bhashya"
},
"text": "\n    \n    ",
"children": [
{
"tag": "chapter",
"attrs": {
"id": "KNR_C01",
"type": "adhyaya",
"name": "कर्मनिर्णयः"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "chapter-heading",
"text": "कर्मनिर्णयः",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_001"
},
"text": "ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"text": "\n\t\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति  सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)",
"tail": " \n\t\t\t"
}
],
"tail": "\n\t\t"
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V01"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "महानाम्नीनाम्",
"tail": " ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उपसृजति",
"tail": " संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B002"
},
"text": "तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B003"
},
"text": "तथाहि श्रुतिः -",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)"
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)"
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)"
}
],
"tail": "  "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mundakopanishat_id"
},
"text": "‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))"
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": " ‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३) "
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’ "
}
]
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)"
}
],
"tail": " इत्यादिका ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B004"
},
"text": "युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)"
}
],
"tail": " इति च भागवते ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B005"
},
"text": "न च-",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shvetashvataropanishat_id"
},
"text": "‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)"
}
]
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B006"
},
"text": "न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B007"
},
"text": "न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B008"
},
"text": "न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष  इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B009"
},
"text": "न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B010"
},
"text": "किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B011"
},
"text": "न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B012"
},
"text": "किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B013"
},
"text": "न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B014"
},
"text": "न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B015"
},
"text": "कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः । ",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V01_B016"
},
"text": "ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V02"
},
"text": "\n\t\t ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02_B001"
},
"text": " हे ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मघवन्",
"tail": " धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’ "
}
],
"tail": " , "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)"
}
],
"tail": " , "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’"
}
],
"tail": "  इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V02_B003"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गातुं",
"tail": " त्वां स्तोतुम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विद",
"tail": " वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति- "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Prateeka"
},
"text": "गातुं विदेति ॥",
"tail": " त्वमेव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनुशं(शा)सिषो दिशः",
"tail": " मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्वीणां",
"tail": " भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शिक्ष(क्षा)",
"tail": "। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शचीनां",
"tail": " विद्यानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पते",
"tail": ", वाचां पते इति वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुरूवसो",
"tail": " बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V03",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " इन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t"
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V03"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V03_B001"
},
"text": "आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रचेतय",
"tail": " प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्युम्नाय",
"tail": " ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इषे",
"tail": " अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शक्रः",
"tail": " । शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V04",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V04"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V04_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "राये",
"tail": " वित्ताय "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वाजाय",
"tail": " अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शविष्ठ",
"tail": " बलवत्तम सुखवत्तमेति वा। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऋञ्जसे",
"tail": " प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मत्स्व",
"tail": " मदं कुरु ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V05",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V05"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V05_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विदा",
"tail": " वेदय लम्भय "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "रायः सुवीर्यं",
"tail": " च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वाजानां",
"tail": " प्रजानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिः",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "भुवः",
"tail": " अभवः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘प्रजा वै वाजः’ "
}
],
"tail": " इति श्रुतेः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वशान् अनु",
"tail": " यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शूराणां",
"tail": " सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V06",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V06"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V06_001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मघोनां",
"tail": " यशस्विनां महत्तमः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "चिकित्वः",
"tail": " ज्ञातः कर्तरिति वा। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नः",
"tail": " अभितः सर्वतो "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नय",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इन्द्रो विदे",
"tail": " समस्तं व्यजानात् । तमेव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्तुषे",
"tail": " ॥ ५ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V07",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V07"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V07_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऊतये",
"tail": " रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स नो द्विषः",
"tail": " शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "क्रतुः",
"tail": " ज्ञानरूपः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "छन्दः",
"tail": " इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ऋतम्",
"tail": " अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V08",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n\t\t  "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V08"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V08_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सातये",
"tail": " लब्धये । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "स्रिधो",
"tail": " विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V09",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V09"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V09_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्वस्य",
"tail": " अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुम्नं",
"tail": " सुखं तस्मिन् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "न आधेहि",
"tail": " । तव "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पूर्तिः",
"tail": " शस्यते ॥ ८ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V10",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V10"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V10_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तन्नव्यं",
"tail": " स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे) "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "जनस्य",
"tail": " उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " गोषु ",
"tail": " ज्ञानेषु "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गच्छति",
"tail": " ज्ञानविषयो भवति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुशेवः",
"tail": " सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V11",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V11"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V11_B001"
},
"text": "‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "हि शक्रः वशाननु",
"tail": " यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V12"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B001"
},
"text": "‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उपेहि विश्वध",
"tail": " विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मन्यवे",
"tail": " ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padmapurana_id"
},
"text": "‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’"
}
]
}
],
"tail": " इति पाद्मे । "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B003"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Skandapurana_id"
},
"text": "‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्कान्दे ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B004"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manyasamhita_id"
},
"text": "‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B005"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’"
}
],
"tail": " इत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
}
],
"tail": "\n\t      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B006"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’"
}
],
"tail": " इति (च) श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahanarayanopanishat_id"
},
"text": "‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyaaranyaka_id"
},
"text": "‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)"
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": "इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)"
}
],
"tail": " इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B007"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)"
}
],
"tail": " ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": " ‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
}
],
"tail": " इत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः । "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B008"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B009"
},
"text": "‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥ ",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Samaveda_id"
},
"text": "‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)"
}
],
"tail": " ॥ २ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B010"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यृक्संहितायाम् ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B011"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B012"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V12_B013"
},
"text": "‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V13",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n\t\t  ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " धिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V13"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V13_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रप्र वः",
"tail": " । हे ऋत्विजः प्रजा वा वः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "त्रिष्टुभमिषं",
"tail": " त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विवासति",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुरन्ध्या धिया",
"tail": " अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रप्र",
"tail": " प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मन्दद्वीराय",
"tail": " तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि? "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वो मेधसातये",
"tail": " यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V14",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V14"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V14_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ओदतीनाम्",
"tail": " उन्दनकर्त्रीणां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "वः",
"tail": " अपाम्, भवदीयानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिं वः",
"tail": " पुरुषं प्राणं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नदं",
"tail": " नदनकर्तारं प्रति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इषुध्यसि",
"tail": " पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योयुवतीनां",
"tail": " गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अघ्न्यानां",
"tail": " धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धेनूनां",
"tail": " जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": " ‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम्  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अघ्न्यानां",
"tail": " हन्तुमयोग्यानां  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धेनूनां",
"tail": " गवां  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिं",
"tail": " वायुं प्रति  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "इषुध्यसि",
"tail": " इति वा । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘वायुर्वाव गवां पतिः’"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ओदतीनां",
"tail": " भक्त्या सेचकानाम्,"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "योयुवतीनाम्",
"tail": " अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अघ्न्यानां",
"tail": " नित्यानां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धेनूनां",
"tail": " धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पतिं",
"tail": " वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V15",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V15"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V15_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ताः पृश्नयः",
"tail": " आपो गावो वाचो वा, अस्य "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सूददोहसः",
"tail": " प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सोमं श्रीणन्ति",
"tail": " । अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\\ मन्त्रैर्वा गृह्यते । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Aitareyaaranyaka_id"
},
"text": "‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)"
}
],
"tail": "इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात् "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पृश्नयो",
"tail": " वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " देवानां",
"tail": " जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दिवस्त्रिषु आरोचनेषु",
"tail": " आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’"
}
],
"tail": " इत्यादिश्रुतेः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’"
}
],
"tail": "  इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V16"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B001"
},
"text": "अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)"
}
],
"tail": " इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अर्चत",
"tail": " प्रियज्ञानाः "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "प्रार्चत",
"tail": " । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पुत्रका",
"tail": " अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B003"
},
"text": "उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)"
}
],
"tail": " इति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ? "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "धृष्णु",
"tail": "  धृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नार्चत",
"tail": "  ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B004"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)"
}
]
}
],
"tail": " इति भागवते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V16_B005"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasasmruti_id"
},
"text": "‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ "
}
]
}
],
"tail": " । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V17",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V17"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V17_B001"
},
"text": "गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह-  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "prateeka"
},
"text": "अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥",
"tail": " एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गर्गर",
"tail": " इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पिङ्गा",
"tail": " चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "चनिष्कदद्",
"tail": " इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V17_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’"
}
],
"tail": " इति (च) श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdatattve_id"
},
"text": "‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V18",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V18"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V18_B001"
},
"text": "यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।",
"children": [
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’"
}
]
}
],
"tail": " इति च ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vaihayasasaamhita_id"
},
"text": "‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’"
}
],
"tail": " इति वैहायससंहितायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुदुघाः",
"tail": " सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अनपस्फुरः",
"tail": " । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सोमं ",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गृभायत",
"tail": "  । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V19"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19_B001"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "व्यतीन्",
"tail": " विशेषेणाधिकान् देवान् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अफाणयत्",
"tail": " विस्तारयामास ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "दाशुषे",
"tail": " यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सुयुक्तान्",
"tail": " सुयोगरतान् ।  "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Prakashasamhita_id"
},
"text": "‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रकाशसंहितायाम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyopanishat_id"
},
"text": "‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९)) "
}
],
"tail": "इति च । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Mahabharata_id"
},
"text": " ‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)"
}
],
"tail": " इति भारते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19_B002"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "तक्वो",
"tail": " जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Rigveda_id"
},
"text": "‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)"
}
],
"tail": " इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " नेता",
"tail": " (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Padma_id"
},
"text": "‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’"
}
],
"tail": "  इति पाद्मे । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’ "
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥"
}
]
}
],
"tail": " इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V19_B003"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Purushottanasamhita_id"
},
"text": "‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "उपमा",
"tail": " उपमायाम् उपमाविषये, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अमुच्यत",
"tail": " त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
}
],
"tail": "\n        "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V20",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": "अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V20"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V20_B001"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "(विश्वा)",
"tail": " विश्वान्  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "द्विषो",
"tail": " अज्ञानपापादीन् अतीत्य  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शक्रो",
"tail": " (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Kathopanishat_id"
},
"text": "‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)"
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)"
}
]
}
],
"tail": " (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अति",
"tail": "शब्दद्वयार्थः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ओदनम्",
"tail": " उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "परः",
"tail": " परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Vyasasamhita_id"
},
"text": "‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’"
}
],
"tail": " इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V21",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V21"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V21_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अर्भक",
"tail": " इव स्थितः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "नवं",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "रथम्",
"tail": " अध्यतिष्ठत् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कुमारकः",
"tail": " कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Manyasamhitayam_id"
},
"text": "‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’"
}
]
}
],
"tail": " इति मान्यसंहितायाम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": " ‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V21_B002"
},
"text": "यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥",
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "      \n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V22"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B001"
},
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "व्याप्तो",
"tail": " विशेषेणापन्नः । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अविहृतम्",
"tail": " असंसृष्टम् । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "कृच्छ्राद्",
"tail": " अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Svadhyayatattva_id"
},
"text": "‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्वाध्यायतत्वे ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": "‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’"
}
],
"tail": "  इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विहृतम्",
"tail": " ।"
},
{
"tag": "br"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Svadhyayatattve_id"
},
"text": " ‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति स्वाध्यायतत्वे । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पाप्मानम्",
"tail": " अपहन्ति । "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "शमलं",
"tail": " रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shabdanirnaya_id"
},
"text": " ‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति शब्दनिर्णये ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B003"
},
"text": "न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B004"
},
"text": "यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B005"
},
"text": "वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B006"
},
"text": "वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता । ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)"
}
],
"tail": " इति सूत्रम् ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B007"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Soukarayanashruti_id"
},
"text": "‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B008"
},
"text": "मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B009"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmatarka_id"
},
"text": "‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति ब्रह्मतर्के ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B010"
},
"text": "वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B011"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’"
}
]
}
],
"tail": "  इति च ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B012"
},
"text": "न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B013"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)"
}
]
}
],
"tail": "  इति ।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": " ‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)"
}
],
"tail": "  इति च । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Praman_id"
},
"text": "‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति (च) प्रवृत्ते । "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": " ‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)"
}
],
"tail": " इति च ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B014"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Karmaviveka_id"
},
"text": "‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’"
}
]
}
],
"tail": " इति कर्मविवेके । "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Taittiriyaranyaka_id"
},
"text": "‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)"
}
],
"tail": " इति च श्रुतिः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B015"
},
"text": "न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।",
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B016"
},
"text": "प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता, ",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Brahmasutra_id"
},
"text": "‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)"
}
],
"tail": " इति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V22_B017"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Varahapurana_id"
},
"text": "‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’"
}
]
}
],
"tail": " इत्यादि वाराहे ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V23",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V23"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V23_B001"
},
"text": " ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ब्रध्नस्य",
"tail": " सूर्यस्य  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "विष्टपं",
"tail": " स्वर्गम् उद्"
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "गन्वहि",
"tail": " इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मध्वः",
"tail": "  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "पीत्वा",
"tail": " तत्र  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सचेवहि",
"tail": " सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V23_B002"
},
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Pramana_id"
},
"text": "‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’"
}
]
}
],
"tail": " इति प्रवृत्ते ।"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V24",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
}
]
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V24"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V24_B001"
},
"text": "पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं  ",
"children": [
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सवनं ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ते "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " केवलम्",
"tail": "  ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "अथो ",
"tail": "इत्यर्थान्तरम् ।  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "मधुमन्तं ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "सोमं ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "जठरे ",
"tail": " "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "आवृषस्व",
"tail": " (आ)सिञ्च,  "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": "ममद्धि",
"tail": " च। "
},
{
"tag": "em",
"attrs": {
"type": "Moola"
},
"text": " सत्रा",
"tail": " अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V24_B002"
},
"text": "विहृतपक्षे तु–",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Ashvalayanashroutasutra_id"
},
"text": " ‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)"
}
],
"tail": " "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "verse",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25",
"adhikarana-id": "",
"adhikarana": ""
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "verse-text",
"children": [
{
"tag": "line",
"text": " महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
}
],
"tail": "\n    "
},
{
"tag": "bhashya-collection",
"attrs": {
"id": "bhashya-KNR_C01_V25"
},
"text": "\n      ",
"children": [
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25_B001"
},
"text": "महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Ashvalayanashroutasutra_id"
},
"text": " ‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)"
}
],
"tail": " ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25_B002"
},
"text": "भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।",
"children": [
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Atharvanopanishat_id"
},
"text": "‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०) "
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": " ‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)"
}
]
}
]
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": " ‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६) "
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "  ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " "
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥"
},
{
"tag": "br",
"tail": "  ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।"
},
{
"tag": "br",
"tail": " सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavata_id"
},
"text": "‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)"
}
]
}
],
"tail": ", "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Shruti_id"
},
"text": "‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’ "
}
],
"tail": "। "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Chandogyopanishat_id"
},
"text": "‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०)) "
}
],
"tail": "।"
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bhagavadgeeta_id"
},
"text": "‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । "
},
{
"tag": "br",
"tail": "मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५) "
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br"
},
{
"tag": "blockquote",
"children": [
{
"tag": "reference",
"attrs": {
"type": "Bruhadaranyakopanishat_id"
},
"text": "‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । ",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": "तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))"
}
]
}
],
"tail": " "
},
{
"tag": "br",
"tail": " इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "bhashya",
"attrs": {
"id": "KNR_C01_V25_B03"
},
"text": "नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।",
"children": [
{
"tag": "br",
"tail": " सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
}
],
"tail": "\n      "
},
{
"tag": "author-note",
"text": "॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः कर्मनिर्णयः समाप्तः ॥",
"tail": "\n    "
}
],
"tail": "\n  "
}
],
"tail": "\n"
},
},
"blocks": [
"blocks": [

Revision as of 19:07, 2 July 2026

schema2
doc
slug"Karmanirnaya"
title"कर्मनिर्णयः"
type"bhashya"
docId"KNR"
nextId109
tree
tag"document"
attrs
id"KNR"
title"कर्मनिर्णयः"
name"Bhashya"
type"Bhashya"
text" "
children
tag"chapter"
attrs
id"KNR_C01"
type"adhyaya"
name"कर्मनिर्णयः"
text" "
children
tag"chapter-heading"
text"कर्मनिर्णयः"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_001"
text"ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः ।"
children
tag"br"
tail"रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V01"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
text" "
children
tag"line"
text"महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)"
tail" "
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V01"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"महानाम्नीनाम्"
tail" ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"उपसृजति"
tail" संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B002"
text"तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B003"
text"तथाहि श्रुतिः -"
children
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Taittiriyopanishat_id"
text"‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)"
tail"। "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bruhadaranyakopanishat_id"
text"‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)"
tail" । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Mundakopanishat_id"
text"‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)"
tail" "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Mundakopanishat_id"
text"‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))"
tail" ।"
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)"
tail", "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text" ‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३) "
tail", "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।"
children
tag"br"
tail" पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’ "
tail", "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Chandogyopanishat_id"
text"‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)"
tail", "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)"
tail", "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)"
tail", "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)"
tail" इत्यादिका ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B004"
text"युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः ।"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavata_id"
text" ‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)"
tail" इति च भागवते ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B005"
text"न च-"
children
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shvetashvataropanishat_id"
text"‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)"
tag"br"
tail" इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B006"
text"न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B007"
text"न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B008"
text"न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B009"
text"न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B010"
text"किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B011"
text"न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B012"
text"किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B013"
text"न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B014"
text"न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B015"
text"कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः । "
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V01_B016"
text"ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V02"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः ।"
children
tag"br"
tail" शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V02"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V02_B001"
text" हे "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मघवन्"
tail" धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V02_B002"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’ "
tail" , "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)"
tail" , "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’"
tail" इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V02_B003"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"गातुं"
tail" त्वां स्तोतुम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"विद"
tail" वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति- "
tag"em"
attrs
type"Prateeka"
text"गातुं विदेति ॥"
tail" त्वमेव "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अनुशं(शा)सिषो दिशः"
tail" मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पूर्वीणां"
tail" भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शिक्ष(क्षा)"
tail"। "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शचीनां"
tail" विद्यानां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पते"
tail", वाचां पते इति वा । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पुरूवसो"
tail" बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V03"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय।"
children
tag"br"
tail" इन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V03"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V03_B001"
text"आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"प्रचेतय"
tail" प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"द्युम्नाय"
tail" ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"इषे"
tail" अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शक्रः"
tail" । शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V04"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे।"
children
tag"br"
tail" मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V04"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V04_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"राये"
tail" वित्ताय "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"वाजाय"
tail" अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा। "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शविष्ठ"
tail" बलवत्तम सुखवत्तमेति वा। "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ऋञ्जसे"
tail" प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मत्स्व"
tail" मदं कुरु ॥ ३ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V05"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु।"
children
tag"br"
tail" मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V05"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V05_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"विदा"
tail" वेदय लम्भय "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"रायः सुवीर्यं"
tail" च ।"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"वाजानां"
tail" प्रजानां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पतिः"
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"भुवः"
tail" अभवः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘प्रजा वै वाजः’ "
tail" इति श्रुतेः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"वशान् अनु"
tail" यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शूराणां"
tail" सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V06"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय।"
children
tag"br"
tail" इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V06"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V06_001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मघोनां"
tail" यशस्विनां महत्तमः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"चिकित्वः"
tail" ज्ञातः कर्तरिति वा। "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"नः"
tail" अभितः सर्वतो "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"नय"
tail" । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"इन्द्रो विदे"
tail" समस्तं व्यजानात् । तमेव "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"स्तुषे"
tail" ॥ ५ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V07"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् ।"
children
tag"br"
tail" स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V07"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V07_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ऊतये"
tail" रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"स नो द्विषः"
tail" शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"क्रतुः"
tail" ज्ञानरूपः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"छन्दः"
tail" इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ऋतम्"
tail" अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V08"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् ।"
children
tag"br"
tail" सनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V08"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V08_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सातये"
tail" लब्धये । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"स्रिधो"
tail" विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V09"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो।"
children
tag"br"
tail" पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V09"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V09_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पूर्वस्य"
tail" अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सुम्नं"
tail" सुखं तस्मिन् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"न आधेहि"
tail" । तव "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पूर्तिः"
tail" शस्यते ॥ ८ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V10"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V10"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V10_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"तन्नव्यं"
tail" स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे) "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"जनस्य"
tail" उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै ।"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text" गोषु "
tail" ज्ञानेषु "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"गच्छति"
tail" ज्ञानविषयो भवति । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सुशेवः"
tail" सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V11"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V11"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V11_B001"
text"‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"हि शक्रः वशाननु"
tail" यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V12"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V12"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B001"
text"‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"उपेहि विश्वध"
tail" विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मन्यवे"
tail" ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B002"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Padmapurana_id"
text"‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।"
children
tag"br"
tail"एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥"
tag"br"
tail"इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’"
tail" इति पाद्मे । "
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B003"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Skandapurana_id"
text"‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।"
children
tag"br"
tail"मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’"
tail" इति स्कान्दे ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B004"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Manyasamhita_id"
text"‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।"
children
tag"br"
tail"तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’"
tail" इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B005"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’"
tail" इत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B006"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’"
tail" इति (च) श्रुतिः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Mahanarayanopanishat_id"
text"‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)"
tail", "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Taittiriyaaranyaka_id"
text"‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)"
tail" "
tag"br"
tail"इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)"
tail" इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B007"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Aitareyaaranyaka_id"
text"‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)"
tail" ।"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Aitareyaaranyaka_id"
text" ‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
tail"। "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Aitareyaaranyaka_id"
text"‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
tail" । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Aitareyaaranyaka_id"
text"‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)"
tail" इत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः । "
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B008"
text" "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shabdanirnaya_id"
text"‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । "
children
tag"br"
tail"हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’"
tail" इति शब्दनिर्णये ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B009"
text"‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥ "
children
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Samaveda_id"
text"‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)"
tail" ॥ २ ॥ "
tag"br"
tail"‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥ "
tag"br"
tail"‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥ "
tag"br"
tail"‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥ "
tag"br"
tail"‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B010"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।"
children
tag"br"
tail"द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’"
tail" इत्यृक्संहितायाम् ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B011"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।"
children
tag"br"
tail"(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।"
tag"br"
tail"इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’"
tail" इति च ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B012"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।"
children
tag"br"
tail"एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’"
tail" इति प्रवृत्ते ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V12_B013"
text"‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V13"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे ।"
children
tag"br"
tail" धिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V13"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V13_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"प्रप्र वः"
tail" । हे ऋत्विजः प्रजा वा वः "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"त्रिष्टुभमिषं"
tail" त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"विवासति"
tail" । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पुरन्ध्या धिया"
tail" अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"प्रप्र"
tail" प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मन्दद्वीराय"
tail" तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि? "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"वो मेधसातये"
tail" यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V14"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् ।"
children
tag"br"
tail" पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V14"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V14_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ओदतीनाम्"
tail" उन्दनकर्त्रीणां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"वः"
tail" अपाम्, भवदीयानां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पतिं वः"
tail" पुरुषं प्राणं "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"नदं"
tail" नदनकर्तारं प्रति "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"इषुध्यसि"
tail" पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"योयुवतीनां"
tail" गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अघ्न्यानां"
tail" धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा, "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"धेनूनां"
tail" जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Aitareyaaranyaka_id"
text" ‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)"
tail" इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अघ्न्यानां"
tail" हन्तुमयोग्यानां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"धेनूनां"
tail" गवां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पतिं"
tail" वायुं प्रति "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"इषुध्यसि"
tail" इति वा । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘वायुर्वाव गवां पतिः’"
tail" इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च ।"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ओदतीनां"
tail" भक्त्या सेचकानाम्,"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"योयुवतीनाम्"
tail" अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्, "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अघ्न्यानां"
tail" नित्यानां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"धेनूनां"
tail" धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पतिं"
tail" वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bruhadaranyakopanishat_id"
text"‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)"
tail" इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V15"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः ।"
children
tag"br"
tail" जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V15"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V15_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ताः पृश्नयः"
tail" आपो गावो वाचो वा, अस्य "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सूददोहसः"
tail" प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सोमं श्रीणन्ति"
tail" । अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\ मन्त्रैर्वा गृह्यते । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Aitareyaaranyaka_id"
text"‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)"
tail"इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पृश्नयो"
tail" वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च ।"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text" देवानां"
tail" जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"दिवस्त्रिषु आरोचनेषु"
tail" आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि ।"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text" ‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’"
tail" इत्यादिश्रुतेः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’"
tail" इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V16"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत ।"
children
tag"br"
tail" अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V16"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V16_B001"
text"अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि । "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)"
tail" इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अर्चत"
tail" प्रियज्ञानाः "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"प्रार्चत"
tail" । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पुत्रका"
tail" अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V16_B002"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।"
children
tag"br"
tail"जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)"
tail" इति च ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V16_B003"
text"उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति । "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)"
tail" इति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ? "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"धृष्णु"
tail" धृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"नार्चत"
tail" ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V16_B004"
text" "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavata_id"
text"‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।"
children
tag"br"
tail"प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)"
tail" इति भागवते ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V16_B005"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Vyasasmruti_id"
text"‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । "
children
tag"br"
tail"न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ "
tail" । "
tag"br"
tail"पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V17"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V17"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V17_B001"
text"गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह- "
children
tag"em"
attrs
type"prateeka"
text"अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥"
tail" एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"गर्गर"
tail" इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पिङ्गा"
tail" चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"चनिष्कदद्"
tail" इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V17_B002"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’"
tail" इति (च) श्रुतिः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shabdatattve_id"
text"‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।"
children
tag"br"
tail" भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।"
tag"br"
tail" गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । "
tag"br"
tail"स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।"
tag"br"
tail" महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।"
tag"br"
tail" पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।"
tag"br"
tail" अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।"
tag"br"
tail" तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’"
tail" इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V18"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः ।"
children
tag"br"
tail" अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V18"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V18_B001"
text"यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः ।"
children
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text" ‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।"
children
tag"br"
tail" नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’"
tail" इति च ।"
tag"br"
tail" तदर्थं च नद्य आपतन्ति ।"
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Vaihayasasaamhita_id"
text"‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’"
tail" इति वैहायससंहितायाम् ।"
tag"br"
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सुदुघाः"
tail" सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अनपस्फुरः"
tail" । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सोमं "
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"गृभायत"
tail" । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V19"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text" यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V19"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V19_B001"
text" "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"व्यतीन्"
tail" विशेषेणाधिकान् देवान् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अफाणयत्"
tail" विस्तारयामास । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"दाशुषे"
tail" यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सुयुक्तान्"
tail" सुयोगरतान् । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Prakashasamhita_id"
text"‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।"
children
tag"br"
tail" नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।"
tag"br"
tail" ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।"
tag"br"
tail" मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।"
tag"br"
tail" विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’"
tail" इति प्रकाशसंहितायाम् । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)"
tail" इति च श्रुतिः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Taittiriyopanishat_id"
text"‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९)) "
tail"इति च । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Mahabharata_id"
text" ‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)"
tail" इति भारते ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V19_B002"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"तक्वो"
tail" जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः ।"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Rigveda_id"
text"‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)"
tail" इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च ।"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text" नेता"
tail" (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Padma_id"
text"‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’"
tail" इति पाद्मे । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’ "
tail"। "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।"
children
tag"br"
tail" ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥"
tail" इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V19_B003"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Purushottanasamhita_id"
text"‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।"
children
tag"br"
tail" प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’"
tail" इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"उपमा"
tail" उपमायाम् उपमाविषये, "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अमुच्यत"
tail" त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shabdanirnaya_id"
text"‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।"
children
tag"br"
tail" उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’"
tail" इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V20"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text"अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V20"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V20_B001"
text" "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"(विश्वा)"
tail" विश्वान् "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"द्विषो"
tail" अज्ञानपापादीन् अतीत्य "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शक्रो"
tail" (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Kathopanishat_id"
text"‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)"
tail", "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।"
children
tag"br"
tail" भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)"
tail" (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अति"
tail"शब्दद्वयार्थः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ओदनम्"
tail" उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"परः"
tail" परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले । "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Vyasasamhita_id"
text"‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’"
tail" इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V21"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text" अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् ।"
children
tag"br"
tail" स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V21"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V21_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अर्भक"
tail" इव स्थितः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"नवं"
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"रथम्"
tail" अध्यतिष्ठत् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"कुमारकः"
tail" कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय ।"
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Manyasamhitayam_id"
text"‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।"
children
tag"br"
tail" जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’"
tail" इति मान्यसंहितायाम् ।"
tag"br"
tail" कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः ।"
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text" ‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।"
children
tag"br"
tail" स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’"
tail" इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V21_B002"
text"यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V22"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text" स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V22"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B001"
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"व्याप्तो"
tail" विशेषेणापन्नः । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अविहृतम्"
tail" असंसृष्टम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"कृच्छ्राद्"
tail" अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।"
children
tag"br"
tail" यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’"
tail" इति प्रवृत्ते"
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Svadhyayatattva_id"
text"‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।"
children
tag"br"
tail" संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’"
tail" इति स्वाध्यायतत्वे ।"
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shabdanirnaya_id"
text"‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’"
tail" इति शब्दनिर्णये ।"
tag"br"
tail" अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"विहृतम्"
tail" ।"
tag"br"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B002"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Svadhyayatattve_id"
text" ‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । "
children
tag"br"
tail"धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।"
tag"br"
tail" सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।"
tag"br"
tail" तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।"
tag"br"
tail" शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।"
tag"br"
tail" संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’"
tail" इति स्वाध्यायतत्वे । "
tag"br"
tail" अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पाप्मानम्"
tail" अपहन्ति । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"शमलं"
tail" रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः ।"
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shabdanirnaya_id"
text" ‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।"
children
tag"br"
tail" अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’"
tail" इति शब्दनिर्णये ।"
tag"br"
tail" य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति ।"
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।"
children
tag"br"
tail" पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।"
tag"br"
tail" तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।"
tag"br"
tail" ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’"
tail" इति प्रवृत्ते ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B003"
text"न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B004"
text"यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B005"
text"वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B006"
text"वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता । "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Brahmasutra_id"
text"‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)"
tail" इति सूत्रम् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B007"
text" "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Soukarayanashruti_id"
text"‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । "
children
tag"br"
tail" बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’"
tail" "
tag"br"
tail" इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B008"
text"मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B009"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Brahmatarka_id"
text"‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।"
children
tag"br"
tail" तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।"
tag"br"
tail" अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।"
tag"br"
tail" ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’"
tail" इति ब्रह्मतर्के ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B010"
text"वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B011"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।"
children
tag"br"
tail" तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।"
tag"br"
tail" (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।"
tag"br"
tail" स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।"
tag"br"
tail" इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’"
tail" इति च ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B012"
text"न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B013"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।"
children
tag"br"
tail" क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।"
tag"br"
tail" उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।"
tag"br"
tail" यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।"
tag"br"
tail" यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।"
tag"br"
tail" अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।"
tag"br"
tail" यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।"
tag"br"
tail" स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।"
tag"br"
tail" इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।"
tag"br"
tail" एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)"
tail" इति ।"
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text" ‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)"
tail" इति च । "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Praman_id"
text"‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।"
children
tag"br"
tail" न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’"
tail" इति (च) प्रवृत्ते । "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text" ‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)"
tail" इति च ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B014"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Karmaviveka_id"
text"‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।"
children
tag"br"
tail" तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’"
tail" इति कर्मविवेके । "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Taittiriyaranyaka_id"
text"‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)"
tail" इति च श्रुतिः ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B015"
text"न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B016"
text"प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता, "
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Brahmasutra_id"
text"‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)"
tail" इति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V22_B017"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Varahapurana_id"
text"‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।"
children
tag"br"
tail" दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’"
tail" इत्यादि वाराहे ।"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V23"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text" उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V23"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V23_B001"
text" "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ब्रध्नस्य"
tail" सूर्यस्य "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"विष्टपं"
tail" स्वर्गम् उद्"
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"गन्वहि"
tail" इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मध्वः"
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"पीत्वा"
tail" तत्र "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सचेवहि"
tail" सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V23_B002"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Pramana_id"
text"‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।"
children
tag"br"
tail" वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’"
tail" इति प्रवृत्ते ।"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V24"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text" अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते ।"
children
tag"br"
tail" ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V24"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V24_B001"
text"पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं "
children
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सवनं "
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ते "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text" केवलम्"
tail" । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"अथो "
tail"इत्यर्थान्तरम् । "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"मधुमन्तं "
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"सोमं "
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"जठरे "
tail" "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"आवृषस्व"
tail" (आ)सिञ्च, "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text"ममद्धि"
tail" च। "
tag"em"
attrs
type"Moola"
text" सत्रा"
tail" अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V24_B002"
text"विहृतपक्षे तु–"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Ashvalayanashroutasutra_id"
text" ‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)"
tail" "
tail" "
tail" "
tail" "
tag"verse"
attrs
id"KNR_C01_V25"
adhikarana-id""
adhikarana""
text" "
children
tag"verse-text"
children
tag"line"
text" महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
tail" "
tag"bhashya-collection"
attrs
id"bhashya-KNR_C01_V25"
text" "
children
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V25_B001"
text"महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु ।"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Ashvalayanashroutasutra_id"
text" ‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)"
tail" ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V25_B002"
text"भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् ।"
children
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Atharvanopanishat_id"
text"‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । "
children
tag"br"
tail" नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०) "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavata_id"
text" ‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।"
children
tag"br"
tail" कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)"
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text" ‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।"
children
tag"br"
tail" स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६) "
tail" "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।"
children
tag"br"
tail" ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)"
tail" "
tag"br"
tail" "
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥"
children
tag"br"
tail" ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।"
tag"br"
tail" श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥"
tag"br"
tail" ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।"
tag"br"
tail" सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)"
tail" "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavata_id"
text"‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । "
children
tag"br"
tail" क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)"
tail", "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Shruti_id"
text"‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’ "
tail"। "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Chandogyopanishat_id"
text"‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०)) "
tail"।"
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥"
children
tag"br"
tail" मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)"
tail" "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bhagavadgeeta_id"
text"‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।"
children
tag"br"
tail" इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ "
tag"br"
tail"मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । "
tag"br"
tail"मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५) "
tail" "
tag"br"
tag"blockquote"
children
tag"reference"
attrs
type"Bruhadaranyakopanishat_id"
text"‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । "
children
tag"br"
tail"तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))"
tail" "
tag"br"
tail" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
tail" "
tag"bhashya"
attrs
id"KNR_C01_V25_B03"
text"नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः ।"
children
tag"br"
tail" सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
tag"author-note"
text"॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचितः कर्मनिर्णयः समाप्तः ॥"
tail" "
tail" "
tail" "
blocks
id"Karmanirnaya-1"
oldKey"KNR_C01_001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ॐ॥ य इज्यते विधीशानशक्रपूर्वैस्सदा मखैः । रमाप्रणयिने तस्मै सर्वयज्ञभुजे नमः ॥"
id"Karmanirnaya-2"
oldKey"KNR_C01_V01"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजत्ययं वै लोकः प्रथमा महानाम्न्यन्तरिक्षलोको द्वितीयासौ लोकस्तृतीया सर्वेभ्यो वा एष लोकेभ्यस्सन्निर्मितो यत्षोशी तद्यन्महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजति सर्वेभ्यः एवैनं तल्लोकेभ्यस्सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यो लोकेभ्यस्सन्निर्मितेन षोशिना राध्नोति य एवं वेद । (ऐतरेयब्राह्मणम् २.१६.४)"
id"Karmanirnaya-3"
oldKey"KNR_C01_V01_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"महानाम्नीनाम् ऋचाम् उपसर्गा ये उपसर्जनभूतास्तान् उपसृजति संयोजयति । महन्नाम यास्वृक्षु विद्यते ता महानाम्न्यः । परस्य ब्रह्मणो यन्नामेन्द्रादिकं तन्महार्थत्वान्महत् । महद्धि तत्परं ब्रह्म । अशेषगुणपूर्तेः ।"
id"Karmanirnaya-4"
oldKey"KNR_C01_V01_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"तत्रैक आहुरगुणं ब्रह्मेति । न तद्युक्तम्, श्रुतियुक्तिविरोधात् ।"
id"Karmanirnaya-5"
oldKey"KNR_C01_V01_B003"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"तथाहि श्रुतिः - <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’(तै.उ.२.१,ब्रह्मवल्लि.२)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म’(बृह. ३,९.३५)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते॥’(मुण्डक.उ.१.१.९)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Mundakopanishat-id">‘दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात्परतः परः॥’(मुण्डक.उ.३.२(२.१.२))</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘एतावानस्य महिमाऽतो ज्यायांश्च पुरुषः।’(ऋ.सं.१०.९०.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘यो नः पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।’(ऋ.सं.१०.८२.३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।<br/> पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते॥’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादरः।’(छां.उ.३.१४.२,४)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘विष्णोर्नु कं वीर्याणि प्रवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।’(ऋ.सं.१.१५४.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘परो मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति।’(ऋ.सं.७.९९.१)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप।’(ऋ.सं.७.९९.२)</span> इत्यादिका ।"
id"Karmanirnaya-6"
oldKey"KNR_C01_V01_B004"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"युक्तिश्च । बुद्धिपूर्वं सर्वकर्तृत्वात् सर्वज्ञत्वादयो गुणा युक्ताः । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्’(भाग.३.३२.१३)</span> इति च भागवते ॥"
id"Karmanirnaya-7"
oldKey"KNR_C01_V01_B005"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च- <span class="gr-reference gr-ref-Shvetashvataropanishat-id">‘एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च’(श्वे.उ.६.११)</span> इत्यादिविरोधः । सत्वादिगुणाभावोक्तेस्तत्र । अन्यथा ‘एको देवस्सर्वभूतेषु गूढः’ इत्यादीनामपि गुणत्वात् स्वोक्तिविरोधः ॥"
id"Karmanirnaya-8"
oldKey"KNR_C01_V01_B006"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च निर्विशेषं नाम किञ्चिदस्ति । निर्विशेषत्वोक्तेरेव व्याहतत्वात् । निर्विशेषत्वेन विशिष्टं (तन्न) न वेत्युक्ते, यद्यविशिष्टं तर्हि न विशेषनिराकरणं विशेषवत्त्वमेव भवति । यदि तेन विशिष्टं स एव विशेष इति व्याहतिः ।"
id"Karmanirnaya-9"
oldKey"KNR_C01_V01_B007"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च निर्विशेषत्वे किञ्चिन्मानम् । अशेषविशेषवचनानुभवयुक्तिविरोधश्च ।"
id"Karmanirnaya-10"
oldKey"KNR_C01_V01_B008"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च मिथ्याविशेषवत् । व्याहतेः । मिथ्याविशेष इत्युक्ते ह्यसद्विशेष इत्येव भवति । तथा चाविशेष (विशेष)विशिष्टपक्षोक्तदोष एव ॥"
id"Karmanirnaya-11"
oldKey"KNR_C01_V01_B009"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न चानिर्वचनीयविशेष इति भवति । अनिर्वचनीयासिद्धेः । न हि तत्र प्रत्यक्षमस्ति । मिथ्याशब्दस्त्वभाववाच्येव । तदन्यत्र प्रमाणाभावात् । न चान्यत् प्रमाणम् । प्रतिज्ञाव्याहतेः । नहि सदन्तरादसतश्चान्यत् सदसद्विलक्षणं प्रसिद्धम् । असन्न भवतीत्युक्ते ‘द्वौ नञौ प्रकृतमर्थं सातिशयं गमयतः’ इति सदेव भवति । असदन्तरं वा विशेषविवक्षायाम् ।"
id"Karmanirnaya-12"
oldKey"KNR_C01_V01_B010"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"किञ्चैतद्वैलक्षण्यं भेदोऽभेदो भेदाभेदो वा? न तावद्भेदः, अनङ्गीकारात् । व्यावहारिकभेदश्चानिर्वाच्यसिद्धौ वक्तव्यः । न चाव्यावहारिकं किञ्चित् । न चाशेषव्यवहारनिवृत्तौ किञ्चिन्मानम् । न च मिथ्यातथ्ययोस्सामान्यं व्यावहारिकत्वं धूमबाष्पयोर्धूमत्ववत् । न चाभेदोऽनङ्गीकारदेव । तथैवोभयम् । अभेदे चानिर्वाच्यब्रह्मणोस्तच्छब्दयोः पर्यायत्वम् ।"
id"Karmanirnaya-13"
oldKey"KNR_C01_V01_B011"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च व्यावर्त्यविशेषेणापर्यायत्वं क्वचित् । व्यावर्त्यविशेषस्तद्व्यावृत्ते ब्रह्मणि विशेेषमापादयति चेद्विशिष्टवाक्यार्थता । न चेन्न ब्रह्मज्ञानार्थिनः(ने) पदान्तरं वाच्यम्, असङ्गतत्वात् । मिथ्याविशेषस्य चासिद्धिरुक्ता । (ततो)अतोऽन्योन्याश्रयताऽनवस्थितिश्चक्रकं वा । भेदाभेदविलक्षणमप्युक्तरीत्यैवापाकृतम् ।"
id"Karmanirnaya-14"
oldKey"KNR_C01_V01_B012"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"किञ्चासद्विलक्षणमित्यत्राभावान्यविरोधानां मध्ये नञः कोऽर्थः ? यद्यभावः, न, असद्विलक्षणत्वं भावत्वमेव जगतः स्यात् । न च सतोऽन्यस्मादसतो विलक्षणं जगत् । असतोऽन्यत्वादिधर्मानङ्गीकारात्। ब्रह्मणश्च । असतोऽनिर्वचनीयत्वाङ्गीकाराच्च न वैलक्षण्यं ततोऽनिर्वाच्यस्य । तथापि चेद् वैलक्षण्यं नानिर्वाच्यत्वं जगतः(वैलक्षण्यमनिर्वाच्यत्वं न जगतः) । न च विरोधि(धः) । विरोधिनोरन्यतरनिषेधेऽन्यतरव्याप्तत्वानुभवात् । अविद्यमानं न भवतीत्युक्ते विद्यमानमित्येव हि सर्वलोकानुभवः । अतोऽनन्तगुणो भगवान्नारायणो इति सिद्धम् ।"
id"Karmanirnaya-15"
oldKey"KNR_C01_V01_B013"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च सिद्धेऽर्थे वाक्यस्य प्रामाण्याभावादीश्वराद्यसिद्धिः । सिद्धातिरिक्तकार्याभावात् । लिङाद्यर्थस्त्विष्टसाधनत्वमेव । न हि कर्तव्यत्वं नामेष्टसाधनत्वादन्यत्किञ्चित् (अस्ति) । तन्मानाभावात् । शब्दस्तु न तद्वक्तीत्युक्तम् । लिङादेरिष्टसाधनार्थत्वेनैव कृतार्थत्वे तदन्यकार्यकल्पने कल्पनागौरवं (च)।"
id"Karmanirnaya-16"
oldKey"KNR_C01_V01_B014"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च तत्कल्पकं किञ्चित् । विप्रतिपत्तौ चान्यन्मानं वक्तव्यं तद्भावे । न चानुमा । अप्रसिद्धविशेषणत्वात्। न चार्थापत्तिः । अनुपपत्त्यभावात् ।"
id"Karmanirnaya-17"
oldKey"KNR_C01_V01_B015"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"कार्याभावादेव कार्यान्वयिनि (कार्यान्वयान्वयिनि वा) व्युत्पत्तिरित्यादि दूरतो निरस्तम् । कार्यान्विते व्युत्पत्तिरिति वदतोऽकार्यान्विते व्युत्पत्तिरित्युक्ते किमुत्तरम् ? अध्याहार इत्युक्ते लोप इत्युत्तरम्। (अशेषसिद्धपदार्थ)अशेषसिद्धपदानामर्थलोपाल्लिङ्गाद्यर्थमात्रलोप(ल्लिङ्गाद्यर्थलोप) एव (व)गरीयान् । ‘हससि, हसामि’ इत्यादिसिद्धार्थ एव बालानां व्युत्पत्तेः । प्रथमप्राप्तत्वान्न(प्राप्तत्वाच्च न) तत्त्यागे कारणम् । तथैव व्युत्पत्तिदर्शनाच्च । अतः सिद्धार्थे प्रामाण्यसिद्धेश्च सिद्धं महागुणवत्वं विष्णोः ।"
id"Karmanirnaya-18"
oldKey"KNR_C01_V01_B016"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ताश्च विदा मघवन् इत्याद्याः ।"
id"Karmanirnaya-19"
oldKey"KNR_C01_V02"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"विदा मघवन् विदा गातुमनुशंसिषो दिशः । शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरुवसो ॥ १ ॥"
id"Karmanirnaya-20"
oldKey"KNR_C01_V02_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"हे मघवन् धनवन् यशस्विन् मखपत इति वा ।"
id"Karmanirnaya-21"
oldKey"KNR_C01_V02_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तं वा एतं मघ(ख)वन्तं सन्तं मघवानित्याचक्षते परोक्षेण । परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः’</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘तेभिरिन्द्रं चोदय दातवे मघम्’(ऋ.सं.९.७५.५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘तन्न आयातु मघाय । यशो वा मघम् । मघमनु प्रापत्सि’, ‘आ मामेतु मघम् । मघमनुप्रापत्सि । धनं वाव मघम्’</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ।"
id"Karmanirnaya-22"
oldKey"KNR_C01_V02_B003"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"गातुं त्वां स्तोतुम् । विद वेदय इति सामान्यतोऽपेक्षिताशेषवेदनमुक्त्वा तात्कालिकापेक्षितार्थं प्रार्थयति- गातुं विदेति ॥ त्वमेव अनुशं(शा)सिषो दिशः मार्गान् । आत्मनः स्तुतिप्रकारांस्त्वमेवोपदिशेत्यर्थः(रान् स्वयमेवोपदिशेत्यर्थः) । पूर्वीणां भगवत्सम्प्रदायागतानां परमविद्यानामर्थे शिक्ष(क्षा) । शचीनां विद्यानां पते , वाचां पते इति वा । पुरूवसो बहुवित्त बहुज्ञानेति वा। बहुषु वसति बहूनामावास इति वा ॥"
id"Karmanirnaya-23"
oldKey"KNR_C01_V03"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"आभिष्ट्वमभिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय। इन्द्र द्युम्नाय न इष एवाहि शक्रः ॥ २ ॥"
id"Karmanirnaya-24"
oldKey"KNR_C01_V03_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"आभिरभिष्टिभिः एवम्भूतैस्त्वत्पर्येषणैस्त्वत्प्रार्थनैः त्वं किञ्चिन्मदादिकं प्रचेतय प्रबोधय । प्रकृष्टचेतन सर्वज्ञ, परमात्मन् । द्युम्नाय ज्ञानाय वित्ताय यशसे वा । इषे अन्नाय (च) नः प्रबोधय । एतादृशो हि शक्रः । शक्र एवेति वा । शक्तिरतिरूपत्वाच्छक्रः ॥ २ ॥"
id"Karmanirnaya-25"
oldKey"KNR_C01_V04"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे। मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस आ याहि पिब मत्स्व ॥ ३ ॥"
id"Karmanirnaya-26"
oldKey"KNR_C01_V04_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"राये वित्ताय वाजाय अन्नाय, वज्रिणम् इन्द्रं वर्तयतीति वज्रिवाः, नियामकत्वेन गच्छतीति वा। शविष्ठ बलवत्तम सुखवत्तमेति वा। ऋञ्जसे प्रेरयसि सर्वान् । ‘मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जस’ इत्यभ्यासस्तात्पर्यार्थः । मत्स्व मदं कुरु ॥ ३ ॥"
id"Karmanirnaya-27"
oldKey"KNR_C01_V05"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"विदा रायः सुवीर्यं भुवो वाजानां पतिर्वशाँ अनु। मंहिष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे यः शविष्ठः शूराणाम् ॥ ४ ॥"
id"Karmanirnaya-28"
oldKey"KNR_C01_V05_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"विदा वेदय लम्भय रायः सुवीर्यं च । वाजानां प्रजानां पतिः भुवः अभवः । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘प्रजा वै वाजः’</span> इति श्रुतेः । वशान् अनु यथावशम् । ‘वश= इच्छायाम्’ इति धातोः यथावशं यथेच्छम् । शूराणां सकाशाद्बलवत्तमः ॥ ४ ॥"
id"Karmanirnaya-29"
oldKey"KNR_C01_V06"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"यो मंहिष्ठो मघोनां चिकित्वो अभि नो नय। इन्द्रो विदे तमु स्तुषे वशी हि शक्रः ॥ ५ ॥"
id"Karmanirnaya-30"
oldKey"KNR_C01_V06_001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"मघोनां यशस्विनां महत्तमः । चिकित्वः ज्ञातः कर्तरिति वा। नः अभितः सर्वतो नय । इन्द्रो विदे समस्तं व्यजानात् । तमेव स्तुषे ॥ ५ ॥"
id"Karmanirnaya-31"
oldKey"KNR_C01_V07"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"तमूतये हवामहे जेतारमपराजितम् । स नः पर्षदति द्विषः क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत् ॥ ६ ॥"
id"Karmanirnaya-32"
oldKey"KNR_C01_V07_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ऊतये रक्षायै, अभिप्रायसिद्धये वा । स नो द्विषः शत्रूनतिपारयतु, पापानि तमांसि वा । क्रतुः ज्ञानरूपः । छन्दः इच्छारूपः । छन्द्यत्वाच्छादनत्वाद्वा । ऋतम् अशेषशास्त्रावगतम् ॥ ६ ॥"
id"Karmanirnaya-33"
oldKey"KNR_C01_V08"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"इन्द्रं धनस्य सातये हवामहे जेतारमपराजितम् । सनः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति स्रिधः ॥ ७ ॥"
id"Karmanirnaya-34"
oldKey"KNR_C01_V08_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"सातये लब्धये । स्रिधो विनाशात्(न्) ॥ ७ ॥"
id"Karmanirnaya-35"
oldKey"KNR_C01_V09"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"पूर्वस्य यत्ते अद्रिवः सुम्न आधेहि नो वसो। पूर्तिः शविष्ठ शस्यत ईशे हि शक्रः ॥ ८ ॥"
id"Karmanirnaya-36"
oldKey"KNR_C01_V09_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"पूर्वस्य अनादेः सतस्ते(अनादेः ते) सकाशात् यत् सुम्नं सुखं तस्मिन् न आधेहि । तव पूर्तिः शस्यते ॥ ८ ॥"
id"Karmanirnaya-37"
oldKey"KNR_C01_V10"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"नूनं तं नव्यं सन्यसे प्रभो जनस्य वृत्रहन् । समन्येषु ब्रवावहै शूरो यो गोषु गच्छति सखा सुशेवो अद्वयाः ॥ ९ ॥"
id"Karmanirnaya-38"
oldKey"KNR_C01_V10_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"तन्नव्यं स्तुत्यं ब्रह्म । तत्सम्यक् हृदि न्यसे(सन्यसे) जनस्य उपदेशेन । त्वत्स्वरूपेषु त्वं चाहं च सम्ब्रवावहै । गोषु ज्ञानेषु गच्छति ज्ञानविषयो भवति । सुशेवः सुसुखः समाधिकरहितोऽद्वयः(तः अद्वयः) ॥ ९ ॥"
id"Karmanirnaya-39"
oldKey"KNR_C01_V11"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"एवाह्येवैवाह्यग्नाँ३ इ । एवाह्येवैवाहीन्द्रँ । एवाह्येवैवाहि विष्णाँ३ उ । एवाह्येवैवाहि पूषन् । एवा ह्येवैवाहि देवाः। एवा हि शक्रो वशी हि शक्रो वशाँ अनु ॥ १० ॥"
id"Karmanirnaya-40"
oldKey"KNR_C01_V11_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"‘एवाह्येवैवाहि’ इत्यग्न्यादिदेवतानां संवादरूपेणोक्तमर्थमतिशयेनावधारयति । अभ्यासो हि तात्पर्यार्थः । एवं हि(एवा हि) एवमेव हीत्यर्थः । ‘विनिश्चिते तु संवादे विभागो रङ्ग एव च’ इति शब्दनिर्णये । अतो ‘अग्नाइ’ इत्यादि । एवमेव हि शक्रः वशाननु यथावशं स्वतन्त्रो वर्तत इत्यर्थः ॥ १० ॥"
id"Karmanirnaya-41"
oldKey"KNR_C01_V12"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"आयोमन्याय मन्यव उपोमन्याय मन्यवे । उपेहि विश्वध ॥ विदा मघवन्विदो३म् ॥ ११ ॥"
id"Karmanirnaya-42"
oldKey"KNR_C01_V12_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"‘अय पय= गतौ’ इति धातोः आयो इत्यायतिः । उपो इतिवदतिशयार्थे ओकारः । ‘ओ=अतिशये’ इति च सूत्रम् । आयो जानातीत्यायोमन्यः, समीपस्थमपि जानातीत्युपोमन्यः । अन्येषामिन्द्रियाणां पराङ्मुखत्वान्न ह्यान्तरं जानन्तीति । अयं त्वान्तरमप्यापरोक्ष्येण पश्यति । अयनेन गमनेन प्राप्यं दूरस्थम् आयो इति वा । ‘मनु= अवबोधने’ इति धातोर्मन्युरिति ज्ञानी। बाह्यज्ञाय ज्ञानिने आन्तरज्ञाय ज्ञानिने इत्यभ्यासो(ऽतितात्पर्यार्थः) हि तात्पर्यार्थः। एवंविधं मद्गतं त्वामुद्दिश्यैव उपेहि विश्वध विश्वधारक । समीपतो दूरतश्च त्वां मन्यमानाय मह्यं मन्यवे ज्ञानाय मामुपेहीति वा ।"
id"Karmanirnaya-43"
oldKey"KNR_C01_V12_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Padmapurana-id">‘समीपे दूरतोऽभिज्ञं(दूरतो ज्ञं) त्वामुद्दिश्यैव मद्गतम् ।<br/>एहि विष्णो न मे शक्तिस्त्वदाह्वाने हि मामुप ॥<br/>इति ब्रह्माऽस्तुवद्विष्णुं तन्नाभ्युत्थितपद्मगः’</span> इति पाद्मे ।"
id"Karmanirnaya-44"
oldKey"KNR_C01_V12_B003"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Skandapurana-id">‘समीपे दूरतश्चैव ध्यायन्तं त्वा सदा (प्र)विभो ।<br/>मामेहि ज्ञानदानायेत्याह गाधिसुतो हरिम्॥’</span> इति स्कान्दे ।"
id"Karmanirnaya-45"
oldKey"KNR_C01_V12_B004"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhita-id">‘ओतमस्मिन् जगद्यस्मादोमित्युक्तो हरिसः सदा ।<br/>तमेव जगदाधारं यतयः समुपासते॥’</span> इति मान्यसंहितायाम् ॥ ११ ॥"
id"Karmanirnaya-46"
oldKey"KNR_C01_V12_B005"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘इन्द्रो वा एताभिर्महानात्मानं निरमिमीत’</span> इत्यस्याप्युक्त एवार्थः । निर्माणं नामाऽत्मनस्तद्व्याख्यानेन ख्या(स्था)पनम् । न ह्यन्यथा तासां करणत्वं भवति ।"
id"Karmanirnaya-47"
oldKey"KNR_C01_V12_B006"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्’</span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Mahanarayanopanishat-id">‘त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पितुष्पितासत्(यस्तद्वेद सवितुः पिता सत् )’(महानारायणोपनिषत्.१.१५)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaaranyaka-id">‘स्त्रियः सतीस्ताँ उ मे पुंस आहुः पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स इमा चिकेत यस्ता विजानात् (सवितुः पिता सत्)स पितुष्पितासत्।’(तैत्तिरीयारण्यकम्.१.११)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यो विज्ञानमेव तन्निर्माणम् । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्टतक्षुः’(ऋ.सं.४.५८.४)</span> इत्यादेर्विज्ञापनं वा ॥"
id"Karmanirnaya-48"
oldKey"KNR_C01_V12_B007"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘प्रचेतन प्रचेतय’(ऐ.आ.४.१.१)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘आयाहि पिब मत्स्व’ (ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘सुम्न आ धेहि नो वसो’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१)</span> इत्युपसर्गाः । अंशा अप्यंश्यपेक्षयोपसर्गा भवन्ति । उपसृष्टत्वादुपसर्गाः ।"
id"Karmanirnaya-49"
oldKey"KNR_C01_V12_B008"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अन्तर्गतं बहिर्गञ्च(र्गतञ्च) द्विधा स्यादुपसर्जनम् । <br/>हस्तवद्धेतिवच्चैव पदानां चोपसर्गवत्’</span> इति शब्दनिर्णये ।"
id"Karmanirnaya-50"
oldKey"KNR_C01_V12_B009"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"‘अधत्तान्यञ्जठरे प्रेम रिच्यत 'प्रचेतन'’ ॥ १ ॥ <span class="gr-reference gr-ref-Samaveda-id">‘दाता राधस्तुवते काम्यं वसु 'प्रचेतय'’(सामवेद.३.६)</span> ॥ २ ॥ ‘अस्माकं बोधि चोदिता ‍‌'आ याहि पिब मत्स्व'’ ॥ ३ ॥ ‘तं त्वा परिष्वजामहे ‍'क्रतुश्छन्द ऋतं बृहत्'’ ॥ ४ ॥ ‘या ते रातिर्ददिर्वसु 'सुम्न आधेहि नो वसो'’ ॥ ५ ॥ इत्युपसृजति ॥ ‘अशेषमहानाम्न्यर्थसंस्मरणपरिज्ञानपूर्वकमुपसर्गसंयोजनं कर्तव्यम्’ इत्येदर्थत्वेन महानाम्नीप्रशंसा क्रियते । अन्यथा तावन्मात्रप्रशंसामृते अशेषमहानाम्नीप्रशंसाया व्यर्थत्वात् । (त्र्युच)तृचविभागेन ‘विदा मघवन्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘तमूतये’(ऐ.आ(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) ‘नूनम्’(ऐ.आ.(बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे)४.१.१) इति वा तिस्त्रो महानाम्न्यः ।"
id"Karmanirnaya-51"
oldKey"KNR_C01_V12_B010"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘प्रथमा या महानाम्नी तद्वाच्यः पार्थिवो हरिः ।<br/>द्वितीयाया आन्तरिक्ष्यस्तृतीयाया द्युगः प्रभुः’</span> इत्यृक्संहितायाम् ॥"
id"Karmanirnaya-52"
oldKey"KNR_C01_V12_B011"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘(त्र्युचा)तृचास्तिस्त्रो महानाम्न्यः पञ्चर्चा प्रथमा परा ।<br/>(त्र्युचा)तृचा द्व्यृचा च निगदैस्तार्तीया सप्तभिर्युता ।<br/>इति द्वेधा(त्रेधा) विभागः स्याज्जपध्यानादिकर्मसु’</span> इति च ।"
id"Karmanirnaya-53"
oldKey"KNR_C01_V12_B012"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘त्रिलोकगेन हरिणा निर्मितः षोळशीक्रतुः ।<br/>एवं ज्ञात्वा हरिं तं च कर्म कुर्वन्न जायते’</span> इति प्रवृत्ते ।"
id"Karmanirnaya-54"
oldKey"KNR_C01_V12_B013"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"‘एवैवाहि(एवा ह्येवैवा हि)’(इत्यस्यार्थो)इत्युपसर्गस्यार्थोऽप्युक्तावधारणरूपत्वात् पूर्वोक्तार्थज्ञानं विना न स्मर्तुं शक्यते । एवं निर्मितेन षोळशिनर्द्धो (राध्नो) भवत्येवंवित् ॥"
id"Karmanirnaya-55"
oldKey"KNR_C01_V13"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"प्रप्र वस्त्रिष्टुभमिषं मन्दद्वीरायेन्दवे । धिया वो मेधसातये पुरन्ध्या विवासति ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१)"
id"Karmanirnaya-56"
oldKey"KNR_C01_V13_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"प्रप्र वः । हे ऋत्विजः प्रजा वा वः त्रिष्टुभमिषं त्रिष्टुभाख्यमन्नम् इन्द्रः परमेश्वरः सोमाय आ विवासति । पुरन्ध्या धिया अशेषप्राणिदेहाश्रयया स्वबुद्ध्या प्रप्र प्रकर्षेण प्रकर्षेणातितरां (शं)शस्यमाना त्रिष्टुप् प्रीतिं करोति सोमपानार्थमित्यर्थः । मन्दद्वीराय तस्य वीरस्य परमेश्वरस्य मदं प्रीतिं करोतीति मन्दद्वीरः सोमः । न त्वात्मप्रयोजनाय प्रीतिं करोति, किं तर्हि? वो मेधसातये यज्ञसिद्ध्यर्थम् । ‘व’ इति गुरुत्वाद्, ईश्वरं प्रत्येव वा बहुवचनम् । तदा वः अन्नं त्रिष्टुभं वो मेधसातये भवद्दैवत्ययज्ञसिद्ध्यर्थं भवान् प्रप्राविवासतीत्यर्थः ॥ १ ॥"
id"Karmanirnaya-57"
oldKey"KNR_C01_V14"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"नदं व ओदतीनां नदं योयुवतीनाम् । पतिं वो अघ्न्यानां धेनूनामिषुध्यसि ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.२)"
id"Karmanirnaya-58"
oldKey"KNR_C01_V14_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ओदतीनाम् उन्दनकर्त्रीणां वः अपाम्, भवदीयानां पतिं वः पुरुषं प्राणं नदं नदनकर्तारं प्रति इषुध्यसि पतिर्भवसि । सृष्टौ सृष्टौ यो यः प्राणस्तं तं प्रति पतिर्भवसीति नदमिति पुनर्वचनम् । योयुवतीनां गमनशीलानाम् आकाशे पोप्लूयमानानाम् अघ्न्यानां धूमरूपेणादाह्यानां रेतोरूपेणाजराणां वा, धेनूनां जगत्पोषकाणाम् । ‘धिनु=पुष्टौ’ इति धातोः । <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘ता नदेन विहरति’(ऐ.आ.१.३.५)</span> इत्यादिश्रुतेः । पयसा सेचकानां देशाद्देशान्तरगमनशीलानाम् अघ्न्यानां हन्तुमयोग्यानां धेनूनां गवां पतिं वायुं प्रति इषुध्यसि इति वा । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘वायुर्वाव गवां पतिः’</span> इति श्रुतेः(तिः) । धेनुशब्दाच्च । ओदतीनां भक्त्या सेचकानाम्, योयुवतीनाम् अतिशयेनाऽत्मतत्वावगमकानाम्, अघ्न्यानां नित्यानां धेनूनां धर्मार्थकामपोषकाणां वाचां पतिं वायुं प्रति पतिर्भवसीति वा । <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘वाचं धेनुमुपासीत। तस्याश्चत्वारः स्तनासः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारसः स्वधाकार(स्तस्यै) इति । तस्या द्वौ स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः। तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः’(बृ.उ.७.१०)</span> इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ २ ॥"
id"Karmanirnaya-59"
oldKey"KNR_C01_V15"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ता अस्य सूददोहसः सोमं श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिवः ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.३)"
id"Karmanirnaya-60"
oldKey"KNR_C01_V15_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ताः पृश्नयः आपो गावो वाचो वा, अस्य सूददोहसः प्राणस्य वायुस्थस्य परमेश्वरस्य सोमं श्रीणन्ति । अद्भिर्हि संसृष्टो भवति। सोमः पयआदिना च (शृ)श्रितो भवति\ मन्त्रैर्वा गृह्यते । <span class="gr-reference gr-ref-Aitareyaaranyaka-id">‘अथ सूददोहाः प्राणो वै सूददोहाः’(ऐ.आ.१.४.१)</span> इति श्रुतिश्च । शोभनमुदं कर्म ज्ञानं वा दोग्धीति सूददोहाः । उदेति उच्चो भवत्यनेन पुरुष इत्युदं ज्ञानादि । ‘मनो वाव सोमः’ तद् वाचः श्रीणन्ति स्वार्थैः । प्रश्नयोग्यत्वात् पृश्नयो वाचः, प्रशंसनरूपत्वात् प्रशंसनीयत्वाद्वा । प्रशंसनीयत्वमेवापां गवां च । देवानां जन्मनि यज्ञे । तत्र हि तेषामभिव्यक्तिः पूर्वं ज्ञाने वा। विशः प्रजाश्च श्रीणन्ति । मुख्यतस्ता एव श्रीणन्तीति चशब्दवर्जनम् । दिवस्त्रिषु आरोचनेषु आदित्यचन्द्रविद्युत्पर्यन्तं स्थितानां देवानां जन्मनि । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘यज्ञो वै देवजन्म तत्र हि देवाः प्रादुर्भवन्त्या सूर्याचन्द्रमसावा विद्युतं ते वै लोकानधिश्रिताः’</span> इत्यादिश्रुतेः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘द्यौर्वाव विद्युत् तत्पतिं वायुमुपगम्य तेनैव परमुपगच्छति सैषा ब्रह्मलोके विराजते’</span> इत्यादि श्रुतेर्द्यौरेव विद्युत् ॥ ३ ॥"
id"Karmanirnaya-61"
oldKey"KNR_C01_V16"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अर्चत प्रार्चत प्रियमेधासो अर्चत । अर्चन्तु पुत्रका उत पुरं न धृष्ण्वर्चत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/८)"
id"Karmanirnaya-62"
oldKey"KNR_C01_V16_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अर्चनं यज्ञादि, प्रार्चनं ज्ञानध्यानादि । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘श्रेयान् द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span> इति भगवद्वचनात् । प्रिययज्ञा अर्चत प्रियज्ञानाः प्रार्चत । पुत्रका अल्पज्ञाना अप्यर्चत ।"
id"Karmanirnaya-63"
oldKey"KNR_C01_V16_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।<br/>जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तस्समाचरन् ॥’(भ.गी.२.२६)</span> इति च ।"
id"Karmanirnaya-64"
oldKey"KNR_C01_V16_B003"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"उतशब्दाज्ज्ञानिनामप्यर्चनं युक्तम् । स्वाश्रमानुसारेणेति । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘अधा ते विष्णो विदुषा चिदर्ध्यस्तोमो यज्ञश्च राध्यो हविष्मता’(ऋ.सं.१.१५६.१)</span> इति श्रुतेः । किं तदर्चनीयम् ? धृष्णु धृष्टं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यम् । पुरं देहं नार्चत ।"
id"Karmanirnaya-65"
oldKey"KNR_C01_V16_B004"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथस्सुमध्यमे ।<br/>प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥’(भाग.४.३.२२)</span> इति भागवते ।"
id"Karmanirnaya-66"
oldKey"KNR_C01_V16_B005"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Vyasasmruti-id">‘सदेहमानिहरये प्रणमेत्केवलाय वा । <br/>न देहाय न तन्मानपराय च कथञ्चन ॥’ इति व्यासस्मृतौ</span> । पुनरर्चतेति तात्पर्यार्थः(र्थे) ॥ १ ॥"
id"Karmanirnaya-67"
oldKey"KNR_C01_V17"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अव स्वराति गर्गरो गोधा परि सनिष्वणत् । पिङ्गा परि चनिष्कददिन्द्राय ब्रह्मोद्यतम् ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/९)"
id"Karmanirnaya-68"
oldKey"KNR_C01_V17_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"गर्गरगोधापिङ्गादीनां घोषा अपि नादमात्रव्यञ्जकत्वेन(नादव्यञ्जकत्वेन) भगवद्वाचका एवेत्याह- अव स्वराति गर्गर इत्यादिना॥ एतत्समस्तमिन्द्रायैवेत्यर्थः । ब्रह्म वेदो विशेषत इन्द्रायैवोद्यतः । गर्गर इति पादभूषण-महामत्रक-दधिपात्र-हस्तिहस्तानां नाम । पिङ्गा चकोरी । अवपरीत्यल्पाधिक्यादिविशेषोऽपि तद्वाचक एवेति ज्ञापनाय । चनिष्कदद् इत्यनुकरण(नुकार)शब्दः । सनिष्वणदित्यतिशयार्थे ।"
id"Karmanirnaya-69"
oldKey"KNR_C01_V17_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘ता वा एताः सर्वा ऋचः सर्वे वेदाः सर्वे घोषा एकैव व्याहृतिः प्राण एव(प्राण ऋच इत्येव विद्यात्)’</span> इति (च) श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdatattve-id">‘दध्नो मथनशब्दश्चाप्यन्तर्नादस्वरूपतः ।<br/> भीषकत्वं हरेर्ब्रूयादन्तर्नादो हि भीषणे ।<br/> गजबृंहितमप्येवं धिक्कारसहितं वदेत् । <br/>स्वरितेन समायोगाद् धिक्कृतौ स्वरितो यतः ।<br/> महामत्रं(मन्त्रं) जलाद्यैश्च युक्तमेतादृशं वदेत् ।<br/> पादभूषा च धिक्कारं तत्कृतं स्वरितं(तो) वदेत् ।<br/> अद्भुतत्वं हरेर्वक्ति पिङ्गाकण्ठगशब्दवत् ।<br/> तामेवाद्भुततां वक्ति गृहगोधा पराऽपि च’</span> इति शब्दतत्वे ॥ ३ ॥"
id"Karmanirnaya-70"
oldKey"KNR_C01_V18"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"आयत्पतन्त्येन्यस्सुदुघा अनपस्फुरः । अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१०)"
id"Karmanirnaya-71"
oldKey"KNR_C01_V18_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"यच्च एन्यो नद्य आपतन्ति तद्धोषश्चेन्द्रवाचकः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘नदीसमुद्रघोषाश्च नादत्वाच्छ्रैष्ठ्यवाचकाः।<br/> नादो हि श्रैष्ठ्यवाची स्यादेवं घोषाः परेपि च’</span> इति च । तदर्थं च नद्य आपतन्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Vaihayasasaamhita-id">‘भूतादिभूतोम्बुनिधानमध्ये भूत्वा हरिः सर्वहरोऽतिधाम्ना । अगाधमम्भो विदधाति भस्म यो वाडवाग्निर्नृहरिर्विचिन्त्यः॥’</span> इति वैहायससंहितायाम् । सुदुघाः सुष्ठु अपां दोहनकर्त्र्यः । स्फुरणापगमनमासां नास्तीति अनपस्फुरः । नित्यचलनस्वभावाः । अपगतस्फुरणत्वेन सोमं गृभायत । अचलत्वेन मनो वा ॥ ३ ॥"
id"Karmanirnaya-72"
oldKey"KNR_C01_V19"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"यो व्यतीँरफाणयत्सुयुक्ताँ उप दाशुषे । तक्वो नेता तदिद्वषुरुपमा यो अमुच्यत ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१३)"
id"Karmanirnaya-73"
oldKey"KNR_C01_V19_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"व्यतीन् विशेषेणाधिकान् देवान् । अफाणयत् विस्तारयामास । दाशुषे यजमानाय तत्समीपे । ‘फण= विस्तारे’ इति धातोः । सुयुक्तान् सुयोगरतान् । <span class="gr-reference gr-ref-Prakashasamhita-id">‘विशेषेणाधिकत्वेन व्यतयो देवतास्स्मृताः ।<br/> नित्ययोगरताश्चैव नारायणपरायणाः ।<br/> ता एव चेन्द्रियात्मानस्तान्विस्तारयतीश्वरः ।<br/> मन आदीन्द्रियाणां तु शक्तिविस्तार एव तु(हि) ।<br/> विस्तारो देवतानां स्याद् भक्तेषु हरिणा कृतः’</span> इति प्रकाशसंहितायाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘चतुर्भिः साकं नवतिं च नामभिश्चक्रं न वृत्तं व्यतीँरवीविपत्’(ऋ.सं.१.१५५.६)</span> इति च श्रुतिः । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyopanishat-id">‘स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्षणम् । जिह्वा मे मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम्’(तै.उ.१.९(शिक्षावल्लि.९))</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Mahabharata-id">‘न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् ॥’(म.भा.५.३५.३३)</span> इति भारते ।"
id"Karmanirnaya-74"
oldKey"KNR_C01_V19_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"तक्वो जगत्कर्ता । ‘तक=निर्माणे’ इति धातोः । <span class="gr-reference gr-ref-Rigveda-id">‘न वर्तवे प्रसवः सर्गतक्तः’(ऋ.सं.३.३३.४)</span> इति(इत्यादि) प्रयोगाच्च । नेता (च सर्वस्य) चाशेषस्य। तदेव वपुस्सः । यत्तज्जगत्कर्तृनेतृरूपम् । <span class="gr-reference gr-ref-Padma-id">‘देहदेहिविभागश्च न क्वचित्परमेश्वरे । गुणतद्वद्विभागो वा नेह नानेति हि श्रुतिः॥’</span> इति पाद्मे । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति’</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः ।<br/> ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमोऽक्षरः’॥</span> इति(इत्यादि) श्रुतेश्च ।"
id"Karmanirnaya-75"
oldKey"KNR_C01_V19_B003"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Purushottanasamhita-id">‘विशुद्धविज्ञानमरीचिमालया (वि)सचित्ररत्नप्रकरप्रकाशया ।<br/> प्रकाशिताशेषजगत्स्वरूपया प्रभुः सदा ह्लादतनुर्विभूषितः॥’</span> इति पुरुषोत्तमसंहितायाम् । उपमा उपमायाम् उपमाविषये, अमुच्यत त्यक्तोऽभवत् । निरुपम इत्यर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘अल्पाक्षरेण शक्येऽपि वक्तुं बह्वक्षरं यदि ।<br/> उक्तस्याऽधिक्यमेवात्र निषेधेऽशेषतो भवेत्॥’</span> इति (च)शब्दनिर्णये ॥ १ ॥"
id"Karmanirnaya-76"
oldKey"KNR_C01_V20"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अतीदु शक्र ओहत इन्द्रो विश्वा अति द्विषः । भिनत्कनीन(निन) ओदनं पच्यमानं परो गिरा ॥ २ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.१४)"
id"Karmanirnaya-77"
oldKey"KNR_C01_V20_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"(विश्वा) विश्वान् द्विषो अज्ञानपापादीन् अतीत्य शक्रो (शक्तो)विष्णुः स्वभक्तान्(क्तम्)अतिवहत्येव हि । <span class="gr-reference gr-ref-Kathopanishat-id">‘यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्’(कठ.उ.१.२.२३)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।<br/> भवामि नचिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्’(भगी.१२.७)</span> (इत्यादिना)इत्यादिप्रसिद्धमुशब्देनाऽह । द्विषोऽतीत्यातिशयेनाऽत्मानं (प्रत्येवोहतेति)प्रत्योहतेति अति शब्दद्वयार्थः । ओदनम् उन्दतेः कर्म बन्धनम् अभिनत्। भगवान् कानीनो बादरायणः, परः परमात्मा, गिरैव पच्यमानं परिपाककाले । <span class="gr-reference gr-ref-Vyasasamhita-id">‘संश्लेषादोदनं कर्म पच्यमानं गिरैव हि । अभिनद्भगवान् व्यासः स्वभक्तानामशेषतः’</span> इति व्याससंहितायाम् ॥ २ ॥"
id"Karmanirnaya-78"
oldKey"KNR_C01_V21"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अर्भको न कुमारकोऽधि तिष्ठन्नवं रथम् । स पक्षन्महिषं मृगं पित्रे मात्रे विभुक्रतुम् ॥ ३ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९/१५)"
id"Karmanirnaya-79"
oldKey"KNR_C01_V21_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अर्भक इव स्थितः । नवं रथम् अध्यतिष्ठत् । कुमारकः कुत्सितमारकः । अर्भक इव सूक्ष्मदेहः। पूर्वं पूर्वं देहं परित्यज्य नवं नवं देहमध्यतिष्ठज्जीवमादाय । <span class="gr-reference gr-ref-Manyasamhitayam-id">‘जीवदेहं परित्यज्य सह जीवेन चेश्वरः ।<br/> जीवस्यान्यच्छरीरं च समुत्पाद्य विशत्यजः’</span> इति मान्यसंहितायाम् । कुमारक इवार्भकः सूक्ष्मदेह इति च(वा) । अर्भकः सूक्ष्मदेहोऽपि न (कुमारक) कुमार इति वा । सपक्षत् परिपक्‍वज्ञानादिगुणकमकरोत् । महिषं महान्तं ब्रह्माणम् । मृगं मृगयन्तं स्वात्मानम् । पित्रे स्वस्मै, मात्रे लक्ष्म्यै च, विभुक्रतुं पूर्णज्ञानम् । पितृमातृविषये पूर्णज्ञानम् । पुनः पूरयामासेत्यर्थः । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ज्ञानपूर्णं विधातारं मोक्षदानेन केशवः ।<br/> स्वपुत्रं पूरयामास महिषं महतां महान्’</span> इति प्रवृत्ते ॥ ३ ॥"
id"Karmanirnaya-80"
oldKey"KNR_C01_V21_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"यथास्थिताः प्रज्ञाताः । इतस्ततः संयोजनं विना यथास्थितशंसनं पथः(थिः) प्राप्तिः ॥"
id"Karmanirnaya-81"
oldKey"KNR_C01_V22"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"स यो व्याप्तो गतश्रीरिव मन्येताविहृतं षोळशिनं शंसयेन्नेच्छन्दसां कृच्छ्रादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमपजिघांसुः स्याद् विहृतं षोळशिनं शंसयेद् व्यतिषक्त इव वै पुरुषः पाप्मना व्यतिषक्तमेवास्मै तत् पाप्मानं शमलमप हन्त्यप पाप्मानं हते य एवं वेद ।"
id"Karmanirnaya-82"
oldKey"KNR_C01_V22_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"व्याप्तो विशेषेणापन्नः । अविहृतम् असंसृष्टम् । कृच्छ्राद् अयथावस्थितशंसननिमित्ताद् दुःखादवाग्गतिं गतश्रीकतामेव न प्राप्नुयाम् । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘विलोमः शत्रुज (क्ष)यकृत्संसर्गः पापनाशनः ।<br/> यथास्थितः श्रीकरः स्यात्स्वाध्यायः शंसनेऽपि च’</span> इति प्रवृत्ते <span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattva-id">‘गतश्रियः श्रियो हानिं पापहानिं परस्य च ।<br/> संसर्गश्छन्दसां कुर्याच्छ्रियो वृद्धिं यथास्थितः’</span> इति स्वाध्यायतत्वे । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘किञ्चित्वे चोभयत्वे च संशये सदृशे तथा । इवशब्दः प्रयुज्येत न्यक्कारेऽपि च पण्डितैः॥’</span> इति शब्दनिर्णये । अतो गतश्रीत्वसंशयेऽपीत्यर्थः ।इतस्ततो विशेषेण संहृतं (संयोजितं) विहृतम् ।"
id"Karmanirnaya-83"
oldKey"KNR_C01_V22_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Svadhyayatattve-id">‘पापानां व्यतिषिक्तत्वाद्व्यतिषक्तं विनाशकम् । <br/>धनस्याव्यतिषङ्गेण व्यतिषङ्गोविनाशकः ।<br/> सदृशं सदृशस्यैव यतः स्यात्प्रविनाशकम् ।<br/> तथाप्यप्राप्तनाशस्य धनस्य बलवत्त्वतः ।<br/> शक्नुयान्न विनाशाय पापस्येच्छासमेधितम् ।<br/> संसृष्टं स्याद्विनाशाय नहीच्छा धनसङ्क्षये॥’</span> इति स्वाध्यायतत्वे । अव्यतिषक्तत्वं च मोक्षे विद्यत इत्यत्रोभयार्थ इवशब्दः । एवम्भूतेन शंसनेन पाप्मानम् अपहन्ति । शमलं रागादिकं च । पापस्य पृथगुक्तेः । <span class="gr-reference gr-ref-Shabdanirnaya-id">‘शमलं पापमुद्दिष्टं रागद्वेषादिकं तथा ।<br/> अपराधश्च शमलं मलं च शमलं विदुः॥’</span> इति शब्दनिर्णये । य एवमुपास्ते सोऽपि पाप्मानमपहन्ति । <span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘ऋक्षु संसृज्यमानासु प्रोच्यमानं जनार्दनम् ।<br/> पुंसंसृष्टस्य पापस्य निहन्तारं विशेषतः ।<br/> तत्प्रसादेन मुक्तस्य पापासंसृष्टतामपि ।<br/> ध्यायन्कर्माणि कृत्वापि मुच्यते सर्वपातकैः॥’</span> इति प्रवृत्ते ।"
id"Karmanirnaya-84"
oldKey"KNR_C01_V22_B003"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न चैवमादिवाक्यानां स्वार्थे प्रामाण्याभावः । सिद्धार्थे प्रामाण्यस्य साधितत्वात् । अविरोधाच्च । न च बह्नर्थेषु तात्पर्यकल्पने कल्पनागौरवम् । वचनेनैव प्रतीयमानत्वाद् अर्थस्य कल्पनाभावात् । न च वाचनिकार्थस्तात्पर्यार्थ इति विशेषः । तन्मानाभावात् ॥"
id"Karmanirnaya-85"
oldKey"KNR_C01_V22_B004"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"यत्र वाचनिकार्थादन्यस्तात्पर्यार्थः प्रतीयते लौकिकवाक्येषु न तत्र साक्षाद्वचनं प्रबोधकम् । वचनलिङ्गा(लिङ्गका)नुमा हि सा । विरोधादमुख्यवृत्तिर्वा । आप्तत्वनिश्चये । आप्तत्वानिश्चये प्रामाण्यमेव न भवति ॥"
id"Karmanirnaya-86"
oldKey"KNR_C01_V22_B005"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"वेदवाक्यस्य तु वाचनिकार्थं विना नैवान्यो युज्यते ॥"
id"Karmanirnaya-87"
oldKey"KNR_C01_V22_B006"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"वाचनिकानां तु बहूनामप्यविरोधे स्वीकार्यता । <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं स्वाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि’(ब्र.सू.४.४.१६)</span> इति सूत्रम् ।"
id"Karmanirnaya-88"
oldKey"KNR_C01_V22_B007"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Soukarayanashruti-id">‘वानात्सूतेर्देवनाद्वासुदेवो वासाद्‍द्युतेश्छादनात्क्रीडया वा । <br/> बलादसुत्वाद् दातृतो वर्तनाच्च तं वासुदेवं प्रवदन्ति वेदाः॥’</span> इत्यादि च सौकरायणश्रुतिः ।"
id"Karmanirnaya-89"
oldKey"KNR_C01_V22_B008"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"मोक्षेऽपि सुप्तिरस्तीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवान्यतरपदम् ।"
id"Karmanirnaya-90"
oldKey"KNR_C01_V22_B009"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Brahmatarka-id">‘रूढियोगौ विना कश्चिन्नैवार्थो वेदगो भवेत् ।<br/> तत्रापि यौगिको मुख्यः सर्वत्रास्ति स वैदिके ।<br/> अनवस्थानिवृत्त्यर्थं यौगिके रूढकल्पना ।<br/> ज्ञाते विशेषविज्ञानं व्यवहारोऽपि रूढितः॥’</span> इति ब्रह्मतर्के ॥"
id"Karmanirnaya-91"
oldKey"KNR_C01_V22_B010"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"वाचनिकमर्थं परित्यज्य नियोगार्थकल्पने श्रुतहानिरश्रुतकल्पनेति सर्वदोषाधिकौ तस्य व्यर्थमापद्येते । एवं च वदतो विधिशब्दा निरर्थकाः सिद्धार्था वा?, सिद्धशब्दाः वा स्वार्थे प्रमाणभूता इत्युक्ते किमुत्तरम् ? न च कारणं किञ्चिद्वाचनिकानां बहूनामप्यर्थानां त्यागे । प्रतीयमाने तु विरोधे तदन्योऽर्थः स्वीकार्यो वाचनिक एव । सोऽपि वाचनिक एवेत्यपि तत एव सिद्ध्यति ।"
id"Karmanirnaya-92"
oldKey"KNR_C01_V22_B011"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘मुख्यार्थानां च सर्वेषां तारतम्यं (च) तु विद्यते ।<br/> तत्राऽपि परमो मुख्यो वाच्योऽशेषरवैर्हरिः ।<br/> (तत्र मुख्यविरोधेन)तत्तन्मुख्याविरोधेन तदन्यार्थस्य सङ्ग्रहः ।<br/> स्वतो मुख्यविरोधे तु त्याज्योऽन्योऽर्थोऽखिलेष्वपि ।<br/> इति सर्वत्र नियमः शब्दार्थज्ञानभूमिषु’</span> इति च ॥"
id"Karmanirnaya-93"
oldKey"KNR_C01_V22_B012"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च क्रियायामेव प्रयोजनं न सिद्ध इति युक्तम् । ज्ञानमात्रेऽपि महाप्रयोजनदर्शनात्(दृष्टेः) पितृजीवनादिवाक्ये । आह च स्वयं भगवान्–"
id"Karmanirnaya-94"
oldKey"KNR_C01_V22_B013"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।<br/> क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।<br/> उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।<br/> यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।<br/> यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।<br/> अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।<br/> यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।<br/> स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।<br/> इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ ।<br/> एतद्बुद्ध्वा बुदि्धमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत॥’(भ.गी.१५.१६-२०)</span> इति । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप’(भ.गी.४.३३)</span> इति च । <span class="gr-reference gr-ref-Praman-id">‘ध्यानं त्वखिलकर्मभ्यो ध्यानाच्च ज्ञानमुत्तमम् ।<br/> न ज्ञानसदृशं किञ्चित् पुरुषार्थप्रसिद्धये॥’</span> इति (च) प्रवृत्ते । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद् धनञ्जय।’(भ.गी.२.४९)</span> इति च ।"
id"Karmanirnaya-95"
oldKey"KNR_C01_V22_B014"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Karmaviveka-id">‘अशेषकर्मपूगोऽपि न विष्णुध्यानलेशभाक् ।<br/> तच्च ध्यानं हरेर्ज्ञानकोट्यंशाय न पूर्यते’</span> इति कर्मविवेके । <span class="gr-reference gr-ref-Taittiriyaranyaka-id">‘तमेवं विद्वानमृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’(तै.आ.३.१३)</span> इति च श्रुतिः ॥"
id"Karmanirnaya-96"
oldKey"KNR_C01_V22_B015"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"न च कर्ममात्रे पर्यवसितिर्वेदस्य । सुखज्ञानस्यैव प्रयोजनत्वात् । अतः सिद्धस्यैव प्रयोजनत्वं (वाच्यम् /सिद्धम्)।"
id"Karmanirnaya-97"
oldKey"KNR_C01_V22_B016"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"प्रशंसादीनां च तात्पर्यं वाचनिकार्थात्यागेनैव कथितं स्वयं भगवता, <span class="gr-reference gr-ref-Brahmasutra-id">‘ओं भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति’(ब्र.सू.३.१.७)</span> इति । तस्माद् विरुद्धवत्प्रतीयमानानि प्रशंसादीनि ज्ञानसहकार्यपेक्षया योजनीयानि । पुराणादीनां तु श्रुत्यादि विरोधे गौणोऽप्यर्थो युज्यते ।"
id"Karmanirnaya-98"
oldKey"KNR_C01_V22_B017"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Varahapurana-id">‘कुहकञ्चेन्द्रजालं च विरुद्धाचरणानि च ।<br/> दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर॥’</span> इत्यादि वाराहे ।"
id"Karmanirnaya-99"
oldKey"KNR_C01_V23"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"उद्यद् ब्रध्नस्य विष्टपं गृहमिन्द्रश्च गन्वहि । मध्वः पीत्वा सचेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे ॥ १ ॥ (ऋ.मं.८, सू.६९.७)"
id"Karmanirnaya-100"
oldKey"KNR_C01_V23_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"ब्रध्नस्य सूर्यस्य विष्टपं स्वर्गम् उद् गन्वहि इन्द्रोऽहं च। यत्तदिन्द्रगृहं (ब्रध्नं)ब्रध्नविष्टपं मध्वः पीत्वा तत्र सचेवहि सुखमनुभवाव । सख्युरिन्द्रस्य त्रिस्सप्तस्थानेषु ।"
id"Karmanirnaya-101"
oldKey"KNR_C01_V23_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"<span class="gr-reference gr-ref-Pramana-id">‘एकविंशति दिव्यानि स्थानानि दिवि चक्रिणः ।<br/> वज्रिणो वाऽपि तद्भक्तैर्भुज्यन्ते तानि याज्ञिकैः॥’</span> इति प्रवृत्ते ।"
id"Karmanirnaya-102"
oldKey"KNR_C01_V24"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामथो इदं सवनं केवलं ते । ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र सत्रा वृषं जठर आवृषस्व ॥ २ ॥ (ऋ.मं.१०, सू.९६.१३)"
id"Karmanirnaya-103"
oldKey"KNR_C01_V24_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"पूर्वान् (सुतान्) प्रातस्सवनगान् सोमानपाः । हरीनिन्द्रियाणि वर्तयतीति (हरिवः) हरिभिर्वर्तत इति वा । इदं माध्यन्दिनं सवनं ते केवलम् । अथो इत्यर्थान्तरम् । मधुमन्तं सोमं जठरे आवृषस्व (आ)सिञ्च, ममद्धि च। सत्रा अस्मत्त्राणेन सह । पीतशब्दवत् । अपूर्वपानत्वात्तदेव पानं मुख्यमिति पीतशब्दः । इन्द्रस्य केवलत्वात्केवलं माध्यन्दिनं सवनम् । ‘ममद्धि’ इति तृतीयसवनम् । तत्र हि मदो विशेषतो भवति पूर्तेः । इति सवनत्रयरूपता षोळशिनः । वृषण्वत् वृष्णः इन्द्रस्य विशेषतः प्रियत्वात् । एवं चतूरूपता षोळशिनः । राध्नोति ऋद्धो भवति ॥"
id"Karmanirnaya-104"
oldKey"KNR_C01_V24_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"विहृतपक्षे तु– <span class="gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id">‘पादान्व्यवधायार्धर्चशः शंसेत् । पूर्वासां पूर्वाणि पदानि । गायत्र्यः पङ्क्तिभिः। पङ्क्तीनां तु द्वे द्वे पदे शिष्येते ताभ्यां प्रणुयात् । उष्णिहो बृहतीभिः । उष्णिहान्तूत्तमान्पादान् द्वौ कुर्यात्। चतुरक्षरमाद्यम् । द्विपदाश्चतुर्धा कृत्वा प्रथमां त्रिष्टुभोत्तरा जगतीभिः । उत्तमायाश्चतुर्थमक्षरमन्त्यं पूर्वस्याऽऽद्यमुत्तरस्य । अनुष्टुभमतिच्छन्दःस्वव(द)दध्यात् । द्वितीयतृतीययोस्तृतीययोः पादयोरवसानत उपदध्यात् प्रचेतनेति पूर्वस्यां प्रचेतयेत्युत्तरस्याम् । उत्तरास्वितरान् पादान् षष्ठान्कृत्वाऽनुष्टुप्कारं शंसेत् ॥’ (आ.श्रौ.सू.६.३.३-१३)</span>"
id"Karmanirnaya-105"
oldKey"KNR_C01_V25"
type"verse"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्यो वा एष च्छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् षोळशी तद्यन्महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेभ्य एवैनं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यश्छन्दोभ्यः सन्निर्मितेन षोळशिना राध्नोति य एवं वेद॥(ऐ.ब्रा.४.४,(चतुर्थपञ्चिका.४))"
id"Karmanirnaya-106"
oldKey"KNR_C01_V25_B001"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"महानाम्नीनां पञ्चाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु । <span class="gr-reference gr-ref-Ashvalayanashroutasutra-id">‘एवाह्येवा(वैव) अपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानाम् (एवै)एवाहीन्द्रम् अथो इदं सवनं केवलं ते । एवा हि शक्रो ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्र वशीहि शक्रः सत्रा वृषं जठर आवृषस्वेति’(आ.श्रौ.सू.६.३.१७)</span> ॥"
id"Karmanirnaya-107"
oldKey"KNR_C01_V25_B002"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"भगवद्भक्तिज्ञानवैराग्यपूर्वकं च कर्म कर्तव्यम् । <span class="gr-reference gr-ref-Atharvanopanishat-id">‘इष्टापूर्तं मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयन्ते प्रमूढाः । <br/> नाकस्य पृष्ठे सुकृते तेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनकरं वाऽऽविशन्ति॥’((मुण्डक)आथ.२.१०)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।<br/> कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे विनार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥’(भाग.१२.१२.५२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।<br/> स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥’(भ.गी.१८.४६)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।<br/> ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान्॥’(भ.गी.१९.२०)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः॥<br/> ये मे मतमिदं नित्यमनुतिषष्ठन्ति मानवाः ।<br/> श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥<br/> ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।<br/> सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥’(भ.गी.३.३०-३२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavata-id">‘तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । <br/> क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः॥’(भाग.२.४.१७)</span> , <span class="gr-reference gr-ref-Shruti-id">‘एष उ एव दाश्वान् य (एनमेवं)एवं वेद’</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Chandogyopanishat-id">‘यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति’(छां.उ.१.१.८(१०))</span> । <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥<br/> मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः।’(भ.गी.९.११-१२)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bhagavadgeeta-id">‘सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः ।<br/> इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ <br/>मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । <br/>मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे॥’(भ.गी.१८.६४-६५)</span> <span class="gr-reference gr-ref-Bruhadaranyakopanishat-id">‘विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् । <br/>तिष्ठमानस्य तद्विदः’(बृ.उ.५.९.७(३.९.२८))</span> इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः ॥"
id"Karmanirnaya-108"
oldKey"KNR_C01_V25_B03"
type"bhashya"
parent"KNR_C01"
chapter"KNR_C01"
verseTypenull
text"नमो नारायणायाजभवशक्रोष्णरुङ्मुखैः । सदा वन्दितपादाय (श्रि)श्रीपाय प्रेयसेऽधिकम् ॥"
Retrieved from "https://dev.anandamakaranda.in/index.php?title=JSON:Karmanirnaya&oldid=6950"